محمد بن قاسم

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sd">
  <siteinfo>
    <sitename>وڪيپيڊيا</sitename>
    <dbname>sdwiki</dbname>
    <base>https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ذريعات</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">بحث</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">واپرائيندڙ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">واپرائيندڙ بحث</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وڪيپيڊيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">وڪيپيڊيا بحث</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل بحث</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ذريعات وڪي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ذريعات وڪي بحث</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچو</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچو بحث</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">مدد</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">مدد بحث</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">زمرو</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">زمرو بحث</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">باب</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">باب بحث</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڊيول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڊيول بحث</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>محمد بن قاسم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4887</id>
    <revision>
      <id>417096</id>
      <parentid>415058</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T12:07:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103682" sha1="56ome32ljyw3onlrvhualendmtonu7w" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ جو اموي فوجي سالار ۽ گورنر (695–715ع)}}
{{Infobox officeholder
| name                = محمد بن قاسم الثقفي
| nickname            = فاتح سنڌ
| office              = [[سنڌ (خلافت جو صوبو)|سنڌ جو پهريون اموي گورنر]]
| term_start          = 712
| term_end            = 18 جولاءِ 715
| predecessor         = ''عهدو قائم ٿيو''
| successor           = [[حبيب بن مهلب]]
| birth_date          = {{birth date|695|12|31|df=y}}
| birth_place         = [[طائف]]، [[حجاز]]، [[اموي خلافت]]&lt;br/&gt;{{small|(موجوده [[سعودي عرب]])}}
| death_date          = {{death date and age|715|7|18|695|12|31|df=y}}
| death_place         = [[موصل]]، [[اموي خلافت]]&lt;br/&gt;{{small|(موجوده [[عراق]])}}
| spouse              = زينب (ڌيءَ [[حجاج بن يوسف]] جي)
| father              = قاسم بن يوسف الثقفي
| mother              = حبيبة العظمى
| signature           =
| image               = Umayyad Caliphate coinage temp Suleiman ibn Abd al-Malik al-Hind (possibly Multan) mint. Dated AH 97 (AD 715-6).jpg
| image_size          = 300px
| caption             = محمد بن قاسم جي دور سان لاڳاپيل [[اموي خلافت|اموي]] سڪو، جيڪو ممڪن طور [[ملتان]] ۾ ضرب ڪيو ويو؛ سڪي تي 97هه (تقريبن 715–716ع) جي تاريخ درج آهي. اڳئين پاسي جي گول لکت جو مطلب آهي: ''”الله جي نالي سان، هي [[درهم]] الهند ۾ {{nowrap|([[File:India in Abd al-Malik al-Hind coin 715 CE.jpg|40px|715ع جي الهند واري سڪي تي هند]])}} ستانويهه هجريءَ ۾ ضرب ڪيو ويو.“''
| native_name         = {{Script/Arabic | مُحَمَّدُ بْنُ الْقَاسِمِ الثَّقَفِيِّ}}
| native_name_lang    = ar
| leader              = [[وليد بن عبدالملڪ]]
| military_blank1     = وفاداري
| military_data1      = {{flagicon image|Umayyad Flag.svg}} [[اموي خلافت]]
| military_blank2     = جنگيون ۽ فوجي مهمون
| military_data2      = [[سنڌ جي عرب فتح|سنڌ جي عرب فتح]] (708–711ع)&lt;br&gt;[[ديبل جو گهيرو]] (711ع)&lt;br&gt;[[اروڙ جي جنگ]] (712ع)
| relations           = صلب، حجاج (ڀاءُ)
}}


'''محمد بن قاسم الثقفي''' ({{lang-ar|مُحَمَّدُ بْنُ الْقَاسِمِ الثَّقَفِيِّ}}؛ {{lang-en|Muhammad ibn al-Qasim}}) [[اموي خلافت]] جو هڪ [[عرب]] فوجي سالار ۽ منتظم هو، جنهن اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سنڌ جي عرب فتح]] جي اڳواڻي ڪئي. سندس فوجي مهمن جي نتيجي ۾ سنڌ ۽ [[ملتان]] جا اهم علائقا اموي اقتدار هيٺ آيا ۽ [[سنڌ جو برهمڻ گهراڻو|سنڌ جي برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي حڪومت جو خاتمو ٿيو. سنڌ جي فتح کان پوءِ محمد بن قاسم فتح ڪيل علائقن جي انتظام سان پڻ لاڳاپيل رهيو.

محمد بن قاسم جو تعلق [[بنو ثقيف]] سان هو، جيڪو [[طائف]] سان لاڳاپيل هڪ عرب قبيلو هو. هو اموي خلافت جي بااثر گورنر [[حجاج بن يوسف]] جو ويجهو مائٽ هو، جنهن سندس شروعاتي فوجي ۽ انتظامي ڪيريئر ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. روايتي تاريخي بيانن موجب، نوجوانيءَ ۾ محمد بن قاسم کي [[فارس صوبو|فارس]] ۾ فوجي ۽ انتظامي ذميواريون ڏنيون ويون ۽ هو [[شيراز]] جي انتظام سان پڻ لاڳاپيل رهيو.&lt;ref&gt;''جنت السنڌ''، رحيمداد خان مولائي شيدائي.&lt;/ref&gt;

[[وليد بن عبدالملڪ]] جي خلافت دوران حجاج بن يوسف محمد بن قاسم کي سنڌ خلاف هڪ وڏي اموي فوجي مهم جي اڳواڻي سونپي. محمد بن قاسم جي فوج [[مڪران]] مان اڳتي وڌندي 711ع ڌاري [[ديبل]] پهتي، جتي شهر جي گهيري ۽ قبضي کان پوءِ سنڌ جي اندرين علائقن ڏانهن پيش قدمي ڪئي. ان کان پوءِ اموي فوج [[نيرون ڪوٽ]]، [[سيوستان]] ۽ ٻين علائقن مان اڳتي وڌندي راجا ڏاهر جي فوج سان فيصلائتي جنگ ڪئي. ڏاهر جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن کان پوءِ [[اروڙ]] ۽ سنڌ جا ٻيا اهم سياسي مرڪز اموي فوج جي قبضي هيٺ آيا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Gabrieli |first=Francesco |title=Muhammad ibn Qasim ath-Thaqafi and the Arab Conquest of Sind |journal=East and West |volume=15 |issue=3/4 |year=1965 |pages=281–295}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي مرڪزي علائقن تي قبضي کان پوءِ محمد بن قاسم جون فوجون اتر طرف وڌيون ۽ آخرڪار [[ملتان]] تي پڻ قبضو ڪيو. انهن فتحن سان سنڌو ماٿريءَ جي هڪ وڏي حصي ۾ اموي سياسي ۽ فوجي اقتدار قائم ٿيو ۽ فتح ڪيل علائقا خلافت جي اوڀرئين انتظامي نظام سان ڳنڍيا ويا.&lt;ref&gt;''انسائيڪلوپيڊيا مسلم انڊيا''، حصو ٻيون، ص. 77.&lt;/ref&gt; محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کي ننڍي کنڊ ۾ مستقل عرب-اسلامي سياسي اقتدار جي قيام جي شروعاتي مرحلن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.

[[وليد بن عبدالملڪ]] جي وفات کان پوءِ [[سليمان بن عبدالملڪ]] خلافت سنڀالي ۽ محمد بن قاسم کي عهدي تان هٽائي واپس گهرايو ويو. سندس گرفتاري، آخري ڏينهن ۽ موت جي حالتن بابت وچئين دور جي تاريخي ماخذن ۾ مختلف روايتون ملن ٿيون؛ تنهنڪري انهن واقعن جا تفصيل قطعي طور طئي ٿيل ناهن.

== شروعاتي زندگي ۽ فوجي ڪيريئر ==
محمد بن قاسم جو پورو نسب '''محمد بن قاسم بن محمد بن حڪم بن ابي عقيل بن مسعود بن عامر بن معتب [[ثقيف|الثقفي]]''' ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;''وفيات الأعيان''، احمد بن محمد بن خلكان، جلد 1، ص. 341.&lt;/ref&gt; سندس تعلق [[بنو ثقيف]] سان هو، جيڪو [[طائف]] سان لاڳاپيل هڪ عرب قبيلو هو. [[ابن اثير الجزري]] موجب، محمد بن قاسم ۽ [[حجاج بن يوسف]] جو نسب حڪم بن ابي عقيل وٽ وڃي ملي ٿو، تنهنڪري ٻنهي جو تعلق ثقيف جي ساڳئي خانداني شاخ سان هو.&lt;ref&gt;''الكامل في التاريخ''، ابن الأثير الجزري، جلد 4، ص. 205.&lt;/ref&gt;

محمد بن قاسم جي ڄمڻ جي صحيح تاريخ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. ڪجهه عربي سوانحي روايتن ۾ سندس پيدائش 72هه ۾ [[طائف]] ۾ ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن تہ بعد واري تاريخ نگاريءَ ۾ سندس ڄمڻ عام طور 694 يا 695ع ڌاري ڄاڻايو وڃي ٿو. سندس ننڍپڻ ۽ ابتدائي تعليم بابت تفصيلي معلومات گهڻو ڪري بعد وارن ماخذن مان ملي ٿي، تنهنڪري انهن تفصيلن کي قطعي طور ثابت ٿيل سوانحي حقيقتون نٿو سمجهي سگهجي.

سندس خاندان اموي انتظام سان ويجهي نموني لاڳاپيل هو. [[عبدالملڪ بن مروان]] جي دور ۾ [[حجاج بن يوسف]] کي [[عراق]] ۽ خلافت جي اوڀر وارن علائقن تي وسيع انتظامي اختيار مليا. عربي نسب نامن جي روايت موجب، حجاج پنهنجي مائٽ قاسم کي [[بصرو|بصري]] جي انتظام سان لاڳاپيل عهدو ڏنو، جنهن کان پوءِ محمد بن قاسم جي خاندان جو تعلق بصري سان پڻ قائم ٿيو.&lt;ref&gt;''جمهرة أنساب العرب''، علي بن حزم الأندلسي، ص. 267–268.&lt;/ref&gt;

محمد بن قاسم جي پرورش اهڙي خانداني ۽ سياسي ماحول ۾ ٿي، جنهن جا ڪيترائي فرد اموي حڪومت جي فوجي ۽ انتظامي عهدن سان لاڳاپيل هئا. بعد وارن سوانحي بيانن موجب، هن عراق ۾ رهندي فوجي تربيت حاصل ڪئي. [[حجاج بن يوسف]] طرفان قائم ڪيل [[واسط (تاريخي شهر)|واسط]] ان دور ۾ عراق جو هڪ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز هو، ۽ روايتي بيان محمد بن قاسم جي فوجي تربيت کي پڻ عراق جي انهيءَ ماحول سان ڳنڍين ٿا.&lt;ref name=&quot;محمود شيت خطاب&quot;&gt;محمود شيت خطاب، ''محمد بن قاسم الثقفي فاتح بلاد السند''، ص. 129.&lt;/ref&gt;

[[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ''جنت السنڌ'' ۾ محمد بن قاسم جي ننڍي عمر ۾ پيءُ جي وفات، ماءُ جي نگرانيءَ هيٺ پرورش ۽ نوجوانيءَ ۾ فوجي تربيت حاصل ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;&gt;رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''، باب ٻيون، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي، ٻيون ڇاپو، 2006ع.&lt;/ref&gt; اهي تفصيل گهڻو ڪري بعد واري سوانحي روايت جو حصو آهن ۽ ابتدائي همعصر ماخذن مان انهن جي آزاد تصديق محدود آهي.

=== فارس ۾ خدمتون ===
سنڌ جي مهم کان اڳ محمد بن قاسم کي [[فارس صوبو|فارس]] ۾ فوجي ۽ انتظامي ذميواريون ڏنيون ويون. بعد واري تاريخ نگاريءَ ۾ کيس [[شيراز]] جي انتظام سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. مولائي شيدائي ۽ ڪجهه ٻين مؤرخن موجب، محمد بن قاسم کي فارس ۾ ڪردن خلاف فوجي ڪاررواين ۽ [[اصطخر]] جي علائقي سان لاڳاپيل مهمن ۾ پڻ ذميواريون ڏنيون ويون.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;/&gt; انهن مهمن جي جزئيات بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي، تنهنڪري سندس سنڌ کان اڳ واري فوجي ڪيريئر بابت سڀ روايتي تفصيل يقيني ناهن.

شيراز بابت ڪجهه بعد وارن بيانن ۾ اهو پڻ چيو ويو آهي تہ شهر ان وقت هڪ ننڍي فوجي ڇانوڻي هو ۽ اموي دور ۾ ان کي ترقي ڏني وئي، پر جديد تاريخي ۽ آثار قديمه جي تحقيق مان شيراز جي علائقي ۾ اسلام کان اڳ به آبادي ۽ اهميت جا ثبوت ملن ٿا؛ تنهنڪري محمد بن قاسم يا ڪنهن ٻئي اموي عملدار کي شيراز جو باني قرار ڏيڻ درست ناهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Shahbazi |first=Alireza Shapur |title=Shiraz i. History to 1940 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shiraz-i-history-to-1940/ |access-date=27 August 2026}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌ جي مهم لاءِ مقرري ===
محمد بن قاسم جي فوجي ڪيريئر جو سڀ کان وڌيڪ دستاويزي مرحلو سندس سنڌ واري مهم سان شروع ٿئي ٿو. سنڌ ڏانهن سندس مهم کان اڳ عرب فوجون [[مڪران]] ۽ سنڌ جي سرحدي علائقن ۾ ڪيترائي ڀيرا فوجي ڪارروايون ڪري چڪيون هيون. [[احمد بن يحيى البلاذري|بلاذري]] جي ''[[فتوح البلدان]]'' ۾ محمد بن قاسم کان اڳ مڪران ۽ سنڌ ڏانهن عرب مهمن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=al-Baladhuri |first=Ahmad ibn Yahya |title=Futuh al-Buldan |trans-title=The Origins of the Islamic State |translator=Philip Khuri Hitti |publisher=Columbia University |location=New York |year=1916}}&lt;/ref&gt;

انهن مهمن مان هڪ بديل بن طهفه جي اڳواڻيءَ ۾ ٿي، جنهن ۾ بديل مارجي ويو. سنڌ خلاف نئين مهم جي پسمنظر ۾ بديل جي شڪست کان سواءِ سنڌ جي سامونڊي ڪناري تي قزاقي ۽ جهازن جي ڦرلٽ بابت روايتون، [[مڪران]] ۾ اڳ ئي قائم ٿيل اموي اثر ۽ خلافت جي اوڀر طرف فوجي توسيع پڻ شامل هئا. ان ڪري محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کي ڪنهن هڪ واقعي جو نتيجو قرار ڏيڻ بدران ان وسيع سياسي ۽ فوجي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو.

[[حجاج بن يوسف]] محمد بن قاسم کي سنڌ ڏانهن موڪليل اموي فوج جي اڳواڻي سونپي. [[اعجاز الحق قدوسي]] موجب، حجاج مهم لاءِ فوج، رسد ۽ جنگي سامان جو بندوبست ڪيو ۽ مهم دوران محمد بن قاسم سان خط و ڪتابت ذريعي رابطو رکندو رهيو.&lt;ref&gt;اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ''، پهريون ايڊيشن، 2007ع، مهراڻ اڪيڊمي. {{cite web |url=http://www.sindhiadiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=27 August 2026}}&lt;/ref&gt;

محمد بن قاسم جي اڳواڻيءَ ۾ اموي فوج [[فارس صوبو|فارس]] کان [[مڪران]] جي رستي سنڌ ڏانهن وڌي. [[ديبل]] سندس مهم جي شروعاتي وڏن هدفن مان هو. ديبل کان پوءِ فوج [[نيرون ڪوٽ]]، [[سيوستان]] ۽ سنڌو درياهه جي ٻين علائقن ڏانهن پيش قدمي ڪئي. 93هه/712ع ڌاري [[راجا ڏاهر]] جي فوج سان فيصلائتي مقابلي ۽ ڏاهر جي موت کان پوءِ اموي فوج [[اروڙ]]، [[برهمڻ آباد]] ۽ ٻين مرڪزن ڏانهن وڌي ۽ بعد ۾ [[ملتان]] تائين پهتي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Friedmann |first=Yohanan |title=The beginnings of Islamic learning in Sind—a reconsideration |url=https://archive.org/details/bulletin-soas_1974_37_3/page/659 |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=37 |issue=3 |year=1974 |pages=659–664 |doi=10.1017/S0041977X00127545}}&lt;/ref&gt;

انهن مهمن جي نتيجي ۾ سنڌ ۽ ملتان جا اهم علائقا [[اموي خلافت]] جي سياسي ۽ انتظامي دائري ۾ شامل ٿيا. سنڌ ۾ قائم ٿيل هي عرب اقتدار ننڍي کنڊ ۾ ابتدائي مستقل مسلم سياسي موجودگيءَ جي اهم مرحلن مان هڪ هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Friedmann |first=Yohanan |title=The beginnings of Islamic learning in Sind—a reconsideration |url=https://archive.org/details/bulletin-soas_1974_37_3/page/659 |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=37 |issue=3 |year=1974 |pages=659–664 |doi=10.1017/S0041977X00127545}}&lt;/ref&gt;

== سنڌ جي فتح ==
[[فائل:Arabsum5.png|thumb|محمد بن قاسم جي سنڌ واري فوجي مهم جو نقشو]]
=== سنڌ لاءِ فوجي تياري ۽ مڪران ڏانهن روانگي ===
[[حجاج بن يوسف]] محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم لاءِ فوج، رسد ۽ گهيري جي جنگ لاءِ گهربل سامان جو بندوبست ڪيو. تاريخي ماخذن موجب، [[شيراز]] مان محمد بن قاسم سان رواني ٿيندڙ بنيادي فوج ۾ لڳ ڀڳ ڇهه هزار شامي سوار شامل هئا، جن سان عراق جا موالي پڻ گڏ هئا. سنڌ جي سرحدن ڏانهن اڳتي وڌڻ دوران وڌيڪ فوجي دستا ساڻس شامل ٿيا. روايتن ۾ ڇهه هزار اٺ سوارن ۽ سامان کڻڻ لاءِ ٽن هزار اٺن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867}}&lt;/ref&gt;

مهم لاءِ ڳرو جنگي سامان خشڪيءَ بدران سامونڊي رستي اڳتي موڪليو ويو. تاريخي بيانن موجب، گهيري ۾ استعمال ٿيندڙ پنج [[منجنيق|منجنيقون]] ۽ ٻيو فوجي سامان جهازن وسيلي [[ديبل]] ڏانهن روانو ڪيو ويو، جتي اهو محمد بن قاسم جي خشڪيءَ رستي ايندڙ فوج سان مليو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867}}&lt;/ref&gt; بعد وارين سنڌي تاريخي روايتن ۾ انهن منجنيقن مان هڪ وڏي منجنيق کي ”عروس“ يا ”عروسڪ“ جي نالي سان بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;/&gt;

محمد بن قاسم پنهنجي فوج سان [[شيراز]] کان اوڀر طرف روانو ٿيو ۽ [[مڪران]] مان گذري سنڌ ڏانهن وڌيو. مڪران ان وقت عربن لاءِ مڪمل طور نئون علائقو نه هو؛ عرب فوجون محمد بن قاسم جي مهم کان ڪيترائي ڏهاڪا اڳ مڪران تائين پهچي چڪيون هيون. محمد بن قاسم جي اچڻ وقت مڪران اموي اثر هيٺ هو، جنهن ڪري سنڌ خلاف مهم لاءِ اهو هڪ اهم فوجي ۽ رسدي گذرگاهه بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=al-Baladhuri |first=Ahmad ibn Yahya |title=Futuh al-Buldan |trans-title=The Origins of the Islamic State |translator=Philip Khuri Hitti |publisher=Columbia University |location=New York |year=1916}}&lt;/ref&gt;

مڪران ۾ محمد بن قاسم سان اتي موجود عرب فوجي دستا پڻ شامل ٿيا. محمد بن هارون، جيڪو ان کان اڳ مڪران ۽ سنڌ جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي سرگرمين سان لاڳاپيل هو، پڻ محمد بن قاسم جي فوج سان گڏ اڳتي وڌيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=al-Baladhuri |first=Ahmad ibn Yahya |title=Futuh al-Buldan |trans-title=The Origins of the Islamic State |translator=Philip Khuri Hitti |publisher=Columbia University |location=New York |year=1916}}&lt;/ref&gt;

سنڌ ڏانهن وڌڻ کان اڳ محمد بن قاسم جي فوج قنزپور ۽ ارمابيل ڏانهن پيش قدمي ڪئي. اهي علائقا عربن جي اڳين فوجي سرگرمين جي دائري ۾ اچي چڪا هئا، پر محمد بن قاسم جي گذر وقت اتي ٻيهر فوجي ڪارروائي ڪرڻي پئي. تاريخي روايتن موجب قنزپور ۾ مزاحمت کان پوءِ محمد بن قاسم اڳتي وڌي ارمابيل پهتو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867}}&lt;/ref&gt;

ارمابيل جي سڃاڻپ عام طور موجوده [[لسٻيلو|لس ٻيلي]] جي علائقي سان ڪئي وئي آهي. محمد بن هارون پڻ هن مرحلي دوران وفات ڪري ويو؛ ابتدائي تاريخي روايتن ۾ سندس وفات ارمابيل جي ويجهو ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=al-Baladhuri |first=Ahmad ibn Yahya |title=Futuh al-Buldan |trans-title=The Origins of the Islamic State |translator=Philip Khuri Hitti |publisher=Columbia University |location=New York |year=1916}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;/&gt;

[[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] موجب، حجاج بن يوسف مهم دوران محمد بن قاسم سان خط و ڪتابت جاري رکي ۽ کيس فوجي حڪمت عملي، پڙاءَ، حفاظت ۽ اڳتي وڌڻ بابت هدايتون موڪليندو رهيو.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;/&gt; محمد بن قاسم ۽ حجاج وچ ۾ مسلسل رابطي ۽ حجاج طرفان مهم جي ويجهي نگرانيءَ جو ذڪر ٻين تاريخي بيانن ۾ پڻ ملي ٿو؛ خاص پيغام رسائيندڙن وسيلي عراق ۽ فوج وچ ۾ احڪام ۽ رپورٽون منتقل ڪيون وينديون هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867}}&lt;/ref&gt;

ارمابيل کان پوءِ محمد بن قاسم سنڌ جي سامونڊي بندرگاهه [[ديبل]] ڏانهن وڌيو. ٻئي طرف سامونڊي رستي موڪليل فوجي سامان ۽ منجنيقون پڻ ديبل پهتيون. اهڙيءَ طرح مڪران ۽ ارمابيل مان خشڪيءَ رستي ٿيندڙ پيش قدميءَ کان پوءِ محمد بن قاسم جي مهم جو ايندڙ اهم مرحلو ديبل جو گهيرو ۽ فتح هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867}}&lt;/ref&gt;

=== ديبل جو گهيرو ۽ فتح ===

[[فائل:Fortification wall - Port of Banbhore.jpg|thumb|[[ڀنڀور]] جي قديم قلعي بنديءَ جا آثار؛ ڀنڀور کي تاريخي [[ديبل]] سان سڃاڻڻ بابت آثار قديمه جي تحقيق موجود آهي]]
[[فائل:Excavations at bhanbhore port.JPG|thumb|ڀنڀور جي آثار قديمه واري ماڳ تي ٿيل کوٽايون]]
ارمابيل کان پوءِ محمد بن قاسم جي فوج [[ديبل]] ڏانهن وڌي. ديبل سنڌ جي سامونڊي ڪناري تي هڪ اهم بندرگاهه ۽ واپاري مرڪز هو. سنڌ جي عرب فتح بابت تاريخي روايتن ۾ ديبل کي محمد بن قاسم جي مهم جي شروعاتي اهم هدفن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي. سنڌ ۽ ملتان ۾ اٺين صديءَ جي شروعات ۾ قائم ٿيل عرب اقتدار ننڍي کنڊ اندر مسلمانن جي پهرين مستقل سياسي ۽ فوجي موجودگيءَ مان هو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=India v. Political and Cultural Relations: Medieval Period to the 13th century |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-v-relations-medieval-period-to-the-13th-century/ |access-date=27 August 2026}}&lt;/ref&gt;

محمد بن قاسم جي ديبل واري مهم جو سڀ کان تفصيلي بيان ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' ۾ محفوظ آهي. موجود ''چچ نامو'' 13هين صديءَ جي شروعات ۾ علي بن حامد ڪوفيءَ طرفان فارسيءَ ۾ تيار ڪيل متن آهي، جنهن بابت مصنف دعويٰ ڪئي تہ اهو سنڌ جي فتح بابت هڪ اڳوڻي عربي تاريخ تان ترجمو ڪيو ويو هو. جديد تحقيق موجب ان ۾ ابتدائي عرب فتحن سان لاڳاپيل اهم تاريخي مواد محفوظ آهي، پر ان سان گڏ بعد جون مقامي ۽ ادبي روايتون پڻ شامل آهن؛ تنهنڪري ان جي تفصيلي بيانن کي احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=27 August 2026}}&lt;/ref&gt;

روايتي بيانن موجب، ديبل هڪ قلعي بند شهر هو ۽ شهر ۾ هڪ نمايان مذهبي عمارت موجود هئي. ''چچ نامي'' ۽ ان تي ٻڌل بعد واري تاريخ نگاريءَ ۾ ان عمارت جي مٿئين حصي تي هڪ ڳاڙهي جهنڊي جو ذڪر ملي ٿو. روايت موجب، شهر جي ڪجهه رهواسين وٽ ان جهنڊي سان مذهبي عقيدا وابسته هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ''، پهريون ايڊيشن، 2007ع، مهراڻ اڪيڊمي. {{cite web |url=http://www.sindhiadiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ}}&lt;/ref&gt;

ديبل جي گهيري لاءِ محمد بن قاسم جي فوج [[منجنيق|منجنيقن]] سميت گهيري جو سامان استعمال ڪيو. روايتي بيان موجب، حجاج بن يوسف طرفان سامونڊي رستي موڪليل ڳرو جنگي سامان پڻ ديبل پهچي چڪو هو. بعد وارين روايتن ۾ وڏي منجنيق کي ”عروس“ يا ”عروسڪ“ جي نالي سان ياد ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ''، پهريون ايڊيشن، 2007ع، مهراڻ اڪيڊمي. {{cite web |url=http://www.sindhiadiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Mangonneau.png|thumb|پٿر اڇلائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ منجنيق جو تاريخي خاڪو]]

''چچ نامي'' سان لاڳاپيل روايت موجب، گهيري دوران منجنيق جي حملي سان مذهبي عمارت جي مٿئين حصي ۽ ان سان لاڳاپيل جهنڊي کي ڪيرايو ويو. ان کان پوءِ قلعي جي دفاع ڪندڙ فوج ۽ عرب لشڪر وچ ۾ ويڙهه جاري رهي ۽ آخرڪار محمد بن قاسم جي فوج شهر جي دفاعي ڀتين کي عبور ڪري ديبل تي قبضو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867}}&lt;/ref&gt;

ديبل تي قبضي کان پوءِ شهر ۾ سخت ڪارروائي ٿيڻ جا بيان پڻ ابتدائي ۽ بعد وارن ماخذن ۾ ملن ٿا. تاريخي روايتن ۾ شهر جي دفاع ڪندڙن ۽ آباديءَ جي هڪ حصي جي قتل، قيدين جي گرفتاري ۽ مال جي ورهاست جو ذڪر آهي. انهن واقعن بابت مختلف ماخذن ۾ ڏنل انگ اکر هڪجهڙا ناهن، تنهنڪري مارجي ويلن يا قيدين جو ڪو مخصوص انگ قطعي طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=al-Baladhuri |first=Ahmad ibn Yahya |title=Futuh al-Buldan |trans-title=The Origins of the Islamic State |translator=Philip Khuri Hitti |publisher=Columbia University |location=New York |year=1916}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867}}&lt;/ref&gt;

فتح کان پوءِ ديبل ۾ اموي فوجي ۽ انتظامي بندوبست قائم ڪيو ويو. روايتي ماخذن موجب محمد بن قاسم شهر ۾ هڪ عملدار ۽ فوجي دستو مقرر ڪيو ۽ اتي هڪ مسجد پڻ قائم ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=al-Baladhuri |first=Ahmad ibn Yahya |title=Futuh al-Buldan |trans-title=The Origins of the Islamic State |translator=Philip Khuri Hitti |publisher=Columbia University |location=New York |year=1916}}&lt;/ref&gt; سنڌ ۾ اٺين صديءَ جي عرب قبضي سان لاڳاپيل ابتدائي اسلامي آثارن بابت مادي شاهدي محدود آهي؛ سنڌ ۽ ڀرپاسي مان ڪجهه ابتدائي عربي ڪتبا مليا آهن، پر عرب دور جي ڪيترين عمارتن جا آثار محفوظ نه رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Epigraphy v. Inscriptions from the Indian subcontinent |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/epigraphy-v/ |access-date=27 August 2026}}&lt;/ref&gt;

جنگ دوران حاصل ٿيل مال بابت اسلامي فوجي روايتن ۾ پنجون حصو رياست لاءِ مخصوص ڪرڻ ۽ باقي حصو فوج ۾ ورهائڻ جو ذڪر ملي ٿو. ديبل بابت بعد واري سنڌي تاريخ نگاريءَ ۾ پڻ مال جو حصو [[حجاج بن يوسف]] ڏانهن موڪلڻ جو بيان ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ''، پهريون ايڊيشن، 2007ع، مهراڻ اڪيڊمي. {{cite web |url=http://www.sindhiadiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ}}&lt;/ref&gt;

ديبل تي قبضو محمد بن قاسم جي مهم جي پڄاڻي نه، پر سنڌ جي اندرين علائقن ڏانهن اڳتي وڌڻ جو شروعاتي مرحلو هو. ديبل کان پوءِ سندس فوج [[نيرون ڪوٽ]] ڏانهن وڌي ۽ پوءِ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين شهرن ڏانهن پيش قدمي ڪئي. اهڙيءَ طرح ديبل جي فتح کان پوءِ اموي فوج سامونڊي ڪناري کان سنڌ جي اندرين سياسي مرڪزن ڏانهن منتقل ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867}}&lt;/ref&gt;

=== نيرون ڪوٽ، سيوستان ۽ ٻڌيا ===

[[فائل:Mbq.jpg|thumb|محمد بن قاسم کي فوج جي اڳواڻي ڪندي ڏيکاريندڙ بعد واري تصوير]]
[[ديبل]] تي قبضي کان پوءِ محمد بن قاسم سنڌو درياهه جي اولهندي پاسي سنڌ جي اندرين علائقن ڏانهن پيش قدمي ڪئي. سندس ايندڙ اهم منزل [[نيرون ڪوٽ]] هئي، جنهن کي گهڻن جديد مؤرخن موجوده [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] يا ان جي ڀرپاسي واري علائقي سان سڃاتو آهي. ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' جي روايت موجب، ديبل کان نيرون تائين فاصلو پنجويهه فرسنگ ڄاڻايو ويو آهي ۽ محمد بن قاسم جي فوج ڇهن ڏينهن جي سفر کان پوءِ شهر جي ويجهو پهتي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 |pages=156–158}}&lt;/ref&gt;

[[احمد بن يحيى البلاذري|بلاذري]] جي ''[[فتوح البلدان]]'' موجب، نيرون جي رهواسين محمد بن قاسم جي پهچڻ کان اڳ ئي پنهنجا ٻه سمنيه نمائندا [[حجاج بن يوسف]] ڏانهن موڪلي صلح جون ڳالهيون ڪيون هيون. محمد بن قاسم جي نيرون پهچڻ تي شهر وارن سندس فوج کي رسد فراهم ڪئي ۽ ٺاهه تحت شهر سندس حوالي ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=al-Baladhuri |first=Ahmad ibn Yahya |title=Futuh al-Buldan |trans-title=The Origins of the Islamic State |translator=Philip Khuri Hitti |publisher=Columbia University |location=New York |year=1916}}&lt;/ref&gt; ''چچ نامي'' ۾ پڻ ساڳيءَ نوعيت جي روايت ملي ٿي، جنهن موجب نيرون جي سمنيه اڳواڻن اڳ ئي حجاج کان امان حاصل ڪئي هئي ۽ خراج ڏيڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 |pages=156–158}}&lt;/ref&gt;

ان ڪري نيرون کي فوجي حملي سان ”فتح“ ڪرڻ بدران شهر جي ''ٺاهه ذريعي اموي اقتدار قبول ڪرڻ'' طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. ''چچ نامي'' موجب، محمد بن قاسم نيرون ۾ مسجد قائم ڪئي، نماز لاءِ انتظام ڪيو ۽ هڪ امام مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 |page=158}}&lt;/ref&gt; نيرون ۾ موجود مذهبي عمارت سان ڪهڙو سلوڪ ڪيو ويو، تنهن بابت بعد وارن بيانن ۾ مختلف تفصيل ملن ٿا؛ تنهنڪري مندر کي مڪمل طور برقرار رکڻ ۽ ان جي بلڪل سامهون مسجد ٺاهڻ واري دعويٰ کي قطعي حقيقت طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي.
[[فائل:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ]] جو قديم قلعو؛ عرب ماخذن جي سيوستان/سهبان سان هن شهر جي سڃاڻپ ڪئي وڃي ٿي]]
نيرون کان پوءِ محمد بن قاسم جي فوج اتر طرف سيوستان ڏانهن وڌي. اين. اي. بلوچ موجب، رستي ۾ ”موج“ نالي وهڪري وٽ سربيدس علائقي جي سمنيه اڳواڻن جو هڪ وفد محمد بن قاسم سان مليو ۽ ٺاهه ڪيو. ان لحاظ کان ”موج“ کي الڳ فتح ڪيل شهر يا قلعي طور بيان ڪرڻ بدران فوج جي رستي ۾ ٿيل هڪ سياسي ٺاهه سان لاڳاپيل مقام طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Baloch |first=N. A. |title=Sindh Studies: Educational and Archaeological |publisher=Culture Department, Government of Sindh |year=2012}}&lt;/ref&gt;

محمد بن قاسم ان کان پوءِ سيوستان پهتو، جنهن کي عربي ماخذن ۾ سهبان يا سدوسان جهڙن نالن سان پڻ بيان ڪيو ويو آهي ۽ عام طور موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هي شهر سنڌو درياهه جي اولهندي علائقي جو هڪ اهم قلعي بند مرڪز هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Baloch |first=N. A. |title=Sindh Studies: Educational and Archaeological |publisher=Culture Department, Government of Sindh |year=2012}}&lt;/ref&gt; پاڪستان جي نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هسٽاريڪل اينڊ ڪلچرل ريسرچ جي سيوهڻ قلعي بابت مطالعي ۾ پڻ ڄاڻايو ويو آهي تہ عرب جاگرافيدانن ۽ مؤرخن وٽ هن هنڌ لاءِ سدوسان ۽ سهبان جهڙا نالا ملن ٿا ۽ راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جي دور ۾ هتي قلعو موجود هو.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Historical Forts in Pakistan |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research, Quaid-i-Azam University |location=Islamabad}}&lt;/ref&gt;

''چچ نامي'' سان لاڳاپيل روايت موجب، سيوستان تي ان وقت بجيراءِ، جيڪو [[راجا ڏاهر]] جو مائٽ هو، اختيار رکندو هو. شهر جي ڪجهه مذهبي ۽ مقامي اڳواڻن جنگ بدران صلح جي حمايت ڪئي. بجيراءِ ڪجهه عرصي جي مزاحمت کان پوءِ شهر ڇڏي ٻڌيا جي علائقي ڏانهن هليو ويو، جنهن کان پوءِ سيوستان محمد بن قاسم جي اختيار هيٺ آيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Baloch |first=N. A. |title=Sindh Studies: Educational and Archaeological |publisher=Culture Department, Government of Sindh |year=2012}}&lt;/ref&gt;

بلاذري جو بيان ڪجهه مختلف آهي. سندس روايت موجب، محمد بن قاسم سهبان تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ سنڌو درياهه جي ڪناري ڏانهن وڌيو. هن محمد بن مصعب ثقفيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ فوجي دستو سدوسان ڏانهن موڪليو، جتي مقامي رهواسين امان ۽ صلح جي درخواست ڪئي. ٺاهه قبول ڪرڻ کان پوءِ مٿن خراج مقرر ڪيو ويو، ضمانتون ورتيون ويون ۽ شهر ۾ هڪ اموي عملدار مقرر ڪيو ويو. ساڳئي بيان موجب، ان مهم کان واپس ايندڙ دستي سان چار هزار جاٽ پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=al-Baladhuri |first=Ahmad ibn Yahya |title=Futuh al-Buldan |trans-title=The Origins of the Islamic State |translator=Philip Khuri Hitti |publisher=Columbia University |location=New York |year=1916}}&lt;/ref&gt;

سيوستان کان پوءِ فوجي سرگرميون [[ٻڌيا]] جي علائقي ڏانهن وڌيون. اين. اي. بلوچ ٻڌيا کي موجوده اتر [[دادو ضلعو|دادو]] ۽ ڏکڻ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي]] جي علائقن سان لاڳاپيل ڄاڻائي ٿو. سندس تحقيق موجب، هن علائقي جو مقامي اڳواڻ ڪاڪا هو ۽ سندس مرڪز ڪاڪراج هو، جنهن کي موجوده خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي ڪڪڙ واري علائقي سان سڃاتو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Baloch |first=N. A. |title=Sindh Studies: Educational and Archaeological |publisher=Culture Department, Government of Sindh |year=2012}}&lt;/ref&gt;

روايتي بيانن موجب، بجيراءِ سيوستان ڇڏڻ کان پوءِ ٻڌيا جي علائقي ۾ وڃي پناهه ورتي. ڪاڪا فوجي مقابلي بدران محمد بن قاسم سان ٺاهه ڪيو، جنهن کان پوءِ اموي فوج علائقي جي هڪ اهم مضبوط هنڌ سيسم/سيوي ڏانهن وڌي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Baloch |first=N. A. |title=Sindh Studies: Educational and Archaeological |publisher=Culture Department, Government of Sindh |year=2012}}&lt;/ref&gt; بعد واري سنڌي تاريخ نگاريءَ ۾ ڪاڪا کي محمد بن قاسم جي مقامي صلاحڪارن مان هڪ قرار ڏيڻ ۽ کيس اعزاز ڏيڻ جا تفصيل پڻ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;/&gt;

هن مرحلي جي فوجي مهم جي هڪ اهم خصوصيت مقامي گروهن جو مختلف ڌرين سان اتحاد هو. ڪجهه سمنيه اڳواڻن ۽ مقامي سردارن محمد بن قاسم سان ٺاهه ڪيو، جڏهن تہ ٻيا راجا ڏاهر يا سندس عملدارن سان گڏ رهيا. ان ڪري نيرون، سيوستان ۽ ٻڌيا جي واقعن کي سادي مذهبي ورهاست يا سموري مقامي آباديءَ جي هڪ ڌر سان گڏجڻ طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي. جديد تحقيق پڻ ''چچ نامي'' مان ٻڌن ۽ برهمڻن وچ ۾ منظم مذهبي دشمنيءَ جو سادو نتيجو ڪڍڻ بابت احتياط جي صلاح ڏئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Karanth |first=Dileep K. |title=Hindu-Buddhist Conflict in the Chachnama: Fact or Fiction? |journal=Indian Historical Review}}&lt;/ref&gt;

نيرون، سيوستان ۽ ٻڌيا ۾ ٿيندڙ ٺاهن ۽ فوجي ڪاررواين کان پوءِ محمد بن قاسم جو اثر سنڌو درياهه جي اولهندي پاسي جي وڏي حصي تائين وڌي ويو. ان کان پوءِ سندس مهم جو ايندڙ اهم مرحلو سنڌو درياهه پار ڪري [[راجا ڏاهر]] جي مکيه فوج سان مقابلو ڪرڻ هو.

=== راجا ڏاهر سان فيصلائتي جنگ ===
سنڌو درياهه جي اولهندي علائقن تي اثر قائم ڪرڻ کان پوءِ محمد بن قاسم جي فوج سنڌو درياهه پار ڪري [[راجا ڏاهر]] جي مرڪزي علائقن ڏانهن وڌي. سنڌ جي عرب فتح بابت سڀ کان تفصيلي بيان ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' ۾ محفوظ آهي، جيڪو محمد بن قاسم جي مهمن جو ڊگهو احوال ڏئي ٿو. موجود ''چچ نامو'' 13هين صديءَ جي فارسي ترجمي جي صورت ۾ محفوظ آهي، پر ان ۾ هڪ اڳوڻي گم ٿيل عربي تاريخي روايت جو مواد شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=27 August 2026}}&lt;/ref&gt;

تاريخي روايتن موجب، سنڌو درياهه پار ڪرڻ کان اڳ محمد بن قاسم ۽ ڏاهر جي ڌر وچ ۾ سفارتي رابطا پڻ ٿيا. [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] لکي ٿو تہ محمد بن قاسم هڪ مقامي مسلمان شخص ۽ هڪ عرب عملدار کي ڏاهر ڏانهن موڪليو، پر ڳالهين کان پوءِ ٺاهه نه ٿي سگهيو ۽ ٻنهي ڌرين فوجي مقابلي جي تياري ڪئي.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;/&gt;

درياهه پار ڪرڻ جي صحيح هنڌ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''چچ نامي'' ۽ بعد واري سنڌي تاريخ نگاريءَ ۾ مختلف پتڻن ۽ آبي هنڌن جا نالا ملن ٿا؛ تنهنڪري ڪنهن هڪ موجوده هنڌ سان قطعي سڃاڻپ ڪرڻ احتياط طلب آهي. جديد تحقيق ۾ به سنڌ جي فتح بابت پراڻن ماخذن جي جاگرافيائي نالن جي سڃاڻپ هميشه يقيني نه سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last=Baloch |editor-first=N. A. |title=Fatḥnāmah-i Sind: Being the Original Record of the Arab Conquest of Sind |publisher=Institute of Islamic History, Culture and Civilisation, Islamic University |location=Islamabad |year=1983}}&lt;/ref&gt;

روايتي بيانن موجب، ڏاهر پنهنجي فوج سان محمد بن قاسم جي اڳتي وڌندڙ لشڪر جو مقابلو ڪيو. ڏاهر جي فوج ۾ گهوڙي سوار، پيادل فوج ۽ جنگي هاٿي شامل هئا، جڏهن تہ محمد بن قاسم جي فوج عرب ۽ مقامي فوجي دستن تي مشتمل هئي. مختلف ماخذن ۾ ٻنهي فوجن جي انگ بابت تمام مختلف انگ ڏنا ويا آهن، تنهنڪري انهن انگن کي قطعي تاريخي حقيقت طور قبول ڪرڻ مناسب ناهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gabrieli |first=Francesco |title=Muhammad ibn Qasim ath-Thaqafi and the Arab Conquest of Sind |journal=East and West |volume=15 |issue=3–4 |year=1965 |pages=281–295}}&lt;/ref&gt;

فيصلائتي جنگ 93هه/712ع ۾ ٿي. تاريخي روايتن موجب، راجا ڏاهر جنگ دوران هاٿيءَ تي سوار ٿي پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪري رهيو هو. عرب فوج طرفان باهه وارا تير ۽ ٻين هٿيارن جي استعمال جو ذڪر پڻ روايتن ۾ ملي ٿو. جنگ دوران ڏاهر جو هاٿي بي قابو ٿيو يا پاڻيءَ ڏانهن وڌيو، جنهن کان پوءِ ڏاهر ميدان ۾ مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;/&gt;

ڏاهر جي موت جي صحيح طريقي بابت پڻ مختلف بيان ملن ٿا. [[ابن خلدون]] سان منسوب هڪ روايت ۾ سندس قاتل کي شجاع اعرابي ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن تہ ٻين ماخذن ۾ صرف ايترو بيان ڪيو ويو آهي تہ ڏاهر آخري مقابلي دوران مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;ابن خلدون&quot;&gt;''تاريخ ابن خلدون''، جلد 5، ص. 279.&lt;/ref&gt;

راجا ڏاهر جي موت کان پوءِ سندس مرڪزي فوجي مزاحمت ڪمزور ٿي وئي، پر سنڌ ۾ منظم مخالفت مڪمل طور ختم نه ٿي. سندس خاندان ۽ مقامي حڪمرانن مان ڪجهه ماڻهن [[اروڙ]]، [[برهمڻ آباد]] ۽ ٻين قلعي بند شهرن مان مزاحمت جاري رکي.

=== اروڙ ۽ برهمڻ آباد جي فتح ===
ڏاهر جي موت کان پوءِ محمد بن قاسم جي فوج [[اروڙ]] ڏانهن وڌي، جيڪو ڏاهر جي حڪومت جي اهم سياسي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ هو. شهر جي قبضي بابت ''چچ نامي'' ۽ بعد جي سنڌي تاريخي ماخذن ۾ ڊگها بيان ملن ٿا. انهن روايتن موجب، اروڙ جي رهواسين ڪجهه وقت مزاحمت ڪرڻ کان پوءِ محمد بن قاسم سان ٺاهه ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=27 August 2026}}&lt;/ref&gt;

روايتي بيانن ۾ ٺاهه تحت شهر جي غير جنگجو آباديءَ کي امان ڏيڻ ۽ مقامي مذهبي ادارن جي حيثيت برقرار رکڻ جو ذڪر ملي ٿو. سنڌ جي عرب فتح بابت ڪجهه ماخذن ۾ محمد بن قاسم سان منسوب اهڙيون هدايتون پڻ ملن ٿيون، جن ۾ مقامي عبادتگاهن کي عيسائين، يهودين ۽ زرتشتين جي عبادتگاهن سان مشابهت ڏني وئي آهي. اهڙن اقتباسن جي لفظي صورت مختلف نسخن ۾ مختلف هجڻ سبب انهن کي روايتي انتظامي پاليسيءَ جي شاهدي طور احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;/&gt;

اروڙ تي قبضي کان پوءِ ڏاهر جي خاندان جي ڪجهه عورتن جي گرفتاري ۽ قيدين جو ذڪر پڻ ماخذن ۾ ملي ٿو. ''چچ نامي'' ۾ قيدين جا تمام وڏا انگ ڄاڻايا ويا آهن، پر جديد تاريخ نگاري ۾ اهڙن انگن کي احتياط سان ڏٺو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ وچئين دور جي فتح نامن ۾ فوجن، قيدين ۽ مال جا انگ گهڻو ڪري وڌايل يا غيرهم آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gabrieli |first=Francesco |title=Muhammad ibn Qasim ath-Thaqafi and the Arab Conquest of Sind |journal=East and West |volume=15 |issue=3–4 |year=1965 |pages=281–295}}&lt;/ref&gt;

اروڙ کان پوءِ محمد بن قاسم جي فوج [[برهمڻ آباد]] ڏانهن وڌي. ڏاهر جو پٽ [[جئسيه]] اڃا تائين مزاحمت جاري رکي رهيو هو ۽ برهمڻ آباد هن مزاحمت جو اهم مرڪز بڻيو. روايتي ماخذن موجب، شهر مضبوط قلعي بند هو ۽ گهيرو ڪيترن مهينن تائين جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;/&gt;

محمد بن قاسم جي فوج شهر جي چوڌاري فوجي بندوبست ۽ خندقون قائم ڪيون، جڏهن تہ جئسيه جي ڌر رسد کي محدود ڪرڻ ۽ گهيرو ڪندڙ فوج تي دٻاءُ وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي. آخرڪار جئسيه شهر ڇڏي ويو ۽ برهمڻ آباد محمد بن قاسم جي قبضي هيٺ آيو.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;/&gt;

قبضي کان پوءِ محمد بن قاسم مقامي انتظام کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران ڪيترن مقامي عملدارن کي نئين اموي انتظام ۾ شامل ڪيو. اهڙي پاليسي سنڌ جي ٻين فتح ڪيل علائقن ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، جتي مقامي اشرافيه، مالياتي عملدارن ۽ مذهبي اڳواڻن مان ڪجهه کي خراج ۽ انتظامي ذميوارين جي عيوض عهدن تي برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |location=Leiden |year=1989}}&lt;/ref&gt;

=== اتر طرف پيش قدمي ۽ ملتان ===
برهمڻ آباد کان پوءِ محمد بن قاسم جي مهم سنڌو ماٿريءَ جي اترين علائقن ڏانهن وڌي. ''چچ نامي'' ۽ بعد واري تاريخ نگاريءَ ۾ بابيا، اسڪلنده، سڪه ۽ ٻين قلعي بند هنڌن جو ذڪر ملي ٿو، پر انهن مان ڪجهه هنڌن جي موجوده جاگرافيائي سڃاڻپ بابت اختلاف آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last=Baloch |editor-first=N. A. |title=Fatḥnāmah-i Sind: Being the Original Record of the Arab Conquest of Sind |publisher=Institute of Islamic History, Culture and Civilisation, Islamic University |location=Islamabad |year=1983}}&lt;/ref&gt;

روايتي بيانن موجب، ڪجهه مقامي حڪمرانن مزاحمت بدران محمد بن قاسم سان ٺاهه ڪيو، جڏهن تہ ٻين قلعي بند شهرن ۾ جنگ ٿي. عرب فوج آخرڪار [[ملتان]] تائين پهتي، جيڪو ان وقت هڪ اهم واپاري ۽ مذهبي مرڪز هو.

ملتان جي سج مندر جي شهرت محمد بن قاسم جي مهم کان اڳ جي پڻ هئي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] ملتان جي مشهور سج مندر جو ذڪر ڪيو هو، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو تہ اهو عرب فتح کان اڳ ئي هڪ اهم مذهبي مرڪز هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kapuria |first=Radha |author2=Asad Fatemi |title=Murad’s travels: courtesanly mobility, honour, and defiance in late eighteenth-century Multan |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |year=2026 |doi=10.1017/S1356186325101326}}&lt;/ref&gt;

تاريخي روايتن موجب، محمد بن قاسم جي فوج ملتان جو گهيرو ڪيو ۽ ڪجهه عرصي جي مزاحمت کان پوءِ شهر تي قبضو ڪيو. ملتان جي فتح سان اموي اقتدار سنڌو ماٿريءَ جي اترين حصي تائين وڌيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gabrieli |first=Francesco |title=Muhammad ibn Qasim ath-Thaqafi and the Arab Conquest of Sind |journal=East and West |volume=15 |issue=3–4 |year=1965 |pages=281–295}}&lt;/ref&gt;

ملتان جي سج مندر ۽ ان سان لاڳاپيل دولت بابت ڪيترن وچئين دور جي مسلم جاگرافيدانن ۽ مؤرخن ذڪر ڪيو آهي. بعد واري دور ۾ ملتان جي حڪمرانن لاءِ هي مندر مذهبي اهميت سان گڏ معاشي اهميت پڻ رکندو هو، ۽ ڪجهه اسلامي حڪمرانن ان کي برقرار رکيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Khan |first=Hasan Ali |title=Constructing Islam on the Indus: The Material History of the Suhrawardi Sufi Order, 1200–1500 AD |publisher=Cambridge University Press |year=2016}}&lt;/ref&gt;

محمد بن قاسم جي ملتان تي قبضي کان پوءِ شهر ۾ اموي عملدار مقرر ڪيا ويا. روايتي سنڌي ماخذن ۾ دائود بن نصر عماني ۽ ازهر مدني جهڙن عملدارن جا نالا ملن ٿا، پر انهن تفصيلن جي آزاد تصديق محدود آهي؛ تنهنڪري انهن کي ماخذ سان منسوب ڪري لکڻ وڌيڪ مناسب آهي.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;/&gt;

=== سنڌ ۽ ملتان کان اڳتي مهمن بابت روايتون ===
محمد بن قاسم جي يقيني ۽ مضبوط طور ثابت ٿيل فتحن جو مرڪز سنڌ ۽ ملتان هو. بعد جي ڪجهه تاريخي ڪتابن ۾ سندس فوجي سرگرمين کي [[قنوج]]، راجپوتانا، چتور، ڪڇ، گجرات يا سورت تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي، پر انهن وسيع فتحن بابت ابتدائي ۽ جديد علمي ماخذن ۾ اتفاق موجود ناهي.

''چچ نامي'' ۾ قنوج ڏانهن سفارتي يا فوجي ارادن جا بيان ملن ٿا، پر محمد بن قاسم هٿان قنوج جي يقيني فتح جو مضبوط ثبوت موجود ناهي. ان ڪري قنوج، چتور، اڌيپور يا گجرات کي سندس فتح ڪيل علائقن جي قطعي فهرست ۾ شامل ڪرڻ بدران بعد واري تاريخ نگاريءَ جون روايتون قرار ڏيڻ وڌيڪ مناسب آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=27 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gabrieli |first=Francesco |title=Muhammad ibn Qasim ath-Thaqafi and the Arab Conquest of Sind |journal=East and West |volume=15 |issue=3–4 |year=1965 |pages=281–295}}&lt;/ref&gt;

محمد بن قاسم جي مهمن سان لاڳاپيل مال، قيدين ۽ فوج جي انگ بابت پڻ بعد وارن ماخذن ۾ وڏا ۽ پاڻ ۾ مختلف انگ ملن ٿا. جديد تاريخي مطالعي ۾ اهڙن انگن کي احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو، خاص طور جڏهن اهي ابتدائي همعصر شاهديءَ سان تصديق نه ٿين.

=== قصير عمرا واري تصوير بابت دعويٰ ===

[[فائل:Amra5.jpg|thumb|[[قصير عمرا]] جي ”ڇهن بادشاهن“ واري تصوير جو پراڻو خاڪو؛ محفوظ لکتن مان ڪجهه حڪمرانن جي سڃاڻپ ٿي سگهي ٿي، پر راجا ڏاهر سان ڪنهن شخصيت جي سڃاڻپ ثابت ٿيل ناهي]]
اموي دور جي [[قصير عمرا]] ۾ مشهور ”ڇهن بادشاهن“ واري ڀت تصوير موجود آهي. محفوظ يوناني ۽ عربي لکتن جي بنياد تي انهن مان چار حڪمرانن جي سڃاڻپ [[بازنطيني شهنشاهه]]، ساساني بادشاهه [[خسرو ٻيون|خسرو]]، حبشي [[نجاشي]] ۽ ويسیگوٿ حڪمران [[روديريڪ]] طور ڪئي وئي آهي. باقي ٻن شخصيتن جي سڃاڻپ يقيني نه آهي؛ جنت السنڌ جي ليکڪ انھن مان ھڪ تصوير راجا ڏاھر سان منسوب ڪئي آھي پر جديد فن تاريخ ۾ انهن کي اڪثر چين يا ترڪ علائقن جي حڪمرانن سان ڳنڍڻ جون تجويزون ڏنيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.metmuseum.org/exhibitions/listings/2012/byzantium-and-islam/blog/where-in-the-world/posts/qusayr-amra |title=Qusayr 'Amra |publisher=The Metropolitan Museum of Art |date=12 April 2012 |access-date=27 August 2026}}&lt;/ref&gt;

== انتظام ۽ مذهبي پاليسي ==

[[فائل:QASIM-ar.png|thumb|right|[[سنڌ]] جي علائقي ۾ [[محمد بن قاسم]] جي فوجي مهمن ۽ فتح ڪيل علائقن جو نقشو]]
سنڌ ۽ ملتان جي مختلف علائقن تي قبضي کان پوءِ محمد بن قاسم اتي اموي انتظام قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. فتح ڪيل شهرن ۾ فوجي ۽ انتظامي عملدار مقرر ڪيا ويا، جڏهن تہ ڪيترن هنڌن تي مقامي حڪمرانن ۽ انتظامي عملدارن کي اموي اقتدار قبول ڪرڻ جي شرط تي سندن عهدن يا مقامي ذميوارين تي برقرار رکيو ويو. سنڌ جي فتح بابت روايتن ۾ اهڙن ٺاهن، خراج جي مقرري ۽ مقامي انتظامي ڍانچي جي استعمال جا ڪيترائي مثال ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;/&gt;

محمد بن قاسم جي مذهبي پاليسي بابت معلومات جو هڪ اهم روايتي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' آهي. هن ماخذ ۾ مختلف هنڌن تي مقامي برهمڻن، ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل ماڻهن ۽ ٻين مذهبي گروهن سان ڪيل ٺاهن جو ذڪر ملي ٿو. جديد تحقيق موجب، ''چچ نامي'' ۾ سنڌ جي عرب فتح بابت پراڻيون عربي روايتون شامل آهن، پر ان سان گڏ بعد واري دور جون مقامي ۽ برهمڻ روايتون پڻ متن جو حصو بڻيل آهن؛ تنهنڪري ان ۾ ڏنل انتظامي ۽ مذهبي پاليسين جي تفصيلن کي ماخذ جي تاريخي نوعيت کي نظر ۾ رکندي استعمال ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=27 August 2026}}&lt;/ref&gt;

روايتي بيانن موجب، محمد بن قاسم ڪجهه فتح ڪيل علائقن ۾ مقامي آباديءَ کي سندن مذهبي رسمون جاري رکڻ ۽ عبادتگاهن کي برقرار رکڻ جي اجازت ڏني، جڏهن تہ اموي اقتدار قبول ڪندڙ غير مسلم آباديءَ کان خراج يا جزيي جي وصوليءَ جو انتظام ڪيو ويو. ڪجهه مقامي مذهبي ۽ انتظامي اڳواڻن کي پڻ سندن اڳوڻين ذميوارين تي برقرار رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;/&gt;

محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم جا سياسي نتيجا وڌيڪ مستقل نوعيت جا هئا. سنڌ جي ڪجهه حصن ۽ ملتان تي اموي اقتدار قائم ٿيڻ سان سنڌو ماٿريءَ جو هي علائقو اسلامي دنيا جي سياسي ۽ واپاري نظام سان وڌيڪ سڌي نموني ڳنڍجي ويو. تنهن هوندي بہ سنڌ ۾ اسلام جي ڦهلاءَ کي صرف محمد بن قاسم جي فتح جو فوري نتيجو قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو؛ سنڌ جي سماج ۾ اسلام جي واڌ ۽ مقامي مسلم برادرين جي تشڪيل هڪ ڊگهو تاريخي عمل هو، جنهن ۾ بعد وارن صدين دوران واپار، لڏپلاڻ، سياسي تبديليون ۽ مذهبي شخصيتون پڻ اهم رهيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ansari |first=Sarah F. D. |title=Sufi Saints and State Power: The Pirs of Sind, 1843–1947 |url=https://archive.org/details/sufisaintsstatep0000ansa |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |pages=[https://archive.org/details/sufisaintsstatep0000ansa/page/9 9]–35 |doi=10.1017/CBO9780511563201.004}}&lt;/ref&gt;

== شخصيت ۽ ڪردار ==
محمد بن قاسم جي شخصيت ۽ ڪردار بابت ڄاڻ گهڻو ڪري وچئين دور جي تاريخي روايتن ۽ بعد جي مؤرخن جي بيانن مان ملي ٿي. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ سندس ڪردار جو جائزو خاص طور سندس فوجي قيادت، مقامي حڪمرانن سان ڪيل ٺاهن ۽ فتح ڪيل علائقن ۾ قائم ڪيل انتظام جي حوالي سان ورتو ويو آهي.

مؤرخ [[ايس. ايم. اڪرام]] محمد بن قاسم کي هڪ قابل فوجي سالار قرار ڏيندي سندس فوجي حڪمت عملي ۽ انتظامي صلاحيتن جو ذڪر ڪري ٿو. اڪرام موجب، محمد بن قاسم سنڌ ۾ ڪيترن هنڌن تي سڌي فوجي ڪارروائيءَ بدران ڳالهين ۽ ٺاهن ذريعي مقامي حڪمرانن ۽ عملدارن کي پنهنجي انتظام ۾ شامل ڪيو. ڏاهر جي اڳوڻي وزير سيساگر ۽ ڪاڪا جهڙن مقامي عملدارن کي انتظامي ذميواريون ڏيڻ ان پاليسيءَ جا مثال ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |title=Muslim Civilization in India |url=https://archive.org/details/muslimcivilizati0000ikra |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 |pages=[https://archive.org/details/muslimcivilizati0000ikra/page/10 10]–12}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي بہ محمد بن قاسم جي فوجي مهم جي نوعيت هر هنڌ هڪجهڙي نه هئي. اڪرام موجب، [[ديبل]] ۽ [[ملتان]] جهڙن هنڌن تي سخت مزاحمت جي صورت ۾ اموي فوج سخت فوجي ڪارروائي ڪئي، جڏهن تہ ٻين ڪيترن علائقن ۾ مقامي آبادي ۽ اڳواڻن سان ٺاهن کي ترجيح ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |title=Muslim Civilization in India |url=https://archive.org/details/muslimcivilizati0000ikra |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 |pages=[https://archive.org/details/muslimcivilizati0000ikra/page/10 10]–12}}&lt;/ref&gt; ان ڪري سندس حڪمرانيءَ ۽ ڪردار جو جائزو فوجي فتحن سان گڏ سندس انتظامي پاليسين ۽ مختلف علائقن ۾ اختيار ڪيل مختلف طريقن جي پسمنظر ۾ ورتو وڃي ٿو.

سنڌ ۾ پنهنجي مختصر حڪومتي دور دوران محمد بن قاسم اڳوڻي انتظامي ڍانچي جي ڪيترن حصن کي برقرار رکيو. مقامي سردارن ۽ عملدارن مان ڪجهه کي محصولن جي وصولي ۽ ٻين انتظامي معاملن ۾ شامل ڪيو ويو. اهڙي پاليسيءَ سان نئين قائم ٿيل اموي اقتدار کي مقامي انتظام هلائڻ ۾ مدد ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |title=Muslim Civilization in India |url=https://archive.org/details/muslimcivilizati0000ikra |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 |pages=[https://archive.org/details/muslimcivilizati0000ikra/page/11 11]–13}}&lt;/ref&gt;

محمد بن قاسم جي مقامي مقبوليت بابت پڻ بعد جي تاريخي ادب ۾ مختلف روايتون ملن ٿيون. [[اعجاز الحق قدوسي]] لکي ٿو تہ محمد بن قاسم کي سنڌ مان واپس گهرائڻ وقت ڪجهه مقامي ماڻهن سندس روانگيءَ تي افسوس جو اظهار ڪيو. قدوسي هڪ ٻي روايت پڻ نقل ڪري ٿو، جنهن موجب ڪيرج جي رهواسين سندس وفات کان پوءِ سندس ياد ۾ هڪ مجسمو قائم ڪيو.&lt;ref&gt;اعجاز الحق قدوسي، ''تاريخ سنڌ''، ص. 226.&lt;/ref&gt; اهڙين روايتن جي آزاد تاريخي تصديق محدود هجڻ سبب انهن کي بعد جي تاريخ نگاريءَ ۾ نقل ٿيل روايتن طور ڏٺو وڃي ٿو.

محمد بن قاسم بابت بعد جي مسلم تاريخ نگاريءَ ۾ بهادري، سخاوت، نرم مزاجي ۽ انتظامي قابليت جهڙيون صفتون پڻ منسوب ڪيون ويون آهن. اهڙيون شخصي وصفون گهڻو ڪري سوانحي ۽ روايتي ماخذن تي ٻڌل آهن، جڏهن تہ سندس تاريخي ڪردار بابت وڌيڪ سڌي شاهدي سندس فوجي مهمن، مقامي اڳواڻن سان ٺاهن ۽ سنڌ ۾ قائم ڪيل انتظامي بندوبستن مان ملي ٿي.

== واپسي، گرفتاري ۽ وفات ==
محمد بن قاسم جي سنڌ ۽ ملتان واري مهم جي پڄاڻي، سندس واپسي ۽ وفات بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف روايتون ملن ٿيون. سندس سنڌ واري مهم جو اهم سياسي سرپرست [[حجاج بن يوسف]] هو، جيڪو اموي خلافت جي اوڀر وارن علائقن جو طاقتور گورنر ۽ محمد بن قاسم جو ويجهو مائٽ هو. سنڌ جي فتح دوران محمد بن قاسم ۽ حجاج جي وچ ۾ فوجي ڪارروائين ۽ انتظامي معاملن بابت مسلسل رابطو رهيو. حجاج 95هه (714ع) ۾ وفات ڪئي، جڏهن تہ اموي خليفو [[وليد بن عبدالملڪ]] 96هه (715ع) ۾ وفات ڪري ويو. وليد کان پوءِ سندس ڀاءُ [[سليمان بن عبدالملڪ]] خلافت تي ويٺو.&lt;ref name=&quot;تاريخ سنڌ&quot;&gt;{{cite book
 |last=ندوي
 |first=سيد سليمان
 |title=تاريخ سنڌ
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

سليمان بن عبدالملڪ جي اقتدار ۾ اچڻ کان پوءِ حجاج سان لاڳاپيل ڪيترن عملدارن ۽ فوجي اڳواڻن جي حيثيت تبديل ٿي. حجاج جو مشهور سپهه سالار [[قتيبه بن مسلم]] پڻ ساڳئي سياسي تبديليءَ دوران بحران ۾ ڦاٿو. محمد بن قاسم کي به سنڌ جي گورنري ۽ فوجي قيادت تان هٽائي واپس گهرايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Kennedy
 |first=Hugh
 |title=The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live In
 |publisher=Da Capo Press
 |year=2007
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] موجب، سليمان بن عبدالملڪ حجاج طرفان مقرر ڪيل ڪيترن عملدارن کي عهدن تان هٽايو ۽ محمد بن قاسم کي معزول ڪري يزيد بن ابي ڪبشه کي سنڌ جي انتظام لاءِ مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;/&gt;

=== بلاذري جي روايت ===
محمد بن قاسم جي انجام بابت نسبتاً قديم عربي ماخذن مان [[احمد بن يحيى البلاذري|بلاذري]] جو ''[[فتوح البلدان]]'' اهم آهي. بلاذري نائين صدي عيسويءَ ۾ لکيو ۽ سنڌ جي عرب فتح بابت سندس بيان پوءِ جي تفصيلي فارسي روايتن کان اڳ جو آهي. سندس روايت موجب سليمان بن عبدالملڪ جي خلافت سنڀالڻ کان پوءِ محمد بن قاسم کي عهدي تان هٽائي گرفتار ڪيو ويو ۽ عراق موڪليو ويو، جتي کيس [[واسط]] ۾ قيد ڪيو ويو. اتي کيس صالح بن عبدالرحمان جي حوالي ڪيو ويو ۽ سخت سلوڪ کان پوءِ قيد دوران سندس وفات ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=al-Baladhuri
 |first=Ahmad ibn Yahya
 |title=The Origins of the Islamic State
 |translator-last=Hitti
 |translator-first=Philip Khuri
 |publisher=Columbia University
 |location=New York
 |year=1916
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gabrieli1965&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Gabrieli
 |first=Francesco
 |title=Muḥammad ibn Qāsim ath-Thaqafī and the Arab Conquest of Sind
 |journal=East and West
 |volume=15
 |issue=3/4
 |year=1965
 |pages=281–295
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بعد وارن تاريخي بيانن ۾ محمد بن قاسم جي گرفتاري ۽ موت کي حجاج بن يوسف جي خاندان ۽ سندس سياسي مخالفن جي دشمنيءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. مولائي شيدائي جي بيان موجب محمد بن قاسم کي گرفتار ڪري سخت نگرانيءَ هيٺ عراق موڪليو ويو ۽ آخرڪار واسط جي قيدخاني ۾ رکيو ويو؛ هو سندس موت کي صالح بن عبدالرحمان جي حجاج سان دشمنيءَ سان ڳنڍي ٿو.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;/&gt;

[[اعجاز الحق قدوسي]] پڻ محمد بن قاسم جي گرفتاريءَ کي اموي خلافت جي اندروني سياسي تبديليءَ سان ڳنڍي ٿو. سندس بيان موجب سليمان بن عبدالملڪ جي دور ۾ حجاج جي سياسي مخالفن کي اوڀر وارن صوبن جي انتظام ۾ اهميت ملي ۽ محمد بن قاسم کي گرفتار ڪري عراق موڪليو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=قدوسي
 |first=اعجاز الحق
 |title=سنڌ جي تاريخ
 |edition=پهريون
 |year=2007
 |publisher=مهراڻ اڪيڊمي
 |language=sd
}}؛ {{cite web
 |url=http://www.sindhiadiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page8.html
 |title=سنڌ جي تاريخ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيد سليمان ندوي پنهنجي ''تاريخ سنڌ'' ۾ پڻ محمد بن قاسم جي گرفتاري ۽ آخري ڏينهن بابت مختلف تاريخي روايتون گڏ ڪري بيان ڪيون آهن. انهن بيانن جو بنيادي نقطو اهو آهي تہ سنڌ ۾ سندس فوجي ڪاميابين باوجود دمشق ۽ عراق ۾ سياسي قيادت جي تبديلي سندس اقتدار جي پڄاڻيءَ جو سبب بڻي.&lt;ref name=&quot;تاريخ سنڌ&quot;/&gt;

=== چچ نامي جي روايت ===
محمد بن قاسم جي موت بابت ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' ۾ هڪ ٻي ۽ وڌيڪ تفصيلي روايت ملي ٿي. ان موجب [[راجا ڏاهر]] جون ٻه ڌيئرون محمد بن قاسم جي هٿان گرفتار ٿيڻ کان پوءِ خليفي ڏانهن موڪليون ويون. روايت مطابق انهن خليفي کي ٻڌايو تہ محمد بن قاسم کين اڳ ۾ پنهنجي قبضي ۾ رکيو هو. ان الزام تي خليفي ڪاوڙجي محمد بن قاسم کي حڪم ڏنو تہ پاڻ کي خام چمڙي ۾ سبرائي درٻار ڏانهن موڪلي. روايت موجب هو رستي ۾ ئي فوت ٿي ويو؛ پوءِ ڏاهر جي ڌيئرن ظاهر ڪيو تہ سندن الزام پنهنجي پيءُ جي موت جو بدلو وٺڻ لاءِ هو.&lt;ref name=&quot;Chachnama&quot;&gt;{{cite book
 |author=Ali Kufi
 |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind
 |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg
 |location=Karachi
 |year=1900
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هيءَ روايت سنڌ جي تاريخي ادب ۾ مشهور رهي آهي، پر اها بلاذري جي نسبتاً اڳوڻي بيان کان نمايان طور مختلف آهي. موجود ''چچ نامو'' سنڌ جي عرب فتح کان لڳ ڀڳ پنج صديون پوءِ 613هه (1216ع) ۾ [[علي ڪوفي]] فارسيءَ ۾ مرتب ڪيو. علي ڪوفي موجب هن هڪ اڳوڻي عربي متن کي بنياد بڻايو هو، ۽ تحقيق موجب ڪتاب ۾ [[المدائني]] سميت اڳين عرب مؤرخن جي هاڻي گم ٿيل مواد جا حصا محفوظ هجڻ جو امڪان آهي؛ ساڳئي وقت موجود متن ۾ بعد واري دور جا ادبي ۽ اصطلاحي عنصر پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;IranicaChach&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=ČAČ-NĀMA
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ان ڪري جديد تاريخ نگاريءَ ۾ ڏاهر جي ڌيئرن واري بيان کي محمد بن قاسم جي موت جو قطعي ثابت ٿيل سبب سمجهڻ بدران ''چچ نامي'' ۾ محفوظ هڪ روايت طور پيش ڪيو وڃي ٿو. بلاذري واري بيان ۾ سندس زوال جو پسمنظر اموي خلافت اندر اقتدار جي تبديلي ۽ حجاج سان وابسته عملدارن خلاف ڪارروائي آهي.&lt;ref name=&quot;Gabrieli1965&quot;/&gt;

=== تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ===
محمد بن قاسم جي آخري انجام بابت اختلاف جو هڪ اهم سبب اهو آهي تہ سنڌ جي عرب فتح جا همعصر دستاويز تمام ٿورا محفوظ رهيا آهن. فتح ۽ محمد بن قاسم بابت مواد بلاذري ۽ ٻين بعد وارن عرب مؤرخن وٽ مختلف صورتن ۾ ملي ٿو، جڏهن تہ واقعي جو سڀ کان تفصيلي بيانيه ''چچ نامي'' ۾ محفوظ آهي.&lt;ref name=&quot;Gabrieli1965&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IranicaChach&quot;/&gt;

ان ڪري محمد بن قاسم جي وفات جي صحيح سبب، تاريخ ۽ سندس عمر بابت سڀني ماخذن ۾ اتفاق موجود ناهي. سندس وفات عام طور '''96هه (715ع)''' سان منسوب ڪئي وڃي ٿي، جڏهن تہ بعض بعد وارا ماخذ وڌيڪ مخصوص تاريخون پڻ ڏين ٿا. ابتدائي ماخذن جي اختلاف سبب 96هه (715ع) کي نسبتاً محتاط تاريخ طور لکيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح سندس پيدائش ۽ سنڌ جي فتح وقت عمر بابت مختلف روايتن سبب وفات وقت سندس صحيح عمر به يقيني طور مقرر ڪرڻ مشڪل آهي.&lt;ref name=&quot;Gabrieli1965&quot;/&gt;

=== اثر ۽ تاريخي اهميت ===
محمد بن قاسم جي برطرفي ۽ گرفتاري سنڌ ۾ عرب اقتدار جي پڄاڻي نه هئي. سندس جاءِ تي نوان اموي عملدار مقرر ٿيا ۽ سنڌ خلافت جي انتظام هيٺ رهي. تنهنڪري سندس موت کي سنڌ تي عرب حڪمرانيءَ جي خاتمي بدران سنڌ جي شروعاتي اموي انتظام ۾ قيادت جي تبديليءَ طور ڏٺو وڃي ٿو.

محمد بن قاسم جو انجام ابتدائي [[اموي خلافت]] ۾ مرڪزي سياست ۽ پري وارن صوبن جي فوجي گورنرن جي وچ ۾ لاڳاپي جو پڻ مثال آهي. حجاج بن يوسف جي سرپرستيءَ هيٺ محمد بن قاسم تيزيءَ سان فوجي ۽ انتظامي حيثيت حاصل ڪئي، پر حجاج ۽ وليد بن عبدالملڪ جي وفات کان پوءِ دمشق ۾ سياسي سرپرستيءَ جي تبديلي سندس حيثيت تي سڌو اثر وڌو. سليمان بن عبدالملڪ جو خلافت وارو دور 96–99هه (715–717ع) رهيو، ۽ سندس اقتدار ۾ اچڻ کان پوءِ حجاج سان وابسته ڪيترن عملدارن جي حيثيت تبديل ٿي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Iraq i. In the Late Sasanid and Early Islamic Eras
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iraq-i-late-sasanid-early-islamic/
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ نگاري ۽ جديد بحث ==
[[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي فتح ۽ [[راجا ڏاهر]] جي شڪست جي تشريح جديد دور ۾ مختلف سياسي، مذهبي ۽ قومي تاريخ نگارين ۾ مختلف نموني ڪئي وئي آهي. ان ڪري ٻنهي شخصيتن کي ”سنڌ جو هيرو“ قرار ڏيڻ بابت ڪو متفقه تاريخي موقف موجود نه آهي. جديد علمي تحقيق ۾ هن اختلاف کي خود تاريخي واقعي کان وڌيڪ، بعد جي دورن ۾ تاريخ، قومي سڃاڻپ ۽ سياسي فڪر جي تشڪيل سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rid |first1=Saeed Ahmad |last2=Sodhar |first2=Muhammad Qasim |title=The Discourses Analysis of the Arab Conquest of Sindh |journal=Progressive Research Journal of Arts &amp; Humanities |volume=5 |issue=1 |year=2023 |pages=1–15 |doi=10.51872/prjah.vol5.Iss1.229}}&lt;/ref&gt;

=== پاڪستاني قومي تاريخ نگاري ===
پاڪستان جي قومي تاريخ نگاري ۽ خاص طور ڪيترن درسي ڪتابن ۾ محمد بن قاسم کي سنڌ ۾ اموي اقتدار قائم ڪندڙ ۽ ننڍي کنڊ جي اسلامي تاريخ جي هڪ اهم شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي. هن بيانيي ۾ سنڌ جي 712ع واري عرب فتح کي ڪڏهن ڪڏهن پاڪستان جي مسلمان سڃاڻپ جي تاريخي شروعات سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي ۽ سنڌ لاءِ ”باب الاسلام“ جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rid |first1=Saeed Ahmad |last2=Sodhar |first2=Muhammad Qasim |title=The Discourses Analysis of the Arab Conquest of Sindh |journal=Progressive Research Journal of Arts &amp; Humanities |volume=5 |issue=1 |year=2023 |pages=1–15 |doi=10.51872/prjah.vol5.Iss1.229}}&lt;/ref&gt;

مؤرخ منان احمد آصف پڻ لکي ٿو تہ جديد پاڪستان ۾ محمد بن قاسم ۽ 712ع جي فتح کي مسلمان قومي سڃاڻپ جي هڪ بنيادي تاريخي واقعي طور پيش ڪرڻ جي روايت پيدا ٿي، جڏهن تہ ''[[چچ نامو]]'' جي تشريح به نوآبادياتي ۽ بعد واري قومي تاريخ نگاريءَ ۾ مختلف سياسي مقصدن لاءِ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |url=https://archive.org/details/bookofconquestch0000asif |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌي قومپرست تاريخ نگاري ===
ٻئي پاسي سنڌي قومپرست تاريخ نگاريءَ جي هڪ ڌارا [[راجا ڏاهر]] کي سنڌ جي خودمختيار حڪومت جو آخري حڪمران ۽ عرب فوج خلاف پنهنجي ملڪ جي دفاع ۾ وڙهندڙ شخصيت طور پيش ڪري ٿي. هن نقطه نظر ۾ محمد بن قاسم کي ٻاهران آيل فاتح يا حملي آور ۽ ڏاهر کي سنڌ جي دفاع جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rid |first1=Saeed Ahmad |last2=Sodhar |first2=Muhammad Qasim |title=The Discourses Analysis of the Arab Conquest of Sindh |journal=Progressive Research Journal of Arts &amp; Humanities |volume=5 |issue=1 |year=2023 |pages=1–15 |doi=10.51872/prjah.vol5.Iss1.229}}&lt;/ref&gt;

هن تشريح کي ويهين صديءَ ۾ خاص طور [[جي. ايم. سيد]] جي لکڻين وسيلي وڌيڪ نمايان حيثيت ملي. سندس سنڌي قومي فڪر ۾ ڏاهر کي سنڌ جي دفاع ڪندڙ حڪمران طور پيش ڪيو ويو، جڏهن تہ محمد بن قاسم جي فتح کي ٻاهرين سياسي قبضي جي صورت ۾ ڏٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rid |first1=Saeed Ahmad |last2=Sodhar |first2=Muhammad Qasim |title=The Discourses Analysis of the Arab Conquest of Sindh |journal=Progressive Research Journal of Arts &amp; Humanities |volume=5 |issue=1 |year=2023 |pages=1–15 |doi=10.51872/prjah.vol5.Iss1.229}}&lt;/ref&gt;

=== ٻيون تشريحون ===
محمد بن قاسم ۽ راجا ڏاهر بابت بحث صرف ٻن متضاد بيانيَن تائين محدود نه آهي. ڪجهه جديد مطالعي ۾ سنڌ جي ان دور جي سماجي بناوٽ، ذات پات، حڪمران خاندانن ۽ هيٺين طبقن جي حيثيت کي بنياد بڻائي ٻنهي روايتي ”هيرو“ بيانيَن تي تنقيد ڪئي وئي آهي. اهڙي تشريح موجب، محمد بن قاسم کي صرف مذهبي آزاديءَ جو نمائندو ۽ ڏاهر کي فقط قومي آزاديءَ جو نمائندو قرار ڏيڻ ٻنهي صورتن ۾ تاريخي صورتحال کي تمام گهڻو سادو ڪري پيش ڪرڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rid |first1=Saeed Ahmad |last2=Sodhar |first2=Muhammad Qasim |title=The Discourses Analysis of the Arab Conquest of Sindh |journal=Progressive Research Journal of Arts &amp; Humanities |volume=5 |issue=1 |year=2023 |pages=1–15 |doi=10.51872/prjah.vol5.Iss1.229}}&lt;/ref&gt;

تاريخدانن جو ڌيان ان ڳالهه ڏانهن پڻ ويو آهي تہ ''چچ نامو''، جيڪو محمد بن قاسم ۽ ڏاهر جي دور بابت بعد واري تاريخ نگاريءَ جو اهم ماخذ رهيو آهي، موجوده صورت ۾ 13هين صديءَ جو فارسي متن آهي. اهو هڪ اڳوڻي عربي تاريخ سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو، پر ان ۾ مختلف ادبي ۽ سياسي روايتون پڻ شامل آهن. ان ڪري جديد محقق ان کي اٺين صديءَ جي واقعن جو سڌو ۽ مڪمل طور غيرمسئلو رڪارڊ نه پر احتياط سان استعمال ٿيندڙ تاريخي ماخذ سمجهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=27 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |url=https://archive.org/details/bookofconquestch0000asif |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}&lt;/ref&gt;

ان پسمنظر ۾ محمد بن قاسم يا راجا ڏاهر مان ڪنهن هڪ کي غيرمشروط طور ”سنڌ جو هيرو“ قرار ڏيڻ تاريخي تحقيق جو متفقه نتيجو نه، پر مختلف قومي، مذهبي ۽ سياسي تاريخ نگارين جو حصو آهي.

=== محمد بن قاسم کان اڳ عرب فوجي مهمون ===

[[فائل:فتوح قتيبة بن مسلم ومحمد بن القاسم.jpg|280px|thumb|محمد بن قاسم ۽ [[قتيبه بن مسلم]] جي فوجي مهمن ۽ فتح ڪيل علائقن جو نقشو]]

محمد بن قاسم جي 711–712ع واري مهم کان اڳ به عرب فوجون [[مڪران]]، [[قيقان]] ۽ سنڌ جي سرحدي علائقن ڏانهن ڪيترائي ڀيرا موڪليون ويون هيون. ابتدائي عرب ماخذن، خاص طور [[احمد بن يحيى البلاذري|بلاذري]] سان منسوب بيانن، ۾ مختلف خليفن ۽ اموي عملدارن جي دور ۾ مڪران ۽ سنڌ جي سرحدي علائقن ڏانهن فوجي ڪاررواين جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=al-Baladhuri |first=Ahmad ibn Yahya |title=Futuh al-Buldan |trans-title=The Origins of the Islamic State |translator=Philip Khuri Hitti |publisher=Columbia University |year=1916}}&lt;/ref&gt;

[[معاويه بن ابي سفيان]] جي دور ۾ مهلب بن ابي صفره، عبدالله بن سوار عبدي، سنان بن سلمه، راشد بن عمرو ۽ ٻين عرب فوجي عملدارن جون مڪران، قيقان ۽ هند جي سرحدي علائقن ۾ ڪارروايون ذڪر ڪيون ويون آهن. انهن مان ڪجهه مهمن ۾ عرب فوجن کي ڪاميابيون مليون، جڏهن تہ ڪجهه سالار جنگين ۾ مارجي ويا. انهن مهمن جو وڏو حصو اڄوڪي سنڌ جي مرڪزي ميداني علائقن بدران مڪران، قيقان ۽ اتر اولهندي سرحدي علائقن سان لاڳاپيل هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rahman |first1=Zabih ur |last2=Nawaz |first2=Rab |title=The History of Sindh from Islamic Conquests to the Arrival of the Conqueror of Sindh: An Analytical Study |journal=Journal of Islamic and Religious Studies |volume=5 |issue=2 |year=2020 |pages=37–54 |doi=10.36476/JIRS.5:2.12.2020.03}}&lt;/ref&gt;

[[ايڇ. ٽي. ليمبرڪ]] پڻ ابتدائي عرب مهمن بابت ماخذن ۾ تضادن ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي. سندس جائزي موجب بلاذري، ''چچ نامي'' ۽ ٻين ماخذن ۾ انهن شروعاتي ڪاررواين جي تاريخن، هنڌن ۽ نتيجن بابت اهڙا اختلاف آهن، جن کي مڪمل طور پاڻ ۾ هم آهنگ ڪرڻ ممڪن نه آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1973}}&lt;/ref&gt;

ان ڪري محمد بن قاسم جي مهم کي ”سنڌ تي سترهون حملو“ قرار ڏيڻ لاءِ سڀني اڳين فوجي ڪاررواين کي هڪ ئي معيار تحت ڳڻڻ تاريخي طور مسئلو پيدا ڪري ٿو. ڪجهه ڪارروايون سنڌ جي سامونڊي ڪناري ڏانهن هيون، ڪجهه مڪران يا قيقان ڏانهن ۽ ڪجهه سرحدي علائقن ۾ ٿيون؛ انهن جي انگ، ترتيب ۽ نتيجن بابت تاريخي ماخذ پاڻ ۾ متفق ناهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1973}}&lt;/ref&gt;

== سنڌ تي حملي جا ڪارڻ ۽ پسمنظر ==

[[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموي دور سميت اسلامي خلافت جي علائقائي توسيع]]

محمد بن قاسم جي سنڌ خلاف فوجي مهم [[اموي خلافت]] جي اوڀر طرف وڌندڙ سياسي ۽ فوجي اثر جي وسيع پسمنظر ۾ ٿي. ستين صدي عيسويءَ دوران عرب فوجون [[مڪران]] تائين پهچي چڪيون هيون ۽ اٺين صديءَ جي شروعات تائين اهو علائقو اموي خلافت جي اوڀرئين سرحدي نظام جو حصو بڻجي چڪو هو. ان سان گڏ سنڌ ۽ عرب دنيا وچ ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[فارسي نار]] وسيلي واپاري ۽ سامونڊي رابطا پڻ اڳ کان موجود هئا. محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم 93هه/711–712ع ڌاري، اموي خليفي [[وليد بن عبدالملڪ]] جي دور ۾ شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Gabrieli |first=Francesco |title=Muhammad ibn Qasim ath-Thaqafi and the Arab Conquest of Sind |journal=East and West |volume=15 |issue=3/4 |year=1965 |pages=281–295}}&lt;/ref&gt;

سنڌ خلاف عرب فوجي سرگرميون محمد بن قاسم جي مهم کان گهڻو اڳ شروع ٿي چڪيون هيون. [[احمد بن يحيى البلاذري]] جي ''[[فتوح البلدان]]'' ۾ مڪران ۽ سنڌ جي سرحدي علائقن ڏانهن شروعاتي عرب فوجي مهمن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مهمن مان ڪجهه اموي دور کان به اڳ ٿيون، جڏهن تہ اموي دور ۾ سنڌ جي سامونڊي ۽ سرحدي علائقن ڏانهن وڌيڪ فوجي ڪارروايون ڪيون ويون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=al-Baladhuri |first=Ahmad ibn Yahya |title=Futuh al-Buldan |trans-title=The Origins of the Islamic State |translator=Philip Khuri Hitti |publisher=Columbia University |location=New York |year=1916}}&lt;/ref&gt; ان ڪري محمد بن قاسم جي مهم کي سنڌ سان عربن جي پهرين فوجي رابطي بدران اڳين فوجي سرگرمين جي وڌيڪ وڏي ۽ منظم مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو.

محمد بن قاسم کان ٿورو اڳ سنڌ ڏانهن موڪليل هڪ اموي مهم جي اڳواڻي بديل بن طهفه ڪئي، جيڪو ويڙهه دوران مارجي ويو. ''فتوح البلدان'' ۾ بديل جي مهم ۽ ان کان پوءِ [[حجاج بن يوسف]] طرفان محمد بن قاسم کي سنڌ ڏانهن موڪلڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=al-Baladhuri |first=Ahmad ibn Yahya |title=Futuh al-Buldan |trans-title=The Origins of the Islamic State |translator=Philip Khuri Hitti |publisher=Columbia University |location=New York |year=1916}}&lt;/ref&gt; بعد واري تاريخ نگاريءَ ۾ بديل جي شڪست ۽ موت جو بدلو وٺڻ کي محمد بن قاسم جي مهم جي فوري سببن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي، پر مهم کي رڳو انتقامي ڪارروائي قرار ڏيڻ ان جي وسيع سياسي ۽ فوجي پسمنظر کي محدود ڪري ٿو.

سنڌ تي حملي جي سببن سان لاڳاپيل سڀ کان مشهور روايت سامونڊي قزاقي ۽ جهازن جي ڦرلٽ بابت آهي. ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' ۽ ان تي ٻڌل بعد واري تاريخ نگاريءَ موجب، [[سري لنڪا]] کان عرب علائقن ڏانهن ويندڙ جهازن مان هڪ يا وڌيڪ جهاز سنڌ جي سامونڊي ڪناري ويجهو قزاقن هٿان ڦريا ويا. روايتن ۾ انهن جهازن تي واپاري سامان سان گڏ عورتن ۽ ٻارن جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. واقعي جي خبر [[حجاج بن يوسف]] تائين پهچڻ کان پوءِ هن سنڌ جي حڪمران [[راجا ڏاهر]] کان قزاقن خلاف ڪارروائي ۽ گرفتار ٿيل ماڻهن جي آزاديءَ جو مطالبو ڪيو. روايت موجب، ڏاهر جواب ڏنو تہ سامونڊي قزاق سندس اختيار هيٺ نه هئا ۽ هو انهن جي ڪارروائين جو ذميوار نه هو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=27 August 2026}}&lt;/ref&gt;

جهازن واري واقعي جي تفصيلن بابت احتياط ضروري آهي. موجود ''چچ نامو'' 13هين صديءَ جي شروعات ۾ علي بن حامد ڪوفيءَ طرفان فارسيءَ ۾ تيار ڪيل متن آهي، جنهن بابت مصنف هڪ اڳوڻي عربي تاريخ تان ترجمي جي دعويٰ ڪئي آهي. جديد تحقيق موجب، متن ۾ سنڌ جي عرب فتح بابت پراڻيون تاريخي روايتون محفوظ آهن، پر ان سان گڏ بعد وارو مقامي ۽ ادبي مواد پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=27 August 2026}}&lt;/ref&gt; تنهنڪري جهازن جي ڦرلٽ کي مهم سان لاڳاپيل هڪ اهم روايتي سبب طور بيان ڪري سگهجي ٿو، پر ان کي سنڌ تي حملي جو واحد ثابت ٿيل سبب قرار ڏيڻ مناسب ناهي.

سامونڊي واپار پڻ هن فوجي مهم جي وسيع پسمنظر جو اهم عنصر هو. [[عربي سمنڊ]] ۽ [[فارسي نار]] جا سامونڊي رستا وچ اوڀر کي سنڌ ۽ هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري سان ڳنڍيندا هئا. ''The Cambridge History of Islam'' ۾ محمد بن قاسم جي 93هه/711ع واري سنڌ مهم جو گهٽ ۾ گهٽ ظاهري مقصد وچ اوڀر ۽ هندستان جي اولهندي ڪناري وچ ۾ سامونڊي واپار کي قزاقن کان محفوظ ڪرڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Cambridge History of Islam |year=1978 |url=https://archive.org/details/cambridgehistory0000unse_l5r5 |publisher=Cambridge University Press |quote=The Arab military expedition that was carried out in Sind by Muhammad b. Qasim in 93/711 was, at least nominally, intended to protect the sea trade routes between the Middle East and the western coast of India from pirates.}}&lt;/ref&gt;

ان سان گڏ محمد بن قاسم جي مهم کي [[اموي خلافت]] جي ان دور جي وسيع علائقائي توسيع کان الڳ ڪري نٿو سگهجي. اٺين صديءَ جي شروعات ۾ اموي فوجون هڪ ئي وقت مختلف سرحدن تي سرگرم هيون؛ خلافت جو سياسي اثر اولهه ۾ اتر آفريڪا ۽ [[آئبيريا]] کان وٺي اوڀر ۾ [[خراسان]]، [[وچ ايشيا]] ۽ [[مڪران]] تائين پکڙجي رهيو هو. سنڌ ڏانهن پيش قدمي اموي خلافت جي هن اوڀرئين فوجي ۽ سياسي توسيع جي پسمنظر ۾ ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gabrieli |first=Francesco |title=Muhammad and the Conquests of Islam |url=https://archive.org/details/muhammadconquest0000gabr |publisher=McGraw-Hill |year=1968}}&lt;/ref&gt;

انهن سببن جي روشنيءَ ۾ محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم لاءِ ڪنهن هڪ ”اصل مقصد“ جو تعين ڪرڻ ڏکيو آهي. بديل جي اڳوڻي مهم ۽ سندس موت، سنڌ جي سامونڊي ڪناري تي قزاقيءَ سان لاڳاپيل روايت ۽ جهازن وارو واقعو مهم جا فوري سبب يا ان لاءِ پيش ڪيل جواز سمجهيا وڃن ٿا، جڏهن تہ مڪران ۾ اڳ ئي قائم ٿيل عرب فوجي موجودگي، سامونڊي واپاري مفاد ۽ اموي خلافت جي اوڀر طرف سياسي ۽ فوجي توسيع ان جا وسيع تاريخي ڪارڻ هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Gabrieli |first=Francesco |title=Muhammad ibn Qasim ath-Thaqafi and the Arab Conquest of Sind |journal=East and West |volume=15 |issue=3/4 |year=1965 |pages=281–295}}&lt;/ref&gt;

انهن حالتن ۾ [[حجاج بن يوسف]] سنڌ ڏانهن وڌيڪ وڏي ۽ منظم فوجي مهم تيار ڪئي ۽ ان جي اڳواڻي محمد بن قاسم جي حوالي ڪئي. محمد بن قاسم جي فوج [[فارس صوبو|فارس]] ۽ [[مڪران]] مان گذري سنڌ ڏانهن وڌي، جڏهن تہ ڳرو جنگي سامان ۽ رسد جو ڪجهه حصو سامونڊي رستي موڪليو ويو. مهم جو پهريون وڏو هدف [[ديبل]] هو؛ اتان کان فوج سنڌ جي اندرين علائقن ڏانهن وڌي ۽ ايندڙ مرحلن ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[سيوستان]] ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين سياسي ۽ فوجي مرڪزن تائين پهتي.

== ورثو ==
[[فائل:A wide angle picture of Muhammad Bin Qasim Masjid.jpg|thumb|[[سکر]]، پاڪستان ۾ محمد بن قاسم مسجد، جيڪا محمد بن قاسم جي نالي سان منسوب آهي]]

محمد بن قاسم جي سنڌ ۾ موجودگي ۽ حڪمرانيءَ جو عرصو مختصر هو، پر سندس فتحن جي نتيجي ۾ سنڌ [[اموي خلافت]] جي سياسي دائري ۽ اسلامي دنيا سان وڌيڪ سڌي طرح ڳنڍجي وئي.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot;&gt;Markovits, Claude ''The Global World of Indian Merchants, 1750-1947: Traders of Sind from Bukhara to Panama'', Cambridge University Press, June 22, 2000, {{ISBN|0-521-62285-9}}, pg. 34.&lt;/ref&gt; فتح کان پوءِ قائم ڪيل انتظام هيٺ مقامي هندن، ٻڌن ۽ جينن جي مذهبي برادرين سان اهڙي طرز جو انتظام اختيار ڪيو ويو، جنهن تحت کين [[ذمي]] جي حيثيت سان مذهبي عمل جاري رکڻ جي اجازت ڏني وئي ۽ ان جي بدلي ۾ [[جزيه]] لاڳو ڪيو ويو. بعد وارن دورن ۾ هندستان جي ڪيترن مسلم حڪمرانن پڻ غير مسلم رعيت سان معاملن ۾ اهڙن انتظامي طريقن کي مختلف صورتن ۾ استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Gier&quot; /&gt;

سنڌ جي سامونڊي شهرن ۽ عرب دنيا وچ ۾ واپار اڳ کان موجود هو، پر عرب فتح کان پوءِ انهن لاڳاپن کي نئون سياسي ۽ سماجي پسمنظر مليو. سنڌ ۾ مسلمان آباديءَ جي قيام ۽ سامونڊي واپار جي تسلسل سان وچ اوڀر ۽ سنڌ وچ ۾ مذهبي ۽ ثقافتي رابطن ۾ واڌ ٿي. بعد وارن صدين ۾ [[صوفي ازم|صوفي]] مبلغن ۽ ٻين مذهبي شخصيتن جي اچ وڃ پڻ سنڌ ۾ اسلام جي ڦهلاءَ جي عمل سان لاڳاپيل رهي.&lt;ref&gt;Federal Research Division. ''Pakistan: A Country Study'', Kessinger Publishing, June 1, 2004, {{ISBN|1-4191-3994-0}}, p. 45.&lt;/ref&gt;

[[ديبل]] عرب دور ۾ هڪ اهم سامونڊي بندرگاهه رهيو ۽ ٻارهين صديءَ تائين ان جي واپاري اهميت برقرار رهڻ جو ذڪر ملي ٿو. سنڌ جي [[فارسي نار]] ۽ [[وچ اوڀر]] سان سامونڊي واپار جي واڌ سان هي علائقو هندي سمنڊ جي سامونڊي واپار ۽ خشڪيءَ جي واپاري رستن وچ ۾ هڪ اهم ڳانڍاپي طور اڀريو.&lt;ref name=&quot;Markovits&quot; /&gt;

=== پاڪستان ۾ يادگيري ===
پاڪستان جي قومي تاريخ نگاريءَ ۾ محمد بن قاسم کي خاص اهميت حاصل رهي آهي ۽ سنڌ جي عرب فتح کي ڪڏهن ڪڏهن ننڍي کنڊ ۾ مسلم سياسي اقتدار جي شروعات سان ڳنڍيو ويندو آهي. [[محمد علي جناح]] ڏانهن هڪ بيان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جنهن موجب پاڪستان جي تحريڪ جي تاريخي شروعات ان وقت ٿي جڏهن پهريون مسلمان سنڌ، يعني هندستان جي ”باب الاسلام“، جي سرزمين تي پهتو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Pakistan Movement|url=http://www.cybercity-online.net/pof/pakistan_movement.html|publisher=cybercity-online.net|access-date=31 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201083149/http://www.cybercity-online.net/pof/pakistan_movement.html|archive-date=2016-02-01|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; پاڪستان جي درسي ۽ قومي تاريخ نگاريءَ ۾ محمد بن قاسم کي ڪڏهن ڪڏهن علامتي طور ”پهريون پاڪستاني“ پڻ قرار ڏنو ويو آهي؛ اهڙي تعبير تي تاريخ نگارن ۽ مبصرن پاران تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ تہ پاڪستان جي جديد قومي رياست ويهين صديءَ ۾ وجود ۾ آئي.&lt;ref name=&quot;DT&quot;&gt;{{cite news|title=Distorted history of the Subcontinent|newspaper=Daily Times|url=https://dailytimes.com.pk/627609/distorted-history-of-the-subcontinent/|author=Qasim Sodhar|date=17 June 2020|access-date=31 March 2021}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان ۾ محمد بن قاسم جي سنڌ واري فتح جي ياد ۾ ”يوم باب الاسلام“ پڻ ملهايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Yom-e-Babul Islam&quot;&gt;{{cite news|agency=Associated Press of Pakistan|title=KARACHI: Babul Islam day observed|url=https://www.dawn.com/news/123613/karachi-babul-islam-day-observed|access-date=31 March 2021|newspaper=Dawn|location=Pakistan|date=7 November 2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DT&quot; /&gt;

=== نالي سان منسوب هنڌ ۽ ادارا ===
پاڪستان ۾ ڪيترن ئي هنڌن ۽ ادارن جا نالا محمد بن قاسم جي نالي سان منسوب ڪيا ويا آهن. [[پورٽ قاسم]]، جيڪو پاڪستان جي اهم سامونڊي بندرگاهن مان هڪ آهي، سندس نالي پٺيان رکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;Cheesman, David, ''Landlord Power and Rural Indebtedness in Colonial Sind'', Routledge, February 1, 1997, {{ISBN|0-7007-0470-1}}&lt;/ref&gt; [[ڪراچي]] ۾ [[باغ ابن قاسم]] ۽ [[بن قاسم، ڪراچي|بن قاسم]] پڻ سندس نالي سان منسوب آهن. [[ملتان]] ۾ [[ابن قاسم باغ اسٽيڊيم]] سندس نالي سان منسوب هڪ گهڻ-مقصد اسٽيڊيم آهي. [[پاڪستان بحريه]] جو [[پي اين ايس قاسم]] پڻ محمد بن قاسم جي نالي سان منسوب آهي ۽ اهو [[پاڪستان ميرينز]] سان لاڳاپيل اهم بحري مرڪزن مان هڪ آهي.

=== مقبول ثقافت ۾ ===
محمد بن قاسم کي پاڪستاني ۽ ٻين ملڪن جي مقبول ثقافت ۾ پڻ پيش ڪيو ويو آهي. 1996ع جي [[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] سيريز ''لبيڪ'' ۾ سندس ڪردار [[بابر علي]] ادا ڪيو. 2019ع جي مصري متحرڪ موسيقياتي فلم ''[[شهزادو ۽ سورمو|The Knight and the Princess]]'' ۾ پڻ محمد بن قاسم جي ڪهاڻي کي مرڪزي موضوع طور پيش ڪيو ويو.

==سنڌ جي اموي گورنرن جي فھرست==


{{سنڌ جي اموي گورنرن جي فھرست}}

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌ تي عربن جا حملا]]
* [[سنڌ تي ڌارين جون ڪاهون]]
* [[سنڌ تي حڪمراني ڪندڙ]]
* [[سنڌ تي بختر جي يونانين جي ڪاهه]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== ڪتابيات ==
{{refbegin}}
* {{cite journal |last1=Baloch |first1=Nabi Bakhsh |author-link=نبي بخش خان بلوچ |title=Muhammad ibn al-Qasim: A Study of His Family Background and Personality |url=https://archive.org/details/sim_islamic-culture_1953-10_27_4/page/242 |journal=Islamic Culture |date=October 1953 |volume=27 |issue=4 |pages=242–271}}
* {{cite journal |last1=Gabrieli |first1=Francesco |author-link=فرانچيسڪو گابريلي |title=Muḥammad ibn Qāsim ath-Thaqafī and the Arab Conquest of Sind |journal=East and West |date=September–December 1965 |volume=15 |issue=3 |pages=281–295 |jstor=29754928}}
* {{EI2 |first=Y. |last=Friedmann |authorlink=يوحنان فريڊمن |title=Muḥammad b. al-Ḳāsim |volume=7 |pages=405–406}}
* {{citation |last=Gier |first=Nicholas F. |chapter=From Mongols to Mughals: Hindu–Muslim relations in medieval India |title=The Origins of Religious Violence: An Asian Perspective |chapter-url=https://books.google.com/books?id=0LBhBAAAQBAJ&amp;pg=PA1 |year=2014 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-9223-8}}
** Nicholas F. Gier, [http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm From Mongols to Mughals: Religious violence in India 9th–18th centuries]، Pacific Northwest Regional Meeting، American Academy of Religion، Gonzaga University، مئي 2006ع ۾ پيش ڪيل.
* Lane-Poole, Stanley، ''Medieval India under Mohammedan Rule, 712–1764''، G.P. Putnam's Sons، نيو يارڪ، 1970ع.
* {{EI2 |article=Thakīf |last=Lecker |first=M. |volume=10 |page=432}}
* Schimmel, Annemarie، ''[https://books.google.com/books?id=3zEhkAEACAAJ Islam in the Indian Subcontinent]''، Brill Academic Publishers، 1980ع، {{ISBN|90-04-06117-7}}.
* Appleby, R. Scott ۽ Martin E. Marty، ''Fundamentalisms Comprehended''، University of Chicago Press، 2004ع، {{ISBN|0-226-50888-9}}.
* {{citation |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World, Vol 1: Early Medieval India and the Expansion of Islam |publisher=Brill |year=1996 |edition=Third |orig-year=first published 1990 |isbn=0391041738 |url=https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC}}
** {{citation |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World, Vol 1: Early Medieval India and the Expansion of Islam |publisher=Brill |year=2002 |orig-year=first published 1990 |isbn=9780391041738 |url=https://books.google.com/books?id=g2m7_R5P2oAC}}
* Keay, John، ''India: A History''، Grove Press، 2001ع، {{ISBN|0-8021-3797-0}}.
* {{citation |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |url=https://books.google.com/books?id=xxAVAAAAIAAJ&amp;pg=PA126 |year=1989 |publisher=BRILL |isbn=90-04-08551-3}}
{{refend}}

==حوالا==
{{حوالا|2}}


== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{commons category-inline}}

{{Pakistan topics|history}}
{{Karachi}}
{{Multan}}
{{Hyderabad District, Pakistan}}
{{Authority control}}

[[زمرو:695ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:715ع ۾ وفاتون]]
[[زمرو:اٺين صديءَ جا عرب ماڻهو]]
[[زمرو:اموي خلافت پاران اٺين صديءَ ۾ موت جي سزا ڏنل ماڻهو]]
[[زمرو:بنو ثقيف]]
[[زمرو:اموي خلافت جا فوجي سالار]]
[[زمرو:پاڪستاني مسلمان]]
[[زمرو:عرب مسلمان]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جا اموي گورنر]]
[[زمرو:تشدد جا شڪار]]
[[زمرو:آبادين جا باني]]
[[زمرو:هندومت ۽ اسلام]]

{{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}}
{{سنڌ جي تاريخ}}
[[زمرو:اسلامي شخصيتون]]
[[زمرو:تاريخ اسلام]]
[[زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:مسلم جرنيل]]</text>
      <sha1>56ome32ljyw3onlrvhualendmtonu7w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جان ايف ڪينيڊي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11573</id>
    <revision>
      <id>417125</id>
      <parentid>327161</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T13:55:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:آمريڪي صدر]]; added [[Category:آمريڪي صدرن جا قتل]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1683" sha1="5ce388ixxufusg9v9f0cjqmxyp5iky8" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}
[[فائل:John_Kennedy%2C_Nikita_Khrushchev_1961.jpg|thumb|جان ڪينيڊي سوويت وزيراعظم [[نڪيتا خروشيف]] سان گڏ ملاقات دوران، 1961ء]]
جان فٽزجيرالڊ ڪينيڊي المعروف جان ايف ڪينيڊي يا جي ايف ڪي (پيدائش: [[29 مئي]] [[1917ء]]، وفات: [[22 نومبر]] [[1963ء]]) [[ریاستہائے متحدہ امریکہ]] جو 35 هو صدر هيو۔ هو 1961ء کقن 1963ء ۾ پنهنجي قتل تائين هن عهدي تي فائز رهيو۔ هو آمريڪا جي تاريخ جو سڀ کان ننڍي عمر وارو واحد [[رومن ڪيٿولڪ]] صدر هيو۔

هن جو قتل به اڄ تائين هڪ معمو بڻيل آهي۔ پوليس جو چوڻ آهي ته هن کي [[لي هاروي اوسوالڊ]] نالي هڪ شخص قتل ڪيو جڏهن ته عوام سمجهندو آهي ته هن کي آمريڪي حڪومت قتل ڪرايو۔

ڪينيڊي هڪ امير ۽ بااثر خاندان سان تعلق رکندو هيو.

آمريڪا جي شهر نيويارڪ جو هائي اڏو ان جي نالي سان &quot;جان ايف ڪينيڊي ايئرپورٽ&quot; سڏيو ويندو آهي۔

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:گڏيل رياستون]]
[[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]]
[[زمرو:آمريڪا جي گڏيل رياستن جو صدر]]
[[زمرو:آمريڪي شخصيتون]]
[[زمرو:آمريڪي صدرن جا قتل]]
[[زمرو:1917ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1963ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:1963ء جون وفاتون]]</text>
      <sha1>5ce388ixxufusg9v9f0cjqmxyp5iky8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417126</id>
      <parentid>417125</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T13:56:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <origin>417126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1643" sha1="kfvsl6taobil742b61ol0jdxrhrbxt5" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}
[[فائل:John_Kennedy%2C_Nikita_Khrushchev_1961.jpg|thumb|جان ڪينيڊي سوويت وزيراعظم [[نڪيتا خروشيف]] سان گڏ ملاقات دوران، 1961ء]]
جان فٽزجيرالڊ ڪينيڊي المعروف جان ايف ڪينيڊي يا جي ايف ڪي (پيدائش: [[29 مئي]] [[1917ء]]، وفات: [[22 نومبر]] [[1963ء]]) [[ریاستہائے متحدہ امریکہ]] جو 35 هو صدر هيو۔ هو 1961ء کقن 1963ء ۾ پنهنجي قتل تائين هن عهدي تي فائز رهيو۔ هو آمريڪا جي تاريخ جو سڀ کان ننڍي عمر وارو واحد [[رومن ڪيٿولڪ]] صدر هيو۔

هن جو قتل به اڄ تائين هڪ معمو بڻيل آهي۔ پوليس جو چوڻ آهي ته هن کي [[لي هاروي اوسوالڊ]] نالي هڪ شخص قتل ڪيو جڏهن ته عوام سمجهندو آهي ته هن کي آمريڪي حڪومت قتل ڪرايو۔

ڪينيڊي هڪ امير ۽ بااثر خاندان سان تعلق رکندو هيو.

آمريڪا جي شهر نيويارڪ جو هائي اڏو ان جي نالي سان &quot;جان ايف ڪينيڊي ايئرپورٽ&quot; سڏيو ويندو آهي۔

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:گڏيل رياستون]]
[[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]]
[[زمرو:آمريڪا جي گڏيل رياستن جو صدر]]
[[زمرو:آمريڪي شخصيتون]]
[[زمرو:آمريڪي صدرن جا قتل]]
[[زمرو:1917ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1963ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>kfvsl6taobil742b61ol0jdxrhrbxt5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417127</id>
      <parentid>417126</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T13:57:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:شخصيتون]]; added [[Category:آمريڪي سياستدان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1658" sha1="mefsdp0b4llowspekjxuiilp9pjl12j" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}
[[فائل:John_Kennedy%2C_Nikita_Khrushchev_1961.jpg|thumb|جان ڪينيڊي سوويت وزيراعظم [[نڪيتا خروشيف]] سان گڏ ملاقات دوران، 1961ء]]
جان فٽزجيرالڊ ڪينيڊي المعروف جان ايف ڪينيڊي يا جي ايف ڪي (پيدائش: [[29 مئي]] [[1917ء]]، وفات: [[22 نومبر]] [[1963ء]]) [[ریاستہائے متحدہ امریکہ]] جو 35 هو صدر هيو۔ هو 1961ء کقن 1963ء ۾ پنهنجي قتل تائين هن عهدي تي فائز رهيو۔ هو آمريڪا جي تاريخ جو سڀ کان ننڍي عمر وارو واحد [[رومن ڪيٿولڪ]] صدر هيو۔

هن جو قتل به اڄ تائين هڪ معمو بڻيل آهي۔ پوليس جو چوڻ آهي ته هن کي [[لي هاروي اوسوالڊ]] نالي هڪ شخص قتل ڪيو جڏهن ته عوام سمجهندو آهي ته هن کي آمريڪي حڪومت قتل ڪرايو۔

ڪينيڊي هڪ امير ۽ بااثر خاندان سان تعلق رکندو هيو.

آمريڪا جي شهر نيويارڪ جو هائي اڏو ان جي نالي سان &quot;جان ايف ڪينيڊي ايئرپورٽ&quot; سڏيو ويندو آهي۔

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:آمريڪي سياستدان]]
[[زمرو:گڏيل رياستون]]
[[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]]
[[زمرو:آمريڪا جي گڏيل رياستن جو صدر]]
[[زمرو:آمريڪي شخصيتون]]
[[زمرو:آمريڪي صدرن جا قتل]]
[[زمرو:1917ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1963ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>mefsdp0b4llowspekjxuiilp9pjl12j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417128</id>
      <parentid>417127</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T13:59:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1732" sha1="hchs0n1f4lr4cw51eu6ld48s65v9ql3" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}
[[فائل:John_Kennedy%2C_Nikita_Khrushchev_1961.jpg|thumb|جان ڪينيڊي سوويت وزيراعظم [[نڪيتا خروشيف]] سان گڏ ملاقات دوران، 1961ء]]
جان فٽزجيرالڊ ڪينيڊي المعروف جان ايف ڪينيڊي يا جي ايف ڪي (پيدائش: [[29 مئي]]، [[1917ء]]، وفات: [[22 نومبر]] [[1963ء]]) [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جو 35 هون صدر هيو۔ هو 1961ء کقن 1963ء ۾ پنهنجي قتل تائين هن عهدي تي فائز رهيو۔ هو آمريڪا جي تاريخ جو سڀ کان ننڍي عمر وارو واحد [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] صدر هيو۔

هن جو قتل به اڄ تائين هڪ معمو بڻيل آهي۔ پوليس جو چوڻ آهي ته هن کي [[لي هاروي اوسوالڊ]] نالي هڪ شخص قتل ڪيو جڏهن ته عوام سمجهندو آهي ته هن کي آمريڪي حڪومت قتل ڪرايو۔

ڪينيڊي هڪ امير ۽ بااثر خاندان سان تعلق رکندو هيو.

آمريڪا جي شهر [[نيو يارڪ شھر|نيويارڪ]] جو هائي اڏو ان جي نالي سان &quot;جان ايف ڪينيڊي ايئرپورٽ&quot; سڏيو ويندو آهي۔

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:آمريڪي سياستدان]]
[[زمرو:گڏيل رياستون]]
[[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]]
[[زمرو:آمريڪا جي گڏيل رياستن جو صدر]]
[[زمرو:آمريڪي شخصيتون]]
[[زمرو:آمريڪي صدرن جا قتل]]
[[زمرو:1917ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1963ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>hchs0n1f4lr4cw51eu6ld48s65v9ql3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ابن الجوزي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18601</id>
    <revision>
      <id>417188</id>
      <parentid>405487</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T23:53:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>417188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40522" sha1="9vl0b09bc0u90g4q7tlu6eelj4rn6ey" xml:space="preserve">{{Short description|ٻارهين صديءَ جو مسلم عالم، محدث، مؤرخ ۽ فقيه}}


{{Infobox religious biography
| religion           = [[اسلام]]
| era                = [[اسلامي سنهري دور]]
| image              =
| caption            =
| name               = ابن الجوزي
| title              = [[شيخ الاسلام]]&lt;ref&gt;Al-Dhahabi, Siyar A'lam al-Nubala'.&lt;/ref&gt;
| birth_date         = لڳ ڀڳ 510هه / 1116ع
| birth_place        = [[بغداد]]، [[عباسي خلافت]] (هاڻوڪو [[عراق]])
| death_date         = 12 رمضان 597هه / 16 جون 1201ع (لڳ ڀڳ 87 ورهين جي عمر ۾)
| death_place        = [[بغداد]]، [[عباسي خلافت]] (هاڻوڪو [[عراق]])
| denomination       = [[سني اسلام]]
| creed              = [[اشعريت]]&lt;ref&gt;{{cite book|author=[[جي. اي. بوائل]]|title=The Cambridge History of Iran|url=https://books.google.com/books?id=16yHq5v3QZAC|volume=5 of The Saljuq and Mongol Periods|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|date=1968|page=299}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=[[جبريل فؤاد حداد]]|title=The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams &amp; Hadith Masters|url=https://books.google.com/books?id=RwPnCAAAQBAJ&amp;pg=PA226|date=2015|publisher=[[اس السنة فائونڊيشن آف آمريڪا]]|page=226}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ibn al-Ahdal&quot;&gt;{{cite book
|author=[[ابن الأحدل]]
|editor=Ahmad Bakīr Mahmud
|title=Kashf al-Ghata' 'an Haqa'iq al-Tawhid
|script-title=ar:كشف الغطاء عن حقائق التوحيد
|language=ar
|url=https://archive.org/download/kalam-misc/kashful-ghitaa.pdf
|location=[[تيونس]]
|publisher=Tunisian General Labour Union
|year=1964
|page=83
|quote=...
}}&lt;/ref&gt;
| jurisprudence      = [[حنبلي]]
| main_interests     = [[تاريخ]]، [[تفسير]]، [[حديث]]، [[فقه]]
| notable_works      = [[كتاب أخبار الصفات]]
| influenced         = &lt;small&gt;[[عبد الغني المقدسي]]&lt;ref name=&quot;sahwah&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.as-sahwah.com/viewarticle.php?articleID=1277&amp;
|title=Ibn al-Jawzi: A Lifetime of Da'wah
|website=IslamicAwakening.Com
|date=22 October 2006
|archive-url=https://web.archive.org/web/20061022195654/http://www.as-sahwah.com/viewarticle.php?articleID=1277&amp;
|archive-date=22 October 2006
|url-status=dead
|access-date=28 November 2013
}}&lt;/ref&gt;

&lt;br /&gt;[[سبط ابن الجوزي]]&lt;ref name=&quot;Robinson:2003:XV&quot;&gt;Robinson:2003:XV&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[ابن قدامه المقدسي]]&lt;ref name=&quot;sahwah&quot; /&gt;&lt;br /&gt;[[ضياء الدين المقدسي]]&lt;ref name=&quot;Ibn Al-Jawzi&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.sunnah.org/history/Scholars/ibn_aljawzi.htm |title=Ibn Al-Jawzi |publisher=Sunnah.org |access-date=2013-11-28 |archive-date=2020-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222230613/http://www.sunnah.org/history/Scholars/ibn_aljawzi.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| father             = علي بن محمد الجوزي
| children           = يوسف بن عبدالرحمٰن الجوزي
| birth_name         = عبدالرحمٰن بن علي الجوزي البڪري
| lineage            = [[آل بڪر]]
| native_name        = ابن الجوزي
| native_name_lang   = ar
}}

'''ابو الفرج جمال الدين عبدالرحمٰن بن أبي الحسن علي بن محمد الجوزي'''، جيڪو عام طور تي '''ابن الجوزي''' جي نالي سان مشهور آهي{{Efn|{{langx|ar|أبو الفرج جمال الدين عبد الرحمن بن أبي الحسن علي بن محمد}}؛ ابو الفرج عبدالرحمٰن بن علي بن محمد بن الجوزي}}&lt;ref&gt;The Beginning and the End: Imad al-Din Abu al-Fida Ismail ibn Umar ibn Katheer al-Dimashqi.&lt;/ref&gt; (لڳ ڀڳ 1116ع – 16 جون 1201ع)، هڪ [[مسلمان]] [[فقيه]]، [[واعظ]]، [[خطيب]]، [[فرقن جو مؤرخ]]، [[علم الحديث|محدث]]، [[مؤرخ]]، [[قاضي]]، [[اوليائن جي سوانح نگار]] ۽ [[لسانيات دان]] هو.&lt;ref name=&quot;Laoust&quot;&gt;{{cite encyclopedia
|last=Laoust
|first=Henri
|title=Ibn al-Djawzi
|encyclopedia=The Encyclopaedia of Islam
|edition=Second
|volume=3
|pages=751–752
|publisher=Brill
|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_3139
}}&lt;/ref&gt; هن ٻارهين صديءَ دوران پنهنجي اباڻي شهر [[بغداد]] ۾ [[حنبلي]] [[فقهي مذهب]] جي واڌ ويجهه ۽ اشاعت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Laoust&quot;/&gt;

پنهنجي علمي، مذهبي ۽ سياسي سرگرمين سان ڀرپور زندگيءَ دوران ابن الجوزي پنهنجي همعصر [[حنبلي]] عالمن ۾ وڏي عزت حاصل ڪئي. هن مسلسل ڪوشش ڪئي ته [[حنبلي]] فقهي مذهب، جيڪو تاريخي طور چئن وڏن سني فقهي مذهبن مان سڀ کان ننڍو شمار ٿيندو هو، ان کي به [[مالڪي]]، [[شافعي]] ۽ [[حنفي]] مذهبن جي برابر وقار ۽ سرڪاري سرپرستي حاصل ٿئي.&lt;ref name=&quot;Laoust&quot;/&gt;

{{Infobox saint
|name = '''ابن الجوزي'''
|image = PARSONS(1808) p008 View of Bagdad on the Persian side of the Tigris.jpg
|image_size = 300px
|caption = 1808ع ۾ [[بغداد]] جو منظر؛ ابن الجوزي پنهنجي سموري زندگي ٻارهين صديءَ ۾ هن شهر ۾ گذاري.
|titles = فقيه، واعظ، محدث؛&lt;br /&gt;''شيخ الاسلام''، ''بادشاهن ۽ اميرن جو خطيب''، ''حنبلين جو امام''
|major_shrine = [[بغداد]]، [[عراق]] ۾ سبز گنبذ وارو مقبرو
|venerated_in = [[سني اسلام]]، خاص طور [[حنبلي]] فقهي مذهب
}}

ابن الجوزي نوجوانيءَ ۾ نهايت اعليٰ تعليم حاصل ڪئي&lt;ref name=&quot;Laoust&quot;/&gt; ۽ بغداد جي ان دور جي ڪيترن ئي مشهور عالمن کان علم پرايو، جن ۾ [[ابن الزاغوني]] (وفات 1133ع)، [[ابو بڪر الدينوري]] (وفات 1137–1138ع)، [[سيد رزاق علي جيلاني]] (وفات 1208ع) ۽ [[ابو منصور الجواليقي]] (وفات 1144–1145ع) شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Ibn-Rajab-401&quot;&gt;Ibn Rajab, ''Dhayl ʿalā Ṭabaqāt al-Ḥanābila'', Cairo, 1953, vol. 1, p. 401.&lt;/ref&gt;

ايندڙ سالن ۾ سندس علمي شهرت تيزيءَ سان وڌندي وئي، پر کيس سڀ کان وڌيڪ شهرت [[المستضي]] (وفات 1180ع)، عباسي خلافت جي ٽيٽيهين خليفي، جي دور ۾ ملي. خليفي جي حنبلي مذهب جي سرپرستي سبب ابن الجوزي بغداد جي اثرائتن شخصيتن مان هڪ بڻجي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ وڏي عوامي ميڙ کي خطاب ڪرڻ جي آزادي ۽ سرپرستي حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Ibn-Rajab-404-405&quot;&gt;Ibn Rajab, ''Dhayl ʿalā Ṭabaqāt al-Ḥanābila'', Cairo, 1953, vol. 1, pp. 404–405.&lt;/ref&gt;

المستضي جي دور ۾ پنهنجي اڪثر وعظن ۾ ابن الجوزي [[سنت]] جي مضبوط حمايت ڪئي ۽ انهن ماڻهن تي سخت تنقيد ڪئي، جن کي هو دين ۾ گمراهه يا تفرقو وجهندڙ سمجهندو هو.&lt;ref name=&quot;Ibn-Rajab-404-405&quot;/&gt; ساڳئي وقت سندس علمي حيثيت پڻ وڌيڪ مضبوط ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن بغداد جي ڪيترين اهم [[مدرسو|مدرسن]] ۽ علمي ادارن جي انتظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Ibn-Rajab-404-405&quot;/&gt; ان کان علاوه هن غيرمعمولي تعداد ۾ ڪتاب تصنيف ڪيا، جنهن سبب کيس اسلامي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ زرخيز مصنفن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Laoust&quot;/&gt;

محققن موجب ابن الجوزي جو علمي سرمايو، جيڪو مختصر رسالن کان وٺي وڏن ڪتابن تائين پکڙيل آهي، اسلامي علمن جي تقريباً سڀني اهم شعبن تي مشتمل آهي، جن ۾ [[تفسير]]، [[حديث]]، [[فقه]]، [[تاريخ]]، [[عقيدو]]، [[تصوف]]، [[ادب]] ۽ [[لسانيات]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Laoust&quot;/&gt;

==خانداني پسمنظر ۽ زندگي==

عبدالرحمٰن بن علي الجوزي البڪري التيمي القرشي، جيڪو '''ابن الجوزي''' جي نالي سان مشهور ٿيو، 507هه کان 512هه (1113ع کان 1119ع) جي وچ واري عرصي ۾ [[بغداد]] ۾ هڪ خوشحال ۽ معزز خاندان ۾ ڄائو.&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt; سندس خاندان جو نسب [[ابو بڪر صديق]] تائين پهچندو هو.&lt;ref&gt;Ibn al-Jawzi, ''Sincere Counsel to the Seekers of Sacred Knowledge'', Daar Us-Sunnah Publications Birmingham (2011), p. 88&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ibn Rajab, ''Dhayl ʿalā Ṭabaqāt al-ḥanābila'', Cairo 1372/1953, i, 399–434; Merlin Swartz, ''Ibn al-Jawzī’s'' Kitāb al-Quṣṣāṣ wa-’l-mudhakkirīn, Recherches publiées sous la direction de l’Institut de lettres orientales de Beyrouth, Série 1, Pensée arabe et musulmane, 47 (Beirut: Dar el-Machreq, 1971), 15.&lt;/ref&gt; سندس نسب هن ريت بيان ڪيو وڃي ٿو: عبدالرحمٰن بن علي بن محمد بن علي بن عبيدالله بن عبدالله بن حمادي بن احمد بن محمد بن جعفر الجوزي بن عبدالله بن القاسم بن النضر بن القاسم بن محمد بن عبدالله بن عبدالرحمٰن بن [[قاسم بن محمد بن ابي بڪر]] بن [[محمد بن ابي بڪر]] بن [[ابو بڪر صديق]] التيمي القرشي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Ibn Khalid |first=Ayman |title=Seeds of Admonishment and Reform |url=https://archive.org/details/isbn_9781904336396 |publisher=Dar As-Sunnah Publishers |year=2013 |isbn=1904336396 |edition=1st |location=Brimmingham |pages=[https://archive.org/details/isbn_9781904336396/page/17 17]-18}}&lt;/ref&gt;

سندس نائين پيڙهيءَ جو ڏاڏو جعفر بن عبدالله البڪري '''الجوزي''' جي لقب سان مشهور هو، جنهن مان خاندان جو نالو &quot;الجوزي&quot; نڪتو. سندس خاندان ٽامي جي واپار سبب خوشحال ٿيو، تنهنڪري ابن الجوزي آسودگيءَ واري ماحول ۾ پرورش ورتي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

سندس والدين کيس پنهنجي دور جي سڀني اهم علمن ۾ جامع تعليم ڏني.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{EI2|last=Laoust |first=H. | title=Ibn al-D̲j̲awzī | volume = 3 | pages = 751–752 | doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_3139}}&lt;/ref&gt; هن ڪيترن ئي مشهور استادن کان علم حاصل ڪيو، جن ۾ [[ابن الزاغوني]] (وفات 1133ع)، [[ابو بڪر الدينوري]] (وفات 1137–1138ع)، [[سيد رزاق علي جيلاني]] (وفات 1208ع)، [[ابو منصور الجواليقي]] (وفات 1144–1145ع)، ابو الفضل بن الناصر (وفات 1155ع)، ابو حڪيم النهرواني (وفات 1161ع) ۽ [[ابو يعلى الصغير]] (وفات 1163ع) شامل هئا.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ibn Rajab 1953&quot; /&gt;

انهن استادن کان علاوه ابن الجوزي ڪيترن ئي اهڙن عالمن جي تصنيفن کان پڻ گهڻو متاثر ٿيو، جن سان سندس سڌي ملاقات نه ٿي. انهن ۾ [[ابو نعيم اصفهاني]] (وفات 1038ع)، [[الخطيب البغدادي]] (وفات 1071ع) ۽ مشهور حنبلي عالم [[ابن عقيل]] (وفات لڳ ڀڳ 1120ع) شامل هئا. ابن الجوزي پنهنجي بعد وارين تحريرن ۾ ابن عقيل جي ڪن خيالن جي واکاڻ به ڪئي ۽ ڪن تي تنقيد پڻ ڪئي.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot; /&gt;

عقيدي جي لحاظ کان هو [[اشعريت]] جو پيروڪار هو، جيڪا ڳالهه کيس ڪيترن ئي همعصر حنبلي عالمن کان ممتاز بڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;Boyle 299&quot;&gt;{{cite book|last=Boyle|first=J.A.|title=The Cambridge History of Iran, Vol. 5: The Saljuq and Mongol Periods (Volume 5)|date=January 1, 1968|publisher=Cambridge University Press|pages=299}}&lt;/ref&gt; پنهنجي ابتدائي تصنيفن ۾ هن [[علم الكلام]] ۾ بيجا فلسفياتي بحثن ۽ خاص طور ڪجهه صوفين جي نون فڪري لاڙن تي تنقيد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Boyle 299&quot; /&gt;

ابن الجوزي پنهنجي عملي علمي زندگيءَ جي شروعات [[المقتفي]] (وفات 1160ع)، عباسي خلافت جي ايڪتاليهين خليفي، جي دور ۾ ڪئي. خليفي جو حنبلي وزير [[ابن هبيره]] سندس علمي سرپرستن مان هو.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt; ابن الجوزي شروعات ۾ پنهنجي استاد ابو حڪيم النهرواني وٽ ٻن مدرسن ۾ حنبلي فقه پڙهائڻ ۾ معاون طور ڪم ڪيو، ۽ 1161ع ۾ استاد جي وفات کان پوءِ انهن ٻنهي مدرسن جو صدر مدرس مقرر ٿيو.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Ibn Rajab, ''Dhayl ʿalā Ṭabaqāt al-ḥanābila'', Cairo 1372/1953, i, 404&lt;/ref&gt;

ان کان ڪجهه اڳ ئي وزير ابن هبيره کيس هر جمعي پنهنجي رهائشگاهه تي عوامي وعظ ڪرڻ جي مڪمل آزادي ڏني هئي، جنهن سان سندس خطابت جي شهرت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي.&lt;ref&gt;Ibn Rajab, ''Dhayl ʿalā Ṭabaqāt al-ḥanābila'', Cairo 1372/1953, i, 402&lt;/ref&gt; المقتفي جي وفات کان پوءِ نئين خليفي [[المستنجد]] (وفات 1170ع) کيس بغداد جي خليفي واري جامع مسجد ۾ وعظ ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو، خاص طور [[نور الدين زنگي]] جي [[فاطمي خلافت]] خلاف مهمن دوران.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt; انهن وعظن ۾ ابن الجوزي [[سنت]] جي ڀرپور حمايت ڪندو هو ۽ انهن ماڻهن تي سخت تنقيد ڪندو هو، جن کي هو بدعتي يا تفرقو وجهندڙ سمجهندو هو. هو انهن فقيهن تي به اعتراض ڪندو هو، جيڪي پنهنجي فقهي مذهب جي بي سوچ تقليد ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;

[[المستضي]] (وفات 1180ع) جي دور ۾ ابن الجوزي بغداد جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتن شخصيتن مان هڪ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt; خليفي جي حنبلي مذهب سان خاص وابستگي سبب کيس سڄي بغداد ۾ وعظ ۽ تبليغ ڪرڻ جي مڪمل آزادي حاصل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt; 1172ع کان 1173ع تائين سندس مسلسل وعظن کيس بغداد جو سڀ کان ممتاز عالم بڻائي ڇڏيو. سندس غيرمعمولي خطابت کان متاثر ٿي خليفي مسجد ۾ خاص طور سندس لاءِ هڪ منبر (دِڪَّة) به تعمير ڪرايو.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;

1179ع تائين ابن الجوزي ڏيڍ سئو کان وڌيڪ ڪتاب تصنيف ڪري چڪو هو ۽ ساڳئي وقت بغداد جي پنجن مختلف مدرسن جي نگراني پڻ ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt; انهيءَ عرصي دوران هن خليفي المستضي کي صلاح ڏني ته [[امام احمد بن حنبل]] جي مزار تي هڪ ڪتبو لڳايو وڃي، جنهن ۾ کيس &quot;امام&quot; جي لقب سان ياد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Ibn Kat̲h̲īr, ''Bidāya'', Cairo 1351-8/1932-9, xii, 28–30&lt;/ref&gt;

بعد ۾ جڏهن [[الناصر لدين الله]] (وفات 1235ع) خلافت تي ويٺو، تڏهن شروعات ۾ ابن الجوزي جا تعلقات سندس حنبلي وزير ابن يونس (وفات 1197ع) ذريعي سٺا رهيا.&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt; پر ابن يونس جي معزولي ۽ گرفتاري کان پوءِ خليفي [[ابن القصاب]] نالي هڪ شيعي وزير کي مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt; تاريخي ذريعن ۾ ان جا واضح سبب بيان ناهن، پر آخرڪار الناصر ابن الجوزي کي پنجن سالن تائين نظر بند رکڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt; هڪ راءِ موجب، ابن الجوزي خليفي جي هڪ سرڪاري پاليسيءَ تي تنقيدي رد لکيو هو، جنهن سبب ٻنهي جا تعلقات خراب ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt;

پنجن سالن جي نظر بندي کان پوءِ خليفي جي والده [[زمرد خاتون]]، جيڪا نهايت پرهيزگار عورت سمجهي ويندي هئي، پنهنجي پٽ کي ابن الجوزي جي آزاديءَ لاءِ راضي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt; آزادي حاصل ڪرڻ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ابن الجوزي بغداد ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر لڳ ڀڳ چوهتر ورهيه بيان ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt;

== خيال ۽ فڪر ==

=== مناظرا ۽ رد ===

ابن الجوزي هڪ مشهور [[مناظره نگار]] هو،&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt; ۽ هو انهن سڀني ماڻهن جي تصنيفن تي سخت تنقيد ڪندو هو، جن کي هو دين ۾ [[بدعت]] پيدا ڪندڙ سمجهندو هو.&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt; ٻين فڪري مڪتبن تي سندس تنقيد سڀ کان وڌيڪ سندس ڪتاب ''تلبيس إبليس''، يعني ''شيطان جو دوکو''، ۾ نظر اچي ٿي، جيڪو حنبلي مناظراتي ادب جي اهم تصنيفن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt; هن ڪتاب ۾ هن نه رڳو [[سني اسلام]] کان ٻاهر موجود ڪيترن فرقن، جهڙوڪ [[معتزله]] ۽ [[خوارج]]، تي سخت تنقيد ڪئي، پر سني اسلام جي اندر موجود انهن فڪري ڌرين تي پڻ اعتراض ڪيو، جن بابت سندس خيال هو ته اهي صحيح راهه کان هٽي ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt;

هن ڪتاب ۾ پنهنجي دور جي ڪجهه گمراهه صوفين بابت ابن الجوزي جي تنقيدي بيانن سبب، روايتي [[تصوف]] جي مخالفت ڪندڙ ڪجهه جديد مسلمان تحريڪون، جهڙوڪ [[سلفيت]] ۽ [[وهابيت]]، پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ هن تصنيف مان حوالا ڏينديون آهن.&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt; تنهن هوندي به، محققن موجب ابن الجوزي تصوف کي مجموعي طور رد نه ڪيو؛ هو پنهنجي لکڻين ۾ قديم، پاڪيزه تصوف ۽ صوفي عملن ۾ داخل ٿيل انهن رواجن جي وچ ۾ واضح فرق ڪندو هو، جن کي هو بگاڙ سمجهندو هو.&lt;ref name=&quot;Boyle 299&quot;/&gt; انهيءَ ڪري اهو ظاهر ٿئي ٿو ته سندس دور جي ڪجهه صوفي جماعتن تي ڪيل تنقيد جو مقصد سڄي تصوف جي مذمت ڪرڻ نه هو.&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt;

=== تبرڪات ===

ابن الجوزي ذاتي عبادت ۽ عقيدت ۾ [[محمد جا تبرڪات|رسول الله ﷺ جي تبرڪات]] جي استعمال جو مضبوط حامي هو ۽ انهن وسيلي [[برڪت]] حاصل ڪرڻ کي جائز سمجهندو هو. هن موقف جو ثبوت سندس طرفان ان روايت کي قبوليت سان نقل ڪرڻ مان ملي ٿو، جيڪا [[احمد بن حنبل]] جي پٽ عبدالله بيان ڪئي هئي. عبدالله پنهنجي والد جي رسول الله ﷺ جي تبرڪات سان عقيدت بابت چيو:

&lt;blockquote&gt;مون پنهنجي والد کي ڏٺو ته هن رسول الله ﷺ جو هڪ وار ورتو، ان کي پنهنجي وات تي رکي چمي ڏني. شايد مون کيس اهو وار پنهنجي اکين تي رکندي، پوءِ پاڻيءَ ۾ ٻوڙي اهو پاڻي شفا جي نيت سان پيئندي به ڏٺو هجي.&lt;ref name=&quot;Jawzī, 2016 p. 89&quot;&gt;Ibn al-Jawzī, ''The Life of Ibn Hanbal'', XXIV.2, trans. Michael Cooperson (New York: New York University Press, 2016), p. 89&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

ساڳئي طرح ابن الجوزي، احمد بن حنبل جي ان عمل جي پڻ تعريف ڪئي ته هن برڪت حاصل ڪرڻ جي نيت سان رسول الله ﷺ جي استعمال ڪيل پيالي مان پاڻي پيتو، جيتوڻيڪ فني لحاظ کان اهو ٻئي درجي جو تبرڪ شمار ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Jawzī, 2016 p. 89&quot;/&gt;

=== اولياءَ ===

ابن الجوزي [[ولي|اولياءَ]] جي وجود بابت روايتي ۽ وڏي پيماني تي قبوليل اسلامي عقيدي جو حامي هو. اهو موقف سندس ابتدائي مسلمان صوفي اولياءَ جي زندگين بابت مشهور ڪتاب ''صفة الصفوة''، يعني ''برگزيدن جون صفتون''، مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو. هي ڪتاب اصل ۾ [[ابو نعيم اصفهاني]] (وفات 1038ع) جي ''حلية الأولياء''، يعني ''اولياءَ جو سينگار''، جو اختصار آهي.&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt;

هن تصنيف ۾ ابن الجوزي ڪيترن اهم صوفين ۽ زاهدن جي کليل لفظن ۾ تعريف ڪئي، جن ۾ [[حسن بصري]] (وفات 728ع)، [[ابراهيم بن ادهم]] (وفات لڳ ڀڳ 782ع)، [[سفيان ثوري]] (وفات 778ع)، [[رابعه بصري]] (وفات 801ع)، [[معروف ڪرخي]] (وفات لڳ ڀڳ 820ع) ۽ [[بشر حافي]] (وفات لڳ ڀڳ 850ع) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt;

جيتوڻيڪ ابن الجوزي انهن ٺڳن تي تنقيد ڪئي، جيڪي پاڻ کي ڪوڙو درويش يا بزرگ ظاهر ڪندا هئا، پر هن صاف لفظن ۾ چيو ته سچا اولياءَ صحيح عقيدي، عمل ۽ شريعت جي مخالفت نٿا ڪن.&lt;ref&gt;Jonathan A. C. Brown, &quot;Faithful Dissenters: Sunni Skepticism about the Miracles of Saints,&quot; ''Journal of Sufi Studies'' 1 (2012), p. 162&lt;/ref&gt; اولياءَ بابت ابن الجوزي چيو:

&lt;blockquote&gt;اولياءَ ۽ صالح ماڻهو ئي سموري وجود جو اصل مقصد آهن (''الأولياء والصالحون هم المقصود من الكون''). اهي اهي ماڻهو آهن، جن علم جي حقيقت کي سکيو ۽ ان تي عمل ڪيو... اهي پنهنجي علم موجب عمل ڪن ٿا، دنيا مان ٿوري شيءِ تي گذارو ڪن ٿا، آخرت جا طالب رهن ٿا ۽ هڪ جهان کان ٻئي جهان ڏانهن وڃڻ لاءِ بيدار اکين ۽ سٺي توشي سان تيار رهن ٿا؛ ان جي ابتڙ اهي ماڻهو آهن، جيڪي رڳو پنهنجي علم سبب مشهور هوندا آهن.&lt;ref&gt;Ibn al-Jawzi, ''Sifat al-safwa'' (Beirut ed. 1989/1409) p. 13, 17.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== تصوف ===

ابن الجوزي جو خيال هو ته [[تصوف]] يا ''تَصَوُّف'' اسلامي عمل جو هڪ لازمي حصو آهي. محققن موجب سندس ڪتاب ''تلبيس إبليس''، جنهن ۾ [[تفسير]] ۽ [[فقه]] سميت تقريباً سڀني اهم اسلامي علمن ۾ پيدا ٿيل بدعتن تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڪنهن به صورت ۾ سڄي تصوف جو رد نه آهي.&lt;ref name=&quot;abc.se&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.abc.se/home/m9783/ir/f/ts/Tasawwuf%20shuyukh.htm#18|title=Error404}}&lt;/ref&gt;

ان جي ابتڙ، هن ابتدائي صوفين ۽ اولياءَ جي فضيلتن بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن ۾ ''مناقب رابعه العدويه''، ''مناقب معروف الڪرخي''، ''مناقب ابراهيم بن ادهم'' ۽ ''مناقب بشر الحافي'' سميت ٻيون تصنيفون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;abc.se&quot;/&gt;

ابن الجوزي [[ابو حامد غزالي]] جي تعليمات جو پڻ مضبوط حامي هو، ۽ تصوف بابت سندس ڪيترين تصنيفن تي غزالي جي مشهور ڪتاب ''[[احياء علوم الدين]]'' جو اثر نظر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;abc.se&quot;/&gt; حقيقت ۾ ابن الجوزي نه رڳو ساڳين موضوعن تي لکيو، پر ڪيترين جاين تي غزالي جي لکڻيءَ جي طريقي ۽ اصطلاحن کي پڻ اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;abc.se&quot;/&gt;

ابن الجوزي پنهنجي روحاني تصنيفن ۾ جن موضوعن تي بحث ڪيو، تن ۾ خدا ڏانهن شديد شوق جي معنيٰ، پنهنجي [[نفس]] کان ان جي عملن جو حساب وٺڻ، نفس جي ڪمزورين تي ملامت ڪرڻ ۽ نفس جي اصلاح لاءِ ان کي سخت تنبيه ڪرڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;abc.se&quot;/&gt;

== عقيدو ==

[[بدر الدين اَهدل|ابن الاهدل]] (وفات: 855هه/1451ع) پنهنجي ڪتاب ''ڪشف الغطاء عن حقائق التوحيد'' ({{lang|ar|كشف الغطاء عن حقائق التوحيد}}) ۾ ابن الجوزي کي [[اشعريت|اشعري]] عالمن مان شمار ڪيو آهي، ۽ ان سلسلي ۾ هن [[عبدالقادر جيلاني]] جو پڻ ذڪر ڪيو آهي&lt;ref name=&quot;Ahdal&quot;&gt;{{cite book
|author=[[ابن الاهدل]]
|editor=Ahmad Bakīr Mahmud
|url=https://archive.org/download/kalam-misc/kashful-ghitaa.pdf
|title=Kashf al-Ghata' 'an Haqa'iq al-Tawhid
|script-title=ar:كشف الغطاء عن حقائق التوحيد
|language=ar
|location=[[تيونس]]
|publisher=Tunisian General Labour Union
|year=1964
|page=83
|quote=جن عالمن جا عقيدا اڳ بيان ڪيا ويا آهن، تن مان شافعي عالمن کان سواءِ قرشي ۽ شاذلي مالڪي ۽ اشعري هئا. ان کان پوءِ مالڪي ۽ حنفي عالمن جا عقيدا به بيان ڪجن ٿا، ته جيئن معلوم ٿئي ته انهن ٻنهي مذهبن جي اڪثريت عقيدي ۾ اشعري مذهب تي هئي. '''حنبلي فقه جي ڪجهه عالمن جو پڻ عقيدي ۾ اشعري مذهب هو، جيئن شيخ عبدالقادر جيلاني، ابن الجوزي ۽ ٻيا، الله انهن کان راضي ٿئي.''' اڳ به بيان ٿي چڪو آهي ۽ اڳتي به بيان ٿيندو ته امام اشعري ۽ امام احمد بن حنبل عقيدي ۾ هڪجهڙا هئا. اختلاف پوءِ سندن ڪجهه پوئلڳن سبب پيدا ٿيو، جيڪي حرف، آواز، جهت ۽ ٻين اهڙن مسئلن جا قائل ٿيا. تنهن ڪري اسان مخالفن جا عقيدا بيان نه ڪيا آهن، بلڪه رڳو پنهنجي اشعري عالمن ۽ انهن مالڪي ۽ حنفي عالمن جا عقيدا بيان ڪيا آهن، جيڪي انهن سان متفق هئا. مالڪي عقيدي لاءِ شيخ امام ابو محمد عبدالله بن ابي زيد المالڪي جي تصنيف پيش ڪئي وئي آهي، جيڪا هن پنهنجي ڪتاب ''الرسالة'' جي شروعات ۾ بيان ڪئي آهي.
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ ابن الجوزي [[حنبلي]] فقه سان لاڳاپيل هو، پر هو ٻين ڪيترن حنبلي عالمن وانگر [[علم ڪلام]] جي ماهرن ([[متڪلم]]) کي مڪمل طور رد نه ڪندو هو. هو ضرورت ۽ مخاطب جي حالت موجب [[علم ڪلام]] ۽ [[تأويل]] کي قبول ڪندو هو ۽ مناسب موقعن تي انهن مان استدلال پڻ ڪندو هو.

== علم ڪلام ==

ابن الجوزي پنهنجي دور جي ٻين [[حنبلي]] عالمن، خاص طور [[ابن حميد الوراق]]، [[ابو يعلى ابن الفراء|قاضي ابو يعلى ابن الفراء]] ۽ [[ابن الزاغوني]] جي برخلاف پنهنجي الڳ علمي موقف سبب مشهور آهي. سندس خيال هو ته انهن ۽ ڪجهه ٻين حنبلي عالمن [[الله جون صفتون|الهي صفتن]] جي اثبات ۾ حد کان وڌيڪ غلو ڪيو، جنهن سبب حنبلي مذهب جي ساک متاثر ٿي ۽ ماڻهن وٽ ان جو تعلق سخت [[تجسيم]] (الله کي سندس مخلوق سان مشابهت ڏيڻ) سان ڳنڍجڻ لڳو.

ابن الجوزي لکي ٿو:

&lt;blockquote&gt;
''&quot;انهن جو عقيدو هو ته الله تعاليٰ جي ذات کان سواءِ سندس هڪ صورت ۽ چهرو به آهي. هو اهو به چوندا هئا ته الله جون ٻه اکيون، وات، ننڍڙي زبان (لهاٽ)، ڏند، نور ۽ جلال وارو چهرو، ٻه هٿ جن ۾ هتيلون، آڱريون، ننڍيون آڱريون ۽ آڱوٺا، پٺي، ۽ ٻه ٽنگون آهن، جيڪي رانن ۽ پنڊلين ۾ ورهايل آهن.&quot;''&lt;ref name=&quot;Holtzman-188&quot;&gt;{{cite web|last1=Holtzman|first1=Livnat|title=&quot;Does God Really Laugh?&quot; – Appropriate and Inappropriate Descriptions of God in Islamic Traditionalist Theology|url=http://arabic.biu.ac.il/files/arabic/shared/staff/u16/holtzman_final080310.pdf|publisher=Bar-Ilan University, Ramat Gan|pages=188}}&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;

ان کان پوءِ هن خاص طور قاضي ابو يعلى تي تنقيد ڪندي لکيو:

&lt;blockquote&gt;
''&quot;جيڪو شخص الله تعاليٰ لاءِ ڏندن کي به هڪ الهي صفت طور ثابت ڪري ٿو، تنهن کي اسلام بابت ڪا به صحيح ڄاڻ نه آهي.&quot;''&lt;ref name=&quot;Holtzman-191&quot;&gt;{{cite web|last1=Holtzman|first1=Livnat|title=&quot;Does God Really Laugh?&quot; – Appropriate and Inappropriate Descriptions of God in Islamic Traditionalist Theology|url=http://arabic.biu.ac.il/files/arabic/shared/staff/u16/holtzman_final080310.pdf|publisher=Bar-Ilan University, Ramat Gan|pages=191}}&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;

هن موضوع تي ابن الجوزي جي سڀ کان مشهور تصنيف ''[[كتاب أخبار الصفات|باز الأشهب المنقض على مخالفي المذهب]]'' آهي، جنهن جو مطلب آهي: ''&quot;سرمائي رنگ جو شڪاري باز، جيڪو (حنبلي) مذهب جي مخالفت ڪندڙن تي حملو ڪري ٿو.&quot;''&lt;ref name=&quot;Holtzman-188&quot; /&gt;

=== الله نه ڪائنات جي اندر آهي ۽ نه ئي ٻاهر ===

ابن الجوزي پنهنجي ڪتاب ''الصفات'' ۾ لکي ٿو ته الله نه ڪائنات جي اندر موجود آهي ۽ نه ئي ان کان ٻاهر.&lt;ref name=&quot;Swartz, Merlin 2001, p.159&quot;&gt;Swartz, Merlin. ''A Medieval Critique of Anthropomorphism'', pg. 159. [[ليڊن]]: [[بريل پبلشرز]], 2001.&lt;/ref&gt; سندس مطابق &quot;اندر&quot; يا &quot;ٻاهر&quot; هجڻ جو تصور صرف انهن شين تي لاڳو ٿيندو آهي، جيڪي ڪنهن جاءِ يا خلا ۾ موجود هجن. يعني جيڪا شيءِ اندر يا ٻاهر هجي، ان لاءِ ڪنهن هنڌ جو هجڻ لازمي آهي، جڏهن ته الله تعاليٰ بابت اهڙو تصور لاڳو نٿو ٿي سگهي.&lt;ref name=&quot;Swartz, Merlin 2001, p.159&quot; /&gt;

هو لکي ٿو:

&lt;blockquote&gt;
&quot;ڪنهن جاءِ ۾ هجڻ يا ان کان ٻاهر هجڻ، حرڪت، سڪون ۽ ٻيا اهڙا عارض جسم واريون خاصيتون آهن. الله جي ذات نه ڪنهن مخلوق کي پنهنجي اندر جاءِ ڏئي ٿي ۽ نه ئي ڪا مخلوق سندس ذات ۾ حلول ڪري سگهي ٿي.&quot;&lt;ref name=&quot;Swartz, Merlin 2001, p.159&quot; /&gt;
&lt;/blockquote&gt;

== تصنيفون ==

[[فائل:ArRadd IbneJawzi.PNG|200px|thumb|''الرد على المتعصب العنيد المانع من ذم يزيد'' جي ڇپيل نسخي جو سرورق.]]

ابن الجوزي کي اسلامي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ تصنيفون لکڻ وارن عالمن مان هڪ، بلڪه ڪيترن محققن موجب سڀ کان وڌيڪ تصنيفون لکندڙ عالم، شمار ڪيو ويندو آهي. [[ذهبي]] لکي ٿو:

&lt;blockquote&gt;
&quot;مون عالمن مان ڪنهن کي به ابن الجوزي جيترو گهڻو لکندي نه ڏٺو آهي.&quot;&lt;ref name=&quot;sahwah&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.as-sahwah.com/viewarticle.php?articleID=1277&amp;|title=IslamicAwakening.Com: Ibn al-Jawzi: A Lifetime of Da'wah|date=October 22, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061022195654/http://www.as-sahwah.com/viewarticle.php?articleID=1277&amp; |archive-date=2006-10-22 }}&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;

تازو عراقي محقق پروفيسر عبد الحميد العلوجي ابن الجوزي جي تصنيفن تي تفصيلي تحقيق ڪئي ۽ هڪ مرجع ڪتاب تيار ڪيو، جنهن ۾ هن ابن الجوزي جي تصنيفن کي الف ب وار ترتيب ڏئي، انهن جي ڇپيل نسخن، ناشرن ۽ انهن لائبريرين جي نشاندهي ڪئي، جتي سندس اڻڇپيل قلمي نسخا محفوظ آهن. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته ابن الجوزي 700 کان وڌيڪ ڪتابن جو مصنف هو.&lt;ref name=&quot;Ibn Al-Jawzi&quot;/&gt;

سندس تصنيفن جي غيرمعمولي وڏي تعداد سبب ڪجهه عالمن سندس تحريرن تي تنقيد پڻ ڪئي، سندس غلطين کي خاص ڌيان سان جاچيو ۽ کيس اهڙو مصنف قرار ڏنو، جنهن کان ڪيترائي سهواً غلطيون ٿيون. بهرحال، [[ابن رجب]] سندس دفاع ۾ ابن الجوزي جو هي قول نقل ڪيو آهي:

&lt;blockquote&gt;
&quot;مان ترتيب ڏيندڙ آهيان، نيون تصنيفون ايجاد ڪندڙ نه آهيان.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ibn al-Jawzī |first=ʿAbd al-Raḥmān ibn ʿAlī |title=al-Muntaẓam fī Tārīkh al-Mulūk wa-l-Umam |publisher=Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah |year=1997 |edition=vol.1 |location=Beirut |publication-date=1997 |pages=30 |language=arabic}}&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;

مذهبي موضوعن کان علاوه ابن الجوزي طب بابت پڻ لکيو. [[جلال الدين سيوطي]] جي طبي تصنيفن وانگر، سندس ڪتاب به تقريباً مڪمل طور تي [[نبوي طب]] تي ٻڌل هو، جڏهن ته [[ذهبي]] جي تصنيفن وانگر اسلامي ۽ يوناني طب جي گڏيل روايتن کي شامل نه ڪندو هو. ابن الجوزي خاص طور خوراڪ ۽ قدرتي علاج تي زور ڏنو، جن کي هن ريبيز (ڪتي جي چڪ) ۽ چيچڪ جهڙين سنگين بيمارين سان گڏ، مٿي جي سور ۽ نڪ مان رت اچڻ جهڙين عام تڪليفن جي علاج لاءِ پڻ بيان ڪيو.&lt;ref&gt;Emilie Savage-Smith, &quot;Medicine.&quot; Taken from ''Encyclopedia of the History of Arabic Science, Volume 3: Technology, Alchemy and Life Sciences'', pg. 928. Ed. Roshdi Rasheed. [[لنڊن]]: [[روٽليج]], 1996. {{ISBN|0-415-12412-3}}&lt;/ref&gt;

=== مشهور تصنيفون ===

* ''[[الموضوعات الكبرى]]'' (جعلي حديثن جو وڏو مجموعو)
* ''[[دفع شبه التشبيه]]''&lt;ref&gt;Swartz, Merlin. ''A Medieval Critque of Anthropomorphism''. Brill, 2001&lt;/ref&gt;
* ''صفة الصفوة'' — پنج جلد، [[ابو نعيم اصفهاني]] جي ''[[حلية الأولياء]]'' جو اختصار ۽ نئين ترتيب.
* ''آداب الحسن البصري وزهده ومواعظه'' (حسن بصري جا آداب، زهد ۽ نصيحتون)&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=ابن الجوزي، عبد الرحمن بن علي بن محمد،|url=http://www.aruc.org/fullbib.aspx?id=1882791|title=آداب الحسن البصري وزهده ومواعظه|last2=الحرش، سليمان بن مسلم|date=2007|publisher=دار النوادر،|location=دمشق|language=ar|oclc=4770455870}}&lt;/ref&gt;
* ''زاد المسير في علم التفسير''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hilalplaza.com/products/zad-al-masir-fi-ilm-al-tafsir-8-vol|title=Zad al-Masir fi Ilm al-Tafsir 8 vol.4 books|access-date=2021-01-28|archive-date=2023-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003211857/https://www.hilalplaza.com/products/zad-al-masir-fi-ilm-al-tafsir-8-vol|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* ''تلبيس إبليس''
* ''تذكرة أولي البصائر في معرفة الكبائر''
* ''غريب الحديث''
* ''أحكام النساء''
* ''مولد العروس''
* ''حفظ العمر''
* ''بيان المولد النبوي''
* ''بحر الدموع''

== مقبرو ==

ابن الجوزي جو مقبرو [[بغداد]]، [[عراق]] ۾ واقع آهي. سندس قبر هڪ سادي سائي سيمينٽ جي ٺهيل مزار آهي، جنهن جي چوڌاري پٿر رکيل آهن، جڏهن ته مٿس لڳل هڪ ڪاغذي تختي تي اهو ڄاڻايل آهي ته هي ابن الجوزي جي قبر آهي.

2019ع ۾ سوشل ميڊيا تي اهڙيون افواهون پکڙيون ته سندس مقبرو ڊاهي هٽايو ويو آهي، جڏهن هڪ تصوير منظرعام تي آئي جنهن ۾ قبر هٽائيندي ڏيکاريل هئي. بهرحال، عراقي عملدارن انهن خبرن جي ترديد ڪندي واضح ڪيو ته ابن الجوزي جو مقبرو ڊاهيو نه ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://shafaq.com/ar|title=شفق نيوز|website=شفق نيوز}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سبط ابن الجوزي]]
* [[ابن عقيل]]

==حوالا==
{{حوالا}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [http://www.muslimscholars.info/manage.php?submit=scholar&amp;ID=60001 مسلم اسڪالرز ڊاٽ انفارميشن تي ابن الجوزي جي سوانح]
* [http://www.amalpress.com/index.php?l_dis=publications&amp;det=full&amp;id=18 ''الله جون صفتون''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230326025029/http://www.amalpress.com/index.php?l_dis=publications&amp;det=full&amp;id=18 |date=2023-03-26 }}، ابن الجوزي؛ ترجمو: عبدالله بن حميد علي؛ ڇپائيندڙ: [https://web.archive.org/web/20230821001422/http://amalpress.com/ امل پريس]
* [https://web.archive.org/web/20090215044232/http://hanbalis.com/index.php/Ibn_al-Jawzi ابن الجوزي جي سڀ کان جامع آن لائين سوانح]
* {{in lang|fr}} [https://web.archive.org/web/20120526102946/http://www.at-tawhid.net/article-l-attachement-au-qur-an-que-contiennent-les-coeurs-des-amoureux-d-allah-ibn-al-jawzi-46585345.html امام ابن الجوزي موجب قرآن سان وابستگيءَ جي اهميت]
* {{in lang|fr}} [https://web.archive.org/web/20110817015245/http://www.at-tawhid.net/article-ibn-al-jawzi-expose-critique-et-refute-l-egarement-des-anthropomorphistes-hanbalites-59608673.html امام ابن الجوزي طرفان تجسيم پسند حنبلي نظرين جي ترديد]

{{Portal bar|Biography|Islam|Iraq}}
{{Historians of Islam}}
{{Hanbali scholars}}
{{Ash'ari}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:ابن الجوزي، ابو الفرج}}

[[زمرو:حنبلي عالم]]
[[زمرو:ٻارهين صديءَ جا مسلمان علم ڪلام جا عالم]]
[[زمرو:شيخ الاسلام]]
[[زمرو:بغداد جا ماڻهو]]
[[زمرو:عرب سني اسلامي عالم]]
[[زمرو:سني اسلامي عالم]]
[[زمرو:قرآني تفسير جا عالم]]
[[زمرو:حديث جا عالم]]
[[زمرو:سلجوقي سلطنت جا عالم]]
[[زمرو:1110ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1201ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:عباسي خلافت جا ٻارهين صديءَ جا ماڻهو]]
[[زمرو:مقامات]]
[[زمرو:اشعري عالم]]
[[زمرو:رجال جا عالم]]
[[زمرو:اسلامي زهد]]
[[زمرو:ٻارهين صديءَ جا عرب]]
[[زمرو:شيعه اسلام جا ناقد]]
[[زمرو:ڄمڻ جو سال غير يقيني]]
[[زمرو:بنو ابو بڪر]]


[[زمرو:اسلامي شخصيتون]]
[[زمرو:سلف]]
[[زمرو:محدث]]
[[زمرو:1116ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1110ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]]
[[زمرو:Articles with short description]]</text>
      <sha1>9vl0b09bc0u90g4q7tlu6eelj4rn6ey</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ابن خردازبه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18612</id>
    <revision>
      <id>417159</id>
      <parentid>256226</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T15:28:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23254" sha1="6pwgyjufe35939s1wai91kqgiw66nj5" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name = ابن خرداذبه
| native_name = أبو القاسم عبيد الله بن عبد الله بن خرداذبه
| native_name_lang = ar
| birth_name = ابوالقاسم عبيدالله بن عبدالله بن خرداذبه
| birth_date = 205هه (820ع) يا 211هه (826ع)
| birth_place = [[خراسان]]، [[عباسي خلافت]]
| death_date = 300هه (912–913ع) جي لڳ ڀڳ
| occupation = [[جاگرافيدان]]، سرڪاري عملدار، مصنف، موسيقيءَ جو عالم
| language = [[عربي ٻولي|عربي]]
| subject = جاگرافي، رستا، ملڪن جو احوال، تاريخ، موسيقي
| notable_works = ''[[ڪتاب المسالڪ والممالڪ]]''
| father = [[عبدالله بن خرداذبه]]
| era = [[عباسي خلافت]]
| religion = [[اسلام]]
}}

'''ابن خرداذبه''' ({{lang-ar|أبو القاسم عبيد الله بن عبد الله بن خرداذبه}})، پورو نالو '''ابوالقاسم عبيدالله بن عبدالله بن خرداذبه'''، ٽين صدي هجري/نائين صدي عيسويءَ جو [[فارسي ماڻهو|فارسي نسل]] جو عباسي سرڪاري عملدار، [[جاگرافيدان]]، مصنف ۽ موسيقيءَ جو ڄاڻو هو. هو خاص طور پنهنجي تصنيف '''''ڪتاب المسالڪ والممالڪ''''' جي ڪري مشهور آهي، جيڪا عربي ٻوليءَ ۾ محفوظ رهيل قديم ترين انتظامي جاگرافيائي تصنيفن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Bosworth
 |first=C. Edmund
 |title=Ebn Ḵordāḏbeh, Abu'l-Qāsem ʿObayd-Allāh
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=VIII
 |issue=1
 |pages=37–38
 |year=1997
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-kordadbeh/
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس ڄمڻ جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ڪن عربي ۽ سنڌي ماخذن موجب هو '''205هه (820ع)''' ۾ ڄائو، جڏهن تہ ٻي روايت '''211هه (826ع)''' ڄاڻائي ٿي. جديد علمي تحقيق سندس صحيح ڄمڻ واري سال کي غيريقيني قرار ڏيندي کيس ٽين هجري صديءَ جي شروعات، يعني لڳ ڀڳ 820ع واري ڏهاڪي ۾ پيدا ٿيل ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |title=اِبن خردازبه
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%90%D8%A8%D9%86%20%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B2%D8%A8%D9%87
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ خاندان ==
سندس مڪمل نالو '''ابوالقاسم عبيدالله بن عبدالله بن خرداذبه''' هو. ڪن عربي ماخذن ۾ وڌيڪ تفصيلي صورت '''ابوالقاسم عبيدالله بن عبدالله بن احمد بن خرداذبه الخراساني''' پڻ ملي ٿي.

هو پنهنجي ذاتي نالي بدران '''ابن خرداذبه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس نالو مختلف جديد ٻولين ۾ ''Ibn Khordadbeh''، ''Ibn Khurradadhbih'' ۽ ''Ebn Ḵordāḏbeh'' جي صورتن ۾ پڻ لکيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

سندس ڏاڏو '''خرداذبه''' اصل ۾ [[زرتشتي]] هو، جنهن [[برمڪي خاندان|برمڪين]] جي اثر هيٺ اسلام قبول ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

سندس پيءُ '''[[عبدالله بن خرداذبه]]''' عباسي خلافت جو اهم فوجي ۽ انتظامي عملدار هو. 201هه (816–817ع) ڌاري خليفي [[مامون الرشيد|المأمون]] کيس [[طبرستان]] جو والي مقرر ڪيو هو. اتي هن [[ديلم]] جي علائقن ۾ فوجي ڪارروايون ڪيون ۽ باوندي حڪمران شهريار بن شروين خلاف مهم هلائي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== ڄمڻ ۽ تعليم ==
ابن خرداذبه غالباً [[خراسان]] ۾ ڄائو، پر سندس پرورش عباسي راڄڌاني [[بغداد]] ۾ ٿي. بغداد ان وقت اسلامي دنيا جي اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

هن اتي هڪ ''اديب'' جي حيثيت سان وسيع علمي ۽ ادبي تعليم حاصل ڪئي. موسيقيءَ جي سکيا مشهور موسيقار ۽ ڳائڻي '''[[اسحاق موصلي]]''' کان ورتائين، جيڪو سندس پيءُ جو دوست هو. اها تربيت سندس علمي زندگيءَ تي مستقل اثر ڇڏي ۽ هن بعد ۾ موسيقيءَ جي تاريخ ۽ سازن بابت پڻ تصنيفون لکيون.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== عباسي حڪومت ۾ ملازمت ==
بالغ ٿيڻ کان پوءِ ابن خرداذبه عباسي خلافت جي '''ديوان البريد''' سان وابسته ٿيو. عباسي دور جو بريد رڳو ٽپال پهچائڻ جو کاتو نه هو، پر سرڪاري مواصلات، رستن ۽ صوبن بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۽ مرڪزي حڪومت کي سياسي ۽ انتظامي خبرون پهچائڻ جو اهم نظام پڻ هو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

هو پهرين [[جبال]] واري علائقي ۾ بريد ۽ اطلاعاتي نظام جو سربراهه رهيو، ۽ پوءِ [[سامرا]] ۽ [[بغداد]] ۾ پڻ ان اداري سان اعليٰ عهدن تي ڪم ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب هو عباسي خليفي [[معتمد بالله]] جي زماني ۾ جبال واري علائقي ۾ ٽپال ۽ وقائع نگاريءَ جي منصب تي فائز رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سرڪاري بريد سان سندس تعلق سندس جاگرافيائي ڪم لاءِ خاص اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ تہ ان عهدي سبب کيس سلطنت جي رستن، منزلن، فاصلن، محصولن، شهرن ۽ صوبائي انتظام بابت سرڪاري معلومات تائين رسائي حاصل هئي.

== معتمد بالله سان تعلق ==
ابن خرداذبه پنهنجي زندگيءَ جي پوئين دور ۾ عباسي درٻار سان ويجهو رهيو ۽ خليفي '''[[معتمد بالله]]''' جو ''نديم'' يعني علمي ۽ ادبي مجلسن جو ساٿي پڻ بڻيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

[[مسعودي]] هڪ مجلس جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن ۾ ابن خرداذبه خليفي معتمد بالله آڏو [[عود]] ۽ موسيقيءَ جي تاريخ ۽ ارتقا تي تفصيلي گفتگو ڪئي. خليفي سندس علم کان متاثر ٿي کيس خلعت عطا ڪئي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== ڪتاب المسالڪ والممالڪ ==
ابن خرداذبه جي سڀ کان مشهور تصنيف '''''ڪتاب المسالڪ والممالڪ''''' ({{lang-ar|كتاب المسالك والممالك}}؛ ''رستن ۽ ملڪن جو ڪتاب'') آهي. هي عربي ٻوليءَ ۾ محفوظ رهيل قديم ترين انتظامي جاگرافيائي ڪتابن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

ڪتاب جو بنيادي موضوع اسلامي دنيا جا رستا ۽ ملڪ آهن. ان ۾ شهرن ۽ منزلن جي وچ ۾ فاصلا، بريد جون منزلون، مختلف صوبن جي مالي آمدني، محصول، مقامي حڪمرانن جا لقب ۽ خلافت جي مختلف حصن ڏانهن ويندڙ رستا بيان ٿيل آهن.

ابن خرداذبه فاصلا گهڻو ڪري '''فرسخ''' ۾ ڏئي ٿو. سندس جاگرافيائي بيان [[عراق]] جي سواد کان شروع ٿي [[ايران]]، ترڪن جي ملڪن، [[فرغانه]] ۽ [[سنڌ]] تائين پهچي ٿو ۽ ٻئي طرف عربستان، شام، آرمينيا، بازنطيني سرحدن، مصر ۽ مغرب تائين وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== ڪتاب جي تصنيف ==
''المسالڪ والممالڪ'' جي تصنيف جي تاريخ بابت مختلف روايتون آهن. جديد تحقيق موجب ڪتاب جو پهريون نسخو ابن خرداذبه [[سامرا]] ۾ رهڻ دوران لڳ ڀڳ '''232هه (846ع)''' ۾ تيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

ان کان پوءِ هن ڪتاب ۾ مسلسل اضافا ۽ ترميمون ڪيون. ان جو وڌيڪ ترقي يافته نسخو '''272هه (885ع) يا ان کان پوءِ''' وجود ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۾ روايت آهي تہ ڪتاب کي مڪمل صورت ڏيڻ ۾ کيس تقريباً چاليهه سال لڳا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt; انهيءَ روايت کي ڪتاب جي مختلف مرحلن ۾ ٿيندڙ تدوين سان ڳنڍي سگهجي ٿو، پر صحيح چاليهن سالن واري مدت بابت جديد ماخذ هڪجهڙا ناهن.

== جاگرافيائي طريقيڪار ==
ابن خرداذبه جي جاگرافي جو بنياد گهڻو ڪري عملي انتظامي معلومات تي هو. سندس بريد واري ملازمت سبب کيس سرڪاري رستن ۽ صوبن بابت اهڙي معلومات حاصل هئي، جيڪا عام سياحن يا مؤرخن کي آسانيءَ سان دستياب نه هئي.

انهيءَ ڪري سندس ڪتاب ۾ جاگرافي رڳو ملڪن جي وضاحت نه، پر '''رستن، منزلن، فاصلن، محصولن ۽ انتظامي علائقن''' جي ترتيب جي صورت ۾ سامهون اچي ٿي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

اهو طريقو بعد ۾ اسلامي جاگرافيءَ جي ''مسالڪ و ممالڪ'' واري ادبي روايت جو هڪ اهم بنياد بڻيو.

== زمين بابت خيال ==
''المسالڪ والممالڪ'' ۾ ابن خرداذبه زمين کي گول شڪل وارو قرار ڏئي ٿو ۽ ان کي آني جي زرديءَ سان تشبيهه ڏئي ٿو، جنهن جي چوڌاري هوا موجود آهي.

هي بيان سندس طبعي ۽ جاگرافيائي تصور جي نمائندگي ڪري ٿو؛ البت ان کي جديد نيوٽني ڪشش ثقل جي نظريي سان هڪجهڙو سمجهڻ بدران نائين صديءَ جي اسلامي-علمي تصور جي تاريخي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجي.

== سنڌ بابت معلومات ==
ابن خرداذبه سنڌ جي تاريخ ۽ تاريخي جاگرافيءَ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ ''المسالڪ والممالڪ'' انهن شروعاتي محفوظ عربي جاگرافيائي ڪتابن مان آهي، جن ۾ [[سنڌ]] اسلامي دنيا جي اوڀرئين رستن جي نظام اندر بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

سندس رستن جو سلسلو عراق کان ايران ۽ وچ ايشيا مان ٿيندو سنڌ تائين پهچي ٿو. اهڙي طرح سنڌ سندس ڪتاب ۾ الڳ ٿيل خطي بدران عباسي دور جي وسيع واپاري، مواصلاتي ۽ انتظامي دنيا سان ڳنڍيل علائقي طور سامهون اچي ٿي.

[[پير حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت قديم جاگرافيائي ماخذن جو ذڪر ڪندي ابن خرداذبه کي اهم ابتدائي مصنفن ۾ شمار ڪري ٿو ۽ سندس ''المسالڪ والممالڪ'' جي نشاندهي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;&gt;{{cite book
 |last=راشدي
 |first=پير حسام الدين
 |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
 |editor-last=لاکو
 |editor-first=غلام محمد
 |chapter=جاگرافيءَ جا سفرناما
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== سامونڊي ۽ واپاري رستا ==
ابن خرداذبه اسلامي دنيا کان هندستان ۽ وڌيڪ اوڀر طرف ويندڙ سامونڊي ۽ زميني واپاري رستن بابت پڻ معلومات ڏني. سندس جاگرافيءَ ۾ ڏکڻ ايشيا ۽ اوڀر ايشيا تائين پهچندڙ واپاري نيٽ ورڪن جا حوالا ملن ٿا.

انهن بيانن جي ڪري ''المسالڪ والممالڪ'' رڳو سياسي يا انتظامي جاگرافي نه، پر نائين صديءَ جي بين الاقوامي واپار جي تاريخ لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي.

== راذاني واپاري ==
ابن خرداذبه جو هڪ مشهور بيان '''راذاني''' (Rādhānite) يهودي واپارين بابت آهي. هن انهن واپارين جي ڊگهن بين الاقوامي واپاري رستن جو احوال ڏنو، جيڪي اولهندي يورپ، اسلامي دنيا، هندستان ۽ چين جي وچ ۾ سفر ڪندا هئا.

اهو بيان وچئين دور جي يوروشيائي واپار جي مطالعي لاءِ ابن خرداذبه جي ڪتاب جي اهم حصن مان شمار ٿئي ٿو.

== روس واپاري ==
ابن خرداذبه انهن واپارين جو به ذڪر ڪري ٿو، جن کي سندس متن ۾ '''روس''' چيو ويو آهي. اهي فر، تلوارون ۽ ٻيون شيون اتر ۽ اوڀر يورپ کان بازنطيني ۽ اسلامي علائقن ڏانهن آڻيندا هئا.

انهيءَ ڪري سندس ڪتاب روس ۽ وائڪنگ دور جي اوڀر طرف ٿيندڙ واپار بابت قديم اسلامي ماخذن مان پڻ شمار ٿئي ٿو.

== هند ۽ اوڀر ايشيا ==
''المسالڪ والممالڪ'' ۾ [[هندستان]] کان اڳتي اوڀر ڏانهن ويندڙ ملڪن ۽ سامونڊي رستن بابت پڻ معلومات ملي ٿي. سندس بيانن ۾ [[چين]] ۽ اوڀر ايشيا سان اسلامي دنيا جي تجارتي لاڳاپن جا حوالا موجود آهن.

هن '''واق واق''' نالي هڪ ڏورانهين ملڪ يا ٻيٽن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي، جنهن کي وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اوڀر جي هڪ دولت مند سرزمين طور بيان ڪيو ويندو هو.

== سلام ترجمان جو سفر ==
ابن خرداذبه خليفي [[واثق بالله]] جي ايلچي '''سلام ترجمان''' جي مشهور سفر جو احوال محفوظ ڪندڙ قديم ترين معروف مصنفن مان آهي.

روايت موجب سلام کي [[ياجوج ۽ ماجوج]] سان منسوب ديوار بابت تحقيق ڪرڻ لاءِ وچ ايشيا ڏانهن موڪليو ويو. ابن خرداذبه جو بيان پوءِ [[ابن رسته]] ۽ ٻين اسلامي جاگرافيدانن وٽ پڻ نقل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== اصحاب ڪهف بابت روايت ==
ابن خرداذبه هڪ ٻي عباسي علمي مهم جو ذڪر پڻ ڪري ٿو، جنهن ۾ خليفي واثق سان منسوب هڪ مهم [[اصحاب ڪهف]] سان لاڳاپيل هنڌ جي تحقيق لاءِ موڪلڻ جو احوال ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

اهڙيون روايتون ڏيکارين ٿيون تہ ''المسالڪ والممالڪ'' رڳو منزلن ۽ رستن جي فهرست نه هو، پر ان ۾ تاريخي، ثقافتي ۽ عجائباتي نوعيت جو مواد پڻ شامل هو.

== ايران بابت معلومات ==
ابن خرداذبه جي لکڻين ۾ قديم ايران ۽ [[ساساني سلطنت]] جي انتظامي روايتن بابت پڻ قيمتي معلومات محفوظ آهي. هو مختلف مقامي حڪمرانن، عملدارن ۽ فوجي سربراهن جا لقب بيان ڪري ٿو.

سندس ايراني پسمنظر ۽ عباسي انتظامي تجربي سبب سندس جاگرافيءَ ۾ اسلامي دور سان گڏ ساساني انتظامي اصطلاحن ۽ روايتن جا نشان پڻ ملن ٿا.

== موسيقي ==
ابن خرداذبه رڳو جاگرافيدان نه هو، پر موسيقيءَ جو ڄاڻو پڻ هو. هن [[اسحاق موصلي]] کان موسيقيءَ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ بعد ۾ موسيقي، سازن ۽ سماع بابت تصنيفون لکيون.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

سندس مشهور موسيقيائي تصنيف '''''ڪتاب اللهو والملاهي''''' هئي. ان ۾ قديم ايراني ۽ عربي موسيقي، سازن ۽ موسيقيءَ جي روايتن بابت مواد شامل هو.

[[مسعودي]] جي محفوظ ڪيل روايت موجب ابن خرداذبه معتمد بالله سان موسيقيءَ بابت ڊگهي گفتگو ڪئي هئي. ان مان سندس موسيقيءَ بابت ڄاڻ ۽ عباسي درٻار ۾ سندس علمي حيثيت جو اندازو ٿئي ٿو.

== تصنيفون ==
[[ابن نديم]] جي ''الفهرست'' ۽ ٻين قديم ماخذن ۾ ابن خرداذبه ڏانهن ڪيتريون تصنيفون منسوب آهن، جن مان اهم هي آهن:

* '''''ڪتاب المسالڪ والممالڪ''''' — رستن، ملڪن ۽ انتظامي جاگرافي بابت؛
* '''''ادب السماع''''' — موسيقي ٻڌڻ جي آداب بابت؛
* '''''جمهرة أنساب الفرس والنواقل''''' — فارسين ۽ ٻين گروهن جي نسب بابت؛
* '''''ڪتاب الطبيخ''''' — کاڌن بابت؛
* '''''ڪتاب الشراب''''' — مشروبات بابت؛
* '''''ڪتاب اللهو والملاهي''''' — موسيقي ۽ سازن بابت؛
* '''''ڪتاب الأنواء''''' — ستارن جي اڀرڻ ۽ لهڻ بابت؛
* '''''ڪتاب الندماء والجلساء''''' — نديمَن ۽ مجلسي ساٿين بابت.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

[[مسعودي]] ابن خرداذبه جي هڪ وڏي تاريخي تصنيف '''''ڪتاب الكبير في التاريخ''''' جو پڻ ذڪر ڪري ٿو، جنهن ۾ ايرانين ۽ ٻين قومن ۽ سندن بادشاهن بابت تفصيلي معلومات هئي. هي ڪتاب هاڻي مڪمل صورت ۾ موجود ناهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== بعد جي جاگرافيءَ تي اثر ==
ابن خرداذبه جو ڪم بعد جي اسلامي جاگرافيءَ تي نمايان اثر ڇڏي ويو. [[ابن الفقيه]] سندس مواد استعمال ڪيو، جڏهن تہ ساماني وزير ۽ جاگرافيدان [[ابو عبدالله محمد بن احمد جيهاني|جيهاني]] پڻ پنهنجي هاڻي گم ٿيل جاگرافيائي تصنيف ۾ سندس مواد مان فائدو ورتو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

[[ابن حوقل]] پنهنجي سفرن دوران ''المسالڪ والممالڪ'' جي ڪاپي پاڻ سان رکندو هو. [[مقدسي]] ابن خرداذبه جي ڪتاب کي مختصر سمجهڻ باوجود پنهنجي جاگرافيءَ ۾ ان جي ڪيترن رستن مان فائدو ورتو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

[[مسعودي]] پڻ ان جي محدوديتن تي تنقيد ڪرڻ باوجود رستن ۽ فاصلن بابت ابن خرداذبه جي ڪم جي اهميت کي تسليم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

انهيءَ لحاظ کان ابن خرداذبه اسلامي دنيا ۾ پوءِ وڌندڙ '''مسالڪ و ممالڪ''' واري جاگرافيائي روايت جي ابتدائي ۽ اهم نمائندن مان آهي.

== جديد اشاعت ==
''ڪتاب المسالڪ والممالڪ'' جو اهم تنقيدي عربي متن ڊچ مستشرق '''مائيڪل يان ڊي گويي''' (M. J. de Goeje) جي تحقيق سان [[ليڊن]] مان '''1889ع (1306–1307هه)''' ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

پير حسام الدين راشدي پڻ سنڌ بابت جاگرافيائي ماخذن جي بحث ۾ انهيءَ ليڊن واري ڇاپي جو ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

بعد ۾ ان متن جا نوان ڇاپا، ترجما ۽ تحقيقون شايع ٿيون، جنهن سان ابن خرداذبه جو ڪم اسلامي جاگرافي، عباسي انتظام، تاريخي واپار ۽ سنڌ سميت ڏکڻ ايشيا جي تاريخ جي تحقيق لاءِ اهم بنيادي ماخذ بڻيو.

== وفات ==
ابن خرداذبه جي وفات جي تاريخ بابت قديم ۽ جديد ماخذن ۾ اختلاف آهي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ڪيترن عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ سندس وفات '''300هه (912ع يا 913ع)''' ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ٻئي طرف جديد تحقيق ۾ صحيح سال کي قطعي نٿو سمجهيو وڃي. ''Encyclopaedia Iranica'' جي تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو تہ هو '''272هه (885ع) کان پوءِ''' تائين زنده هو ۽ سندس وفات '''300هه (912ع) تائين''' ڪنهن وقت ٿي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

ان ڪري 300هه (912–913ع) کي روايتي وفات جي تاريخ طور ڏئي سگهجي ٿو، پر علمي احتياط طور تاريخ بابت اختلاف جو ذڪر ڪرڻ ضروري آهي. سندس وفات جو صحيح '''هجري مهينو ۽ ڏينهن معلوم ناهن'''؛ تنهنڪري بغير معتبر ماخذ جي ڪو مهينو شامل ڪرڻ مناسب نه ٿيندو.

== تاريخي اهميت ==
ابن خرداذبه جي سڀ کان وڏي علمي اهميت سندس ''المسالڪ والممالڪ'' سبب آهي. هي ڪتاب عربيءَ ۾ انتظامي جاگرافيءَ جي قديم ترين محفوظ تصنيفن مان آهي ۽ عباسي خلافت جي رستن، بريد، فاصلن، صوبن، محصولن ۽ واپاري رابطن بابت اهم معلومات محفوظ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

سنڌ جي تاريخ لاءِ سندس ڪم خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ هو سنڌ کي اسلامي دنيا جي اوڀرئين رستن ۽ ملڪن جي سلسلي ۾ شامل ڪري ٿو. انهيءَ ڪري سندس تصنيف سنڌ جي نائين صديءَ واري تاريخي جاگرافي ۽ سنڌ جي ايران، عراق، وچ ايشيا ۽ هندستاني سمنڊ سان رابطن جي مطالعي لاءِ اهم عربي ماخذن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڪتاب المسالڪ والممالڪ]]
* [[اسلامي جاگرافي]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[عباسي خلافت]]
* [[اصطخري]]
* [[ابن حوقل]]
* [[مقدسي]]
* [[مسعودي]]
* [[سليمان تاجر]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=ابن خرداذبه
 |first=عبيد الله بن عبد الله
 |title=كتاب المسالك والممالك
 |editor-last=de Goeje
 |editor-first=M. J.
 |location=Leiden
 |publisher=Brill
 |year=1889
 |language=ar
}}

* {{cite encyclopedia
 |last=Bosworth
 |first=C. Edmund
 |title=Ebn Ḵordāḏbeh, Abu'l-Qāsem ʿObayd-Allāh
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=VIII
 |issue=1
 |pages=37–38
 |year=1997
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-kordadbeh/
 |language=en
}}</text>
      <sha1>6pwgyjufe35939s1wai91kqgiw66nj5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417160</id>
      <parentid>417159</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T15:31:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23308" sha1="deirly5kwnau758y9cb6r2d03hkpg70" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name = ابن خرداذبه
| native_name = أبو القاسم عبيد الله بن عبد الله بن خرداذبه
| native_name_lang = ar
|image= Khordadbeh.jpg
|colour =            = #cef2e0
| birth_name = ابوالقاسم عبيدالله بن عبدالله بن خرداذبه
| birth_date = 205هه (820ع) يا 211هه (826ع)
| birth_place = [[خراسان]]، [[عباسي خلافت]]
| death_date = 300هه (912–913ع) جي لڳ ڀڳ
| occupation = [[جاگرافيدان]]، سرڪاري عملدار، مصنف، موسيقيءَ جو عالم
| language = [[عربي ٻولي|عربي]]
| subject = جاگرافي، رستا، ملڪن جو احوال، تاريخ، موسيقي
| notable_works = ''[[ڪتاب المسالڪ والممالڪ]]''
| father = [[عبدالله بن خرداذبه]]
| era = [[عباسي خلافت]]
| religion = [[اسلام]]
}}

'''ابن خرداذبه''' ({{lang-ar|أبو القاسم عبيد الله بن عبد الله بن خرداذبه}})، پورو نالو '''ابوالقاسم عبيدالله بن عبدالله بن خرداذبه'''، ٽين صدي هجري/نائين صدي عيسويءَ جو [[فارسي ماڻهو|فارسي نسل]] جو عباسي سرڪاري عملدار، [[جاگرافيدان]]، مصنف ۽ موسيقيءَ جو ڄاڻو هو. هو خاص طور پنهنجي تصنيف '''''ڪتاب المسالڪ والممالڪ''''' جي ڪري مشهور آهي، جيڪا عربي ٻوليءَ ۾ محفوظ رهيل قديم ترين انتظامي جاگرافيائي تصنيفن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Bosworth
 |first=C. Edmund
 |title=Ebn Ḵordāḏbeh, Abu'l-Qāsem ʿObayd-Allāh
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=VIII
 |issue=1
 |pages=37–38
 |year=1997
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-kordadbeh/
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس ڄمڻ جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ڪن عربي ۽ سنڌي ماخذن موجب هو '''205هه (820ع)''' ۾ ڄائو، جڏهن تہ ٻي روايت '''211هه (826ع)''' ڄاڻائي ٿي. جديد علمي تحقيق سندس صحيح ڄمڻ واري سال کي غيريقيني قرار ڏيندي کيس ٽين هجري صديءَ جي شروعات، يعني لڳ ڀڳ 820ع واري ڏهاڪي ۾ پيدا ٿيل ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |title=اِبن خردازبه
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%90%D8%A8%D9%86%20%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B2%D8%A8%D9%87
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ خاندان ==
سندس مڪمل نالو '''ابوالقاسم عبيدالله بن عبدالله بن خرداذبه''' هو. ڪن عربي ماخذن ۾ وڌيڪ تفصيلي صورت '''ابوالقاسم عبيدالله بن عبدالله بن احمد بن خرداذبه الخراساني''' پڻ ملي ٿي.

هو پنهنجي ذاتي نالي بدران '''ابن خرداذبه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس نالو مختلف جديد ٻولين ۾ ''Ibn Khordadbeh''، ''Ibn Khurradadhbih'' ۽ ''Ebn Ḵordāḏbeh'' جي صورتن ۾ پڻ لکيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

سندس ڏاڏو '''خرداذبه''' اصل ۾ [[زرتشتي]] هو، جنهن [[برمڪي خاندان|برمڪين]] جي اثر هيٺ اسلام قبول ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

سندس پيءُ '''[[عبدالله بن خرداذبه]]''' عباسي خلافت جو اهم فوجي ۽ انتظامي عملدار هو. 201هه (816–817ع) ڌاري خليفي [[مامون الرشيد|المأمون]] کيس [[طبرستان]] جو والي مقرر ڪيو هو. اتي هن [[ديلم]] جي علائقن ۾ فوجي ڪارروايون ڪيون ۽ باوندي حڪمران شهريار بن شروين خلاف مهم هلائي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== ڄمڻ ۽ تعليم ==
ابن خرداذبه غالباً [[خراسان]] ۾ ڄائو، پر سندس پرورش عباسي راڄڌاني [[بغداد]] ۾ ٿي. بغداد ان وقت اسلامي دنيا جي اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

هن اتي هڪ ''اديب'' جي حيثيت سان وسيع علمي ۽ ادبي تعليم حاصل ڪئي. موسيقيءَ جي سکيا مشهور موسيقار ۽ ڳائڻي '''[[اسحاق موصلي]]''' کان ورتائين، جيڪو سندس پيءُ جو دوست هو. اها تربيت سندس علمي زندگيءَ تي مستقل اثر ڇڏي ۽ هن بعد ۾ موسيقيءَ جي تاريخ ۽ سازن بابت پڻ تصنيفون لکيون.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== عباسي حڪومت ۾ ملازمت ==
بالغ ٿيڻ کان پوءِ ابن خرداذبه عباسي خلافت جي '''ديوان البريد''' سان وابسته ٿيو. عباسي دور جو بريد رڳو ٽپال پهچائڻ جو کاتو نه هو، پر سرڪاري مواصلات، رستن ۽ صوبن بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۽ مرڪزي حڪومت کي سياسي ۽ انتظامي خبرون پهچائڻ جو اهم نظام پڻ هو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

هو پهرين [[جبال]] واري علائقي ۾ بريد ۽ اطلاعاتي نظام جو سربراهه رهيو، ۽ پوءِ [[سامرا]] ۽ [[بغداد]] ۾ پڻ ان اداري سان اعليٰ عهدن تي ڪم ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب هو عباسي خليفي [[معتمد بالله]] جي زماني ۾ جبال واري علائقي ۾ ٽپال ۽ وقائع نگاريءَ جي منصب تي فائز رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سرڪاري بريد سان سندس تعلق سندس جاگرافيائي ڪم لاءِ خاص اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ تہ ان عهدي سبب کيس سلطنت جي رستن، منزلن، فاصلن، محصولن، شهرن ۽ صوبائي انتظام بابت سرڪاري معلومات تائين رسائي حاصل هئي.

== معتمد بالله سان تعلق ==
ابن خرداذبه پنهنجي زندگيءَ جي پوئين دور ۾ عباسي درٻار سان ويجهو رهيو ۽ خليفي '''[[معتمد بالله]]''' جو ''نديم'' يعني علمي ۽ ادبي مجلسن جو ساٿي پڻ بڻيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

[[مسعودي]] هڪ مجلس جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن ۾ ابن خرداذبه خليفي معتمد بالله آڏو [[عود]] ۽ موسيقيءَ جي تاريخ ۽ ارتقا تي تفصيلي گفتگو ڪئي. خليفي سندس علم کان متاثر ٿي کيس خلعت عطا ڪئي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== ڪتاب المسالڪ والممالڪ ==
ابن خرداذبه جي سڀ کان مشهور تصنيف '''''ڪتاب المسالڪ والممالڪ''''' ({{lang-ar|كتاب المسالك والممالك}}؛ ''رستن ۽ ملڪن جو ڪتاب'') آهي. هي عربي ٻوليءَ ۾ محفوظ رهيل قديم ترين انتظامي جاگرافيائي ڪتابن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

ڪتاب جو بنيادي موضوع اسلامي دنيا جا رستا ۽ ملڪ آهن. ان ۾ شهرن ۽ منزلن جي وچ ۾ فاصلا، بريد جون منزلون، مختلف صوبن جي مالي آمدني، محصول، مقامي حڪمرانن جا لقب ۽ خلافت جي مختلف حصن ڏانهن ويندڙ رستا بيان ٿيل آهن.

ابن خرداذبه فاصلا گهڻو ڪري '''فرسخ''' ۾ ڏئي ٿو. سندس جاگرافيائي بيان [[عراق]] جي سواد کان شروع ٿي [[ايران]]، ترڪن جي ملڪن، [[فرغانه]] ۽ [[سنڌ]] تائين پهچي ٿو ۽ ٻئي طرف عربستان، شام، آرمينيا، بازنطيني سرحدن، مصر ۽ مغرب تائين وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== ڪتاب جي تصنيف ==
''المسالڪ والممالڪ'' جي تصنيف جي تاريخ بابت مختلف روايتون آهن. جديد تحقيق موجب ڪتاب جو پهريون نسخو ابن خرداذبه [[سامرا]] ۾ رهڻ دوران لڳ ڀڳ '''232هه (846ع)''' ۾ تيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

ان کان پوءِ هن ڪتاب ۾ مسلسل اضافا ۽ ترميمون ڪيون. ان جو وڌيڪ ترقي يافته نسخو '''272هه (885ع) يا ان کان پوءِ''' وجود ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۾ روايت آهي تہ ڪتاب کي مڪمل صورت ڏيڻ ۾ کيس تقريباً چاليهه سال لڳا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt; انهيءَ روايت کي ڪتاب جي مختلف مرحلن ۾ ٿيندڙ تدوين سان ڳنڍي سگهجي ٿو، پر صحيح چاليهن سالن واري مدت بابت جديد ماخذ هڪجهڙا ناهن.

== جاگرافيائي طريقيڪار ==
ابن خرداذبه جي جاگرافي جو بنياد گهڻو ڪري عملي انتظامي معلومات تي هو. سندس بريد واري ملازمت سبب کيس سرڪاري رستن ۽ صوبن بابت اهڙي معلومات حاصل هئي، جيڪا عام سياحن يا مؤرخن کي آسانيءَ سان دستياب نه هئي.

انهيءَ ڪري سندس ڪتاب ۾ جاگرافي رڳو ملڪن جي وضاحت نه، پر '''رستن، منزلن، فاصلن، محصولن ۽ انتظامي علائقن''' جي ترتيب جي صورت ۾ سامهون اچي ٿي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

اهو طريقو بعد ۾ اسلامي جاگرافيءَ جي ''مسالڪ و ممالڪ'' واري ادبي روايت جو هڪ اهم بنياد بڻيو.

== زمين بابت خيال ==
''المسالڪ والممالڪ'' ۾ ابن خرداذبه زمين کي گول شڪل وارو قرار ڏئي ٿو ۽ ان کي آني جي زرديءَ سان تشبيهه ڏئي ٿو، جنهن جي چوڌاري هوا موجود آهي.

هي بيان سندس طبعي ۽ جاگرافيائي تصور جي نمائندگي ڪري ٿو؛ البت ان کي جديد نيوٽني ڪشش ثقل جي نظريي سان هڪجهڙو سمجهڻ بدران نائين صديءَ جي اسلامي-علمي تصور جي تاريخي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجي.

== سنڌ بابت معلومات ==
ابن خرداذبه سنڌ جي تاريخ ۽ تاريخي جاگرافيءَ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ ''المسالڪ والممالڪ'' انهن شروعاتي محفوظ عربي جاگرافيائي ڪتابن مان آهي، جن ۾ [[سنڌ]] اسلامي دنيا جي اوڀرئين رستن جي نظام اندر بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

سندس رستن جو سلسلو عراق کان ايران ۽ وچ ايشيا مان ٿيندو سنڌ تائين پهچي ٿو. اهڙي طرح سنڌ سندس ڪتاب ۾ الڳ ٿيل خطي بدران عباسي دور جي وسيع واپاري، مواصلاتي ۽ انتظامي دنيا سان ڳنڍيل علائقي طور سامهون اچي ٿي.

[[پير حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت قديم جاگرافيائي ماخذن جو ذڪر ڪندي ابن خرداذبه کي اهم ابتدائي مصنفن ۾ شمار ڪري ٿو ۽ سندس ''المسالڪ والممالڪ'' جي نشاندهي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;&gt;{{cite book
 |last=راشدي
 |first=پير حسام الدين
 |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
 |editor-last=لاکو
 |editor-first=غلام محمد
 |chapter=جاگرافيءَ جا سفرناما
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== سامونڊي ۽ واپاري رستا ==
ابن خرداذبه اسلامي دنيا کان هندستان ۽ وڌيڪ اوڀر طرف ويندڙ سامونڊي ۽ زميني واپاري رستن بابت پڻ معلومات ڏني. سندس جاگرافيءَ ۾ ڏکڻ ايشيا ۽ اوڀر ايشيا تائين پهچندڙ واپاري نيٽ ورڪن جا حوالا ملن ٿا.

انهن بيانن جي ڪري ''المسالڪ والممالڪ'' رڳو سياسي يا انتظامي جاگرافي نه، پر نائين صديءَ جي بين الاقوامي واپار جي تاريخ لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي.

== راذاني واپاري ==
ابن خرداذبه جو هڪ مشهور بيان '''راذاني''' (Rādhānite) يهودي واپارين بابت آهي. هن انهن واپارين جي ڊگهن بين الاقوامي واپاري رستن جو احوال ڏنو، جيڪي اولهندي يورپ، اسلامي دنيا، هندستان ۽ چين جي وچ ۾ سفر ڪندا هئا.

اهو بيان وچئين دور جي يوروشيائي واپار جي مطالعي لاءِ ابن خرداذبه جي ڪتاب جي اهم حصن مان شمار ٿئي ٿو.

== روس واپاري ==
ابن خرداذبه انهن واپارين جو به ذڪر ڪري ٿو، جن کي سندس متن ۾ '''روس''' چيو ويو آهي. اهي فر، تلوارون ۽ ٻيون شيون اتر ۽ اوڀر يورپ کان بازنطيني ۽ اسلامي علائقن ڏانهن آڻيندا هئا.

انهيءَ ڪري سندس ڪتاب روس ۽ وائڪنگ دور جي اوڀر طرف ٿيندڙ واپار بابت قديم اسلامي ماخذن مان پڻ شمار ٿئي ٿو.

== هند ۽ اوڀر ايشيا ==
''المسالڪ والممالڪ'' ۾ [[هندستان]] کان اڳتي اوڀر ڏانهن ويندڙ ملڪن ۽ سامونڊي رستن بابت پڻ معلومات ملي ٿي. سندس بيانن ۾ [[چين]] ۽ اوڀر ايشيا سان اسلامي دنيا جي تجارتي لاڳاپن جا حوالا موجود آهن.

هن '''واق واق''' نالي هڪ ڏورانهين ملڪ يا ٻيٽن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي، جنهن کي وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اوڀر جي هڪ دولت مند سرزمين طور بيان ڪيو ويندو هو.

== سلام ترجمان جو سفر ==
ابن خرداذبه خليفي [[واثق بالله]] جي ايلچي '''سلام ترجمان''' جي مشهور سفر جو احوال محفوظ ڪندڙ قديم ترين معروف مصنفن مان آهي.

روايت موجب سلام کي [[ياجوج ۽ ماجوج]] سان منسوب ديوار بابت تحقيق ڪرڻ لاءِ وچ ايشيا ڏانهن موڪليو ويو. ابن خرداذبه جو بيان پوءِ [[ابن رسته]] ۽ ٻين اسلامي جاگرافيدانن وٽ پڻ نقل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== اصحاب ڪهف بابت روايت ==
ابن خرداذبه هڪ ٻي عباسي علمي مهم جو ذڪر پڻ ڪري ٿو، جنهن ۾ خليفي واثق سان منسوب هڪ مهم [[اصحاب ڪهف]] سان لاڳاپيل هنڌ جي تحقيق لاءِ موڪلڻ جو احوال ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

اهڙيون روايتون ڏيکارين ٿيون تہ ''المسالڪ والممالڪ'' رڳو منزلن ۽ رستن جي فهرست نه هو، پر ان ۾ تاريخي، ثقافتي ۽ عجائباتي نوعيت جو مواد پڻ شامل هو.

== ايران بابت معلومات ==
ابن خرداذبه جي لکڻين ۾ قديم ايران ۽ [[ساساني سلطنت]] جي انتظامي روايتن بابت پڻ قيمتي معلومات محفوظ آهي. هو مختلف مقامي حڪمرانن، عملدارن ۽ فوجي سربراهن جا لقب بيان ڪري ٿو.

سندس ايراني پسمنظر ۽ عباسي انتظامي تجربي سبب سندس جاگرافيءَ ۾ اسلامي دور سان گڏ ساساني انتظامي اصطلاحن ۽ روايتن جا نشان پڻ ملن ٿا.

== موسيقي ==
ابن خرداذبه رڳو جاگرافيدان نه هو، پر موسيقيءَ جو ڄاڻو پڻ هو. هن [[اسحاق موصلي]] کان موسيقيءَ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ بعد ۾ موسيقي، سازن ۽ سماع بابت تصنيفون لکيون.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

سندس مشهور موسيقيائي تصنيف '''''ڪتاب اللهو والملاهي''''' هئي. ان ۾ قديم ايراني ۽ عربي موسيقي، سازن ۽ موسيقيءَ جي روايتن بابت مواد شامل هو.

[[مسعودي]] جي محفوظ ڪيل روايت موجب ابن خرداذبه معتمد بالله سان موسيقيءَ بابت ڊگهي گفتگو ڪئي هئي. ان مان سندس موسيقيءَ بابت ڄاڻ ۽ عباسي درٻار ۾ سندس علمي حيثيت جو اندازو ٿئي ٿو.

== تصنيفون ==
[[ابن نديم]] جي ''الفهرست'' ۽ ٻين قديم ماخذن ۾ ابن خرداذبه ڏانهن ڪيتريون تصنيفون منسوب آهن، جن مان اهم هي آهن:

* '''''ڪتاب المسالڪ والممالڪ''''' — رستن، ملڪن ۽ انتظامي جاگرافي بابت؛
* '''''ادب السماع''''' — موسيقي ٻڌڻ جي آداب بابت؛
* '''''جمهرة أنساب الفرس والنواقل''''' — فارسين ۽ ٻين گروهن جي نسب بابت؛
* '''''ڪتاب الطبيخ''''' — کاڌن بابت؛
* '''''ڪتاب الشراب''''' — مشروبات بابت؛
* '''''ڪتاب اللهو والملاهي''''' — موسيقي ۽ سازن بابت؛
* '''''ڪتاب الأنواء''''' — ستارن جي اڀرڻ ۽ لهڻ بابت؛
* '''''ڪتاب الندماء والجلساء''''' — نديمَن ۽ مجلسي ساٿين بابت.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

[[مسعودي]] ابن خرداذبه جي هڪ وڏي تاريخي تصنيف '''''ڪتاب الكبير في التاريخ''''' جو پڻ ذڪر ڪري ٿو، جنهن ۾ ايرانين ۽ ٻين قومن ۽ سندن بادشاهن بابت تفصيلي معلومات هئي. هي ڪتاب هاڻي مڪمل صورت ۾ موجود ناهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== بعد جي جاگرافيءَ تي اثر ==
ابن خرداذبه جو ڪم بعد جي اسلامي جاگرافيءَ تي نمايان اثر ڇڏي ويو. [[ابن الفقيه]] سندس مواد استعمال ڪيو، جڏهن تہ ساماني وزير ۽ جاگرافيدان [[ابو عبدالله محمد بن احمد جيهاني|جيهاني]] پڻ پنهنجي هاڻي گم ٿيل جاگرافيائي تصنيف ۾ سندس مواد مان فائدو ورتو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

[[ابن حوقل]] پنهنجي سفرن دوران ''المسالڪ والممالڪ'' جي ڪاپي پاڻ سان رکندو هو. [[مقدسي]] ابن خرداذبه جي ڪتاب کي مختصر سمجهڻ باوجود پنهنجي جاگرافيءَ ۾ ان جي ڪيترن رستن مان فائدو ورتو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

[[مسعودي]] پڻ ان جي محدوديتن تي تنقيد ڪرڻ باوجود رستن ۽ فاصلن بابت ابن خرداذبه جي ڪم جي اهميت کي تسليم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

انهيءَ لحاظ کان ابن خرداذبه اسلامي دنيا ۾ پوءِ وڌندڙ '''مسالڪ و ممالڪ''' واري جاگرافيائي روايت جي ابتدائي ۽ اهم نمائندن مان آهي.

== جديد اشاعت ==
''ڪتاب المسالڪ والممالڪ'' جو اهم تنقيدي عربي متن ڊچ مستشرق '''مائيڪل يان ڊي گويي''' (M. J. de Goeje) جي تحقيق سان [[ليڊن]] مان '''1889ع (1306–1307هه)''' ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

پير حسام الدين راشدي پڻ سنڌ بابت جاگرافيائي ماخذن جي بحث ۾ انهيءَ ليڊن واري ڇاپي جو ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

بعد ۾ ان متن جا نوان ڇاپا، ترجما ۽ تحقيقون شايع ٿيون، جنهن سان ابن خرداذبه جو ڪم اسلامي جاگرافي، عباسي انتظام، تاريخي واپار ۽ سنڌ سميت ڏکڻ ايشيا جي تاريخ جي تحقيق لاءِ اهم بنيادي ماخذ بڻيو.

== وفات ==
ابن خرداذبه جي وفات جي تاريخ بابت قديم ۽ جديد ماخذن ۾ اختلاف آهي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ڪيترن عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ سندس وفات '''300هه (912ع يا 913ع)''' ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ٻئي طرف جديد تحقيق ۾ صحيح سال کي قطعي نٿو سمجهيو وڃي. ''Encyclopaedia Iranica'' جي تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو تہ هو '''272هه (885ع) کان پوءِ''' تائين زنده هو ۽ سندس وفات '''300هه (912ع) تائين''' ڪنهن وقت ٿي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

ان ڪري 300هه (912–913ع) کي روايتي وفات جي تاريخ طور ڏئي سگهجي ٿو، پر علمي احتياط طور تاريخ بابت اختلاف جو ذڪر ڪرڻ ضروري آهي. سندس وفات جو صحيح '''هجري مهينو ۽ ڏينهن معلوم ناهن'''؛ تنهنڪري بغير معتبر ماخذ جي ڪو مهينو شامل ڪرڻ مناسب نه ٿيندو.

== تاريخي اهميت ==
ابن خرداذبه جي سڀ کان وڏي علمي اهميت سندس ''المسالڪ والممالڪ'' سبب آهي. هي ڪتاب عربيءَ ۾ انتظامي جاگرافيءَ جي قديم ترين محفوظ تصنيفن مان آهي ۽ عباسي خلافت جي رستن، بريد، فاصلن، صوبن، محصولن ۽ واپاري رابطن بابت اهم معلومات محفوظ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

سنڌ جي تاريخ لاءِ سندس ڪم خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ هو سنڌ کي اسلامي دنيا جي اوڀرئين رستن ۽ ملڪن جي سلسلي ۾ شامل ڪري ٿو. انهيءَ ڪري سندس تصنيف سنڌ جي نائين صديءَ واري تاريخي جاگرافي ۽ سنڌ جي ايران، عراق، وچ ايشيا ۽ هندستاني سمنڊ سان رابطن جي مطالعي لاءِ اهم عربي ماخذن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڪتاب المسالڪ والممالڪ]]
* [[اسلامي جاگرافي]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[عباسي خلافت]]
* [[اصطخري]]
* [[ابن حوقل]]
* [[مقدسي]]
* [[مسعودي]]
* [[سليمان تاجر]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=ابن خرداذبه
 |first=عبيد الله بن عبد الله
 |title=كتاب المسالك والممالك
 |editor-last=de Goeje
 |editor-first=M. J.
 |location=Leiden
 |publisher=Brill
 |year=1889
 |language=ar
}}

* {{cite encyclopedia
 |last=Bosworth
 |first=C. Edmund
 |title=Ebn Ḵordāḏbeh, Abu'l-Qāsem ʿObayd-Allāh
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=VIII
 |issue=1
 |pages=37–38
 |year=1997
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-kordadbeh/
 |language=en
}}</text>
      <sha1>deirly5kwnau758y9cb6r2d03hkpg70</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ابو دلف عجلي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18635</id>
    <revision>
      <id>417167</id>
      <parentid>272026</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T16:06:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22166" sha1="cj7g8riizx13avufgjtzzcqzz2gqq3p" xml:space="preserve">{{Short description|نائين صديءَ جو عرب عباسي سپهه سالار، امير، شاعر ۽ اديب}}
{{Infobox person
| name         = ابو دلف عجلي
| native_name  = أبو دلف القاسم بن عيسى بن إدريس بن معقل العجلي
| birth_date   = نامعلوم
| birth_place  = 
| death_date   = 225هه يا 226هه (839–841ع)
| death_place  = [[بغداد]]، [[عباسي خلافت]]
| nationality  = عرب
| occupation   = سپهه سالار، امير، گورنر، شاعر، اديب ۽ موسيقار
| years_active = نائين صدي عيسوي / ٽين صدي هجري
| known_for    = [[جبال]] جي گورنري، عباسي فوجي مهمون، شاعري ۽ سخاوت
| children     = [[عبدالعزيز بن ابو دلف]]
}}

'''ابو دلف عجلي'''، پورو نالو '''ابو دلف القاسم بن عيسى بن ادريس بن معقل العجلي''' ({{lang-ar|أبو دلف القاسم بن عيسى بن إدريس بن معقل العجلي}}؛ وفات 225هه يا 226هه / 839–841ع)، نائين صدي عيسويءَ جو عرب سپهه سالار، امير، گورنر، شاعر، اديب ۽ موسيقار هو، جيڪو [[عباسي خلافت]] جي خليفن [[هارون الرشيد]]، [[مامون الرشيد|مامون]] ۽ [[معتصم بالله|معتصم]] جي دور ۾ سرگرم رهيو. هو عرب قبيلي [[بنو عجل]] سان تعلق رکندو هو ۽ مغربي ايران ۾ طاقت حاصل ڪندڙ [[دلفي خاندان]] جي شروعاتي ۽ سڀ کان اهم شخصيتن مان هو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Donner
 |first=Fred M.
 |title=Abū Dolaf ʿEjlī
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=I
 |issue=3
 |pages=269–270
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abu-dolaf-al-qasem-b/
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ابو دلف پنهنجي فوجي صلاحيت سان گڏ شاعري، موسيقي، علم ۽ سخاوت جي ڪري به مشهور هو. سندس درٻار شاعرن ۽ اديبن جي سرپرستيءَ جو مرڪز بڻجي وئي ۽ [[ابو تمام]]، بڪر بن نطاح ۽ علي بن جبله جهڙن شاعرن سندس مدح ۾ شعر لکيا. وچئين دور جي سوانح نگارن وٽ سندس غيرمعمولي سخاوت بابت ڪيترائي قصا محفوظ آهن.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IbnKhallikan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ibn Khallikan
 |author-link=ابن خلڪان
 |title=Ibn Khallikan's Biographical Dictionary
 |translator=Mac Guckin de Slane
 |volume=II
 |pages=502–506
 |publisher=W. H. Allen
 |location=London
 |year=1843
 |url=https://archive.org/details/ibnkhallikansbio02ibnk
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ نسب ==
ابو دلف جو مشهور نالو '''القاسم بن عيسى العجلي''' هو. ''العجلي'' نسبت عرب قبيلي '''عجل بن لجيم''' ڏانهن آهي، جيڪو [[بڪر بن وائل]] جي شاخ هو. نسب نويسن سندس مڪمل شجري بابت مختلف روايتون ڏنيون آهن، پر بنو عجل سان سندس تعلق تي بنيادي ماخذ متفق آهن.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

[[ابن حزم]] وٽ سندس نسب قاسم بن عيسى بن ادريس بن معقل کان اڳتي بنو عجل ۽ بڪر بن وائل تائين پهچي ٿو، جڏهن تہ [[ابن خلڪان]] جي نقل ڪيل شجري ۾ وچ وارن ڪجهه ابن ڏاڏن جي نالن ۾ فرق ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;IbnKhallikan&quot;/&gt;

سندس خاندان اڳ ئي اولهندي ايران جي [[ڪرَج ابو دلف]] واري علائقي سان ڳنڍيل هو. خاندان جا اصل عرب هئا ۽ پوءِ جبال ۾ زمينون ۽ سياسي اثر حاصل ڪيائون.&lt;ref name=&quot;Dolafids&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Donner
 |first=Fred M.
 |title=Dolafids
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=VII
 |issue=5
 |pages=476–477
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/dolafids/
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==
ابو دلف جي ڄمڻ جي تاريخ ۽ شروعاتي زندگيءَ بابت پڪي معلومات موجود ناهي. جديد تحقيق موجب هو اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو، جنهن جا عباسي اقتدار سان لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. سندس خاندان بابت هڪ روايت [[ابو مسلم خراساني]] سان به تعلق بيان ڪري ٿي، پر انهن شروعاتي خانداني روايتن جا تفصيل مختلف ماخذن ۾ هڪجهڙا ناهن.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

سندس قابليت ننڍي عمر ۾ ئي عباسي درٻار تائين پهتي. خليفي [[هارون الرشيد]] (حڪومت 170–193هه / 786–809ع) کيس جوانيءَ ۾ [[جبال]] جو گورنر مقرر ڪيو. جبال وچئين دور ۾ اولهندي ايران جي هڪ وڏي جاگرافيائي ۽ انتظامي علائقي جو نالو هو، جنهن ۾ همدان، اصفهان ۽ ريءَ جي آسپاس جا علائقا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== جبال جي گورنري ==
ابو دلف جي سياسي طاقت جو مرڪز '''ڪرَج''' هو، جيڪو [[همدان]] ۽ [[اصفهان]] جي وچ واري علائقي ۾ واقع هو ۽ پوءِ سندس نالي سبب '''ڪرَج ابو دلف''' جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خاندان اتي وڏيون زمينون ۽ جاگيرون حاصل ڪيون.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dolafids&quot;/&gt;

گورنر طور ابو دلف علائقي ۾ امن ۽ عباسي حڪومت جي اختيار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. Iranica موجب هن ڪرَج ۽ ڀرپاسي جي انهن علائقن جي خوشحالي بحال ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، جيڪي بدامني ۽ حملي آورن سبب متاثر ٿيا هئا. سندس دور ۾ ڪرَج دلفي خاندان جي سياسي طاقت جو مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

ابو دلف جي ڊگهي حڪمرانيءَ دلفي خاندان کي جبال ۾ اهڙو مضبوط بنياد ڏنو، جو سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ ۽ پوٽا به علائقي جي سياست ۾ نمايان رهيا. نائين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ اهو خاندان ڪافي حد تائين نيم خودمختيار حيثيت حاصل ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Dolafids&quot;/&gt;

== امين ۽ مامون جي گهرو ويڙهه ==
[[هارون الرشيد]] جي وفات '''193هه (809ع)''' کان پوءِ سندس پٽن [[امين عباسي|امين]] ۽ [[مامون الرشيد|مامون]] وچ ۾ عباسي تخت لاءِ گهرو ويڙهه شروع ٿي. ابو دلف شروعات ۾ امين جي پاسي رهيو ۽ مامون جي فوجن خلاف امين جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

جڏهن مامون جي سپهه سالار [[طاهر بن حسين]] امين جي فوجن کي شڪست ڏني، تڏهن ابو دلف ڪرَج ڏانهن موٽي ويو. روايتن موجب هن امين جي حياتيءَ ۾ مامون جي بيعت ڪرڻ کان انڪار ڪيو، پر عملي طور پاڻ کي تڪرار کان پري رکيو.

امين جي قتل '''198هه (813ع)''' کان پوءِ مامون ابو دلف کي معاف ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ ابو دلف نه رڳو پنهنجي سياسي حيثيت برقرار رکي، پر مامون سان ويجها لاڳاپا قائم ڪري ورتائين ۽ سندس درٻار جي اهم شخصيتن مان بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== مامون جي دور ۾ ==
مامون جي دور (198–218هه / 813–833ع) ۾ ابو دلف جبال جي انتظام سان گڏ عباسي درٻار سان پڻ ويجهو رهيو. هو پنهنجي علم، شاعري ۽ موسيقيءَ جي مهارت سبب خليفي جي مجلسن ۾ پڻ مشهور هو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

جبال جي گورنر طور هن [[ديلم]] جي جنگجو قبيلن خلاف مهمون هلايون. سندس ڪارروائين سبب عباسي حڪومت جو اثر [[قزوين]] ۽ ڀرپاسي وارن سرحدي علائقن ۾ مضبوط ٿيو. سندس ڪاميابين کان پوءِ مامون سندس اختيار هيٺ ايندڙ علائقن ۾ اصفهان ۽ قزوين پڻ شامل ڪيا.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

[[بلاذري]] پڻ بيان ڪري ٿو تہ ابو دلف مامون جي دور ۾ ديلم خلاف فوجي مهمون ڪيون ۽ معتصم جي دور ۾ به هو جبال ۾ فوجي ذميوارين سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;Baladhuri&quot;&gt;{{cite book
 |last=al-Baladhuri
 |author-link=بلاذري
 |title=The Origins of the Islamic State
 |translator=Philip Khuri Hitti
 |volume=II
 |publisher=Columbia University
 |location=New York
 |year=1916
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== معتصم جو دور ۽ بابڪ خرمدين ==
[[معتصم بالله]] جي خلافت (218–227هه / 833–842ع) ۾ ابو دلف پنهنجي فوجي حيثيت برقرار رکي. ان وقت عباسي حڪومت کي [[بابڪ خرمدين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[خرميه]] جي وڏي بغاوت کي منهن ڏيڻو پيو.

ابو دلف عباسي سپهه سالار [[افشين]] جي ماتحت بابڪ خلاف هلندڙ فوجي ڪارروائين ۾ حصو ورتو. بابڪ جو مضبوط ڳڙهه '''بذ''' آخرڪار '''222هه (837ع)''' ۾ عباسي فوجن هٿان فتح ٿيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

ابو دلف ۽ افشين جي وچ ۾ رقابت ۽ دشمني بابت وچئين دور جي عربي ۽ فارسي تاريخي ادب ۾ ڪيترائي قصا محفوظ آهن. ڪجهه روايتن موجب افشين ابو دلف کي مارائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر قاضي [[احمد بن ابي دؤاد]] جي مداخلت سان سندس جان بچي. انهن واقعن جا مختلف نسخا بعد جي تاريخي ۽ ادبي ماخذن ۾ ملن ٿا.

== ديلمين خلاف مهمون ==
ابو دلف جي اهم فوجي سرگرمين مان [[ديلم]] جي علائقن خلاف مهمون پڻ هيون. ديلمي جنگجو ان دور ۾ قزوين ۽ جبال جي اترين سرحدن لاءِ مسلسل چئلينج هئا.

بلاذري موجب ابو دلف مامون جي خلافت ۾ ديلم تي چڙهايون ڪيون ۽ ڪيترائي قلعا قبضي ۾ آندا. ڪجهه هنڌن جي رهواسين عباسي اختيار قبول ڪري محصول ڏيڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي.&lt;ref name=&quot;Baladhuri&quot;/&gt;

اهي مهمون ابو دلف جي حيثيت کي رڳو صوبائي منتظم بدران عباسي خلافت جي سرحدي فوجي ڪمانڊر طور به ظاهر ڪن ٿيون.

== ڪرَج ابو دلف ==
ابو دلف جي نالي سان سڀ کان وڌيڪ ڳنڍيل شهر '''ڪرَج ابو دلف''' هو. هي جديد [[البرز]] واري ڪرَج کان مختلف تاريخي شهر هو ۽ [[همدان]] ۽ [[اصفهان]] جي وچ واري جبال واري علائقي ۾ واقع هو.

شهر جي تعمير ۽ ترقي ابو دلف جي خاندان سان ڳنڍيل هئي. روايتن موجب سندس پيءُ عيسى شهر جي ترقي شروع ڪئي ۽ ابو دلف ان کي وڌيڪ آباد ڪيو. شهر پوءِ دلفي خاندان جي اقتدار جو مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

دلفين جي سياسي عروج دوران ڪرَج جي چوڌاري سندن وسيع زرعي زمينون، محل ۽ قلعا هئا. خاندان جو اثر ايترو وڌيو جو سندن علائقائي اقتدار ابو دلف جي وفات کان پوءِ به ڪيترن ڏهاڪن تائين جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;Dolafids&quot;/&gt;

== دلفي خاندان ==
ابو دلف کي [[دلفي خاندان]] جي سياسي طاقت جو بنياد وجهندڙ اهم حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. هي خاندان بنو عجل جي عرب نسل مان هو ۽ نائين صدي عيسويءَ دوران مغربي ايران، خاص طور جبال، ۾ اثرائتو رهيو.&lt;ref name=&quot;Dolafids&quot;/&gt;

ابو دلف کان پوءِ سندس پٽ '''عبدالعزيز بن ابو دلف''' سندس سياسي جانشين ٿيو. پوءِ عبدالعزيز جا پٽ به عباسي حڪومت هيٺ جبال جي مختلف علائقن تي حڪمران رهيا. نائين صديءَ جي پوئين حصي ۾ دلفين پنهنجي نالي جا سڪا پڻ جاري ڪيا، جيتوڻيڪ رسمي طور عباسي خلافت سان سندن تعلق برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;Dolafids&quot;/&gt;

دلفي خاندان جو علائقائي اقتدار آخرڪار '''284هه (897ع)''' ڌاري ختم ٿيو ۽ سندن علائقا ٻيهر سڌي عباسي اختيار هيٺ اچي ويا.

== ادبي ۽ علمي شخصيت ==
فوجي ۽ سياسي ڪردار سان گڏ ابو دلف پنهنجي دور جي هڪ اديب، شاعر ۽ علم دوست امير طور مشهور هو. تاريخي ماخذ کيس شاعري، موسيقي ۽ ڳائڻ جي فن سان واقف شخص طور بيان ڪن ٿا. کيس بدوي عربن جي ٻوليءَ جي به ڄاڻ هئي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IbnKhallikan&quot;/&gt;

[[ابن نديم]] ابو دلف کي عباسي دور جي انهن سرڪاري شخصيتن ۾ شمار ڪيو آهي، جن ڪتاب پڻ لکيا. سندس نالي سان شاعريءَ جو هڪ مجموعو پڻ منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Fihrist&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ibn al-Nadim
 |author-link=ابن نديم
 |title=The Fihrist of al-Nadim: A Tenth-Century Survey of Muslim Culture
 |translator=Bayard Dodge
 |publisher=Columbia University Press
 |location=New York
 |year=1970
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ابن نديم کان منسوب هڪ روايت ۾ ابو دلف خطاطيءَ کي علمن جي باغ سان تشبيهه ڏني آهي، جيڪا سندس ادبي ۽ علمي دلچسپين جو هڪ مثال سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Fihrist&quot;/&gt;

== شاعري ۽ شاعرن جي سرپرستي ==
ابو دلف پاڻ به عربي شاعر هو، پر سندس ادبي شهرت جو هڪ وڏو سبب ٻين شاعرن جي سرپرستي هئي. سندس سخاوت سبب عباسي دور جا ڪيترائي مشهور شاعر سندس درٻار سان وابسته ٿيا يا سندس مدح ۾ قصيدا چيائون.

[[ابو تمام]]، [[علي بن جبله]] ۽ '''بڪر بن نطاح''' انهن شاعرن مان هئا، جن ابو دلف جي مدح ڪئي.&lt;ref name=&quot;IbnKhallikan&quot;/&gt; سندس فوجي بهادري، دولت ۽ سخاوت سندن مدحي شاعريءَ جا اهم موضوع هئا.

بڪر بن نطاح ۽ ابو دلف بابت روايتن ۾ وڏي مالي انعامن جو ذڪر ملي ٿو. اهڙن قصن سبب ابو دلف جي سخاوت وچئين دور جي عربي ادبي روايت ۾ ضرب المثل جهڙي شهرت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;IbnKhallikan&quot;/&gt;

== تصنيفون ==
[[ابن نديم]] ۽ ٻين قديم ڪتابياتي ماخذن ابو دلف ڏانهن ڪيترين تصنيفن جي نسبت ڪئي آهي. انهن ۾ هي ڪتاب شامل آهن:&lt;ref name=&quot;Fihrist&quot;/&gt;

* '''''كتاب السلاح''''' — هٿيارن بابت ڪتاب.
* '''''كتاب البزاة والصيد''''' — بازن ۽ شڪار بابت ڪتاب.
* '''''كتاب سياسة الملوك''''' — بادشاهن جي سياست ۽ حڪمراني بابت ڪتاب.
* '''''كتاب النزه''''' — جنهن جي عنوان جي پڙهڻي ۽ موضوع بابت مختلف تشريحون ملن ٿيون.
* سندس عربي شاعريءَ جو مجموعو، جنهن بابت ابن نديم مواد جو ذڪر ڪيو آهي.

انهن مان گهڻا ڪتاب اڄ مڪمل صورت ۾ محفوظ هجڻ لاءِ مشهور ناهن، پر سندن عنوان وچئين دور جي ڪتابياتي ادب ۾ ابو دلف جي علمي ۽ اشرافيانه دلچسپين جو پتو ڏين ٿا.

== مذهبي وابستگي ==
ڪجهه وچئين دور جي ماخذن ابو دلف کي [[شيعو|شيعي]] رجحان رکندڙ شخص قرار ڏنو آهي. [[ابن خلڪان]] وٽ پڻ سندس اهل بيت سان عقيدت بابت روايتون ملن ٿيون، جڏهن تہ جديد تحقيق به سندس شيعي همدردين جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IbnKhallikan&quot;/&gt;

بهرحال، سندس مذهبي سڃاڻپ بابت بعد واري روايتي مواد کي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي؛ سياسي طور هو عباسي خليفن هارون الرشيد، مامون ۽ معتصم جي حڪومت هيٺ ڊگهي عرصي تائين اعليٰ عهدن تي رهيو.

== وفات ==
ابو دلف جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ معمولي اختلاف آهي. هڪ مشهور روايت موجب هو '''225هه (839–840ع)''' ۾ وفات ڪري ويو، جڏهن تہ ٻين ماخذن ۾ '''226هه (840–841ع)''' ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TDV&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Ebû Dülef el-İclî
 |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi
 |volume=10
 |page=123
 |year=1994
 |publisher=Türkiye Diyanet Vakfı
 |location=Istanbul
 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ebu-dulef-el-icli
 |language=tr
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس وفات [[بغداد]] ۾ ٿي. بعض تاريخي روايتن ۾ وفات کان اڳ سندس [[دمشق]] سان انتظامي تعلق جو ذڪر به اچي ٿو، پر دمشق جي باقاعده گورنري بابت معلومات يقيني ناهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== جامع ابو دلف سان نسبت ==
[[سامرا]] جي اتر ۾ واقع مشهور '''[[جامع ابو دلف]]''' جو نالو ابو دلف عجلي سان هڪجهڙو آهي، پر مسجد جي تعمير ابو دلف جي وفات کان پوءِ ٿي. اها مسجد عباسي خليفي [[متوڪل]] جي دور ۾ نائين صديءَ جي وچ ڌاري تعمير ٿيل المتوڪليه شهر جي وڏي مسجد هئي.

تنهنڪري مسجد کي ابو دلف عجلي پاڻ تعمير ڪرايو هو، اهڙو تاثر تاريخي طور درست ناهي؛ ''ابو دلف'' نالو مسجد سان بعد واري دور ۾ وابسته ٿيو.

== ورثو ==
ابو دلف جي تاريخي اهميت سندس مختلف ڪردارن جي ميلاپ ۾ آهي: هو عباسي صوبائي حڪمران، سرحدي سپهه سالار، طاقتور عرب قبائلي سردار، شاعر، موسيقار، مصنف ۽ اديبن جو سرپرست هو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

سندس ڊگهي گورنريءَ مغربي ايران ۾ [[دلفي خاندان]] جي سياسي طاقت کي مضبوط ڪيو. سندس اولاد نائين صديءَ جي آخر تائين جبال ۾ اهم سياسي ڪردار ادا ڪندو رهيو، جڏهن تہ خاندان جا ٻيا فرد ايندڙ صدين ۾ عباسي رياست جي علمي ۽ سرڪاري زندگيءَ ۾ پڻ نمايان رهيا.&lt;ref name=&quot;Dolafids&quot;/&gt;

مشهور نسب شناس ۽ عالم [[ابن ماڪولا]] پڻ ابو دلف جي نسل مان هو.&lt;ref name=&quot;IbnKhallikan&quot;/&gt;

== ابو دلف ينبوعي کان فرق ==
'''ابو دلف عجلي''' کي ڏهين صديءَ جي سياح '''[[ابو دلف مسعر بن مهلهل ينبوعي]]''' سان نه ملائڻ گهرجي. ٻئي الڳ تاريخي شخصيتون آهن.

ابو دلف عجلي '''قاسم بن عيسى''' نائين صدي عيسويءَ/ٽين صدي هجريءَ جو عباسي سپهه سالار ۽ جبال جو گورنر هو، جنهن جي وفات 225 يا 226هه (839–841ع) ۾ ٿي. ان جي ابتڙ ابو دلف '''مسعر بن مهلهل ينبوعي''' ڏهين صدي عيسويءَ/چوٿين صدي هجريءَ جو سياح ۽ جاگرافيائي ليکڪ هو، جنهن سان وچ ايشيا، هندستان ۽ سنڌ ڏانهن سفرن جا احوال منسوب آهن.

== پڻ ڏسو ==
* [[دلفي خاندان]]
* [[ابو دلف مسعر بن مهلهل ينبوعي]]
* [[هارون الرشيد]]
* [[مامون الرشيد]]
* [[معتصم بالله]]
* [[بابڪ خرمدين]]
* [[افشين]]
* [[ابو تمام]]
* [[جبال]]
* [[ڪرَج ابو دلف]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite encyclopedia
 |last=Donner
 |first=Fred M.
 |title=Abū Dolaf ʿEjlī
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=I
 |issue=3
 |pages=269–270
 |year=1983
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abu-dolaf-al-qasem-b/
 |language=en
}}

* {{cite book
 |last=Ibn Khallikan
 |title=Ibn Khallikan's Biographical Dictionary
 |translator=Mac Guckin de Slane
 |volume=II
 |pages=502–506
 |publisher=W. H. Allen
 |location=London
 |year=1843
 |language=en
}}

* {{cite book
 |last=Ibn al-Nadim
 |title=The Fihrist of al-Nadim: A Tenth-Century Survey of Muslim Culture
 |translator=Bayard Dodge
 |publisher=Columbia University Press
 |location=New York
 |year=1970
 |language=en
}}

[[زمرو:225هه جون وفاتون]]
[[زمرو:226هه جون وفاتون]]
[[زمرو:نائين صديءَ جا عرب]]
[[زمرو:عباسي خلافت جا سپهه سالار]]
[[زمرو:عباسي خلافت جا گورنر]]
[[زمرو:عرب سپهه سالار]]
[[زمرو:عرب شاعر]]
[[زمرو:نائين صديءَ جا شاعر]]
[[زمرو:عربي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:عرب اديب]]
[[زمرو:بڪر بن وائل]]
[[زمرو:دلفي خاندان]]
[[زمرو:بغداد ۾ وفات ڪندڙ]]</text>
      <sha1>cj7g8riizx13avufgjtzzcqzz2gqq3p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417168</id>
      <parentid>417167</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T16:07:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali صفحي [[ابو دلف]] کي [[ابو دلف عجلي]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان</comment>
      <origin>417167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22166" sha1="cj7g8riizx13avufgjtzzcqzz2gqq3p" xml:space="preserve">{{Short description|نائين صديءَ جو عرب عباسي سپهه سالار، امير، شاعر ۽ اديب}}
{{Infobox person
| name         = ابو دلف عجلي
| native_name  = أبو دلف القاسم بن عيسى بن إدريس بن معقل العجلي
| birth_date   = نامعلوم
| birth_place  = 
| death_date   = 225هه يا 226هه (839–841ع)
| death_place  = [[بغداد]]، [[عباسي خلافت]]
| nationality  = عرب
| occupation   = سپهه سالار، امير، گورنر، شاعر، اديب ۽ موسيقار
| years_active = نائين صدي عيسوي / ٽين صدي هجري
| known_for    = [[جبال]] جي گورنري، عباسي فوجي مهمون، شاعري ۽ سخاوت
| children     = [[عبدالعزيز بن ابو دلف]]
}}

'''ابو دلف عجلي'''، پورو نالو '''ابو دلف القاسم بن عيسى بن ادريس بن معقل العجلي''' ({{lang-ar|أبو دلف القاسم بن عيسى بن إدريس بن معقل العجلي}}؛ وفات 225هه يا 226هه / 839–841ع)، نائين صدي عيسويءَ جو عرب سپهه سالار، امير، گورنر، شاعر، اديب ۽ موسيقار هو، جيڪو [[عباسي خلافت]] جي خليفن [[هارون الرشيد]]، [[مامون الرشيد|مامون]] ۽ [[معتصم بالله|معتصم]] جي دور ۾ سرگرم رهيو. هو عرب قبيلي [[بنو عجل]] سان تعلق رکندو هو ۽ مغربي ايران ۾ طاقت حاصل ڪندڙ [[دلفي خاندان]] جي شروعاتي ۽ سڀ کان اهم شخصيتن مان هو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Donner
 |first=Fred M.
 |title=Abū Dolaf ʿEjlī
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=I
 |issue=3
 |pages=269–270
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abu-dolaf-al-qasem-b/
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ابو دلف پنهنجي فوجي صلاحيت سان گڏ شاعري، موسيقي، علم ۽ سخاوت جي ڪري به مشهور هو. سندس درٻار شاعرن ۽ اديبن جي سرپرستيءَ جو مرڪز بڻجي وئي ۽ [[ابو تمام]]، بڪر بن نطاح ۽ علي بن جبله جهڙن شاعرن سندس مدح ۾ شعر لکيا. وچئين دور جي سوانح نگارن وٽ سندس غيرمعمولي سخاوت بابت ڪيترائي قصا محفوظ آهن.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IbnKhallikan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ibn Khallikan
 |author-link=ابن خلڪان
 |title=Ibn Khallikan's Biographical Dictionary
 |translator=Mac Guckin de Slane
 |volume=II
 |pages=502–506
 |publisher=W. H. Allen
 |location=London
 |year=1843
 |url=https://archive.org/details/ibnkhallikansbio02ibnk
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ نسب ==
ابو دلف جو مشهور نالو '''القاسم بن عيسى العجلي''' هو. ''العجلي'' نسبت عرب قبيلي '''عجل بن لجيم''' ڏانهن آهي، جيڪو [[بڪر بن وائل]] جي شاخ هو. نسب نويسن سندس مڪمل شجري بابت مختلف روايتون ڏنيون آهن، پر بنو عجل سان سندس تعلق تي بنيادي ماخذ متفق آهن.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

[[ابن حزم]] وٽ سندس نسب قاسم بن عيسى بن ادريس بن معقل کان اڳتي بنو عجل ۽ بڪر بن وائل تائين پهچي ٿو، جڏهن تہ [[ابن خلڪان]] جي نقل ڪيل شجري ۾ وچ وارن ڪجهه ابن ڏاڏن جي نالن ۾ فرق ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;IbnKhallikan&quot;/&gt;

سندس خاندان اڳ ئي اولهندي ايران جي [[ڪرَج ابو دلف]] واري علائقي سان ڳنڍيل هو. خاندان جا اصل عرب هئا ۽ پوءِ جبال ۾ زمينون ۽ سياسي اثر حاصل ڪيائون.&lt;ref name=&quot;Dolafids&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Donner
 |first=Fred M.
 |title=Dolafids
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=VII
 |issue=5
 |pages=476–477
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/dolafids/
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==
ابو دلف جي ڄمڻ جي تاريخ ۽ شروعاتي زندگيءَ بابت پڪي معلومات موجود ناهي. جديد تحقيق موجب هو اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو، جنهن جا عباسي اقتدار سان لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. سندس خاندان بابت هڪ روايت [[ابو مسلم خراساني]] سان به تعلق بيان ڪري ٿي، پر انهن شروعاتي خانداني روايتن جا تفصيل مختلف ماخذن ۾ هڪجهڙا ناهن.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

سندس قابليت ننڍي عمر ۾ ئي عباسي درٻار تائين پهتي. خليفي [[هارون الرشيد]] (حڪومت 170–193هه / 786–809ع) کيس جوانيءَ ۾ [[جبال]] جو گورنر مقرر ڪيو. جبال وچئين دور ۾ اولهندي ايران جي هڪ وڏي جاگرافيائي ۽ انتظامي علائقي جو نالو هو، جنهن ۾ همدان، اصفهان ۽ ريءَ جي آسپاس جا علائقا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== جبال جي گورنري ==
ابو دلف جي سياسي طاقت جو مرڪز '''ڪرَج''' هو، جيڪو [[همدان]] ۽ [[اصفهان]] جي وچ واري علائقي ۾ واقع هو ۽ پوءِ سندس نالي سبب '''ڪرَج ابو دلف''' جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خاندان اتي وڏيون زمينون ۽ جاگيرون حاصل ڪيون.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dolafids&quot;/&gt;

گورنر طور ابو دلف علائقي ۾ امن ۽ عباسي حڪومت جي اختيار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. Iranica موجب هن ڪرَج ۽ ڀرپاسي جي انهن علائقن جي خوشحالي بحال ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، جيڪي بدامني ۽ حملي آورن سبب متاثر ٿيا هئا. سندس دور ۾ ڪرَج دلفي خاندان جي سياسي طاقت جو مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

ابو دلف جي ڊگهي حڪمرانيءَ دلفي خاندان کي جبال ۾ اهڙو مضبوط بنياد ڏنو، جو سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ ۽ پوٽا به علائقي جي سياست ۾ نمايان رهيا. نائين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ اهو خاندان ڪافي حد تائين نيم خودمختيار حيثيت حاصل ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Dolafids&quot;/&gt;

== امين ۽ مامون جي گهرو ويڙهه ==
[[هارون الرشيد]] جي وفات '''193هه (809ع)''' کان پوءِ سندس پٽن [[امين عباسي|امين]] ۽ [[مامون الرشيد|مامون]] وچ ۾ عباسي تخت لاءِ گهرو ويڙهه شروع ٿي. ابو دلف شروعات ۾ امين جي پاسي رهيو ۽ مامون جي فوجن خلاف امين جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

جڏهن مامون جي سپهه سالار [[طاهر بن حسين]] امين جي فوجن کي شڪست ڏني، تڏهن ابو دلف ڪرَج ڏانهن موٽي ويو. روايتن موجب هن امين جي حياتيءَ ۾ مامون جي بيعت ڪرڻ کان انڪار ڪيو، پر عملي طور پاڻ کي تڪرار کان پري رکيو.

امين جي قتل '''198هه (813ع)''' کان پوءِ مامون ابو دلف کي معاف ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ ابو دلف نه رڳو پنهنجي سياسي حيثيت برقرار رکي، پر مامون سان ويجها لاڳاپا قائم ڪري ورتائين ۽ سندس درٻار جي اهم شخصيتن مان بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== مامون جي دور ۾ ==
مامون جي دور (198–218هه / 813–833ع) ۾ ابو دلف جبال جي انتظام سان گڏ عباسي درٻار سان پڻ ويجهو رهيو. هو پنهنجي علم، شاعري ۽ موسيقيءَ جي مهارت سبب خليفي جي مجلسن ۾ پڻ مشهور هو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

جبال جي گورنر طور هن [[ديلم]] جي جنگجو قبيلن خلاف مهمون هلايون. سندس ڪارروائين سبب عباسي حڪومت جو اثر [[قزوين]] ۽ ڀرپاسي وارن سرحدي علائقن ۾ مضبوط ٿيو. سندس ڪاميابين کان پوءِ مامون سندس اختيار هيٺ ايندڙ علائقن ۾ اصفهان ۽ قزوين پڻ شامل ڪيا.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

[[بلاذري]] پڻ بيان ڪري ٿو تہ ابو دلف مامون جي دور ۾ ديلم خلاف فوجي مهمون ڪيون ۽ معتصم جي دور ۾ به هو جبال ۾ فوجي ذميوارين سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;Baladhuri&quot;&gt;{{cite book
 |last=al-Baladhuri
 |author-link=بلاذري
 |title=The Origins of the Islamic State
 |translator=Philip Khuri Hitti
 |volume=II
 |publisher=Columbia University
 |location=New York
 |year=1916
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== معتصم جو دور ۽ بابڪ خرمدين ==
[[معتصم بالله]] جي خلافت (218–227هه / 833–842ع) ۾ ابو دلف پنهنجي فوجي حيثيت برقرار رکي. ان وقت عباسي حڪومت کي [[بابڪ خرمدين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[خرميه]] جي وڏي بغاوت کي منهن ڏيڻو پيو.

ابو دلف عباسي سپهه سالار [[افشين]] جي ماتحت بابڪ خلاف هلندڙ فوجي ڪارروائين ۾ حصو ورتو. بابڪ جو مضبوط ڳڙهه '''بذ''' آخرڪار '''222هه (837ع)''' ۾ عباسي فوجن هٿان فتح ٿيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

ابو دلف ۽ افشين جي وچ ۾ رقابت ۽ دشمني بابت وچئين دور جي عربي ۽ فارسي تاريخي ادب ۾ ڪيترائي قصا محفوظ آهن. ڪجهه روايتن موجب افشين ابو دلف کي مارائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر قاضي [[احمد بن ابي دؤاد]] جي مداخلت سان سندس جان بچي. انهن واقعن جا مختلف نسخا بعد جي تاريخي ۽ ادبي ماخذن ۾ ملن ٿا.

== ديلمين خلاف مهمون ==
ابو دلف جي اهم فوجي سرگرمين مان [[ديلم]] جي علائقن خلاف مهمون پڻ هيون. ديلمي جنگجو ان دور ۾ قزوين ۽ جبال جي اترين سرحدن لاءِ مسلسل چئلينج هئا.

بلاذري موجب ابو دلف مامون جي خلافت ۾ ديلم تي چڙهايون ڪيون ۽ ڪيترائي قلعا قبضي ۾ آندا. ڪجهه هنڌن جي رهواسين عباسي اختيار قبول ڪري محصول ڏيڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي.&lt;ref name=&quot;Baladhuri&quot;/&gt;

اهي مهمون ابو دلف جي حيثيت کي رڳو صوبائي منتظم بدران عباسي خلافت جي سرحدي فوجي ڪمانڊر طور به ظاهر ڪن ٿيون.

== ڪرَج ابو دلف ==
ابو دلف جي نالي سان سڀ کان وڌيڪ ڳنڍيل شهر '''ڪرَج ابو دلف''' هو. هي جديد [[البرز]] واري ڪرَج کان مختلف تاريخي شهر هو ۽ [[همدان]] ۽ [[اصفهان]] جي وچ واري جبال واري علائقي ۾ واقع هو.

شهر جي تعمير ۽ ترقي ابو دلف جي خاندان سان ڳنڍيل هئي. روايتن موجب سندس پيءُ عيسى شهر جي ترقي شروع ڪئي ۽ ابو دلف ان کي وڌيڪ آباد ڪيو. شهر پوءِ دلفي خاندان جي اقتدار جو مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

دلفين جي سياسي عروج دوران ڪرَج جي چوڌاري سندن وسيع زرعي زمينون، محل ۽ قلعا هئا. خاندان جو اثر ايترو وڌيو جو سندن علائقائي اقتدار ابو دلف جي وفات کان پوءِ به ڪيترن ڏهاڪن تائين جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;Dolafids&quot;/&gt;

== دلفي خاندان ==
ابو دلف کي [[دلفي خاندان]] جي سياسي طاقت جو بنياد وجهندڙ اهم حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. هي خاندان بنو عجل جي عرب نسل مان هو ۽ نائين صدي عيسويءَ دوران مغربي ايران، خاص طور جبال، ۾ اثرائتو رهيو.&lt;ref name=&quot;Dolafids&quot;/&gt;

ابو دلف کان پوءِ سندس پٽ '''عبدالعزيز بن ابو دلف''' سندس سياسي جانشين ٿيو. پوءِ عبدالعزيز جا پٽ به عباسي حڪومت هيٺ جبال جي مختلف علائقن تي حڪمران رهيا. نائين صديءَ جي پوئين حصي ۾ دلفين پنهنجي نالي جا سڪا پڻ جاري ڪيا، جيتوڻيڪ رسمي طور عباسي خلافت سان سندن تعلق برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;Dolafids&quot;/&gt;

دلفي خاندان جو علائقائي اقتدار آخرڪار '''284هه (897ع)''' ڌاري ختم ٿيو ۽ سندن علائقا ٻيهر سڌي عباسي اختيار هيٺ اچي ويا.

== ادبي ۽ علمي شخصيت ==
فوجي ۽ سياسي ڪردار سان گڏ ابو دلف پنهنجي دور جي هڪ اديب، شاعر ۽ علم دوست امير طور مشهور هو. تاريخي ماخذ کيس شاعري، موسيقي ۽ ڳائڻ جي فن سان واقف شخص طور بيان ڪن ٿا. کيس بدوي عربن جي ٻوليءَ جي به ڄاڻ هئي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IbnKhallikan&quot;/&gt;

[[ابن نديم]] ابو دلف کي عباسي دور جي انهن سرڪاري شخصيتن ۾ شمار ڪيو آهي، جن ڪتاب پڻ لکيا. سندس نالي سان شاعريءَ جو هڪ مجموعو پڻ منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Fihrist&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ibn al-Nadim
 |author-link=ابن نديم
 |title=The Fihrist of al-Nadim: A Tenth-Century Survey of Muslim Culture
 |translator=Bayard Dodge
 |publisher=Columbia University Press
 |location=New York
 |year=1970
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ابن نديم کان منسوب هڪ روايت ۾ ابو دلف خطاطيءَ کي علمن جي باغ سان تشبيهه ڏني آهي، جيڪا سندس ادبي ۽ علمي دلچسپين جو هڪ مثال سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Fihrist&quot;/&gt;

== شاعري ۽ شاعرن جي سرپرستي ==
ابو دلف پاڻ به عربي شاعر هو، پر سندس ادبي شهرت جو هڪ وڏو سبب ٻين شاعرن جي سرپرستي هئي. سندس سخاوت سبب عباسي دور جا ڪيترائي مشهور شاعر سندس درٻار سان وابسته ٿيا يا سندس مدح ۾ قصيدا چيائون.

[[ابو تمام]]، [[علي بن جبله]] ۽ '''بڪر بن نطاح''' انهن شاعرن مان هئا، جن ابو دلف جي مدح ڪئي.&lt;ref name=&quot;IbnKhallikan&quot;/&gt; سندس فوجي بهادري، دولت ۽ سخاوت سندن مدحي شاعريءَ جا اهم موضوع هئا.

بڪر بن نطاح ۽ ابو دلف بابت روايتن ۾ وڏي مالي انعامن جو ذڪر ملي ٿو. اهڙن قصن سبب ابو دلف جي سخاوت وچئين دور جي عربي ادبي روايت ۾ ضرب المثل جهڙي شهرت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;IbnKhallikan&quot;/&gt;

== تصنيفون ==
[[ابن نديم]] ۽ ٻين قديم ڪتابياتي ماخذن ابو دلف ڏانهن ڪيترين تصنيفن جي نسبت ڪئي آهي. انهن ۾ هي ڪتاب شامل آهن:&lt;ref name=&quot;Fihrist&quot;/&gt;

* '''''كتاب السلاح''''' — هٿيارن بابت ڪتاب.
* '''''كتاب البزاة والصيد''''' — بازن ۽ شڪار بابت ڪتاب.
* '''''كتاب سياسة الملوك''''' — بادشاهن جي سياست ۽ حڪمراني بابت ڪتاب.
* '''''كتاب النزه''''' — جنهن جي عنوان جي پڙهڻي ۽ موضوع بابت مختلف تشريحون ملن ٿيون.
* سندس عربي شاعريءَ جو مجموعو، جنهن بابت ابن نديم مواد جو ذڪر ڪيو آهي.

انهن مان گهڻا ڪتاب اڄ مڪمل صورت ۾ محفوظ هجڻ لاءِ مشهور ناهن، پر سندن عنوان وچئين دور جي ڪتابياتي ادب ۾ ابو دلف جي علمي ۽ اشرافيانه دلچسپين جو پتو ڏين ٿا.

== مذهبي وابستگي ==
ڪجهه وچئين دور جي ماخذن ابو دلف کي [[شيعو|شيعي]] رجحان رکندڙ شخص قرار ڏنو آهي. [[ابن خلڪان]] وٽ پڻ سندس اهل بيت سان عقيدت بابت روايتون ملن ٿيون، جڏهن تہ جديد تحقيق به سندس شيعي همدردين جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IbnKhallikan&quot;/&gt;

بهرحال، سندس مذهبي سڃاڻپ بابت بعد واري روايتي مواد کي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي؛ سياسي طور هو عباسي خليفن هارون الرشيد، مامون ۽ معتصم جي حڪومت هيٺ ڊگهي عرصي تائين اعليٰ عهدن تي رهيو.

== وفات ==
ابو دلف جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ معمولي اختلاف آهي. هڪ مشهور روايت موجب هو '''225هه (839–840ع)''' ۾ وفات ڪري ويو، جڏهن تہ ٻين ماخذن ۾ '''226هه (840–841ع)''' ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TDV&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Ebû Dülef el-İclî
 |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi
 |volume=10
 |page=123
 |year=1994
 |publisher=Türkiye Diyanet Vakfı
 |location=Istanbul
 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ebu-dulef-el-icli
 |language=tr
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس وفات [[بغداد]] ۾ ٿي. بعض تاريخي روايتن ۾ وفات کان اڳ سندس [[دمشق]] سان انتظامي تعلق جو ذڪر به اچي ٿو، پر دمشق جي باقاعده گورنري بابت معلومات يقيني ناهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== جامع ابو دلف سان نسبت ==
[[سامرا]] جي اتر ۾ واقع مشهور '''[[جامع ابو دلف]]''' جو نالو ابو دلف عجلي سان هڪجهڙو آهي، پر مسجد جي تعمير ابو دلف جي وفات کان پوءِ ٿي. اها مسجد عباسي خليفي [[متوڪل]] جي دور ۾ نائين صديءَ جي وچ ڌاري تعمير ٿيل المتوڪليه شهر جي وڏي مسجد هئي.

تنهنڪري مسجد کي ابو دلف عجلي پاڻ تعمير ڪرايو هو، اهڙو تاثر تاريخي طور درست ناهي؛ ''ابو دلف'' نالو مسجد سان بعد واري دور ۾ وابسته ٿيو.

== ورثو ==
ابو دلف جي تاريخي اهميت سندس مختلف ڪردارن جي ميلاپ ۾ آهي: هو عباسي صوبائي حڪمران، سرحدي سپهه سالار، طاقتور عرب قبائلي سردار، شاعر، موسيقار، مصنف ۽ اديبن جو سرپرست هو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

سندس ڊگهي گورنريءَ مغربي ايران ۾ [[دلفي خاندان]] جي سياسي طاقت کي مضبوط ڪيو. سندس اولاد نائين صديءَ جي آخر تائين جبال ۾ اهم سياسي ڪردار ادا ڪندو رهيو، جڏهن تہ خاندان جا ٻيا فرد ايندڙ صدين ۾ عباسي رياست جي علمي ۽ سرڪاري زندگيءَ ۾ پڻ نمايان رهيا.&lt;ref name=&quot;Dolafids&quot;/&gt;

مشهور نسب شناس ۽ عالم [[ابن ماڪولا]] پڻ ابو دلف جي نسل مان هو.&lt;ref name=&quot;IbnKhallikan&quot;/&gt;

== ابو دلف ينبوعي کان فرق ==
'''ابو دلف عجلي''' کي ڏهين صديءَ جي سياح '''[[ابو دلف مسعر بن مهلهل ينبوعي]]''' سان نه ملائڻ گهرجي. ٻئي الڳ تاريخي شخصيتون آهن.

ابو دلف عجلي '''قاسم بن عيسى''' نائين صدي عيسويءَ/ٽين صدي هجريءَ جو عباسي سپهه سالار ۽ جبال جو گورنر هو، جنهن جي وفات 225 يا 226هه (839–841ع) ۾ ٿي. ان جي ابتڙ ابو دلف '''مسعر بن مهلهل ينبوعي''' ڏهين صدي عيسويءَ/چوٿين صدي هجريءَ جو سياح ۽ جاگرافيائي ليکڪ هو، جنهن سان وچ ايشيا، هندستان ۽ سنڌ ڏانهن سفرن جا احوال منسوب آهن.

== پڻ ڏسو ==
* [[دلفي خاندان]]
* [[ابو دلف مسعر بن مهلهل ينبوعي]]
* [[هارون الرشيد]]
* [[مامون الرشيد]]
* [[معتصم بالله]]
* [[بابڪ خرمدين]]
* [[افشين]]
* [[ابو تمام]]
* [[جبال]]
* [[ڪرَج ابو دلف]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite encyclopedia
 |last=Donner
 |first=Fred M.
 |title=Abū Dolaf ʿEjlī
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=I
 |issue=3
 |pages=269–270
 |year=1983
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abu-dolaf-al-qasem-b/
 |language=en
}}

* {{cite book
 |last=Ibn Khallikan
 |title=Ibn Khallikan's Biographical Dictionary
 |translator=Mac Guckin de Slane
 |volume=II
 |pages=502–506
 |publisher=W. H. Allen
 |location=London
 |year=1843
 |language=en
}}

* {{cite book
 |last=Ibn al-Nadim
 |title=The Fihrist of al-Nadim: A Tenth-Century Survey of Muslim Culture
 |translator=Bayard Dodge
 |publisher=Columbia University Press
 |location=New York
 |year=1970
 |language=en
}}

[[زمرو:225هه جون وفاتون]]
[[زمرو:226هه جون وفاتون]]
[[زمرو:نائين صديءَ جا عرب]]
[[زمرو:عباسي خلافت جا سپهه سالار]]
[[زمرو:عباسي خلافت جا گورنر]]
[[زمرو:عرب سپهه سالار]]
[[زمرو:عرب شاعر]]
[[زمرو:نائين صديءَ جا شاعر]]
[[زمرو:عربي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:عرب اديب]]
[[زمرو:بڪر بن وائل]]
[[زمرو:دلفي خاندان]]
[[زمرو:بغداد ۾ وفات ڪندڙ]]</text>
      <sha1>cj7g8riizx13avufgjtzzcqzz2gqq3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ابو زيد حسن سيرافي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18636</id>
    <revision>
      <id>417163</id>
      <parentid>272027</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T15:49:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21588" sha1="4pv302s587w57ejlp1mytpm17el7uco" xml:space="preserve">{{Short description|ڏهين صديءَ جو سيرافي سامونڊي ليکڪ ۽ جاگرافيائي احوال مرتب ڪندڙ}}
{{Infobox person
| name = ابو زيد حسن سيرافي
| native_name = أبو زيد حسن السيرافي
| native_name_lang = ar
| birth_date = نامعلوم
| birth_place = [[سيراف]]، فارس
| death_date = نامعلوم
| occupation = سامونڊي ليکڪ، سياح، جاگرافيائي احوال مرتب ڪندڙ
| known_for = ''اخبار الصين والهند'' جو ٻيو حصو
| notable_works = ''الكتاب الثاني من أخبار الصين والهند''
| era = ٽين–چوٿين صدي هجري / نائين–ڏهين صدي عيسوي
}}

'''ابو زيد حسن سيرافي''' ({{lang-ar|أبو زيد حسن السيرافي}})، جنهن جو نالو بعض ماخذن ۾ '''ابو زيد حسن بن يزيد سيرافي''' پڻ ملي ٿو، ٽين ۽ چوٿين صدي هجريءَ جي سنگم، يعني نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ جو مسلمان سامونڊي ليکڪ ۽ هندستاني سمنڊ بابت معلومات گڏ ڪندڙ شخص هو. سندس نسبت [[سيراف]] ڏانهن هئي، جيڪو [[فارسي نار]] جو مشهور واپاري بندرگاهه هو. جديد تحقيق موجب هو '''303هه (915–916ع)''' ۾ سيراف مان [[بصرو|بصري]] منتقل ٿيو.&lt;ref name=&quot;NYU&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abū Zayd al-Sīrāfī
 |translator=Mackintosh-Smith, Tim
 |title=Accounts of China and India
 |publisher=New York University Press
 |year=2017
 |isbn=9781479830596
 |url=https://nyupress.org/9781479830596/accounts-of-china-and-india/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ابو زيد خاص طور '''''اخبار الصين والهند''''' سان مشهور آهي. هن '''237هه (851ع)''' جي هڪ اڳوڻي، اڄ گمنام سمجهيل سامونڊي واپاري جي هند ۽ چين بابت احوال کي پڙهي ان جو ٻيو حصو يا تڪملو لکيو. پنهنجي حصي کي هن '''''الكتاب الثاني من أخبار الصين والهند''''' سڏيو، جڏهن تہ اڳوڻي متن کي '''''الكتاب الأول''''' سڏيو اٿس.&lt;ref name=&quot;BnF&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aḵbār al-Ṣīn wa al-Hind
 |website=Catalogue général de la Bibliothèque nationale de France
 |publisher=Bibliothèque nationale de France
 |url=https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb181593145
 |language=fr
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== زندگي ==
ابو زيد جي ذاتي زندگيءَ بابت معلومات تمام محدود آهي. سندس ڄمڻ ۽ وفات جا سال يا مهينا معلوم ناهن. ''سيرافي'' نسبت مان سندس [[سيراف]] سان تعلق ظاهر ٿئي ٿو. سيراف عباسي دور ۾ فارسي نار جو اهم بندرگاهه ۽ هندستاني سمنڊ ڏانهن ويندڙ سامونڊي واپار جو وڏو مرڪز هو.

سنڌي ماخذن ۾ کيس سيراف جو رهواسي، سياح ۽ واپاري ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{حوالو_ويب
 |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A8%D9%88%20%D8%B2%D9%8A%D8%AF%20%D8%AD%D8%B3%D9%86%20%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A
 |title=ابو زيد حسن سيرافي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

جديد علمي ايڊيشن موجب ابو زيد هڪ سامونڊي ماڻهو هو، جيڪو '''303هه (915–916ع)''' ۾ سيراف ڇڏي بصري ۾ وڃي رهيو.&lt;ref name=&quot;NYU&quot;/&gt; اهو زمانو عباسي خلافت جي دور ۾ هندستاني سمنڊ جي وسيع تجارتي سرگرمين جو زمانو هو.

== مسعوديءَ سان ملاقات ==
ابو زيد جو نالو مشهور عرب مورخ ۽ جاگرافيدان [[المسعودي]] جي احوالن سان پڻ ڳنڍيل آهي. سنڌيانا موجب سيراف ۾ سندس مسعوديءَ سان ملاقات ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

مسعوديءَ جا بيان ابو زيد ۽ سيراف سان لاڳاپيل علمي ماحول جي تاريخ مقرر ڪرڻ ۾ اهم آهن. جديد تحقيق ابو زيد جي سرگرمين کي ڏهين صدي عيسويءَ جي شروعات سان ڳنڍي ٿي، خاص طور سندس '''303هه (915–916ع)''' ۾ سيراف کان بصري ڏانهن منتقليءَ سان.&lt;ref name=&quot;NYU&quot;/&gt;

== سليمان تاجر جي احوال جو تڪملو ==
ابو زيد جو سڀ کان اهم ڪم هند ۽ چين بابت اڳ موجود سفرنامي کي وڌائڻ ۽ ان ۾ نئون مواد شامل ڪرڻ هو. سنڌي روايت ۾ اهو پهريون احوال [[سليمان تاجر]] ڏانهن منسوب ڪيو ويندو آهي.

ابو زيد پنهنجي لکڻيءَ جي شروعات ۾ ٻڌائي ٿو تہ هن اڳئين ڪتاب جو جائزو ورتو ۽ ڏٺو تہ اهو '''237هه (851ع)''' ۾ لکيل هو. پوءِ هن ساڳئي موضوع بابت پنهنجي ڄاڻ ۽ گڏ ڪيل معلومات شامل ڪئي.

قديم ۽ جديد ڇاپن ۾ ٻنهي حصن کي گڏ ڪري '''''اخبار الصين والهند'''''، '''''سلسلة التواريخ''''' ۽ ٻين نالن سان شايع ڪيو ويو آهي.

جديد متن شناسيءَ موجب، البت، '''237هه (851ع)''' واري پهرين حصي جو اصل مصنف يقيني طور معلوم ناهي. Bibliothèque nationale de France ان کي گمنام متن قرار ڏئي ٿي، جڏهن تہ سليمان تاجر ڏانهن ان جي نسبت پراڻي علمي روايت جو حصو آهي.&lt;ref name=&quot;BnF&quot;/&gt;

== الكتاب الثاني ==
ابو زيد پنهنجي تڪملي حصي کي '''''الكتاب الثاني من أخبار الصين والهند''''' يعني ”چين ۽ هند جي خبرن جو ٻيو ڪتاب“ سڏيو.&lt;ref name=&quot;BnF&quot;/&gt;

هن کان اڳ واري '''''الكتاب الأول''''' ۾ نائين صديءَ جي وچ ڌاري هند ۽ چين بابت سامونڊي واپارين جون معلوماتون محفوظ هيون. ابو زيد لڳ ڀڳ اڌ صدي پوءِ انهن معلوماتن کي وڌيڪ روايتن، واقعن ۽ سامونڊي دنيا بابت خبرن سان وڌايو.&lt;ref name=&quot;NYU&quot;/&gt;

ان ڪري موجود ''اخبار الصين والهند'' کي هڪ ئي وقت ۽ هڪ ئي مصنف جو لکيل ڪتاب سمجهڻ درست ناهي؛ اهو ٻن تاريخي مرحلن سان تعلق رکندڙ متن آهي.

== معلومات جا ذريعا ==
ابو زيد جي تصنيف جي خاص ڳالهه اها آهي تہ ان جو سمورو مواد لازمي طور سندس ذاتي سفرن جو نتيجو نه هو. هن سامونڊي واپارين، ملاحن ۽ انهن ماڻهن کان پڻ معلومات ورتي جيڪي هندستاني سمنڊ جي مختلف علائقن جو سفر ڪري چڪا هئا.

سنڌي ماخذ پڻ لکي ٿو تہ سندس معلومات جو بنياد يا سندس ذاتي ڄاڻ هئي يا اوڀر طرف سفر ڪندڙ ٻين سوداگرن جا بيان.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

انهيءَ طريقي سبب سندس تصنيف کي رڳو روايتي ”سفرنامو“ چوڻ بدران سامونڊي مسافرن ۽ واپارين جي احوالن جو '''مرتب ڪيل مجموعو''' چوڻ وڌيڪ درست آهي.

== هندستان بابت احوال ==
ابو زيد پنهنجي تڪملي احوال ۾ [[هندستان]] جي ماڻهن، سماجي رسمن، مذهبي عقيدن، بادشاهن ۽ مختلف علائقن بابت معلومات محفوظ ڪئي. سنڌيانا موجب هن هندستان جي رسم رواج، تمدن، معاشرت، مذهبي اعتقادن، بت خانن ۽ راجائن جي حالتن جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

''Accounts of China and India'' ۾ هندستاني مذهبي رسمن، جوڳين ۽ مقدس شخصيتن سميت هندستاني سمنڊ جي ڪنارن تي آباد مختلف سماجن بابت ڪيترائي بيان موجود آهن.&lt;ref name=&quot;NYU&quot;/&gt;

انهن بيانن جي اهميت ان ڪري پڻ آهي تہ اهي عباسي دور جي مسلمان سامونڊي دنيا جي نظر سان هندستان جي سماج ۽ ثقافت بابت لکيل ابتدائي عربي مواد جو حصو آهن.

== چين بابت احوال ==
ابو زيد جي متن ۾ [[چين]] بابت پڻ تفصيلي معلومات اچي ٿي. ان ۾ چيني سماج، شهرن، واپار، انتظام، مذهبي ۽ سماجي رسمن ۽ پرڏيهي واپارين بابت اڳ موجود معلومات ۾ وڌيڪ اضافا ڪيا ويا.

''اخبار الصين والهند'' مجموعي طور چين بابت اسلامي دنيا جي شروعاتي تفصيلي عربي ماخذن مان هڪ آهي. جديد ايڊيشن موجب ان ۾ چين کان وٺي هندستاني سمنڊ، [[سري لنڪا]]، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ آفريڪا جي سامونڊي ڪنارن تائين علائقن بابت احوال محفوظ آهن.&lt;ref name=&quot;NYU&quot;/&gt;

== خانفو ۽ چين جا مسلمان ==
ڪتاب ۾ چين جي مشهور بندرگاهه '''خانفو''' جو بيان ملي ٿو، جنهن کي عام طور جديد [[گوانگجو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هي بندرگاهه عرب، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جو اهم مرڪز هو.

ابو زيد جي حصي جي تاريخي اهميت ان ڪري وڌي وڃي ٿي تہ هو چين ۾ پيش آيل انهن واقعن بابت به معلومات ڏئي ٿو جيڪي '''264هه (878–879ع)''' ۾ خانفو ۾ بغاوت ۽ وڏي خونريزيءَ سان لاڳاپيل هئا.

اهي واقعا پهرين '''237هه (851ع)''' واري متن کان پوءِ پيش آيا هئا؛ تنهنڪري انهن جو ابو زيد جي ٻئي حصي ۾ اچڻ ٻنهي حصن جي مختلف تاريخن جو هڪ واضح ثبوت پڻ آهي.

== 264هه (878–879ع) جو واقعو ==
سنڌي ماخذن ۾ نشاندهي ڪئي وئي آهي تہ ابو زيد جي ڪتاب ۾ '''264هه''' جو سال ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Memon&quot;&gt;{{cite journal
 |last=ميمڻ
 |first=عبدالمجيد سنڌي
 |title=سنڌ ـ سياحن جي نظر ۾
 |journal=مهراڻ
 |issue=1
 |year=1991
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

هي هجري سال تقريباً '''878–879ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. متن ۾ چين ۾ وڏي سياسي بدامني ۽ خانفو جي تباهيءَ بابت خبرون شامل آهن. اهڙيون بعد واريون خبرون ظاهر ڪن ٿيون تہ ابو زيد جو حصو 851ع واري پهرين ڪتاب کان گهڻو پوءِ ترتيب ڏنو ويو.

== هندستاني سمنڊ جو واپاري جهان ==
ابو زيد جي ڪتاب مان نائين ۽ ڏهين صديءَ جي هندستاني سمنڊ جي وسيع واپاري نظام جي تصوير ملي ٿي. [[فارسي نار]] کان نڪرندڙ سامونڊي رستا هندستان، سرانديپ، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين پکڙيل هئا.

سيراف هن نظام جو اهم مرڪز هو. اتان جا واپاري ۽ ملاح مختلف ملڪن ۾ ويندا هئا ۽ واپس اچڻ کان پوءِ اتان جون خبرون، واپاري معلومات ۽ سماجي مشاهدا پڻ پاڻ سان آڻيندا هئا.

جديد تحقيق ''Accounts of China and India'' کي انهيءَ نائين ۽ ڏهين صديءَ ۾ قائم ٿيل وسيع هندستاني سمنڊ واري سامونڊي واپاري نيٽ ورڪ جو هڪ غيرمعمولي ادبي شاهد قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;NYU&quot;/&gt;

== سنڌ سان تعلق ==
سنڌي تاريخنگاري ۾ ابو زيد سيرافيءَ جو احوال سنڌ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذن ۾ ڳڻيو ويو آهي، ڇاڪاڻ تہ سنڌ ان دور جي هندستاني سمنڊ واري تجارتي ۽ سامونڊي دنيا جو حصو هئي.&lt;ref name=&quot;Memon&quot;/&gt;

سيراف ۽ بصري کان هند ۽ چين ڏانهن ويندڙ واپاري دنيا ۾ سنڌ ۽ هندستان جي اولهندي ڪناري جا بندرگاهه اهم هئا. تنهن هوندي بہ ابو زيد جي پنهنجي سنڌ جي ذاتي سفر بابت واضح ۽ قطعي شاهدي محدود آهي؛ تنهنڪري سندس سنڌ بابت معلومات کي سندس گڏ ڪيل سامونڊي ۽ واپاري روايتن جي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجي.

== سامونڊي جانور ۽ عجائبات ==
ابو زيد جي تڪملي حصي ۾ رڳو انساني سماجن جو ذڪر ناهي، پر سامونڊي جانورن، ٻيٽن، قدرتي شين ۽ ملاحن جي غيرمعمولي تجربن جا احوال پڻ شامل آهن.

وهيلن، عنبر، سمنڊ جي عجيب مخلوقن ۽ مختلف ٻيٽن بابت بيان وچئين دور جي عربي '''عجائب''' واري ادبي روايت سان پڻ تعلق رکن ٿا. انهن ۾ حقيقي سامونڊي مشاهدي سان گڏ ملاحن جون زباني روايتون به شامل آهن.

انهيءَ ڪري ڪتاب سامونڊي تاريخ سان گڏ وچئين دور جي عربن ۽ فارس جي ماڻهن جي هندستاني سمنڊ بابت ذهني ۽ ثقافتي تصور جي مطالعي لاءِ به اهم آهي.

== تاريخي اهميت ==
ابو زيد جو ڪم اسلامي جاگرافي، سامونڊي تاريخ ۽ هندستاني سمنڊ جي واپار جي مطالعي ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. جديد ''Encyclopaedia Iranica'' به '''''كتاب أخبار الصين والهند''''' جي ابو زيد واري تدوين ۽ تڪملي حصي کي لڳ ڀڳ '''304هه (916ع)''' سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Chinese-Iranian Relations ii. Islamic Period to the Mongols
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/chinese-iranian-ii/
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس ڪم جي اهميت ان ڳالهه ۾ به آهي تہ هن اڳئين سامونڊي متن کي محفوظ ڪندي ان ۾ پنهنجي دور تائين پهتل نيون معلوماتون شامل ڪيون. نتيجي ۾ موجوده ڪتاب نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ جي هندستاني سمنڊ جي دنيا جا ٻه مختلف تاريخي پرت محفوظ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NYU&quot;/&gt;

== مخطوطو ==
''اخبار الصين والهند'' جي متن جي مخطوطي روايت [[پيرس]] جي [[فرانس جي قومي لائبريري]] سان لاڳاپيل آهي. Bibliothèque nationale de France جي فهرست ۾ هن تصنيف سان لاڳاپيل عربي مخطوطا '''Arabe 2281''' ۽ '''Arabe 2282''' طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;BnF&quot;/&gt;

قومي فرانسيسي لائبريريءَ جي فهرست موجب پهريون بيان 851ع ۾ مرتب ٿيو، جڏهن تہ ابو زيد جو ٻيو بيان لڳ ڀڳ '''915ع''' ۾ پهرئين حصي جي تسلسل طور لکيو ويو.&lt;ref name=&quot;BnF&quot;/&gt;

== جديد دور ۾ اشاعت ==
هن متن جي يورپي اشاعتي تاريخ پڻ اهم آهي. عربي متن Louis-Mathieu Langlès جي نگرانيءَ هيٺ '''1811ع (1226هه)''' ۾ ڇپيو. پوءِ Joseph Toussaint Reinaud ان کي درستين، اضافن، فرانسيسي ترجمي ۽ وضاحتن سان '''1845ع (1261–1262هه)''' ۾ پيرس جي Imprimerie royale مان شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;BnF1845&quot;&gt;{{cite web
 |title=Relation des voyages faits par les Arabes et les Persans dans l'Inde et à la Chine
 |website=Catalogue général de la Bibliothèque nationale de France
 |publisher=Bibliothèque nationale de France
 |url=https://catalogue.bnf.fr/rechercher.do?index=TIT3&amp;numNotice=18159314&amp;typeNotice=s
 |language=fr
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان ڪري سنڌيانا ۾ ڏنل اها ڳالهه تہ تڪملو سليمان جي سفرنامي سان گڏ پهريون ڀيرو '''1845ع''' ۾ ڇپيو، ٿوري وضاحت گهري ٿي: **1845ع اهم فرانسيسي ترجمي ۽ تصحيح ٿيل ايڊيشن جو سال آهي، پر عربي متن جو هڪ ڇاپو اڳ ئي 1811ع ۾ اچي چڪو هو.**&lt;ref name=&quot;BnF1845&quot;/&gt;

'''1922ع (1340–1341هه)''' ۾ Gabriel Ferrand ان کي ''Voyage du marchand arabe Sulaymân en Inde et en Chine'' جي نالي سان فرانسيسي ترجمي ۽ مطالعي سان شايع ڪيو؛ BnF ان ۾ 851ع جي پهرين حصي کان پوءِ ابو زيد حسن جا لڳ ڀڳ 916ع جا اضافا واضح طور درج ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;BnF1922&quot;&gt;{{cite web
 |title=Voyage du marchand arabe Sulaymân en Inde et en Chine
 |website=Catalogue général de la Bibliothèque nationale de France
 |publisher=Bibliothèque nationale de France
 |url=https://catalogue.bnf.fr/
 |language=fr
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

'''1948ع (1367–1368هه)''' ۾ Jean Sauvaget متن جو نئون تنقيدي ڇاپو ۽ ترجمو ''Relation de la Chine et de l'Inde, rédigée en 851'' جي عنوان سان شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;BnF1845&quot;/&gt;

== جديد انگريزي ايڊيشن ==
'''2014ع (1435–1436هه)''' ۾ Library of Arabic Literature پاران ابو زيد سيرافيءَ جو متن ''Two Arabic Travel Books'' ۾ عربي ۽ انگريزيءَ ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;NYU2014&quot;&gt;{{cite book
 |author1=Abū Zayd al-Sīrāfī
 |author2=Aḥmad ibn Faḍlān
 |editor1-last=Mackintosh-Smith
 |editor1-first=Tim
 |editor2-last=Montgomery
 |editor2-first=James E.
 |title=Two Arabic Travel Books: Accounts of China and India and Mission to the Volga
 |publisher=New York University Press
 |year=2014
 |isbn=9781479803507
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ '''2017ع (1438–1439هه)''' ۾ Tim Mackintosh-Smith جو انگريزي ترجمو الڳ ڪتاب '''''Accounts of China and India''''' جي نالي سان New York University Press مان شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;NYU&quot;/&gt;

هي جديد ايڊيشن ابو زيد کي موجود ڪتاب جي ٻئي حصي جو مصنف سمجهي ٿي ۽ پهرين، لڳ ڀڳ پنجاهه سال اڳ لکيل حصي کي هڪ اڻڄاتل سامونڊي واپاريءَ جي تصنيف قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;NYU&quot;/&gt;

== سليمان تاجر سان نسبت ==
پراڻي تحقيقي روايت ۾ پهريون ڪتاب [[سليمان تاجر]] ڏانهن منسوب ڪيو ويو ۽ ابو زيد کي سليمان جي سفرنامي جو تڪملو لکڻ وارو چيو ويو. اهو ئي موقف ڪيترن سنڌي، عربي، فارسي ۽ يورپي پراڻن ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Memon&quot;/&gt;

جديد متن شناسيءَ ۾ اها نسبت يقيني نه سمجهي وڃي ٿي. فرانس جي قومي لائبريري پهرين، '''237هه (851ع)''' واري روايت کي گمنام قرار ڏئي ٿي ۽ ابو زيد جي ٻئي حصي کي لڳ ڀڳ '''303–304هه (915–916ع)''' جو تسلسل قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;BnF&quot;/&gt; ساڳيو موقف جديد NYU Press ايڊيشن ۾ اختيار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;NYU&quot;/&gt;

تنهنڪري ابو زيد بابت لکندي ”سليمان تاجر جي سفرنامي جو تڪملو“ روايتي نسبت طور درست آهي، پر جديد تحقيق جو موقف پڻ گڏ بيان ڪرڻ ضروري آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[سليمان تاجر]]
* [[المسعودي]]
* [[سيراف]]
* [[اخبار الصين والهند]]
* [[اسلامي جاگرافي]]
* [[هندي سمنڊ]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[گوانگجو]]
* [[عباسي خلافت]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |author=Abū Zayd al-Sīrāfī
 |translator=Mackintosh-Smith, Tim
 |title=Accounts of China and India
 |publisher=New York University Press
 |year=2017
 |isbn=9781479830596
 |language=en
}}

* {{cite book
 |author1=Abū Zayd al-Sīrāfī
 |author2=Aḥmad ibn Faḍlān
 |editor1-last=Mackintosh-Smith
 |editor1-first=Tim
 |editor2-last=Montgomery
 |editor2-first=James E.
 |title=Two Arabic Travel Books: Accounts of China and India and Mission to the Volga
 |publisher=New York University Press
 |year=2014
 |isbn=9781479803507
 |language=en
}}

* {{cite journal
 |last=ميمڻ
 |first=عبدالمجيد سنڌي
 |title=سنڌ ـ سياحن جي نظر ۾
 |journal=مهراڻ
 |issue=1
 |year=1991
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
}}

[[زمرو:ڏهين صديءَ جا سياح]]
[[زمرو:مسلمان سياح]]
[[زمرو:عرب جاگرافيدان]]
[[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]]
[[زمرو:سامونڊي سياح]]
[[زمرو:ڏهين صديءَ جا عربي ليکڪ]]
[[زمرو:هندستان جا سياح]]
[[زمرو:چين جا سياح]]
[[زمرو:عباسي خلافت جا ماڻهو]]
[[زمرو:سيراف جا ماڻهو]]
[[زمرو:اسلامي جاگرافي]]</text>
      <sha1>4pv302s587w57ejlp1mytpm17el7uco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ابو الحسن مسعودي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18663</id>
    <revision>
      <id>417173</id>
      <parentid>392933</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T16:23:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38859" sha1="r5th4kby0ydfl6np9lkbrnysbdn0rxi" xml:space="preserve">{{Short description|10 ھين هين صديءَ جو عرب مؤرخ ۽ جاگرافيدان}}

{{Infobox academic
| image = NHM Bellariastraße side risalit right - Al Masudi - Emmerich Alexius Swoboda 3890.jpg
| caption = [[قدرتي تاريخ عجائب گهر، ويانا]] جي ڇت تي المسعوديءَ جو مجسمو
| era = [[اسلامي سونهري دور]] &lt;br/&gt; ([[عباسي خلافت|وچون عباسي دور]])
| name = المسعودي&lt;br/&gt;{{lang|ar|المسعودي}}
| birth_date = 282–283هه&lt;br/&gt;(896ع)&lt;br/&gt;[[بغداد]]، [[عباسي خلافت]]
| death_date = [[جمادي الثاني]]، 345هه&lt;br/&gt;(سيپٽمبر 956ع)&lt;br/&gt;[[قاهره]]، مصر
| main_interests = [[تاريخ]]، [[جاگرافي]]، [[فقه]]&lt;ref&gt;هو ڪيترن اثرائتن فقيهن سان پنهنجي ملاقاتن ۽ ٻين جي تصنيفن جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن مان فقه جي تعليم حاصل ڪرڻ جو پتو پوي ٿو.&lt;/ref&gt;
| notable_works = {{bulleted list|[[مروج الذهب|مروج الذهب ومعادن الجوهر]] (”سون جا چراگاهه ۽ جواهرن جون کاڻيون“)|التنبيه والإشراف}}
| influences = [[محمد بن ادريس شافعي|الشافعي]]&lt;ref&gt;[[تقي الدين السبڪي|السبڪي]] موجب، المسعودي ابن سريج جو شاگرد هو، جيڪو [[شافعي]] مذهب جو وڏو عالم هو. السبڪي دعويٰ ڪئي ته هن کي ابن سريج جي درس بابت المسعوديءَ جا نوٽ مليا هئا.&lt;/ref&gt;
}}

'''المسعودي'''، پورو نالو '''ابوالحسن علي بن الحسين بن علي المسعودي''' ({{lang|ar|أبو الحسن علي بن الحسين بن علي المسعودي}}؛ لڳ ڀڳ 896ع–956ع)، عرب مؤرخ، جاگرافيدان، سياح ۽ گهڻ رخو عالم هو، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن ”عربن جو [[هيروڊوٽس]]“ به چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://historyofislam.com/contents/the-classical-period/al-masudi/|title=Al Masudi|work=History of Islam|access-date=2014-09-26|archive-date=2022-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412011849/https://historyofislam.com/contents/the-classical-period/al-masudi/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last = Ter-Ghevondyan | first = Aram N. | author-link = Aram Ter-Ghevondyan | title = Արաբական Ամիրայությունները Բագրատունյաց Հայաստանում (The Arab Emirates in Bagratuni Armenia) | publisher = [[Armenian Academy of Sciences]] | location= Yerevan, Armenian SSR | year = 1965 | page = 15 |language=hy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Al-Masʿūdī|encyclopedia=Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/al-Masudi|access-date=2021-06-06|archive-date=2022-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220409172703/https://www.britannica.com/biography/al-Masudi|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هو [[دينيات]]، اسلامي ۽ عالمي [[تاريخ]]، [[جاگرافي]]، [[قدرتي سائنس]] ۽ [[فلسفو|فلسفي]] بابت ويهن کان وڌيڪ ڪتابن جو گهڻو لکڻ وارو مصنف هو. سندس سڀ کان مشهور تصنيف ''[[مروج الذهب]]'' ({{transliteration|ar|Murūj al-Dhahab}}) عالمي تاريخ، سائنسي جاگرافي، سماجي تبصري ۽ سوانح عمريءَ کي هڪ هنڌ گڏ ڪري ٿي.&lt;ref&gt;[[John L. Esposito]] (ed.), ''The Oxford Dictionary of Islam'', Oxford University Press (2004), p. 195&lt;/ref&gt;

'''مسعودي''' جو نالو، علي بن حسين بن علي، ڪنيت، ابوالحسن ۽ وطن [[بغداد]] ھو ۽ جيئن تہ مشھور اصحابي حضرت عبدالله بن مسعود رضي الله تعالى عنه سان سندس خانداني سلسلو ملي ٿو، انھيءَ نسبت سان مسعودي چوائيندو ھو. ھيءُ ھڪ بلند پايي جو مورخ، جاگرافي نويس ۽ سياح جي حيثيت سان مشھور آھي.
'''مسعودي''' جو نالو، علي بن حسين بن علي، ڪنيت، ابوالحسن ۽ وطن [[بغداد]] ھو ۽ جيئن تہ مشھور اصحابي حضرت عبدالله بن مسعود رضي الله تعالى عنه سان سندس خانداني سلسلو ملي ٿو، انھيءَ نسبت سان مسعودي چوائيندو ھو. ھيءُ ھڪ بلند پايي جو مورخ، جاگرافي نويس ۽ سياح جي حيثيت سان مشھور آھي. ھن پنھنجي عمر جا 55 سال سير و سياحت ۾ گذاريا. ھن پنھنجي وطن بغداد کان سفر شروع ڪيو ۽ [[عراق]]، [[شام]]، [[آرمينيا]]، [[بازنطيني سلطنت|روم]]، [[اناطوليا|ايشيائي ڪوچڪ]]، [[آفريڪا]]، [[سوڊان]] ۽ [[ايٿوپيا| حبش]] کان سواءِ [[چين]]، [[تبت]]، [[ھندستان]] ۽ [[سريلنڪا]] به آيو ۽ اتان ڪن ملڪن جي درياھن جو به سير ڪيو. هن جيڪي ڪتابون تاريخي ۽ جاگرافيائي معلومات لاءِ تحرير ڪيا آھن، اھي ھن کان پھريائين جاگرافيائي نويسن جي لکڻين ۾ نٿا ملن. ھن جي متعدد ۽ ضخيم ڪتابن مان فقط ٻہ تاريخي ڪتاب موجود آھن؛ &quot;مروج الذھب و معادن الجواھر&quot; ۽ &quot;التنبيه والاشراف&quot;. مروج الذھب نھايت معلوماتي ۽ مفيد تصنيف آھي. جيتوڻيڪ، اھا اسلامي تاريخ جي ڪتاب آھي مگر ھن جي مقدمي ۾ دنيا جي سڀني قومن جي تاريخ لکل آھي. انھيءَ سلسلي ۾ ھندستان جو ذڪر ۽ ھتان جي شھرن ۽ درياھن جي متعلق ھن ۾ مفيد معلومات موجود آھي. مسعوديءَ اھو ڪتاب سير و سياحت ختم ڪري سال 332 ھجري بمطابق 943ع ۾ لکيو ۽ اھو ڪتاب [[مصر]] مان گھڻائي دفعا ۽ [[پيرس]] مان 9 جلدن ۾ سال 1871ع ۾ [[فرانسيسي ٻولي| فرينچ]] ترجمي سان شايع ٿيو آھي. ٻئي ڪتاب ۾ بہ ھندستان متعلق ڪجهه جغرافيائي معلومات آھي ۽ اھو [[لنڊن]] مان سال 1894ع ۾ شايع ٿيو آھي. ايرادي ووڪس (Earrade Vaux) انھيءَ جو فرينچ زبان ۾ ترجمو ڪيو آھي. آخري عمر ۾ مسعوديءَ مصر ۾ سڪونت اختيار ڪئي ۽ اتي سال 345 هجري ۾ فسطاط آيو ۽ 346 ھجري ۾ اتي وفات ڪيائين.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86%20%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%D9%8A ابو الحسن مسعودي] [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (جي ويب-سرزمين)، جلد پھريون، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد. سال:2012ع&lt;/ref&gt;

مسعودي 25 سال دنيا جي مختلف ملڪن جو سير و سفر ڪيو [[سنڌ]] ۽ [[هندستان|هند]] ۾ به آيو. سير و سياحت ختم ڪرڻ کان پوءِ سال 332 هجري ۾ &quot;مروج الذهب&quot; نالي ڪتاب لکيائين. ان جو سڄو نالو ”مروج الذهب و معاون الجٰواهر“ آهي ان کان سواءِ ٻيا ڪتاب به لکيائين، جن مان فقط &quot;التشبيه الاشراق&quot; هن وقت موجود آهي.&lt;ref&gt;سنڌ - سياحن جي نظر ۾، ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي (قسط-1)؛ رسالو: مهراڻ، 1991ع، جلد،:1 ڇپيندڙ:[[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو.&lt;/ref&gt;

== پيدائش، سفر ۽ ادبي ڪم ==
{{further|مروج الذهب}}

المسعودي پنهنجي باري ۾ جيڪي ڪجهه لکيو، تنهن کان سواءِ سندس شروعاتي زندگيءَ بابت تمام ٿوري ڄاڻ ملي ٿي. هو [[بغداد]] ۾ پيدا ٿيو ۽ پاڻ کي اسلامي پيغمبر [[محمد]] جي صحابي [[عبدالله بن مسعود]] جو اولاد ڄاڻائيندو هو. اهو به مڃيو وڃي ٿو ته هو عربن جي [[بنو هذيل]] قبيلي سان واسطو رکندڙ هو.{{Citation needed|date=June 2021}} المسعودي پنهنجي سفرن دوران ڪيترن عالمن سان ملاقاتن جو ذڪر ڪيو آهي:

{{blockquote|المسعوديءَ جا سفر گهٽ ۾ گهٽ 903ع/915ع کان وٺي سندس زندگيءَ جي پڇاڙيءَ تائين جاري رهيا. سندس سفرن ۾ [[فارس]] جا گهڻا صوبا، [[آرمينيا]]، [[جارجيا]] ۽ [[ڪئسپين سمنڊ]] جا ٻيا علائقا شامل هئا؛ ان سان گڏ هو [[عربستان]]، [[شام]] ۽ مصر پڻ ويو. هن [[سنڌو ماٿري]] ۽ هندستان جي ٻين حصن، خاص طور اولهندي سامونڊي ڪناري، جو سفر ڪيو ۽ هڪ کان وڌيڪ ڀيرا اوڀر آفريڪا تائين سامونڊي سفر ڪيو. هن هندي وڏي سمنڊ، ڳاڙهي سمنڊ، ڀونوچ سمنڊ ۽ ڪئسپين سمنڊ ۾ پڻ سفر ڪيو.&lt;ref&gt;Shboul, Ahmad A. M. ''Al-Mas'udi and His World''. London: Ithaca Press, 1979, pp. 3–4.&lt;/ref&gt;}}

ممڪن آهي ته المسعودي [[سري لنڪا]] ۽ [[چين]] تائين به پهتو هجي، جيتوڻيڪ اهو معلوم آهي ته هن فارسي نار جي ڪناري تي [[ابوزيد السيرافي]] سان ملاقات ڪئي ۽ چين بابت ڄاڻ ساڻس ئي حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;MG&quot;&gt;[Mas‘udi. ''The Meadows of Gold, The Abbasids'', transl. Paul Lunde and Caroline Stone, Kegan Paul. London and New York, 1989, p. 11.&lt;/ref&gt; اندازو آهي ته هن بازنطيني سلطنت بابت ڄاڻ بازنطيني اميرالبحر [[ليو آف ٽرپولي]] کان ورتي، جيڪو اسلام قبول ڪري چڪو هو ۽ شام ۾ ساڻس مليو. المسعودي پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال شام ۽ [[مصر]] وچ ۾ گذاريا. مصر ۾ کيس فرانڪن جي بادشاهن جي هڪ فهرست ملي، جيڪا [[ڪلووس پهريون]] کان [[لوئي چوٿون]] تائين هئي ۽ هڪ [[اندلس]]ي بشپ لکي هئي.

سندس ڊگهن سفرن لاءِ مالي وسيلن جي ذريعن بابت ٿورو معلوم آهي. اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي ته هو ٻين ڪيترن سياحن وانگر واپار سان پڻ لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;MG&quot; /&gt;

''مروج الذهب'' جي پڇاڙيءَ ۾ المسعودي لکيو:

{{blockquote|هتي گڏ ڪيل ڄاڻ اوڀر ۽ اولهه ۾ اسان جي سفرن، ڏکن ۽ ڊگهي تحقيق جو نتيجو آهي، ۽ انهن قومن جي ڄاڻ جو به، جيڪي اسلامي علائقن کان ٻاهر آباد آهن. هن ڪتاب جو مصنف پاڻ کي اهڙي شخص سان ڀيٽي ٿو، جيڪو مختلف قسمن ۽ رنگن جا موتي گڏ ڪري انهن مان هڪ هار ٺاهي ٿو ۽ پوءِ ان کي اهڙي زيور ۾ بدلائي ٿو، جنهن جي مالڪ وڏي سنڀال ڪري ٿو. منهنجو مقصد ڪيترن ملڪن ۽ قومن جي تاريخن کي قلمبند ڪرڻ هو، ۽ مون وٽ ان کان سواءِ ٻيو ڪو مقصد نه هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200502/the.model.of.the.historians.htm|title=Saudi Aramco World : The Model of the Historians|work=saudiaramcoworld.com|access-date=2011-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100103151420/http://saudiaramcoworld.com/issue/200502/the.model.of.the.historians.htm|archive-date=2010-01-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}

اهو معلوم آهي ته المسعودي 956ع ۾ ''مروج الذهب'' جو نظرثاني ٿيل نسخو تيار ڪيو،&lt;ref&gt;Shboul. ''Al-Mas'udi and His World'', pp. 68–69.&lt;/ref&gt; پر 947ع وارو مسودو ئي موجود آهي. المسعودي ''التنبيه والإشراف'' ۾ لکي ٿو ته ''مروج الذهب'' جي نظرثاني ٿيل نسخي ۾ 365 باب هئا.&lt;ref name=&quot;MG&quot; /&gt;

== المسعوديءَ جو علمي ماحول ==

المسعودي اهڙي دور ۾ رهندو هو، جڏهن ڪتاب آسانيءَ سان ۽ گهٽ قيمت تي ملي سگهندا هئا. بغداد جهڙن وڏن شهرن ۾ وڏيون عوامي لائبريريون هيون، جڏهن ته ڪيترن ماڻهن وٽ ذاتي ڪتبخانا پڻ هئا. المسعوديءَ جي دوست الصوليءَ جي ذاتي لائبريريءَ ۾ هزارين جلد موجود هئا. عباسي دور جي شروعات ۾ [[تالاس جي جنگ]] کان پوءِ چينين کان ڪاغذ ٺاهڻ جو هنر اسلامي دنيا ۾ پهتو ۽ گهڻن وڏن شهرن ۾ ڪاغذ جون چڪيون قائم ٿيون. لکڻ لاءِ سستي مواد جي دستيابيءَ علمي زندگيءَ کي وڌايو.&lt;ref&gt;Lunde and Stone, Masʿudi. ''The Meadows of Gold, The Abbasids'', p. 14.&lt;/ref&gt;

المسعودي گهڻو ڪري پڙهندڙن کي پنهنجي ٻين ڪتابن ڏانهن رجوع ڪندو هو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو انهن ڪتابن جي عام دستيابيءَ کي مفروضو سمجهندو هو. يوناني فلسفي، فارسي ادب ۽ هندستاني رياضيءَ جي مالا مال ورثي سبب اسلامي دنيا ۾ علمي ذوق ۽ پڙهائيءَ جي شرح يورپ جي ڀيٽ ۾ گهڻي هئي، جڏهن يورپ ۾ ''[[اينگلو-سيڪسن ڪرانيڪل]]'' لکيو پئي ويو. المسعوديءَ جي عباسي سماج ۾ علم حاصل ڪرڻ، تجزياتي سوچ ۽ علم دوست ماحول وڏي پيماني تي موجود هو.&lt;ref&gt;Shboul. ''Al-Masʿudi and His World'', pp. 29ff.&lt;/ref&gt;

المسعودي مشهور عالمن، ٻولي ماهرن ۽ اديبن جو شاگرد يا ننڍو همعصر هو، جن ۾ الزجاج، [[ابن دريد]]، [[نفطويه]] ۽ ابن انباري شامل هئا. هو ڪيترن مشهور شاعرن سان واقف هو، جن ۾ ڪشاجم پڻ شامل هو، جنهن سان شايد [[حلب]] ۾ ملاقات ٿي هئس. هو [[الڪندي]]، [[محمد بن زڪريا رازي|الرازي]]، [[الفارابي]] جي ارسطوي فڪر ۽ افلاطوني لکڻين کان واقف هو. ممڪن آهي ته المسعودي الرازي ۽ الفارابي سان مليو هجي، پر رڳو الفارابيءَ جي شاگرد يحيى بن عديءَ سان ملاقات جو پڪو ذڪر ملي ٿو، جنهن جي هن وڏي ساراهه ڪئي. هو [[جالينوس]] جي طبي ڪم، [[بطليموسي فلڪيات]]، مارينس جي جاگرافي ۽ اسلامي جاگرافيدانن ۽ فلڪيات دانن جي تحقيق کان پڻ واقف هو.

''مروج الذهب'' ۾ المسعودي وحي کي عقل تي فوقيت ڏيڻ بابت پنهنجو مشهور اعتراض لکيو:

{{blockquote|سائنسن کي مالي سهائتا ملندي هئي، انهن جي هر هنڌ عزت ڪئي ويندي هئي ۽ اهي عام طور پڙهيون وينديون هيون؛ اهي مضبوط بنيادن تي قائم بلند عمارتن وانگر هيون. پوءِ بازنطيني سلطنت ۾ عيسائي مذهب ظاهر ٿيو، علم جا مرڪز ختم ڪيا ويا، انهن جا نشان ميساريا ويا ۽ يوناني علم جي عمارت ڊاهي وئي. قديم يونانين جيڪي ڪجهه ظاهر ڪيو هو، سو گم ٿي ويو ۽ اڳين عالمن جون دريافتون اهڙي طرح بدلجي ويون، جو سڃاڻڻ جهڙيون نه رهيون.}}{{citation needed|date=May 2026}}

هو اثرائتن فقيهن سان ملاقاتن جو ذڪر ڪري ٿو، ٻين جي تصنيفن جا حوالا ڏئي ٿو ۽ پنهنجي فقه جي تعليم بابت اشارا ڏئي ٿو. [[تقي الدين السبڪي|السبڪي]] موجب المسعودي ابن سريج جو شاگرد هو، جيڪو [[شافعي]] مذهب جو وڏو عالم هو. السبڪي دعويٰ ڪئي ته هن کي ابن سريج جي درس بابت المسعوديءَ جا نوٽ مليا. المسعودي مصر ۾ رهڻ دوران ٻين شافعي عالمن سان به مليو. بغداد ۽ حلب ۾ هن [[ظاهري]] عالمن، جهڙوڪ ابن جابر ۽ نفطويه، سان ملاقات ڪئي. جديد تحقيق گهڻو ڪري ان راءِ ڏانهن لاڙو رکي ٿي ته المسعودي ظاهري مذهب جو پيروڪار هو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[Devin J. Stewart]], &quot;Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of ''Usul al-Fiqh'' in Ninth Century Baghdad,&quot; pg. 333. Taken from ''Abbasid Studies: Occasional Papers of the School of Abbasid Studies, Cambridge, 6–10 January 2002'', edited by James Montgomery. [[Leuven]]: Peeters Publishers and the Department of Oriental Studies, 2004.&lt;/ref&gt;

المسعودي ڪيترن مشهور [[معتزله|معتزلي]] عالمن کان واقف هو، جن ۾ الجبائي، النوبختي، ابن عبدڪ الجرجاني ۽ ابوالقاسم البلخي الڪعبي شامل هئا. هو اڳين معتزلي ادب کان پڻ واقف هو. سندس استدلال، اصطلاح ۽ معتزلين بابت وڏي عزت مان اهو اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته هو پاڻ به معتزلي هو؛ تنهن هوندي به شبول موجب سندس موجود ڪتابن ۾ هو پاڻ کي سڌيءَ طرح معتزلي نٿو سڏي.

المسعودي انهن قديم تهذيبن جي تاريخ پڻ بيان ڪئي، جن جي علائقن ۾ پوءِ اسلام پکڙيو. هن [[قديم اسيريائي|اسيرين]]، [[بابلي تهذيب|بابلي ماڻهن]]، مصرين ۽ فارس جي ماڻهن جو ذڪر ڪيو. هو واحد عرب مؤرخ پڻ آهي، جنهن [[اورارتو]] جي بادشاهت جو اڻسڌيءَ طرح ذڪر ڪيو، جڏهن هن اسيرين، جن جي اڳواڻي ڏندڪٿائي راڻي [[سميرامس]] ڪئي، ۽ [[آرمينيائي ماڻهو|آرمينين]]، جن جي اڳواڻي بادشاهه [[آرا خوبصورت]] ڪئي، وچ ۾ جنگن جو بيان ڏنو.&lt;ref&gt;See {{in lang|hy}} Ter-Ghevondyan, Aram N. &quot;&quot;Արա և Շամիրամ&quot; առասպելի մի արձագանքը արաբ պատմիչ Մասուդի մոտ&quot; (&quot;An Echo of the Legend of '[[Ara the Beautiful|Ara]] and [[Semiramis|Shamiram]]' Found with Arab Historian Masudi&quot;). ''[[Patma-Banasirakan Handes]]''. No. 4 (31), 1965, pp. 249–253. With Russian abstract.&lt;/ref&gt;

المسعودي فارس تي قديم بابل جي اثر کان واقف هو. هن وٽ [[وچين فارسي]] مان عربيءَ ۾ ترجمو ڪندڙ [[عبدالله ابن المقفع]] جهڙن عالمن جي ڪم تائين رسائي هئي. پنهنجي سفرن دوران هن فارسي عالمن ۽ [[زرتشتي]] موبدن سان پڻ ملاقاتون ڪيون. ان ڪري کيس حقيقتي ۽ ڏندڪٿائي مواد جي وڏي مقدار ملي. ٻين عرب مؤرخن وانگر هو [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي گهراڻي]] بابت مڪمل طور واضح نه هو، جيتوڻيڪ کيس ڪورش، يعني [[ڪورش اعظم]]، جي ڄاڻ هئي. هو پوءِ وارن گهراڻن بابت گهڻو واضح هو ۽ [[سڪندر اعظم]] کان [[اردشير پهريون]] تائين زماني جو سندس اندازو [[الطبري]] جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحيح هو.

سندس وسيع دلچسپين ۾ يوناني ۽ رومي تاريخ پڻ شامل هئي. ٻين عرب مؤرخن وانگر هو [[قديم مقدونيائي|مقدوني]] گهراڻي کان اڳ يونان بابت مڪمل ڄاڻ نه رکندو هو، جيتوڻيڪ کيس خبر هئي ته سڪندر اعظم کان اڳ به بادشاهه هئا. کيس انهن جي نالن ۽ حڪمرانيءَ جي عرصن بابت وضاحت نه هئي. ساڳيءَ طرح هو ايٿينس جي جمهوري ادارن جهڙن يوناني سياسي ادارن کان به اڻواقف ڏسجي ٿو. [[جوليس سيزر]] کان اڳ جي روم بابت سندس ڄاڻ پڻ محدود هئي. تنهن هوندي به، هو سڀ کان پراڻو موجود عرب مصنف آهي، جنهن روم جي بنياد بابت [[رومولس ۽ ريمس]] جي ڏندڪٿا جو ذڪر ڪيو.

المسعوديءَ جي نظر ۾ يونانين جو سڀ کان وڏو حصو فلسفو هو. هو [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو|سقراط کان اڳ جي فلسفي]] کان وٺي يوناني فلسفي جي ترقيءَ کان واقف هو.

هو عربستان جي قديم واقعن ۾ پڻ گهري دلچسپي رکندو هو. هن تسليم ڪيو ته عربستان جي تاريخ ڊگهي ۽ مالا مال هئي. هو اسلام کان اڳ واري دور ۾ حقيقتن، قبيلائي روايتن ۽ اختلافن جي ميلاپ کان واقف هو ۽ انهن مان ڪجهه مواد جي مماثلت وچين فارسي ۽ هندستاني ڪتابن جي ڏندڪٿائي ۽ قصه گو روايتن سان پڻ بيان ڪئي، جيڪي پوءِ ''[[هزار داستان]]'' جهڙين روايتن ۾ شامل ٿيون.

== اسلامي دنيا کان ٻاهر جا سفر ==


[[File:Al Masudi's Map of the World.JPG|thumb|المسعوديءَ جو دنيا جو نقشو؛ هن ۾ اتر ۽ ڏکڻ جي محور کي ابتو ڏيکاريو ويو آهي ۽ [[پراڻي دنيا]] جي اوڀر ۾ هڪ ٻيو براعظم پڻ شامل آهي.]]

احمد شبول موجب، المسعودي پنهنجي همعصرن کان ان ڪري نمايان هو، جو هن پنهنجي دور جي غيراسلامي ملڪن ۽ قومن بابت وڌيڪ دلچسپي ۽ تفصيل سان لکيو. ٻين مصنفن، حتيٰ خلافت اندر عربيءَ ۾ لکڻ وارن عيسائين به، [[بازنطيني سلطنت]] بابت المسعوديءَ جيترو مواد نه ڏنو. هن [[عباسي خلافت]] کان ٻاهر ڪيترن ملڪن جي جاگرافي، ماڻهن جي رسمن ۽ مذهبي عقيدن جو بيان پڻ ڪيو.

سياحن کان سوال پڇڻ ۽ اڳين مصنفن جو وسيع مطالعو ڪرڻ سان گڏ هن [[هندستان جي تاريخ]] بابت پنهنجي ذاتي تجربن کي پڻ شامل ڪيو، خاص طور ننڍي کنڊ جي اولهندي حصي بابت. هو تاريخي تبديليءَ جي گهري سمجهه ڏيکاري ٿو ۽ هاڻوڪين حالتن کي نسلن ۽ صدين جي واقعن سان ڳنڍي ٿو. هن رياستن وچ ۾ لاڳاپن ۽ ننڍي کنڊ جي مختلف رياستن ۾ [[هندو–اسلامي لاڳاپا|مسلمانن ۽ هندن جي لاڳاپن]] جي اهميت کي سمجهيو.

هن چين جي اڳين حڪمرانن جو ذڪر ڪيو، [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي پڇاڙيءَ ۾ [[هوانگ چاو]] جي بغاوت جي اهميت بيان ڪئي ۽ چيني عقيدن جو به ذڪر ڪيو، جيتوڻيڪ هندستان جي ڀيٽ ۾ گهٽ تفصيل سان. سندس ڏکڻ اوڀر ايشيا بابت مختصر بيان درستگي ۽ وضاحت سبب نمايان آهي. هن [[ترڪ قومون|ترڪ قومن]] جي آباد وسيع علائقن جو جائزو ورتو ۽ [[خاقان]] جي اڳوڻي وسيع اختيار جو ذڪر ڪيو، جيتوڻيڪ المسعوديءَ جي زماني تائين اهو اختيار گهٽجي چڪو هو. هن ترڪ قومن جي وڏي گوناگوني بيان ڪئي، جنهن ۾ آباد ۽ خانه بدوش ترڪن جي وچ ۾ فرق پڻ شامل هو. هن [[خزر]] قوم جي اهميت جو ذڪر ڪيو ۽ انهن بابت گهڻو نئون مواد پيش ڪيو.

[[Image:Vanilla plantation in wood dsc00190.jpg|thumb|upright|933ع ۾ المسعودي مسلمان ملاحن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي [[ڪوموروس]] ٻيٽن کي ”خوشبوءَ جا ٻيٽ“ سڏيندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/199604/the.islands.of.the.moon.htm|title=Saudi Aramco World : The Islands of the Moon|work=saudiaramcoworld.com|access-date=2011-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110708134026/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/199604/the.islands.of.the.moon.htm|archive-date=2011-07-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;]]

[[روس ماڻهو|روس قوم]] بابت سندس بيان [[روس جي تاريخ]] ۽ [[يوڪرين جي تاريخ]] جي مطالعي لاءِ هڪ اهم شروعاتي ماخذ آهي. جيتوڻيڪ هن شايد [[ابن خرداذبه]]، [[ابن الفقيه]]، [[ابن رسته]] ۽ [[ابن فضلان]] جهڙن اڳين عرب مصنفن کي پڙهيو هو، پر المسعودي گهڻو مواد پنهنجي ذاتي مشاهدي ۽ سفرن دوران قائم ڪيل رابطن جي بنياد تي پيش ڪيو. هن عرب پڙهندڙن کي ٻڌايو ته روس رڳو ڪجهه واپاري نه هئا، پر مختلف قومن جو هڪ وڏو مجموعو هئا. هن انهن جي آزاد مزاج، مضبوط مرڪزي حڪومت جي کوٽ ۽ [[قديم سلاوي مذهب|بت پرستي]] جو ذڪر ڪيو. هو بازنطيني سلطنت سان روس جي واپار ۽ واپاري توڙي جنگي جهاز هلائڻ ۾ سندن مهارت کان واقف هو. هن کي خبر هئي ته [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ڪئسپين سمنڊ]] ٻه الڳ پاڻيءَ جا ذخيرا آهن.

المسعودي بازنطيني معاملن، اندروني سياسي واقعن ۽ شاهي محل جي بغاوتن کان پڻ گهڻو واقف هو. هن اولهه طرف لڏيندڙ مختلف قبيلن جي بازنطيني سلطنت تي اثرن، خاص طور حملي آور [[بلغار]] قوم، جو ذڪر ڪيو. هن بازنطيني سلطنت ۽ اولهه يورپ جي لاڳاپن بابت لکيو ۽ خاص طور بازنطيني–اسلامي لاڳاپن ۾ دلچسپي ڏيکاري.

بازنطيني دنيا بابت مسلمانن جي ڄاڻ تي المسعوديءَ جي اثر جو هڪ مثال اهو آهي ته [[قسطنطنيه]] لاءِ [[استنبول]] نالي جو استعمال 947ع جي سندس لکڻين تائين پهچي ٿو، جيڪو عثمانين پاران هن نالي جي آخري استعمال کان صديون اڳ هو. هو لکي ٿو ته يوناني، يعني ڏهين صديءَ جا بازنطيني، شهر کي ”پولين“ چوندا هئا، جنهن کي عربي اکرن ۾ ”بولين“ لکيو ويو، ڇاڪاڻ ته عربيءَ ۾ پ جو اکر نه هو. هن موجب، جڏهن اهي ان کي سلطنت جي گاديءَ وارو وڏو شهر سڏيندا هئا ته ”استان بولين“ چوندا هئا. اهي ان کي قسطنطنيه نه چوندا هئا؛ رڳو عرب ان نالي سان سڏيندا هئا.&lt;ref&gt;''Companion to Historiography'', ed. Michael Bentley. Chapter 1: &quot;The Evolution of Two Asian Historiographical Traditions&quot;. Routledge Publishing. 2002.&lt;/ref&gt;

هو اوڀر ۽ اولهه يورپ جي ٻين قومن، حتيٰ پري [[برطانيا]] ۽ [[اينگلو-سيڪسن انگلينڊ جي تاريخ|اينگلو-سيڪسن انگلينڊ]]، بابت به ڪجهه ڄاڻ رکندو هو، جيتوڻيڪ سندس بيان مختصر آهي. هو [[پئرس]] کي [[فرانڪي سلطنت]] جي گاديءَ طور سڃاڻيندو هو. هن [[ڪلووس پهريون]] کان پنهنجي دور تائين [[فرانڪي حڪمرانن جي فهرست]] جي هڪ نقل پڻ حاصل ڪئي.{{Citation needed|date=June 2019}} هن اهڙن ماڻهن جو ڪيترائي ڀيرا ذڪر ڪيو، جن کي جديد محقق [[وائڪنگ]] سمجهن ٿا؛ هن انهن کي ”مجوس“ چيو ۽ ٻڌايو ته اهي اتر کان الاندلس آيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Christys |first1=Ann |title=Vikings in Spain |date=2015 |publisher=Bloomsbury |isbn=9781474213752 |page=23}}&lt;/ref&gt;

المسعوديءَ جي عالمي دلچسپيءَ ۾ آفريڪا پڻ شامل هو. هو براعظم جي اوڀرندي حصي جي قومن کان چڱيءَ طرح واقف هو ۽ [[زنج]] بابت ڪيترائي تفصيل ڏنا. هن زنج ڏانهن سفر کي انتهائي خطرناڪ سامونڊي رستن مان هڪ قرار ڏيندي لکيو: ”مون ڪيترن سمنڊن ۾ سفر ڪيو آهي، پر مون کي زنج جي سمنڊ کان وڌيڪ خطرناڪ ڪو سمنڊ معلوم ناهي“؛ هن اهو به لکيو ته ڪيترائي اميرالبحر، جن سان هن سفر ڪيو، ان سمنڊ ۾ ٻڏي مري ويا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Meredith |first=Martin |url=https://books.google.com/books?id=xXN0AwAAQBAJ&amp;q=martin+meredith |title=Fortunes of Africa: A 5,000 Year History of Wealth, Greed and Endeavour |date=2014-09-11 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-4711-3546-0 |language=en |chapter=Chapter 9 |access-date=2023-12-26 |archive-date=2024-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117092110/https://books.google.com/books?id=xXN0AwAAQBAJ&amp;q=martin+meredith |url-status=live }}&lt;/ref&gt; کيس [[اولهه آفريڪا]] بابت گهٽ ڄاڻ هئي، پر هن زغاوه، ڪوڪاو ۽ [[گھانا سلطنت]] جهڙين همعصر رياستن جا نالا ڏنا. هن آفريقي رياستن جي پاڻ ۾ ۽ اسلام سان لاڳاپن جو بيان ڪيو ۽ غيراسلامي آفريڪي قومن جي ثقافتن ۽ عقيدن بابت مواد پيش ڪيو.

المسعودي 947ع ۾ سيستان، ايران، بابت لکي ٿو:&lt;ref&gt;R. J. Forbes. ''Studies in ancient technology''. Vol. 9. Brill, 1964.&lt;/ref&gt;

{{Blockquote|text=”…هي هوائن ۽ واريءَ جي سرزمين آهي. اتي هوا چڪين کي هلائي ٿي ۽ واهن مان پاڻي مٿي کڻي ٿي، جنهن سان باغن کي آبپاشي ڏني وڃي ٿي. دنيا ۾، ۽ الله ئي بهتر ڄاڻي ٿو، اهڙي ڪا ٻي جاءِ نه آهي، جتي هوائن کي ايتري گهڻي استعمال ۾ آندو ويندو هجي.“}}

== عباسي خلافت بابت المسعودي ==
{{More footnotes needed|date=June 2019}}

پال لنڊي ۽ ڪيرولين اسٽون ''[[مروج الذهب]]'' مان عباسي خلافت بابت المسعوديءَ جي مواد جو لڳ ڀڳ ٽي چوٿون حصو انگريزيءَ ۾ ترجمو ڪيو آهي. هي ترجمو ٻن سون کان وڌيڪ اقتباسن تي مشتمل آهي، جن مان ڪيترن ۾ دلچسپ، مزاحيه ۽ معلوماتي واقعا بيان ٿيل آهن. پهريون واقعو [[ابو جعفر منصور|المنصور]] ۽ هڪ نابين شاعر جي ملاقات جو آهي، جيڪو پنهنجي سامهون ويٺل شخص جي سڃاڻپ کان بيخبر هو. شاعر ٻه ڀيرا شڪست کاڌل [[اموي خلافت]] جي واکاڻ ۾ قصيدا پڙهيا، پر المنصور وڏي ظرف سان کيس انعام ڏنو.

المسعودي المنصور بابت هڪ ٻيو واقعو به بيان ڪري ٿو، جنهن موجب هڪ تير سندس قدمن وٽ اچي ڪريو، جنهن جي ٽنهي پنن ۽ ڏنڊي تي شعر لکيل هئا. انهن شعرن المنصور کي همدان جي هڪ معزز شخص جي ناجائز قيد بابت جاچ ڪرڻ تي آماده ڪيو. هڪ ٻي روايت ۾ [[هارون الرشيد]] پنهنجي ڳائڻي کي حڪم ڏئي ٿو ته هو ايترو ڳائيندو رهي، جيستائين خليفو سمهي نه پوي. ان دوران هڪ سهڻو نوجوان اچي ڳائڻي کان ساز وٺي اهڙي مهارت سان وڄائي ٿو، جو جاڳڻ کان پوءِ هارون الرشيد کي ٻڌايو وڃي ٿو ته شايد اهو ڪو مافوق الفطرت مهمان هو. المسعودي انهيءَ گيت جا ڪجهه شعر پڻ نقل ڪري ٿو.

اهي روايتون عباسي حڪمرانن ۽ درٻار جي شخصيتن جي انساني پهلوئن کي نمايان ڪن ٿيون. انهن مان سندن شخصي عادتن، احساسن ۽ درٻاري زندگيءَ جون جهلڪيون ملن ٿيون. دلچسپ ترين واقعن مان هڪ [[يحيى برمڪي]] جي گهر ۾ منعقد ٿيل علمي مجلس جو بيان آهي، جنهن ۾ محبت جي موضوع تي بحث ٿيو. ڪيترن مشهور عالمن محبت جي تعريف پيش ڪئي، جڏهن ته آخر ۾ هڪ مجوسي قاضي ان موضوع تي وڌيڪ تفصيلي خيال ظاهر ڪيا.

== تصنيفون ==
{{More footnotes needed|date=June 2019}}

المسعودي ڪيترائي ڪتاب تصنيف ڪيا، پر انهن مان ٿورا ئي مڪمل صورت ۾ موجود آهن.

* '''''التنبيه والإشراف''''' ({{lang|ar|كتاب التنبيه والأشراف}}): هي ''[[مروج الذهب]]'' جو مختصر روپ آهي، جنهن جي ڊيگهه اصل ڪتاب جي لڳ ڀڳ پنجين حصي جي برابر آهي. هن ڪتاب ۾ خاص طور [[بازنطيني سلطنت]] بابت نئون مواد شامل آهي، جيڪو المسعودي پنهنجي وفات کان ٿورو اڳ مرتب ڪيو.
* '''''[[مروج الذهب|مروج الذهب ومعادن الجوهر]]''''': المسعوديءَ جي سڀ کان مشهور تصنيف، جنهن ۾ عالمي تاريخ، جاگرافي، قومن جا احوال، سماجي مشاهدا ۽ سوانحي معلومات گڏيل صورت ۾ پيش ڪئي وئي آهي. هن ڪتاب جو فرينچ ترجمو [[باربيي دي مينار]] ۽ [[پاوي دي ڪورتي]] 1861ع کان 1877ع جي وچ ۾ نون جلدن ۾ شايع ڪيو.&lt;ref&gt;يورپ ۾ هن فرينچ ترجمي جي پذيرائي بابت ڏسو: Ahmad Shboul, ''Al-Mas'udi and His World'', p. xviii.&lt;/ref&gt; بعد ۾ [[چارلس پيلا]] عربي متن جي نظرثاني ٿيل اشاعت جاري ڪئي، جڏهن ته پال لنڊي ۽ ڪيرولين اسٽون 1989ع ۾ عباسي دور بابت ان جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو.

=== پذيرائي ===

فرانسيسي مفڪر [[ايرنسٽ رينان]] المسعوديءَ کي ٻي صدي عيسويءَ جي يوناني جاگرافيدان [[پائوسانياس]] سان ڀيٽيو، جڏهن ته ٻين محققن کيس رومي عالم [[پليني دي ايلڊر]] سان مشابهت ڏني. يورپي ٻولين ۾ سندس ڪتابن جا ترجما ٿيڻ کان اڳ به مشرقيات جي ماهرن کيس قديم يوناني مؤرخ [[هيروڊوٽس]] سان ڀيٽيندي ”عربن جو هيروڊوٽس“ قرار ڏنو.

== مذهبي لاڙا ==

المسعودي بابت شروعاتي راين تي مذهبي اختلافن جو نمايان اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سني عالم [[ابن حجر عسقلاني]] لکيو ته ”المسعوديءَ جا ڪتاب درست نه آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ هو شيعو ۽ [[معتزله|معتزلي]] هو.“&lt;ref&gt;Lisan al-Mizan [258-256/4]&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح [[ذهبي]] جو خيال هو ته المسعودي معتزلي عقيدي جو حامي هو.&lt;ref&gt;Siyar A'alam al-Nubala [Tabaqa al-'Ishroon / al-Mas'oodi]&lt;/ref&gt;

ٻئي طرف [[تقي الدين السبڪي]] موجب المسعودي مشهور شافعي فقيه [[ابن سريج]] جو شاگرد هو. السبڪي دعويٰ ڪئي ته هن ابن سريج جي درس بابت المسعوديءَ جا نوٽس ڏٺا هئا. مصر ۾ رهائش دوران المسعودي ڪيترن شافعي عالمن سان ملاقاتون ڪيون، جڏهن ته بغداد ۽ [[حلب]] ۾ هن [[ظاهري]] عالمن، جهڙوڪ ابن جابر ۽ نفطويه، سان پڻ رابطا رکيا. جديد علمي تحقيق جو رجحان ان راءِ ڏانهن آهي ته المسعودي غالباً [[ظاهري]] فقهي مذهب سان وابسته هو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[قديم دور جا عرب سائنسدان ۽ عالم]]
* [[يحيى بن عمر]]
* [[عباسي خلافت]]

== حوالا  ۽ حاشيا==
{{reflist|2}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* {{DSB|title=Masʿūdī, Abuʾul-ḤasanʿAlī Ibn al-Ḥusayn Ibn ʿAlī al-}}
* Shboul, Ahmad A. M. ''Al-Mas'udi and His World''. Ithaca Press, London, 1979.
* Mas'udi. ''The Meadows of Gold, The Abbasids''. ترجمو: Paul Lunde ۽ Caroline Stone. Kegan Paul، لنڊن ۽ نيويارڪ، 1989.
* Haywood, John A. ''Mas'udi, al''. Encyclopædia Britannica.
* Tolan, John؛ Veinstein, Giles؛ Laurens, Henry. ''Europe and the Islamic World: A History''. Princeton University Press، 2013.

== خارجي ڳنڍڻا ==

{{Wikiquote}}
* ''Muruj al-dhahab'' at Medieval Sourcebook
* ''Meadows of Gold and Mines of Gems''، ترجمو: [[Aloys Sprenger]]
* ''Prairies d'or''، عربي متن ۽ فرينچ ترجمو
* {{citation|last=Al-Masūdī|editor-last=[[Michael Jan de Goeje|Goeje]]|editor-first=M. J. de|title=Kitāb At-Tanbīh Wa'l-Ischrāf auctore al-Masūdī|journal=Bibliotheca Geographorum Arabicorum|publisher=[[Brill publishers|Brill]]|place=Lugdunum Batavorum ([[Leiden]])|year=1870|volume=8|language=ar, la|url=https://archive.org/details/bibliothecageogr08goej}}

{{عرب مؤرخ}}
{{اسلامي جاگرافي}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:مسعودي}}
[[زمرو:890ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:956ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:پيدائش جو سال غير يقيني]]
[[زمرو:عباسي خلافت جا ڏهين صديءَ جا مؤرخ]]
[[زمرو:ڏهين صديءَ جا عرب]]
[[زمرو:ڏهين صديءَ جا جاگرافيدان]]
[[زمرو:عباسي خلافت جا جاگرافيدان]]
[[زمرو:خزر مطالعي جا ماهر]]
[[زمرو:بغداد جا ليکڪ]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا سياح]]
[[زمرو:اسلامي وچئين دور جا سفرناما نگار]]


[[زمرو:تاريخ]]
[[زمرو:جاگرافي]]
[[زمرو:شخصيتون]]</text>
      <sha1>r5th4kby0ydfl6np9lkbrnysbdn0rxi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڊونلڊ ٽرمپ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31938</id>
    <revision>
      <id>417123</id>
      <parentid>412880</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T13:53:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:آمريڪي سياستدان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25124" sha1="08m4q0wo8a9h83ezz01seiwuf2b00la" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| image               = Official Presidential Portrait of President Donald J. Trump (2025).jpg
| caption             = سرڪاري تصوير، 2025ع
| order               = 45ھون
| office              = آمريڪي صدر
| vicepresident       = [[مائيڪ پينس]]
| term_start          = جنوري 20، 2017ع
| term_end            = جنوري 20، 2021ع
| predecessor         = [[بارڪ اوباما]]
| successor           = [[جو بائيڊن]]
| birth_name          = ڊونلڊ جان ٽرمپ
|birth_date    = {{ڄمڻ جي تاريخ ۽ عمر|1946|6|14}}
|birth_place   = [[نيو يارڪ شهر]]، [[نيويارڪ]]، [[گڏيل آمريڪي رياستون]]
|death_date    = 
|death_place   = 
|party         = [[ريپلڪن پارٽي (آمريڪا)]] {{Small|(1987–1999, 2009–2011, 2012–تاحال)}}
|otherparty    = [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (آمريڪا)]] {{Small|(قبل 1987, 2001–2009)}}&lt;br&gt;[[Reform Party of the United States of America|ريفارم]] {{Small|(1999–2001)}}&lt;br&gt;[[آزاد (سياستدان)]] {{Small|(2011–2012)}}&lt;ref name=&quot;politifact&quot;&gt;{{cite news |last=Gillin |first=Joshua |title=Bush says Trump was a Democrat longer than a Republican `in the last decade’ |work=[[PolitiFact.com|PolitiFact]] |date=August 24, 2015 |url=http://www.politifact.com/florida/statements/2015/aug/24/jeb-bush/bush-says-trump-was-democrat-longer-republican-las/ |access-date=2015-10-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sargent&quot;&gt;{{cite web |url=http://archive.boston.com/news/local/massachusetts/blogs/hilary-sargent/2014/01/22/the-man-responsible-for-donald-trump-never-ending-presidential-campaign/95LunCt63n3xKoq5DyJNFI/blog.html |title=The Man Responsible for Donald Trump’s Never-Ending Presidential Campaign |last=Sargent |first=Hilary |date=January 22, 2014 |website=[[Boston.com]] |quote=A New Hampshire Republican activist named Mike Dunbar dreamed up the idea of a Donald Trump presidency [in] early summer of 1987... Dunbar launched a ‘Draft Trump’ campaign... Stories about a possible Trump presidency ran in newspapers across the country... (Trump was registered as a Democrat at the time...)}}&lt;/ref&gt;
|spouse        = {{Unbulleted list|{{شادي|[[ایوانا ٽرمپ|ایوانا زیلنیچڪوا]]|1977|1991|end=div}}|{{شادي|[[مارلا میپلز]]|1993|1999|end=div}}|{{شادي|[[ميلانيا ٽرمپ|ميلانياڪناوس]]|2005}}}}&lt;!-- Omit married names (the use of married names implies that their surname before the marriage was &quot;Trump&quot;, and overrules WP:COMMONNAME) --&gt;
|children      = {{unbulleted list|[[ڊونلڊ ٽرمپ جونیئر|ڊونلڊ جونیئر]]|[[ايواڪکا ٽرمپ|ايوانڪا]]|[[ايرڪ ٽرمپ|ايرڪ]]|[[ٽفيني ٽرمپ|ٽفيني]]|بيرن}}&lt;!-- Omit mothers' names (as nonessential information customarily found in a Royalty infobox rather than a Person infobox). --&gt;
|alma_mater    = [[فورڌام يونيورسٽي]]&lt;br&gt;[[يونيورسٽي آف پنسلوانيا]] {{Small|([[بيڇلرز آف سائنس|BS]])}}
|signature     = Donald Trump Signature.svg
|signature_alt = Donald J Trump stylized autograph, in ink
}}
'''ڊونلڊ ٽرمپ''' (Donald Trump)، ڊونلڊ جان ٽَرمپ (&lt;small&gt;'''پيدائش: جون'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;'''14، 1946'''&lt;/small&gt;ع) هڪ آمريڪي نيتا، ڪاروباري ۽ ميڊيا جي شخصيت آهي. ٽرمپ 2017ع کان 2021ع تائين آمريڪا جي 45 هين صدر طور ڪم ڪيو ۽ هن وقت چونڊيل صدر آهي، جيڪو 20 جنوري 2025ع تي 47هين صدر طور عُھدو سنڀالڻ وارو آهي. هو ريپبلڪن پارٽي جو ميمبر آهي.   

ٽرمپ 2016ع جي صدارتي اليڪشن ۾ ڊيموڪريٽڪ پارٽيءَ جي اميدوار هيلري ڪلنٽن جي مقابلي ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. ٽرمپ جي ڪيترن ئي تبصرن ۽ عملن کي نسل پرستيءَ يا بدانتظاميءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي ۽ سندس چونڊ ۽ پاليسين ڪيترن ئي احتجاجن کي جنم ڏنو. ٽرمپ سازشي نظرين کي فروغ ڏنو ۽ پنهنجي مُھم ۽ صدارت دوران آمريڪي سياست ۾ بي مثال حد تائين ڪيترائي غلط ۽ گمراهه ڪندڙ بيان ڏنا. 

پنھنجي پھرين دور ۾، ٽرمپ ڪيترن ئي مُسلم اڪثريتي ملڪن جي شھرين تي سفري پابنديءَ جو حڪم ڏنو، آمريڪن-ميڪسيڪو حد تي ديوار تعمير ڪرڻ لاء فوجي فنڊ کي ڦيرايو ۽ خاندان جي علحدگيءَ جي پاليسيءَ تي عمل ڪيو. هن 100 کان وڌيڪ ماحولياتي پاليسين ۽ ضابطن کي واپس ورتو ۽ ٽيڪس ڪٽ ۽ جاب ايڪٽ 2017ع تي دستخط ڪيو، جنھن ٽيڪس کي ڪٽيو ۽ سستي ڪيئر ايڪٽ جي انفرادي مينڊيٽ ڏنڊ کي ختم ڪيو. هن نيل گورسچ، بريٽ ڪيوانوف ۽ ايمي ڪني بيريٽ کي آمريڪي سپريم ڪورٽ ۾ مقرر ڪيو. هن COVID-19 جي وبائي مرض تي سست رد عمل ظاهر ڪيو ، صحت جي عملدارن جي سفارشن کي نظرانداز ڪيو يا تضاد ڪيو.  جانچ جي ڪوششن ۾ مداخلت ڪرڻ لاءِ سياسي دٻاءُ استعمال ڪيو ۽ غير ثابت ٿيل علاج بابت غير تصديق ٿيل معلومات پکيڙيائين. ٽَرمپ چِين سان واپاري جنگ شروع ڪئي ۽ آمريڪا کي تجويز ڪيل ٽرانس-پئسفڪ پارٽنرشپ واپاري معاهدي، موسمياتي تبديلي تي پيرس معاهدو، ۽ ايران جوهري معاهدي مان ڪڍي ڇڏيو. هن اتر ڪوريا جي اڳواڻ ڪم جانگ سان ٽي ڀيرا ملاقات ڪئي، پر ائٽمي هٿيارن جي خاتمي تي ڪا به اَڳڀَرائي پڌري نه ڪئي.

”موئيلر انويسٽيگيشن“ موجب رُوسُ 2016ع جي چُونڊُن ۾ ٽرمپ جي حَق ۾ هُيو ۽ هن چونڊن ۾ مداخلت ڪئي هئي. 

ٽرمپ 2020ع جِي صدارتي چُونڊَ جوبائيڊن کان هارائي ويو پر هن مڃڻ کان انڪار ڪيو، وڏي پيماني تي چونڊ فراڊ جي ڪوڙي دعويٰ ڪيائين ۽ نتيجن کي رد ڪرڻ جي ڪوشش ڪيائين.

6 جنوري2021ع تي، ٽَرمپ پنھنجي حمايتين تي زور ڀريو ته هو يو ايس ڪيپيٽول ڏانهن مارچ ڪن، جن مان ڪيترن ئي پوءِ حملو ڪيو. هو واحد آمريڪي صدر آهي جو سواءِ سرڪاري ۽ فوجي تجربي آهي. 2019ع ۾ طاقت جي غلط استعمال ڪرڻ ۽ ڪانگريس جي رڪاوٽ جي ڪري هن يوڪرين تي بائيڊن جي ترديد ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وڌو، ۽ 2021ع ۾ بغاوت کي اڀاريو. سينيٽ کيس ٻنھي ڪيسن ۾ بري ڪري ڇڏيو. عالمن ۽ تاريخدانن ٽرمپ کي آمريڪي تاريخ جي بدترين صدرن مان هڪ قرار ڏنو آهي. 2024ع ۾، نيو يارڪ جي جيوريءَ کيس 34ھن ڏوهن جي ڳڻپ تي ڏوهي قرار ڏنو, جنھن سان لاڳاپيل ڪاروباري رڪارڊ کي ڪوڙو ڪيو ويو اسٽرمي ڊينيلز کي هش پيس جي ادائيگي سان، هن کي واحد آمريڪي صدر بنايو جيڪو هڪ جرم جي سزا ڏني وئي. ٽرمپ پڻ 2020ع جي چونڊيل دستاويزن ۽ 2020ع جي چونڊ مداخلت جي مبينا غلط استعمال سان لاڳاپيل فرد جرم حاصل ڪري چڪو آهي،  2023ع ۽ 2024ع ۾ جنسي بدسلوڪي ۽ بدنامي لاءِ، ۽ 2024ع ۾ مالي فراڊ جي لاءِ سول ڪيسن ۾ ذميوار ثابت ٿيو.

آفيس ڇڏڻ کان پوءِ، ٽرمپ ريپبلڪن پارٽي تي غلبو برقرار رکيو ۽ 2024ع جي صدارتي چونڊن ۾ ٻيھر ان جو اميدوار بڻجي ويو، جڏهن هن ڊيموڪريٽڪ اميدوار ڪملا هيرس کي شڪست ڏني. ٽرمپ آمريڪا جي تاريخ ۾ ٻيو صدر بڻجي ويو جيڪو غير لڳاتار چونڊيو ويو آهي.

== زندگيءَ جون حالتون ==
ٽرمپ '''جمائڪا اسٽيٽس''' جي اميراڻي علائقي ۾ پَليو ۽ وڏيو ٿيو. ريئل اسٽيٽ جي اڏاوتي ڪم سان لاڳاپيل رهيو. سندس والد بروڪلين ۽ ڪوئينز ۾ اڏاوتي منصوبن سان لاڳاپيل هيو. جڏهن ته ڊونلڊ مين هيٽن جي علائقي ۾ گهڻ ماڙ عمارتون اڏايون. جسٽس ڊپارٽمينٽ، ٽرمپ آرگنائيزيشن تي فيئر هائوسنگ ايڪٽ جي خلاف ورزيءَ جو الزام لڳايو هئو. ٽرمپ ان ڪيس جو فيصلو ڪورٽ سڳوري کان ٻاهر طئي ڪيو. پوءِ ٽرمپ گرينڊ سينٽرل اسٽيشن جي ڀر واري هڪ هوٽل ورتي، جيڪا ڏيوالو نڪتل قرار ڏنل هئي. هن ست ڪروڙ ڊالر اُڌار ورتي ۽ نيويارڪ شٽي کان ٽيڪس جي حوالي سان رعايتون به ماڻيون ۽ هوٽل جي نئين سر اڏاوت کان پوءِ ان کي گرينڊ هائيٽ هوٽل جو نالو ڏنو.ٽرمپ جي ڪيترن ئي تبصرن ۽ عملن کي نسل پرستيءَ يا بدانتظاميءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي، ۽ سندس چونڊ ۽ پاليسين ڪيترن ئي احتجاجن کي جنم ڏنو. ٽرمپ سازشي نظرين کي فروغ ڏنو ۽ پنهنجي مُھم ۽ صدارت دوران آمريڪي سياست ۾ بي مثال حد تائين ڪيترائي غلط ۽ گمراهه ڪندڙ بيان ڏنا. 

پنھنجي پھرين دور ۾، ٽرمپ ڪيترن ئي مُسلم اڪثريتي ملڪن جي شھرين تي سفري پابنديءَ جو حڪم ڏنو، آمريڪن-ميڪسيڪو سرحد تي ديوار تعمير ڪرڻ لاء فوجي فنڊ کي ڦيرايو، ۽ خاندان جي علحدگيءَ جي پاليسيءَ تي عمل ڪيو. هن 100 کان وڌيڪ ماحولياتي پاليسين ۽ ضابطن کي واپس ورتو ۽ ٽيڪس ڪٽ ۽ جاب ايڪٽ 2017ع تي دستخط ڪيو، جنھن ٽيڪس کي ڪٽيو ۽ سستي ڪيئر ايڪٽ جي انفرادي مينڊيٽ ڏنڊ کي ختم ڪيو. هن نيل گورسچ، بريٽ ڪيوانوف ۽ ايمي ڪني بيريٽ کي آمريڪي سپريم ڪورٽ ۾ مقرر ڪيو. هن COVID-19 جي وبائي مرض تي سست رد عمل ظاهر ڪيو ، صحت جي عملدارن جي سفارشن کي نظرانداز ڪيو يا تضاد ڪيو.  جانچ جي ڪوششن ۾ مداخلت ڪرڻ لاءِ سياسي دٻاءُ استعمال ڪيو ۽ غير ثابت ٿيل علاج بابت غير تصديق ٿيل معلومات پکيڙيائين. ٽَرمپ چِين سان واپاري جنگ شروع ڪئي ۽ آمريڪا کي تجويز ڪيل ٽرانس-پئسفڪ پارٽنرشپ واپاري معاهدي، موسمياتي تبديلي تي پيرس معاهدو، ۽ ايران جوهري معاهدي مان ڪڍي ڇڏيو. هن اتر ڪوريا جي اڳواڻ ڪم جانگ سان ٽي ڀيرا ملاقات ڪئي، پر ائٽمي هٿيارن جي خاتمي تي ڪا به اَڳڀَرائي پڌري نه ڪئي.

”موئيلر انويسٽيگيشن“ موجب رُوسُ 2016ع جي چُونڊُن ۾ ٽرمپ جي حَق ۾ هُيو ۽ هن چونڊن ۾ مداخلت ڪئي هئي. 

ٽرمپ 2020ع جِي صدارتي چُونڊَ جوبائيڊن کان هارائي ويو پر هن مڃڻ کان انڪار ڪيو، وڏي پيماني تي چونڊ فراڊ جي ڪوڙي دعويٰ ڪيائين ۽ نتيجن کي رد ڪرڻ جي ڪوشش ڪيائين.

6 جنوري2021ع تي، ٽَرمپ پنھنجي حمايتين تي زور ڀريو ته هو يو ايس ڪيپيٽول ڏانهن مارچ ڪن، جن مان ڪيترن ئي پوءِ حملو ڪيو. هو واحد آمريڪي صدر آهي جو سواءِ سرڪاري ۽ فوجي تجربي آهي. 2019ع ۾ طاقت جي غلط استعمال ڪرڻ ۽ ڪانگريس جي رڪاوٽ جي ڪري هن يوڪرين تي بائيڊن جي ترديد ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وڌو، ۽ 2021ع ۾ بغاوت کي اڀاريو. سينيٽ کيس ٻنھي ڪيسن ۾ بري ڪري ڇڏيو. عالمن ۽ تاريخدانن ٽرمپ کي آمريڪي تاريخ جي بدترين صدرن مان هڪ قرار ڏنو آهي. 2024ع ۾، نيو يارڪ جي جيوريءَ کيس 34ھن ڏوهن جي ڳڻپ تي ڏوهي قرار ڏنو, جنھن سان لاڳاپيل ڪاروباري رڪارڊ کي ڪوڙو ڪيو ويو اسٽرمي ڊينيلز کي هش پيس جي ادائيگي سان، هن کي واحد آمريڪي صدر بنايو جيڪو هڪ جرم جي سزا ڏني وئي. ٽرمپ پڻ 2020ع جي چونڊيل دستاويزن ۽ 2020ع جي چونڊ مداخلت جي مبينا غلط استعمال سان لاڳاپيل فرد جرم حاصل ڪري چڪو آهي،  2023ع ۽ 2024ع ۾ جنسي بدسلوڪي ۽ بدنامي لاءِ، ۽ 2024ع ۾ مالي فراڊ جي لاءِ سول ڪيسن ۾ ذميوار ثابت ٿيو. جي ڪيترن ئي تبصرن ۽ عملن کي نسل پرستيءَ يا بدانتظاميءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي، ۽ سندس چونڊ ۽ پاليسين ڪيترن ئي احتجاجن کي جنم ڏنو. ٽرمپ سازشي نظرين کي فروغ ڏنو ۽ پنهنجي مُھم ۽ صدارت دوران آمريڪي سياست ۾ بي مثال حد تائين ڪيترائي غلط ۽ گمراهه ڪندڙ بيان ڏنا. 

پنھنجي پھرين دور ۾، ٽرمپ ڪيترن ئي مُسلم اڪثريتي ملڪن جي شھرين تي سفري پابنديءَ جو حڪم ڏنو، آمريڪن-ميڪسيڪو سرحد تي ديوار تعمير ڪرڻ لاء فوجي فنڊ کي ڦيرايو، ۽ خاندان جي علحدگيءَ جي پاليسيءَ تي عمل ڪيو. هن 100 کان وڌيڪ ماحولياتي پاليسين ۽ ضابطن کي واپس ورتو ۽ ٽيڪس ڪٽ ۽ جاب ايڪٽ 2017ع تي دستخط ڪيو، جنھن ٽيڪس کي ڪٽيو ۽ سستي ڪيئر ايڪٽ جي انفرادي مينڊيٽ ڏنڊ کي ختم ڪيو. هن نيل گورسچ، بريٽ ڪيوانوف ۽ ايمي ڪني بيريٽ کي آمريڪي سپريم ڪورٽ ۾ مقرر ڪيو. هن COVID-19 جي وبائي مرض تي سست رد عمل ظاهر ڪيو ، صحت جي عملدارن جي سفارشن کي نظرانداز ڪيو يا تضاد ڪيو.  جانچ جي ڪوششن ۾ مداخلت ڪرڻ لاءِ سياسي دٻاءُ استعمال ڪيو ۽ غير ثابت ٿيل علاج بابت غير تصديق ٿيل معلومات پکيڙيائين. ٽَرمپ چِين سان واپاري جنگ شروع ڪئي ۽ آمريڪا کي تجويز ڪيل ٽرانس-پئسفڪ پارٽنرشپ واپاري معاهدي، موسمياتي تبديلي تي پيرس معاهدو، ۽ ايران جوهري معاهدي مان ڪڍي ڇڏيو. هن اتر ڪوريا جي اڳواڻ ڪم جانگ سان ٽي ڀيرا ملاقات ڪئي، پر ائٽمي هٿيارن جي خاتمي تي ڪا به اَڳڀَرائي پڌري نه ڪئي.

”موئيلر انويسٽيگيشن“ موجب رُوسُ 2016ع جي چُونڊُن ۾ ٽرمپ جي حَق ۾ هُيو ۽ هن چونڊن ۾ مداخلت ڪئي هئي. 

ٽرمپ 2020ع جِي صدارتي چُونڊَ جوبائيڊن کان هارائي ويو پر هن مڃڻ کان انڪار ڪيو، وڏي پيماني تي چونڊ فراڊ جي ڪوڙي دعويٰ ڪيائين ۽ نتيجن کي رد ڪرڻ جي ڪوشش ڪيائين.

6 جنوري2021ع تي، ٽَرمپ پنھنجي حمايتين تي زور ڀريو ته هو يو ايس ڪيپيٽول ڏانهن مارچ ڪن، جن مان ڪيترن ئي پوءِ حملو ڪيو. هو واحد آمريڪي صدر آهي جو سواءِ سرڪاري ۽ فوجي تجربي آهي. 2019ع ۾ طاقت جي غلط استعمال ڪرڻ ۽ ڪانگريس جي رڪاوٽ جي ڪري هن يوڪرين تي بائيڊن جي ترديد ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وڌو، ۽ 2021ع ۾ بغاوت کي اڀاريو. سينيٽ کيس ٻنھي ڪيسن ۾ بري ڪري ڇڏيو. عالمن ۽ تاريخدانن ٽرمپ کي آمريڪي تاريخ جي بدترين صدرن مان هڪ قرار ڏنو آهي. 2024ع ۾، نيو يارڪ جي جيوريءَ کيس 34ھن ڏوهن جي ڳڻپ تي ڏوهي قرار ڏنو, جنھن سان لاڳاپيل ڪاروباري رڪارڊ کي ڪوڙو ڪيو ويو اسٽرمي ڊينيلز کي هش پيس جي ادائيگي سان، هن کي واحد آمريڪي صدر بنايو جيڪو هڪ جرم جي سزا ڏني وئي. ٽرمپ پڻ 2020ع جي چونڊيل دستاويزن ۽ 2020ع جي چونڊ مداخلت جي مبينا غلط استعمال سان لاڳاپيل فرد جرم حاصل ڪري چڪو آهي،  2023ع ۽ 2024ع ۾ جنسي بدسلوڪي ۽ بدنامي لاءِ، ۽ 2024ع ۾ مالي فراڊ جي لاءِ سول ڪيسن ۾ ذميوار ثابت ٿيو.1ع ۾ هن پنهنجي والد فريڊ ٽرمپ جي ريئل اسٽيٽ ۽ ڪنسٽرڪشن ڪمپنيءَ جو انتظام سنڀاليو. ان کان سواءِ  اڏاوتي منصوبن جي اشتهارن ۾ پنهنجو نالو فرينچائز جي طور ڪتب آڻڻ تي ان جو معاوضو به وٺندو هيو.

'''ٽرمپ ٽاور''' به سندس سڃاڻپ بڻيو، جيڪو ويهه ڪروڙ ڊالرن جي اپارٽميٽ بلڊنگ آهي. جنهن جي اڏاوت ۾ گلابي رنگ جي سنگ مرمر ڪَتب آندل آهي. جنهن جون 58 مزلون يا ماڙيون آهن. ان جو آبشار 18 ميٽر مٿائيون آهي. نيو جرسيءَ ۾ '''ايٽلانٽڪ سٽي''' ۾ ڪيسينوز جي اڏاوت جي ڪارڻ به ٽرمپ کي مشهوري ملي. پهرين ٽرمپ پلازا، پوءِ ٽرمپ ڪيسل ۽ پوءِ تاج محل اڏايائين، جنهن تي هڪ ارب ڊالر خرڇ آيو. پوءِ انهن جو ڏيوالو نڪري ويو. ان کان پوءِ نوان سرمايو لڳائيندڙ ڳوليائين. پر گهر جي معامرن ۾ طلاق کان بچي نه سگهيو ۽ ميڊيا ۾ کيس ”دي ڊونالڊ“ سان سڏيو وڃڻ لڳو. هن پنهنجي پهرين زال، اوانا کي طلاق ڏني، جنهن مان کيس ٽي ٻار آهن. ان کان پوءِ هن مالا ميپلز سان وِهانءُ ڪيو ۽ طلاق ڏني. 2005ع ۾ ٽرمپ پنهنجي هاڻوڪي زال میلانیا، جيڪا سلووينا جي ماڊل آهي سان وِهانءُ ڪيو.

ريئلٽي ٽي وي شو ”دي اپرنٽس“ ٽرمپ کي هڪ اداڪار جو درجو ڏنو. هن شو مان ٽرمپ کي 20 ڪروڙ ڊالرن کان وڌيڪ ڪمائي ٿي. هن 1988ع، 2004ع، ۽ پوءِ 2012ع ۾ صدارتي مقابلي ۾ حصو وٺڻ جو اشارو ڏنو هو. 2006 ۽ 2014ع ۾ نيويارڪ اسٽيٽ جي گورنر شپ جي مقابلي ۾ به حصو وٺندي وٺندي رهجي ويو هيو.

ٽرمپ ماڊل مينجمينٽ جي تحت 1995ع کان مس يونيورس ۽ مس يو ايس ايَ جا مقابلا يا چٽاڀيٽون به ڪرائي رهيو آهي. &lt;ref&gt;{{Citation |title=ڈونلڈ ٹرمپ کون ہیں؟ کیا کرتے رہے ہیں؟&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://dailypakistan.com.pk/international/09-Nov-2016/474943 |access-date=2016-11-10 |archive-date=2016-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161110121010/http://dailypakistan.com.pk/international/09-Nov-2016/474943 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ٽرمپ جي لکيل ڪتابن جا نالا ==
* دي آرٽ آف ڊِيل (The Art of Deal)
* ڪِرپلڊ آمريڪا (Crippled America)
* ٽائيم ٽو گيٽ ٽَف (Time to get Tough)
* دي آرٽ آف ڪَم بئيڪ (The Art of the Comeback)
* دي آمريڪا وُئي ڊيزرو (The America We Deserve)
* دي ويَ ٽو دي ٽاپ (The Way to the Top)
* ٿنڪ لائيڪ بِلنيئر (Think like Billionaire)
* دي بيسٽ گولف ايڊوائس آءِ ايور ريسيوِڊ (The Best Golf Advice I Ever Received)
* وائيَ وُئِي وانٽ يو ٽو بي رِچ (Why we want you to be rich)&lt;ref&gt;[http://www.trump.com/publications/ Trump Luxury Real Estate | Trump Real Estate Portfolio | The Trump Organization&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== آمريڪي صدر ٽرمپ تي ڪيسَ ==
آمرڪي آخبار يو ايس اي ٽو ڊيَ پٽاندڙ آمريڪا نئين چونڊيل صدر ٽرمپ گذريل 30 سالن دوران لڳ ڀڳ 4000 ڪيسن ۾ پارٽي رهيو آهي, جن مان هن وقت 75 ڪيسَ هلي رهيا آهن.
هاڻي نئون چونڊيل صدر مسٽر ٽرمپ وائيٽ هائوس وڃڻ وارو آهي پر تمام گهڻا نجي ڪيسَ اڃان به ان تي آهن. سوال اهو آهي ته اهي ڪهڙي قسم جا ڪيسَ آهن ۽ اڳتي هلي آمريڪي صدر تي ڪئين اَثرَ وجهندا.&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/urdu/world-37962248 مقدمات میں گھرے امریکہ کے نو منتخب صدر - BBC News اردو&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== ڊونلڊ ٽرمپ جي صدارتي قسم کڻڻ کان هڪ ڏينهن پوءِ عورتن جي حقن جو مظاهرو ==
[[آمريڪا]] جو صدر ڊونلڊ ٽرمپ 20 جنوريءَ تي آمريڪا جي 45هين صدر جي حيثيت ۾ پنهنجي عهدي جي سُنهُن يا ساک يا قسم کڻندو. ان کان هڪ ڏينهن پوءِ آمريڪا جي تاريخ ۾ عورتن جي حقن جي لاءِ سڀني کان وڏو مظاهرو ڪيو ويندو. جنهن ۾ ٻن سئو کان وڌيڪ تنظيمون حصو وٺنديون.&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/urdu/world-38629940 ٹرمپ کی آمد پر امریکہ میں خواتین کے ملین مارچ کی تیاری - BBC News اردو&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== صدر ڊونلڊ کي پنهنجي زبان ضابطي ۾ رکڻ جي صلاح ==
سي آءِ ايَ جي سرواڻ جان برنن صدر ڊونلڊ ٽرمپ کي صلاح ڏني آهي ته صدر ٿيڻ کانپوءِ کيس ڳالهائڻ وقت ضابطو رکڻو پوندو. &lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/urdu/world-38629943 ٹرمپ کو اپنی زبان کو قابو میں رکھنا ہو گا: سی آئی اے سربراہ - BBC News اردو&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== ڊونلڊ ٽرمپ پننهنجي عهدي جو قسم کڻي ورتو ==
20 جنوري 2017ع تي چونڊيل آمريڪي صدر پنهنجي عهدي جو قسم کڻي آمريڪا جو باقاعدي 45هيون صدر ٿي ويو.&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/us-news/2017/jan/20/president-donald-trump-inauguration-sworn-in Donald Trump sworn in as 45th president of the United States | World news | The Guardian&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== قتلاڻو حملو ==
{{اصل مضمون|ڊونلڊ ٽرمپ مٿان ٿيل قاتلاڻو حملو، 2024ع}}
[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جون صدارتي چونڊون، 2024ع|2024ع جي صدارتي چونڊن]] جي ريلي دوران 13 جُولاءِ 2024ع تي [[پينسلوانيا]] ۾ ھڪ قاتلاڻي حملي ۾ ٽرمپ کي ھڪ گولي ساڄي ڪن وٽ لڳي، ٽرمپ ان حملي ۾ محفوظ رھيو.

== ٻيو ڀيرو صدارت ==
سومر، 20 جنوري 2025ع تي ڊونلڊ ٽرمپ صدارت جو قسم کڻي، وري ٻيو ڀيرو آمريڪا جو صدر ٿي ويو آھي.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Sister project links|collapsible=true|ڊونلڊ ٽرمپ|wikt=no|voy=no|species=no|d=Q22686|c=Category:Donald Trump|q=ڊونلڊ ٽرمپ|b=no}}
* [https://www.donaldjtrump.com/ Official presidential campaign website]&amp;nbsp;– Donaldjtrump.com
* [http://www.trump.com/Donald_J_Trump/Biography.asp Trump biography]&amp;nbsp;– The Trump Organization
* {{آءِ ايم ڊي بي نالو|0874339}}
* {{Guardian topic|world/donaldtrump}}
* {{Dmoz|Regional/North_America/United_States/Society_and_Culture/Politics/Candidates_and_Campaigns/President/Candidates/Donald_Trump|Donald Trump}}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:سياستدان]]
[[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي سياست]]
[[زمرو:آمريڪا جي گڏيل رياستن جو صدر]]
[[زمرو:1946ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:آمريڪي سياستدان]]</text>
      <sha1>08m4q0wo8a9h83ezz01seiwuf2b00la</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پاٽ شريف</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35959</id>
    <revision>
      <id>417192</id>
      <parentid>416862</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T03:34:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>417192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26251" sha1="9hd7fmfb6v6sspjau1d54v7wlki7fog" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|دادو ضلعي، سنڌ جو تاريخي شهر}}
{{Infobox settlement
| name = پاٽ شريف
| other_name = پاٽ، ڳوٺ پاٽ
| settlement_type = [[ديهه]]
| pushpin_map = Pakistan Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مقام
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1 = صوبو
| subdivision_name1 = [[سنڌ]]
| subdivision_type2 = ضلعو
| subdivision_name2 = [[دادو ضلعو]]
| subdivision_type3 = تعلقو
| subdivision_name3 = [[دادو تعلقو]]
| population_as_of = 2017ع
| population_total = 9,507
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;Census2017&quot;&gt;{{cite report
 |title=Population and Household Detail from Block to Tehsil Level: Dadu District
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |year=2017
 |page=10
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/sindh/DADU_BLOCKWISE.pdf
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;
| coordinates = {{coord|26.959159|N|67.875961|E|display=inline,title}}
| timezone = [[پاڪستان معياري وقت]]
| utc_offset = +5
}}

'''پاٽ شريف'''، جنهن کي مختصر طور '''پاٽ''' ({{lang-en|Paat}} يا ''Pat'') پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جي [[دادو تعلقو|دادو تعلقي]] ۾ واقع هڪ تاريخي آبادي ۽ ديهه آهي. هي شهر [[سنڌو درياھ]] جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾، دادو شهر کان لڳ ڀڳ 35 ڪلوميٽر اتر طرف ۽ [[دادو ڪئنال]] جي ڀرسان واقع آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaPaat&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BE%D8%A7%D9%BD
 |title=پاٽ
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |accessdate=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KalhoroPaat&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/854/read/45302
 |title=پاٽ شريف
 |work=پاٽ شريف تاريخ جي آئيني ۾ (تحقيقي جائزو)
 |author=گلزار ڪلهوڙو پاٽائي
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |accessdate=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

پاٽ سنڌ جي انهن تاريخي آبادين مان آهي، جيڪي وچئين دور کان [[تصوف]]، ديني تعليم، فارسي ۽ سنڌي علم ۽ ادب جي مرڪزن طور سڃاتيون ويون. پاٽ جي صديقي ۽ سهروردي عالمن جو علمي سلسلو سنڌ کان [[گجرات]]، [[مالوا]] ۽ [[برهانپور]] تائين پکڙيو ۽ برهانپور ۾ سنڌي عالمن جي آبادي '''سنڌي پوره''' جي قيام سان پڻ ڳنڍيل رهي.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب پاٽ جي آبادي 9,507 هئي، جيڪا 1,707 گهرن ۾ رهندڙ هئي.&lt;ref name=&quot;Census2017&quot;/&gt;

==نالو==
پاٽ جي نالي جي بڻ بابت مختلف روايتون ملن ٿيون ۽ ڪنهن هڪ تشريح کي قطعي طور ثابت ٿيل نٿو سمجهي سگهجي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب هڪ روايت ۾ قديم نالو '''پاتر''' ڄاڻايو ويو آهي، جنهن کي ڪنهن قديم راجا سان منسوب ڪيو ويو، پر اهڙي راجا بابت معتبر تاريخي احوال موجود نه آهي. ٻي روايت لفظ ''پاتر'' کي فارسي لفظ ۽ تخت يا حڪمرانيءَ سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaPaat&quot;/&gt;

نياز علي عباسي پنهنجي ''Dadu at a Glance'' ۾ هڪ مقامي لساني تشريح ڏني آهي، جنهن موجب ''پاٽ'' زمين کي پاڻيءَ جي وهڪري يا برسات جي پٽڻ سان لاڳاپيل لفظ ٿي سگهي ٿو. پاٽ جي ڀرسان ''کاٽ'' نالي آبادي ۽ قديم گاج ۽ سنڌو جي وهڪرن کي به هن تشريح جي پسمنظر طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DaduGlance&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abbasi
 |first=Niaz Ali
 |title=Dadu at a Glance
 |year=2010
 |pages=64–65
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Dadu_At_A_Glance-Niaz_Ali-Abbasi-2010-Complete.pdf
 |access-date=4 October 2026
}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

مغل دور جي ماخذن ۾ نالي جون صورتون '''Pātar''' ۽ ڪڏهن '''Bātar''' پڻ ملن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;&gt;{{cite book
 |last=Haig
 |first=Malcolm Robert
 |title=The Indus Delta Country: A Memoir, Chiefly on Its Ancient Geography and History
 |publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner &amp; Co.
 |location=London
 |year=1894
 |pages=91–92
 |url=https://books.google.com/books?id=GZgtAAAAMAAJ
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==
پاٽ شريف دادو شهر کان لڳ ڀڳ 35 ڪلوميٽر اتر طرف، سنڌو درياھ جي ساڄي ڪناري واري ميداني علائقي ۽ دادو ڪئنال جي ڀرسان واقع آهي. مقامي تاريخ موجب موجوده پاٽ دادو شگر مل ۽ پيارو ڳوٺ کان لڳ ڀڳ ڇهه ڪلوميٽر اوڀر طرف آهي.&lt;ref name=&quot;KalhoroPaat&quot;/&gt;

[[File:Indus River in sindh.jpg|thumb|[[سنڌو درياھ]] جو سنڌ ۾ منظر؛ پاٽ جي تاريخ ۽ آبادڪاري درياھ جي بدلجندڙ وهڪرن سان ويجهي نموني لاڳاپيل رهي آهي.]]

سنڌو درياھ جي وهڪري ۾ تاريخي تبديلين پاٽ جي جاگرافيءَ تي وڏو اثر وڌو. پراڻي شهر، جنهن کي '''پاٽ پراڻي''' يا ''Pat Kuhna'' چيو وڃي ٿو، جا آثار موجوده شهر جي اوڀر طرف آهن. ٻنهي هنڌن جي وچ ۾ قديم دريائي وهڪري جا نشان بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt;

==قديم آثار==
پاٽ جي ڀرپاسي ۾ [[پيارو ڳوٺ ريلوي اسٽيشن]] وٽ '''[[لوهم جو دڙو]]''' واقع آهي، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي پوئين دور سان منسوب آثار قديمه جو ماڳ آهي. آثار قديمه جي ماهر [[نني گوپال مجمدار|اين. جي. مجمدار]] سنڌ ۾ پنهنجي کوجنائن دوران هن ماڳ جو مطالعو ۽ کوٽائي ڪئي. هتان ٺڪر جون شيون ۽ ٽيراڪوٽا جا نمونا مليا آهن، جيڪي علائقي جي آباديءَ جي تاريخ کي پاٽ جي لکيل وچئين دور واري تاريخ کان گهڻو اڳ تائين وٺي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Majumdar&quot;&gt;{{cite book
 |last=Majumdar
 |first=N. G.
 |title=Explorations in Sind
 |year=1934
 |publisher=Archaeological Survey of India
 |location=Delhi
 |page=50
}}&lt;/ref&gt;

==پاٽ پراڻي==

موجوده شهر کان اڳ واري آبادي کي '''پاٽ پراڻي''' سڏيو وڃي ٿو. 19هين صديءَ جي تاريخدان مالڪم رابرٽ هيگ قديم پاٽ ۽ سنڌو جي پراڻي وهڪري جو ذڪر ڪندي ڄاڻايو ته همايون جي 1541ع واري سفر وقت سنڌو جو وهڪرو موجوده وهڪري کان مختلف هو.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt;

مقامي تحقيق موجب پاٽ پراڻي 1198هه (1783–1784ع) ڌاري ويران ٿي ۽ لڳ ڀڳ چار سال پوءِ 1202هه (1787–1788ع) کان موجوده پاٽ جي آبادڪاري شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;KalhoroPaat&quot;/&gt; ٻئي طرف هيگ پراڻي پاٽ جي تباهيءَ کي مدد خان جي مهم سان ڳنڍي 1798ع جو ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt; ٻنهي بيانن ۾ تاريخي فرق هجڻ ڪري شهر جي منتقليءَ لاءِ قطعي هڪ سال مقرر ڪرڻ بدران ماخذن جو اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

==سما دور ۽ صديقي–سهروردي خاندان==
پاٽ جي علمي ۽ صوفيانه تاريخ ۾ صديقي–سهروردي خاندان کي خاص مقام حاصل آهي. محقق ذوالفقار علي ڪلهوڙي موجب [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين سمو، ڄام نندو]] (وفات 914هه/1508ع) جي دور ۾ شيخ شهاب الدين ثاني بن شيخ نورالدين ملتان واري علائقي ڪوٽ ڪرور کان پاٽ آيو. سندس خاندان پنهنجي روحاني ۽ نسبي روايت کي مشهور سهروردي صوفي [[شهاب الدين عمر سهروردي]] (وفات 632هه/1234ع) سان ڳنڍيندو هو.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

شيخ شهاب الدين ثاني پاٽ ۾ خانقاهه قائم ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس خاندان مان ڪيترائي عالم، مدرس، صوفي ۽ فقيه پيدا ٿيا. هن خاندان جي عالمن سنڌ کان ٻاهر پنجاب، گجرات، مالوا ۽ هندستان جي ٻين علائقن ڏانهن سفر ڪري تعليم ۽ تصوف جي تبليغ ڪئي.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

==ارغون دور==
ارغون دور ۾ پاٽ جو علمي ۽ ادبي مقام برقرار رهيو. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] ''[[تحفة الڪرام]]'' ۾ پاٽ کي سيوستان يعني [[سيوهڻ]] جي پسگردائيءَ جي آبادين مان ڄاڻايو آهي ۽ فارسي شاعر '''حيدر هروي''' جو احوال ڏنو آهي، جيڪو [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ هرات کان سنڌ آيو، پاٽ ۾ آباد ٿيو ۽ اتي ئي وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Tuhfat&quot;&gt;{{cite book
 |last=قانع ٺٽوي
 |first=مير علي شير
 |title=تحفة الڪرام
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

[[مرزا قليچ بيگ]] پڻ حيدر هرويءَ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته هو هرات کان سنڌ آيو ۽ پاٽ ۾ مستقل رهائش اختيار ڪيائين. سندس شاعريءَ جو ديوان پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book
 |last=مرزا قليچ بيگ
 |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو
 |edition=چوٿون
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو
 |year=1999
}}&lt;/ref&gt;

==همايون جو پاٽ ۾ قيام==
پاٽ جي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ دستاويزي واقعو مغل شهنشاهه [[همايون]] جي هتي رهائش آهي. [[شير شاهه سوري]] هٿان شڪست کان پوءِ همايون سنڌ آيو. همايون جي خادم ۽ همعصر مؤرخ [[جوهر آفتابچي]] جي يادگيرين موجب همايون سنڌوءَ جي ڀرپاسي سفر ڪندي پاٽ پهتو، جتي سندس ڀاءُ [[هندال مرزا]] سندس استقبال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Jauhar&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jauhar
 |title=Memoirs of Humāyūn
 |chapter=VIII–IX
 |url=https://persian.packhum.org/text/011401020
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

===همايون ۽ حميده بانو جي شادي===
پاٽ خاص طور [[همايون]] ۽ [[حميده بانو بيگم]] جي شاديءَ سبب مغل تاريخ ۾ مشهور آهي.

[[File:Hamida Banu Begum, wife of Mughal Emperor Humayun.jpg|thumb|[[حميده بانو بيگم]]، همايون جي زال ۽ [[اڪبر اعظم]] جي ماءُ؛ 19هين صديءَ جي هڪ منسوب تصوير.]]

همايون جي ڀيڻ [[گلبدن بيگم]] جي ''همايون نامه'' موجب حميده بانو شروعات ۾ شاديءَ لاءِ راضي نه هئي ۽ تقريباً چاليهه ڏينهن تائين کيس راضي ڪرڻ جون ڪوششون ٿينديون رهيون. آخرڪار '''جمادي الاول 948هه'''، يعني '''23 آگسٽ کان 21 سيپٽمبر 1541ع''' جي وچ ۾ هڪ سومر ڏينهن منجهند جو، '''پاتر (پاٽ)''' ۾ سندن نڪاح ٿيو. نڪاح مير ابوالبقا پڙهايو ۽ همايون مهر طور ٻه لک تنڪا مقرر ڪيا.&lt;ref name=&quot;Gulbadan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Begum
 |first=Gulbadan
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |translator=Annette S. Beveridge
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
}}&lt;/ref&gt;

جوهر آفتابچيءَ جون يادگيريون پڻ پاٽ ۾ همايون جي رهائش ۽ حميده بانو سان سندس شاديءَ جو احوال ڏين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jauhar&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح پاٽ مغل تاريخ ۾ [[اڪبر اعظم]] جي والدين جي شاديءَ واري هنڌ طور اهميت رکي ٿو. اڪبر پاڻ پوءِ '''4 رجب 949هه / 15 آڪٽوبر 1542ع''' تي [[عمرڪوٽ]] ۾ ڄائو.

==مغل انتظامي دور==
[[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ پاٽ، '''پاتر''' جي نالي سان [[سرڪار سيوهڻ]] جي هڪ '''محل''' يعني روينيو ۽ انتظامي يونٽ طور ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ درج آهي.&lt;ref name=&quot;Ain&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abu'l-Fazl ibn Mubarak
 |others=Henry Sullivan Jarrett (translator)
 |title=The Ain-i-Akbari
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |location=Calcutta
 |year=1891
 |page=340
 |url=https://archive.org/details/ainiakbarivolum00mubgoog
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

آئين اڪبريءَ موجب پاتر محل مان شاهي خزاني لاءِ '''2,020,884 دام''' روينيو مقرر ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;Ain&quot;/&gt; مالڪم هيگ جي تجزيي موجب اهو سيوهڻ سرڪار جي سڀ کان وڌيڪ محصول ڏيندڙ محلن مان، بلڪه درج ٿيل انگن موجب سڀ کان وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ محل هو، جنهن مان پاٽ جي ڀرپاسي واري علائقي جي زرعي اهميت جو اندازو ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt;

بعد واري دور ۾ پاٽ کي '''ڪڪر پرڳڻي''' سان پڻ شامل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt;

==پاٽ ۽ برهانپور==
پاٽ جي تاريخ جو هڪ اهم پر نسبتاً گهٽ مشهور پاسو ان جا [[برهانپور]] سان علمي ۽ صوفيانه لاڳاپا آهن. پاٽ جي صديقي–سهروردي خاندان جا ڪيترائي عالم سنڌ مان گجرات ۽ برهانپور ويا. اتي سندن آبادي ۽ علمي سرگرمين سان هڪ علائقو '''سنڌي پوره''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

شيخ طاهر محدث ۽ سندس ڀاءُ شيخ قاسم سنڌي سهروردي جهڙيون شخصيتون پاٽ ۽ برهانپور جي هن علمي رابطي ۾ نمايان آهن. شيخ قاسم سنڌي سهروردي پاٽ ۾ 981هه/1573ع ۾ وفات ڪئي. سندس اولاد مان [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي برهانپوري]] شطاري ۽ سهروردي صوفي روايتن جي اهم شخصيت بڻيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

شيخ عيسيٰ سنڌي 998هه/1590ع ۾ پنهنجي چاچي محمد عباس جي وفات کان پوءِ پاٽ آيو ۽ مقامي روحاني سلسلي سان سندس تعلق برقرار رهيو. هو بعد ۾ برهانپور موٽي ويو، جتي 1031هه/1622ع ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح پاٽ، سنڌ ۽ برهانپور جي وچ ۾ 16هين ۽ 17هين صديءَ دوران عالمن ۽ صوفين جي اچ وڃ ٻنهي علائقن وچ ۾ هڪ اهم علمي نيٽ ورڪ قائم ڪيو.

==تعليم==
پاٽ جي سڃاڻپ رڳو مذهبي مدرسن تائين محدود نه رهي، پر جديد تعليم جي شروعاتي دور ۾ پڻ هن ڳوٺ اهم ڪردار ادا ڪيو.

===قاضي احمدي جي تعليمي تحريڪ===
'''قاضي احمدي''' (پيدائش لڳ ڀڳ 1854ع) پاٽ جي جديد تعليمي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هو. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب هن لڳ ڀڳ '''1885ع''' ۾ پنهنجي اوطاق واري بنگلي ۾ هڪ پرائمري اسڪول قائم ڪيو، جنهن ۾ ڇوڪرن سان گڏ ڇوڪرين کي پڻ داخلا ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;QaziAhmadi&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%82%D8%A7%D8%B6%D9%8A+%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF%D9%8A
 |title=قاضي احمدي
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |accessdate=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

هي تاريخ پراڻي انگريزي وڪيپيڊيا مسودي ۾ ڏنل '''1915ع''' کان مختلف آهي؛ سنڌيانا قاضي احمديءَ جي قائم ڪيل ابتدائي اسڪول لاءِ 1885ع ڌاري تاريخ ڏئي ٿي، تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي واقعي طور پيش ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.

پاٽ ۾ عورتن جي تعليم لاءِ '''عائشه خاتون چنا''' پڻ نمايان هئي. سنڌيانا موجب هوءَ 1885ع ۾ پاٽ ۾ ڄائي ۽ '''1910ع''' ۾ هتي هڪ مڪتب/مدرسو قائم ڪيائين، جتي ڪيترن ڏهاڪن تائين تعليم ڏيندي رهي.&lt;ref name=&quot;AishaChanna&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B9%D8%A7%D8%A6%D8%B4%DB%81+%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%88%D9%86+%DA%86%D9%86%D8%A7
 |title=عائشه خاتون چنا
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |accessdate=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==آبادي==
1951ع جي پاڪستاني مردم شماريءَ ۾ پاٽ جي آبادي لڳ ڀڳ '''3,500''' ۽ گهرن جو تعداد لڳ ڀڳ '''590''' ڄاڻايو ويو هو. ان وقت ڳوٺ ۾ پرائمري اسڪول، مڊل اسڪول ۽ سينيٽري ڪميٽي پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Census1951&quot;&gt;{{cite report
 |title=Census of Pakistan, 1951: Village List
 |publisher=Government of Pakistan
 |year=1951
 |page=3
 |at=Dadu District section
 |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/7445/1/1409_1951_SIN.pdf
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

2017ع جي سرڪاري مردم شماريءَ موجب آبادي 9,507 ۽ گهرن جو تعداد 1,707 هو.&lt;ref name=&quot;Census2017&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%;&quot;
|+ '''پاٽ جي آباديءَ ۾ تاريخي تبديلي'''
! style=&quot;background:#d5e8d4;&quot; | سال
! style=&quot;background:#d5e8d4;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#d5e8d4;&quot; | گهر
! style=&quot;background:#d5e8d4;&quot; | ماخذ
|-
| 1951ع
| لڳ ڀڳ 3,500
| لڳ ڀڳ 590
| پاڪستان آدمشماري 1951ع&lt;ref name=&quot;Census1951&quot;/&gt;
|-
| 2017ع
| 9,507
| 1,707
| پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس&lt;ref name=&quot;Census2017&quot;/&gt;
|}

==مذهب ۽ صوفي ورثو==
پاٽ شريف جي تاريخ ۾ خانقاهن، مدرسن، مسجدن ۽ صوفي مزارن کي مرڪزي حيثيت حاصل رهي آهي. ذوالفقار علي ڪلهوڙي جي تحقيق موجب پراڻي پاٽ جي مذهبي منظرنامي ۾ صديقي–سهروردي بزرگن جون خانقاهون ۽ مزارون نمايان هيون.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

پاٽ جي مشهور روحاني ماڳن ۾ '''مخدوم فضل الاهي''' جي درگاهه پڻ شامل آهي. 17 آگسٽ 2016ع تي ان درگاهه جي سجاده نشين مخدوم افتخارالحق کي شاهي بازار ۾ هٿياربندن قتل ڪيو؛ واقعي کان پوءِ شهر ۾ ڪاروبار بند ٿي ويو ۽ وڏي تعداد ۾ عقيدتمند دادو سول اسپتال پهتا.&lt;ref name=&quot;Dawn2016&quot;&gt;{{cite news
 |title=Pat Sharif shut after shrine custodian gunned down
 |url=https://www.dawn.com/news/1278219
 |work=[[Dawn]]
 |date=18 August 2016
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==زراعت ۽ معيشت==
پاٽ جي چوڌاري سنڌوءَ جي ميداني زمين آهي ۽ علائقي جي زرعي معيشت تي سنڌو درياھ ۽ جديد دور ۾ دادو ڪئنال جي آبپاشيءَ جو اثر رهيو آهي. ''آئين اڪبري'' ۾ پاتر محل لاءِ مقرر ڪيل وڏي روينيو رقم مان پڻ مغل دور ۾ هن علائقي جي زرعي پيداوار جي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Ain&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt;

موجوده شهر ۾ شاهي بازار ۽ پراڻي بازار ٻه تاريخي تجارتي مرڪز رهيا آهن. مقامي تاريخ موجب پراڻي بازار ۾ ورهاڱي کان اڳ هندو ۽ مسلمان واپاري گڏ ڪاروبار ڪندا هئا؛ 1947ع کان پوءِ ان جي تجارتي جوڙجڪ تبديل ٿي ۽ آهستي آهستي نئين يا شاهي بازار اهم مرڪز بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;KalhoroPaat&quot;/&gt;

==آمدورفت==
پاٽ جي اولهه طرف لڳ ڀڳ ڇهه ڪلوميٽر جي مفاصلي تي '''پيارو ڳوٺ ريلوي اسٽيشن''' واقع آهي. هي علائقو ريل ۽ مقامي روڊن وسيلي دادو ۽ سنڌ جي ٻين آبادين سان ڳنڍيل آهي.

سنڌو درياھ جي تاريخي آمدورفت ۾ به پاٽ جي اهميت رهي. درياھ جي ٻئي پاسي [[مٺياڻي]] سان ٻيڙين ۽ پتڻن ذريعي آمدورفت ۽ واپار ٿيندو هو.

==مشهور شخصيتون==
پاٽ ڪيترن ئي عالمن، تعليمدانن، اديبن، صوفين ۽ سرڪاري شخصيتن جي اباڻي شهر طور مشهور آهي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ '''پاٽ سان لاڳاپيل چونڊ شخصيتون'''
! style=&quot;background:#cfe2f3;&quot; | شخصيت
! style=&quot;background:#cfe2f3;&quot; | دور
! style=&quot;background:#cfe2f3;&quot; | سڃاڻپ
|-
| [[حيدر هروي]]
| 16هين صدي
| فارسي شاعر؛ ارغون دور ۾ پاٽ ۾ آباد ٿيو&lt;ref name=&quot;Tuhfat&quot;/&gt;
|-
| شيخ قاسم سنڌي سهروردي
| وفات 981هه/1573ع
| عالم ۽ سهروردي صوفي&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;
|-
| [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي برهانپوري]]
| وفات 1031هه/1622ع
| سنڌي صوفي، عالم ۽ شطاري بزرگ&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;
|-
| قاضي احمدي
| 1854ع–؟
| تعليمدان؛ پاٽ ۾ جديد تعليم جي اوائلي بانيڪارن مان&lt;ref name=&quot;QaziAhmadi&quot;/&gt;
|-
| عائشه خاتون چنا
| 1885ع–1975ع
| تعليمدان؛ 1910ع ۾ پاٽ ۾ مڪتب قائم ڪيائين&lt;ref name=&quot;AishaChanna&quot;/&gt;
|-
| [[امداد علي امام علي قاضي|علامه آءِ. آءِ. قاضي]]
| 1886ع–1968ع
| عالم، فيلسوف، قانوندان ۽ تعليمدان؛ سندس خاندان جو تعلق پاٽ سان هو
|-
| [[امينه خميساڻي]]
| 1913ع–2007ع
| سنڌي اديبه، مترجم ۽ تعليمدان
|-
| [[اختر علي قاضي]]
| 1944ع–2010ع
| سنڌ جو اڳوڻو وڏو وزير
|}

==ثقافتي ۽ تاريخي اهميت==
پاٽ جي اهميت کي ٽن تاريخي لاڳاپن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: پهريون، سنڌو درياھ جي بدلجندڙ وهڪرن سان جڙيل قديم آبادڪاري؛ ٻيو، سما، ارغون ۽ مغل دور ۾ هڪ علمي ۽ زرعي مرڪز؛ ۽ ٽيون، پاٽ جي صديقي–سهروردي عالمن جي وسيلي سنڌ کان برهانپور تائين قائم ٿيل علمي ۽ صوفيانه نيٽ ورڪ.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

همايون ۽ حميده بانو جي 948هه/1541ع واري شادي، ''آئين اڪبري'' ۾ پاتر محل جو اندراج، حيدر هروي جهڙن فارسي عالمن جي رهائش ۽ پاٽائي عالمن جي برهانپور ڏانهن منتقلي هن ننڍڙي شهر کي سنڌ، مغل هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا جي صوفيانه تاريخ سان ڳنڍين ٿا.&lt;ref name=&quot;Gulbadan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ain&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Tuhfat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[دادو]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[لوهم جو دڙو]]
* [[سيوهڻ]]
* [[برهانپور]]
* [[برهانپور ڪي سنڌي اولياء]]
* [[شیخ عيسيٰ جندالله|مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]]
* [[همايون]]
* [[حميده بانو بيگم]]
* [[امداد علي امام علي قاضي]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ مطالعو==
* {{cite book |last=Haig |first=Malcolm Robert |title=The Indus Delta Country: A Memoir, Chiefly on Its Ancient Geography and History |year=1894 |publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner &amp; Co. |location=London}}
* {{cite book |last=Abu'l-Fazl ibn Mubarak |title=The Ain-i-Akbari |others=H. S. Jarrett (trans.) |year=1891 |publisher=Asiatic Society of Bengal |location=Calcutta}}
* {{cite book |last=Begum |first=Gulbadan |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma) |translator=Annette S. Beveridge |year=1902 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London}}
* {{cite book |last=مجمدار |first=اين. جي. |title=Explorations in Sind |year=1934}}
* {{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1999}}
* {{cite book |last=مير علي شير قانع ٺٽوي |title=تحفة الڪرام |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=2004}}
* گلزار ڪلهوڙو پاٽائي، ''پاٽ شريف تاريخ جي آئيني ۾: تحقيقي جائزو''.

[[زمرو:دادو ضلعو]]
[[زمرو:دادو تعلقي جون آباديون]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ ۾ تصوف]]</text>
      <sha1>9hd7fmfb6v6sspjau1d54v7wlki7fog</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حبيب بن المهلب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38339</id>
    <revision>
      <id>417103</id>
      <parentid>373322</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T12:35:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17496" sha1="b9g4sd5rtfzfv60hs8w3mngvtk4x1ug" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name = حبيب بن مهلب
| native_name = حبيب بن المهلب الأزدي
| office = [[سنڌ جا اموي گورنر|سنڌ جو اموي والي]]
| term_start = 96هه (715ع)
| term_end = 99هه (717ع)
| monarch = [[سليمان بن عبدالملڪ]]
| predecessor = [[عامر بن عبدالله]]
| successor = [[عمر بن مسلم باهلي]]
| birth_date =
| birth_place =
| death_date = 102هه (720ع)
| death_place = العقر، [[عراق]]
| father = [[مهلب بن ابي صفره]]
| relatives = [[يزيد بن مهلب]] (ڀاءُ)
| allegiance = [[اموي خلافت]]
| dynasty = [[بنو اميه]]
| religion = [[اسلام]]
}}

'''حبيب بن مهلب''' ({{lang-ar|حبيب بن المهلب الأزدي}}؛ وفات 102هه/720ع)، پورو نالو '''حبيب بن المهلب بن ابي صفره الأزدي العتڪي'''، [[اموي خلافت]] جو عرب فوجي اڳواڻ، صوبائي عملدار ۽ [[مهلبي خاندان]] جو فرد هو. هو مشهور سپهه سالار [[مهلب بن ابي صفره]] جو پٽ ۽ [[يزيد بن مهلب]] جو ڀاءُ هو. خليفي [[سليمان بن عبدالملڪ]] جي دور ۾ هو [[سنڌ]] جي فوجي ۽ انتظامي معاملن سان وابسته ٿيو ۽ سنڌ جي اموي والين مان شمار ٿئي ٿو. بعد ۾ هن پنهنجي ڀاءُ يزيد بن مهلب جي اموي حڪومت خلاف بغاوت ۾ حصو ورتو ۽ 102هه (720ع) ۾ [[العقر جي جنگ]] ۾ مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;Tabari&quot;&gt;{{cite book
 |last=الطبري
 |first=محمد بن جرير
 |title=تاريخ الرسل والملوك
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي تاريخي ادب ۾ حبيب بن مهلب کي سليمان بن عبدالملڪ جي دور جو سنڌ جو گورنر ڄاڻايو ويو آهي. عبدالمجيد سنڌي موجب سندس ڏينهن ۾ سنڌ جي اندروني امن امان جي صورتحال متاثر ٿي ۽ محمد بن قاسم کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بيچيني جاري رهي.&lt;ref name=&quot;ميمڻ&quot;&gt;{{cite journal
 |last=ميمڻ
 |first=عبدالمجيد سنڌي
 |title=سنڌ ۽ ملتان جون عربي حڪومتون
 |journal=مهراڻ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |year=1961
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== نسب ۽ خاندان ==
حبيب جو نسب '''حبيب بن المهلب بن ابي صفرة''' هو. سندس خاندان [[ازد]] قبيلي جي عتيڪ شاخ سان تعلق رکندو هو ۽ انهيءَ ڪري کيس '''الأزدي العتڪي''' پڻ چيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=ابن حزم
 |first=علي بن أحمد
 |title=جمهرة أنساب العرب
 |pages=367–368
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

سندس پيءُ مهلب بن ابي صفره عراق، فارس ۽ خراسان جي فوجي تاريخ جو مشهور عرب سپهه سالار هو. حبيب جا ڪيترائي ڀائر پڻ اموي دور جي فوجي ۽ سياسي معاملن ۾ سرگرم رهيا، جن مان [[يزيد بن مهلب]] سڀ کان وڌيڪ مشهور ٿيو.

== شروعاتي فوجي زندگي ==
حبيب پنهنجي پيءُ مهلب بن ابي صفره جي ماتحت فوجي زندگي شروع ڪئي. 67هه (686–687ع) جي لڳ ڀڳ ۽ وري 76هه (695–696ع) ۾ هن پنهنجي پيءُ سان گڏ [[ازارقه]] خوارجن خلاف بصره، اهواز ۽ فارس جي علائقن ۾ هلندڙ مهمن ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Tabari&quot;/&gt;

78هه (697–698ع) ۾ ازارقه خلاف وڏين فوجي ڪارروائين جي پڄاڻي کان پوءِ مهلب کي [[خراسان]] جو والي مقرر ڪيو ويو ۽ حبيب پڻ ساڻس گڏ خراسان ويو. اتي هن پنهنجي پيءُ جي فوجي مهمن ۾ حصو ورتو. وچ ايشيا ڏانهن مهمن دوران کيس فوجي دستن جي اڳواڻي پڻ ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Tabari&quot;/&gt;

83هه (702ع) ۾ مهلب بن ابي صفره جي وفات وقت حبيب پنهنجي پيءُ وٽ موجود هو. ان کان پوءِ هن فوج کي پنهنجي ڀاءُ يزيد بن مهلب وٽ پهچايو، جنهن کي خراسان جو والي تسليم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Tabari&quot;/&gt;

== ڪرمان ۽ حجاج سان اختلاف ==
حبيب ڪجهه عرصي لاءِ [[ڪرمان]] جي انتظام سان پڻ وابسته رهيو. بعد ۾ [[حجاج بن يوسف]] ۽ مهلبي خاندان جا سياسي لاڳاپا خراب ٿيا ۽ حبيب سميت خاندان جي ڪيترن ماڻهن پنهنجا عهدا وڃايا.

87هه (706ع) جي لڳ ڀڳ مهلبي خاندان جي اثر کي محدود ڪيو ويو. حبيب کي پڻ عهدي تان هٽايو ويو ۽ بعد ۾ خاندان جي ٻين ماڻهن سان گڏ گرفتار ڪيو ويو. روايتن موجب مهلبي خاندان جي ماڻهن کي سخت سلوڪ کي منهن ڏيڻو پيو، پر خليفي [[وليد بن عبدالملڪ]] جي حڪم سان کين امان ملي.&lt;ref name=&quot;Tabari&quot;/&gt;

== سليمان بن عبدالملڪ جو دور ==
96هه (715ع) ۾ وليد بن عبدالملڪ جي وفات کان پوءِ [[سليمان بن عبدالملڪ]] خليفو ٿيو. نئين خليفي جي اقتدار ۾ اچڻ سان حجاج بن يوسف سان لاڳاپيل ڪيترن عملدارن جي سياسي حيثيت تبديل ٿي، جڏهن تہ مهلبي خاندان ٻيهر اثر حاصل ڪرڻ لڳو.

حبيب جو ڀاءُ يزيد بن مهلب ٻيهر اموي سلطنت جي اوڀر وارن علائقن جي سياست ۾ اهم شخصيت بڻجي ويو. ساڳئي سياسي تبديليءَ دوران [[محمد بن قاسم]] کي سنڌ مان واپس گهرايو ويو ۽ سنڌ جي فوجي، مالي ۽ انتظامي معاملن لاءِ نوان عملدار مقرر ٿيا.

== سنڌ جي مقرري ==
سليمان بن عبدالملڪ جي دور ۾ حبيب بن مهلب کي سنڌ ۽ هند جي فوجي معاملن سان وابسته ڪيو ويو. خليفه بن خياط جي تاريخي روايت موجب حبيب کي '''حرب الهند'''، يعني هند سان لاڳاپيل فوجي معاملن جي ذميواري ڏني وئي، جڏهن تہ سنڌ جو خراج شروع ۾ ٻين عملدارن جي حوالي هو.&lt;ref name=&quot;Khalifa&quot;&gt;{{cite book
 |last=ابن خياط
 |first=خليفه
 |title=تاريخ خليفة بن خياط
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ انتظام هيٺ [[يزيد بن ابي ڪبشه]] سنڌ جي خراج سان وابسته ٿيو، پر هو ٿوري ئي عرصي کان پوءِ وفات ڪري ويو. ان کان پوءِ مالي انتظام ۾ وڌيڪ تبديليون ٿيون ۽ آخرڪار سنڌ جا '''حرب ۽ خراج'''، يعني فوجي ۽ مالي ٻئي اختيار، حبيب بن مهلب جي حوالي ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Khalifa&quot;/&gt;

سنڌي تاريخي ماخذن ۾ محمد بن قاسم کان پوءِ ايندڙ مختصر مدي وارن عملدارن جو تسلسل ڪجهه مختلف نموني ڏنو ويو آهي. انهن ۾ [[عامر بن عبدالله]] کان پوءِ حبيب بن مهلب کي سنڌ جو گورنر ڄاڻايو ويو آهي. اهڙيءَ طرح قديم عربي ماخذن ۾ ملندڙ ''حرب'' ۽ ''خراج'' جي جدا انتظامي عهدن ۽ بعد جي سنڌي تاريخن ۾ استعمال ٿيل عام اصطلاح ''گورنر'' جي وچ ۾ فرق کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

== سنڌ ۾ آمد ==
حبيب جي سنڌ پهچڻ وقت محمد بن قاسم جي دور ۾ قائم ٿيل سياسي صورتحال ۾ تبديلي اچي چڪي هئي. محمد بن قاسم جي واپسي کان پوءِ ڪيترن مقامي حڪمرانن ۽ سردارن ٻيهر پنهنجي علائقن ۾ سياسي سرگرمي شروع ڪئي هئي. [[راجا ڏاهر]] جو پٽ [[جيسينا]] پڻ [[برهمڻ آباد]] ڏانهن واپس آيو هو.

حبيب سنڌ پهچي [[سنڌو درياهه|مهران]] جي ڪناري تي پنهنجو فوجي لشڪرگاهه قائم ڪيو. تاريخي روايتن موجب [[اروڙ]] جي ماڻهن سندس اطاعت قبول ڪئي. هن مقامي مخالفن خلاف فوجي ڪارروائي پڻ ڪئي، پر سندس دور سان محمد بن قاسم جي مهمن جهڙي وڏي نئين علائقائي فتح منسوب نه ٿي ٿئي.&lt;ref name=&quot;IbnAthir&quot;&gt;{{cite book
 |last=ابن الأثير
 |first=عز الدين
 |title=الكامل في التاريخ
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

== اروڙ ۽ مقامي مزاحمت ==
[[اروڙ]] سنڌ جي قديم سياسي ۽ انتظامي مرڪزن مان هڪ هو. محمد بن قاسم جي وڃڻ کان پوءِ پيدا ٿيل غير يقيني صورتحال ۾ اروڙ جي ماڻهن جو حبيب جي اطاعت قبول ڪرڻ اموي اقتدار لاءِ اهم هو.

سنڌي تاريخي روايتن موجب حبيب باغين ۽ مخالف مقامي قوتن خلاف ڪارروائي ڪئي ۽ ڪجهه مزاحمت ڪندڙ سردارن کي شڪست ڏني.&lt;ref name=&quot;سنڌتاريخ&quot;&gt;{{cite book
 |last=نظاماڻي
 |first=مولوي نور محمد
 |author2=عبدالغني عبدالله
 |author3=محمد صديق ”مسافر“
 |title=تاريخ سنڌ
 |edition=پهريون
 |year=2006
 |publisher=مهراڻ اڪيڊمي
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

انهن ڪارروائين جو بنيادي مقصد نون علائقن جي وڏي پيماني تي فتح ڪرڻ بدران محمد بن قاسم کان پوءِ ڪمزور ٿيل اموي انتظام کي مستحڪم ڪرڻ ۽ موجود قبضي کي برقرار رکڻ هو.

== جيسينا ۽ برهمڻ آباد ==
حبيب جي سنڌ واري دور جي اهم سياسي مسئلن مان هڪ [[جيسينا]] جي ٻيهر سرگرمي هئي. محمد بن قاسم جي سنڌ مان وڃڻ کان پوءِ جيسينا [[برهمڻ آباد]] ۾ داخل ٿيو ۽ پنهنجي خاندان جي اڳوڻي سياسي اثر کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;سنڌتاريخ&quot;/&gt;

بعد جي سنڌي تاريخي روايتن موجب حبيب برهمڻ آباد خلاف ڪارروائيءَ جو ارادو ڪيو، پر ان دوران دمشق ۾ سياسي صورتحال تبديل ٿي وئي. خليفي سليمان بن عبدالملڪ جي وفات کان پوءِ نئين خليفي [[عمر بن عبدالعزيز]] جي حڪومت قائم ٿي، جنهن اوڀر وارن صوبن ۾ نيون انتظامي تبديليون ڪيون.

== سليمان بن عبدالملڪ جي وفات ۽ معزولي ==
سليمان بن عبدالملڪ جي وفات '''20 صفر 99هه''' مطابق '''22 سيپٽمبر 717ع''' جي لڳ ڀڳ ٿي. سندس وفات کان پوءِ [[عمر بن عبدالعزيز]] اموي خليفو ٿيو.

نئين خليفي مهلبي خاندان جي سياسي حيثيت ۾ تبديليون ڪيون. يزيد بن مهلب کي سندس عهدي تان هٽايو ويو ۽ گرفتار ڪيو ويو، جڏهن تہ حبيب پڻ سنڌ جي انتظام کان الڳ ٿي ويو.

سنڌي تاريخي روايتن موجب حبيب جي جاءِ تي [[عمر بن مسلم باهلي]] کي سنڌ جو حاڪم مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;سنڌتاريخ&quot;/&gt; ان بنياد تي حبيب جي سنڌ واري حڪومت جي پڄاڻي عام طور '''99هه (717ع)''' ۾ رکي سگهجي ٿي، جيتوڻيڪ ڪجهه ٻين تاريخي ترتيبن ۾ سندس انتظامي تعلق 100هه (718–719ع) تائين پڻ ڄاڻايو ويو آهي.

سنڌ ڇڏڻ کان پوءِ حبيب آخرڪار [[بصرو|بصري]] ڏانهن موٽي ويو.

== عمر بن عبدالعزيز جي دور ۾ سنڌ ==
حبيب جي معزولي کان پوءِ سنڌ جي اموي پاليسي ۾ تبديلي آئي. بعد جي اسلامي تاريخي روايتن موجب خليفي [[عمر بن عبدالعزيز]] سنڌ ۽ هند جي مقامي حڪمرانن ڏانهن خط موڪليا ۽ کين اسلام قبول ڪرڻ جي دعوت ڏني.

ڪجهه بعد جي تاريخي روايتن ۾ ڏاهر جي پٽ جيسينا جي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. اهڙن واقعن جي تفصيل بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي، تنهنڪري انهن کي قطعي حقيقت بدران ماخذن ۾ محفوظ روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

== يزيد بن مهلب جي بغاوت ==
[[عمر بن عبدالعزيز]] جي وفات رجب 101هه (فيبروري 720ع) ۾ ٿي. ان کان پوءِ [[يزيد بن عبدالملڪ]] خليفو ٿيو. انهيءَ سياسي تبديليءَ دوران [[يزيد بن مهلب]] قيد مان فرار ٿيو ۽ عراق ۾ اموي حڪومت خلاف بغاوت شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;Tabari&quot;/&gt;

ان وقت حبيب بصره ۾ پنهنجي ڀائرن سان گڏ هو. يزيد جي سرگرمين سبب بصره جي اموي انتظام مهلبي خاندان جي ماڻهن کي گرفتار ڪيو، پر يزيد بن مهلب پنهنجي حامين سان بصره تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو ۽ حبيب سميت سندس ڀائر آزاد ٿيا.

حبيب پنهنجي ڀاءُ جي بغاوت ۾ شامل ٿيو. جڏهن [[مسلمه بن عبدالملڪ]] جي اڳواڻيءَ ۾ شامي اموي فوج عراق ڏانهن وڌي ته حبيب يزيد کي وڌيڪ محفوظ فوجي حڪمت عملي اختيار ڪرڻ جي صلاح ڏني. تاريخي روايتن موجب هن فارس يا ٻين محفوظ علائقن ڏانهن منتقل ٿيڻ بابت صلاح ڏني، پر يزيد عراق ۾ ئي فيصلائتي مقابلي جو رستو اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;Tabari&quot;/&gt;

== العقر جي جنگ ۽ وفات ==
102هه (720ع) ۾ اموي حڪومت ۽ يزيد بن مهلب جي فوجن وچ ۾ [[العقر جي جنگ]] لڳي. حبيب پنهنجي ڀاءُ جي لشڪر جي ساڄي پاسي جي فوجي دستي جي قيادت ڪئي.&lt;ref name=&quot;IbnKathir&quot;&gt;{{cite book
 |last=ابن كثير
 |first=إسماعيل بن عمر
 |title=البداية والنهاية
 |chapter=ثم دخلت سنة ثنتين ومائة
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

جنگ دوران حبيب مارجي ويو ۽ ٿوري ئي عرصي اندر سندس ڀاءُ يزيد بن مهلب پڻ مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;IbnKathir&quot;/&gt; حبيب جي وفات '''102هه (720ع)''' ۾ ٿي. موجود ماخذن مان سندس وفات جو صحيح هجري مهينو يقيني نموني مقرر ڪرڻ مشڪل آهي، تنهنڪري سال کان وڌيڪ مخصوص تاريخ لکڻ لاءِ وڌيڪ مضبوط ماخذ گهربل آهي.

== تاريخي اهميت ==
سنڌ جي تاريخ ۾ حبيب بن مهلب جي حڪومت محمد بن قاسم کان پوءِ واري عبوري اموي دور جو حصو هئي. محمد بن قاسم جي معزولي کان پوءِ سنڌ جي فوجي، مالي ۽ صوبائي انتظام ۾ ٿوري عرصي اندر ڪيترائي عملدار تبديل ٿيا.&lt;ref name=&quot;Khalifa&quot;/&gt;

حبيب جي دور جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي '''حرب''' ۽ '''خراج''' جي اختيارن جو آخرڪار سندس هٿ هيٺ گڏ ٿيڻ هئي. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو تہ شروعات ۾ سنڌ جي فوجي ۽ مالي معاملن لاءِ جدا عملدار مقرر ڪرڻ کان پوءِ اموي انتظام انهن ذميوارين کي ٻيهر هڪ مرڪزي عملدار وٽ گڏ ڪيو.&lt;ref name=&quot;Khalifa&quot;/&gt;

سندس سنڌ واري دور ۾ اروڙ اموي اطاعت هيٺ رهيو، جڏهن تہ برهمڻ آباد ۽ ٻين علائقن ۾ مقامي سياسي قوتن جي ٻيهر اڀرڻ سبب اموي اقتدار کي چئلينج درپيش رهيو. تنهنڪري سندس حڪومت کي نئين وڏي فتح جي دور بدران محمد بن قاسم کان پوءِ اموي اقتدار کي برقرار رکڻ ۽ ٻيهر منظم ڪرڻ واري مرحلي طور ڏسي سگهجي ٿو.

حبيب جي سوانح سنڌ کان ٻاهر به اموي سلطنت جي تاريخ سان ڳنڍيل آهي. هو مهلب بن ابي صفره جو پٽ، يزيد بن مهلب جو ڀاءُ، خراسان ۽ ڪرمان جي فوجي سياست جو حصو، سنڌ جو والي ۽ آخرڪار مهلبي بغاوت جو فوجي اڳواڻ رهيو.

== سنڌ جي اموي گورنرن جي فهرست ==
{{سنڌ جي اموي گورنرن جي فھرست}}

== پڻ ڏسو ==
* [[محمد بن قاسم]]
* [[عامر بن عبدالله]]
* [[يزيد بن ابي ڪبشه]]
* [[مهلب بن ابي صفره]]
* [[يزيد بن مهلب]]
* [[سليمان بن عبدالملڪ]]
* [[عمر بن عبدالعزيز]]
* [[عمر بن مسلم باهلي]]
* [[جيسينا]]
* [[اروڙ]]
* [[برهمڻ آباد]]
* [[سنڌ تي عربن جي فتح]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}</text>
      <sha1>b9g4sd5rtfzfv60hs8w3mngvtk4x1ug</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سليمان تاجر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38376</id>
    <revision>
      <id>417162</id>
      <parentid>255783</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T15:41:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20965" sha1="pej3e445u89jxqlhuxu7ou9scq14qdc" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = سليمان تاجر
| native_name = سليمان التاجر السيرافي
| native_name_lang = ar
| birth_date = نامعلوم
| birth_place = [[سيراف]] سان منسوب، [[عباسي خلافت]]
| death_date = نامعلوم
| occupation = واپاري، سامونڊي سياح
| known_for = هند ۽ چين بابت نائين صديءَ جو سفرنامي وارو احوال
| notable_works = ''اخبار الصين والهند'' سان روايتي نسبت
| era = [[عباسي خلافت]]
| religion = [[اسلام]]
}}

'''سليمان تاجر''' ({{lang-ar|سليمان التاجر}})، جنهن کي '''سليمان سيرافي''' يا '''سليمان التاجر السيرافي''' پڻ سڏيو ويو آهي، نائين صدي عيسويءَ/ٽين صدي هجريءَ سان لاڳاپيل مسلمان واپاري ۽ سامونڊي سياح هو، جنهن سان [[هندستان]] ۽ [[چين]] بابت '''237هه (851ع)''' ۾ لکيل هڪ قديم عربي سفرنامي جو احوال روايتي طور منسوب ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;IranicaBombay&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Bombay: Persian Communities of
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bombay-persian-communities-of/
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

روايتي تحقيق ۾ هن کي [[سيراف]] سان تعلق رکندڙ واپاري قرار ڏنو ويو آهي، جيڪو [[فارسي نار]] کان [[هندستان]] ۽ چين تائين هلندڙ سامونڊي واپار سان واقف هو. سندس نالي سان منسوب احوال نائين صديءَ جي [[هندي سمنڊ]] واري سامونڊي دنيا، هندستان، [[سري لنڪا|سرانديپ]]، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين بابت قديم عربي معلومات جي اهم ماخذن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;NYU&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abū Zayd al-Sīrāfī
 |translator=Mackintosh-Smith, Tim
 |title=Accounts of China and India
 |publisher=New York University Press
 |year=2017
 |isbn=9781479830596
 |url=https://nyupress.org/9781479830596/accounts-of-china-and-india/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ سڃاڻپ ==
''تاجر'' سندس ذاتي نالو نه پر عربي لقب آهي، جنهن جي معنيٰ '''واپاري''' آهي. بعد واري علمي ادب ۾ کيس ''سليمان التاجر''، ''سليمان السيرافي'' ۽ ''سليمان التاجر السيرافي'' جي نالن سان سڃاتو ويو آهي.

''سيرافي'' نسبت کيس [[سيراف]] سان ڳنڍي ٿي، جيڪو عباسي دور ۾ فارسي نار جي ڪناري تي هڪ اهم بين الاقوامي بندرگاهه هو. سيراف جا واپاري عمان، هندستان، سرانديپ، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سامونڊي واپار ڪندا هئا.

سليمان جي ڄمڻ ۽ وفات جا سال يا هجري مهينا معتبر ماخذن ۾ محفوظ ناهن. تنهنڪري سندس Infobox ۾ بنا ماخذ جي اندازي واري تاريخ ڏيڻ مناسب ناهي.

== سفرنامي جي نسبت بابت مسئلو ==
سليمان تاجر سان منسوب متن جي مصنفيت بابت پراڻي ۽ جديد تحقيق ۾ فرق آهي. پراڻن ڇاپن ۽ ڪيترن ثانوي ماخذن ۾ '''237هه (851ع)''' واري پهرين احوال کي سليمان تاجر جو سفرنامو قرار ڏنو ويو، ۽ اهو مواد پوءِ ''سلسلة التواريخ'' يا چين ۽ هند بابت سفرنامي جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;IranicaBombay&quot;/&gt;

پر جديد تنقيدي تحقيق وڌيڪ محتاط آهي. ''Library of Arabic Literature'' جي جديد ايڊيشن '''''Accounts of China and India''''' ۾ 851ع واري پهرين حصي کي هڪ '''اڻڄاتل سامونڊي واپاري''' جو احوال قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن تہ [[ابو زيد سيرافي]] ڏهين صديءَ جي شروعات ۾ ان سان وڌيڪ روايتون ۽ معلومات ملائي ٻيو حصو ترتيب ڏنو.&lt;ref name=&quot;NYU&quot;/&gt;

ان ڪري سليمان تاجر کي بنا وضاحت جي سڄي موجوده ڪتاب جو واحد مصنف قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو؛ البت 851ع واري متن جي سليمان تاجر ڏانهن '''روايتي نسبت''' تاريخي ادب ۾ گهڻي پراڻي آهي.

== 237هه (851ع) وارو احوال ==
سليمان سان منسوب هند ۽ چين بابت بيان '''237هه (851ع)''' سان تاريخ ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaChina&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Carswell
 |first=John
 |title=ČĪNĪ
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=V
 |pages=590–593
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cini-lit/
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

هي تاريخ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ تہ اها هن احوال کي هندستاني سمنڊ ۽ چين بابت محفوظ ٿيل ابتدائي عربي بيانن مان هڪ بڻائي ٿي.

سنڌ بابت سنڌي تحقيقي ادب ۾ پڻ سليمان تاجر کي انهن عرب سياحن ۽ واپارين ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جن سنڌ ۽ هند جي سامونڊي دنيا بابت معلومات محفوظ ڪئي.&lt;ref name=&quot;Memon&quot;&gt;{{cite journal
 |last=ميمڻ
 |first=عبدالمجيد سنڌي
 |title=سنڌ ـ سياحن جي نظر ۾
 |journal=مهراڻ
 |issue=1
 |year=1991
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== هندستان ڏانهن سفر ==
سليمان سان منسوب احوال مان نائين صديءَ جي هندستان بابت ڪيتريون معلوماتون ملن ٿيون. هن مختلف هندستاني حڪمرانن، سامونڊي علائقن، واپار، سماجي رسمن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت بيان ڏنا.

خاص طور هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري جي هڪ حڪمران، جنهن کي عربي متن ۾ '''بلهرا''' جي لقب سان ياد ڪيو ويو، بابت معلومات اهم آهي. اسلامي جاگرافيدانن وٽ ''بلهرا'' عام طور [[راشٽرڪوٽ سلطنت]] جي حڪمران لاءِ استعمال ٿيندڙ لقب هو.

سليمان جي بيان موجب بلهرا مسلمانن سان سٺو سلوڪ ڪندڙ حڪمرانن مان هو. ''Encyclopaedia Iranica'' پڻ 237هه (851ع) واري سليمان تاجر جي بيان مان نقل ڪندي ٻڌائي ٿي تہ ''Komkam'' جي بلهرا ۽ سندس رعيت مسلمانن سان دوستاڻو رويو رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;IranicaBombay&quot;/&gt;

== هندستان جون سياسي طاقتون ==
سليمان سان منسوب متن نائين صديءَ جي هندستان جي مختلف وڏين سياسي طاقتن بابت پڻ معلومات ڏئي ٿو.

ان ۾ '''جرز''' يا گُرجر حڪمران جو ذڪر اچي ٿو، جنهن کي جديد تاريخنگاري [[گُرجر-پرتيهار سلطنت]] سان ڳنڍي ٿي. ان دور ۾ [[مهير ڀوج]] گُرجر-پرتيهار سلطنت جي اهم حڪمرانن مان هو.

احوال ۾ هندستان جي هڪ ٻي وڏي طاقت '''رُهمي''' يا ''Rahma'' جو پڻ ذڪر آهي. انهن پراڻن عربي جاگرافيائي نالن کي جديد ملڪن يا خاندانن سان سڃاڻڻ بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهن، تنهنڪري انهن کي قطعي جديد سڃاڻپ سان پيش ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ مناسب آهي.

== سنڌ سان لاڳاپو ==
سنڌي تاريخنگاري ۾ سليمان تاجر کي سنڌ مان گذرندڙ يا سنڌ جي سامونڊي دنيا سان واقف عرب سياحن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Memon&quot;/&gt;

نائين صديءَ ۾ [[سنڌ]] فارسي نار ۽ هندستاني سمنڊ جي واپاري نظام جو اهم حصو هئي. عراق ۽ سيراف کان اوڀر طرف ويندڙ سامونڊي جهاز سنڌ، هندستان جي اولهندي ڪناري، سرانديپ ۽ اڳتي چين سان ڳنڍيل واپاري رستن جو حصو هئا.

تنهن هوندي بہ موجود جديد تحقيق مان سليمان جي سنڌ اندر ڪهڙن مخصوص شهرن جو ذاتي دورو ڪرڻ قطعي طور ثابت ڪرڻ ڏکيو آهي. تنهنڪري ''هن سنڌ جو سفر ڪيو'' واري روايتي سنڌي بيان کي ماخذ ڏانهن منسوب ڪرڻ مناسب آهي، نه تہ بنا شرط جي سوانحي حقيقت طور لکڻ.

== هندي سمنڊ جو سامونڊي واپار ==
سليمان سان منسوب احوال جي وڏي اهميت ان ۾ محفوظ ٿيل نائين صديءَ جي سامونڊي واپار جي معلومات آهي. ان دور ۾ [[بصرو]]، [[سيراف]] ۽ [[عمان]] جا واپاري هندستاني سمنڊ مان ٿيندا هندستان، سرانديپ، ملايا ۽ چين تائين پهچندا هئا.

اهي رستا رڳو سامان جي ڏي وٺ لاءِ نه هئا؛ انهن ذريعي ماڻهو، مذهبي برادريون، ٻوليون، سامونڊي علم ۽ ثقافتي روايتون پڻ مختلف علائقن ۾ منتقل ٿينديون هيون.

جديد تحقيق ''Accounts of China and India'' کي نائين ۽ ڏهين صدين ۾ قائم ٿيل وسيع هندستاني سمنڊ واري واپاري نيٽ ورڪ بابت غيرمعمولي عربي ماخذ قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;NYU&quot;/&gt;

== چين ==
سليمان سان منسوب احوال جو سڀ کان مشهور حصو [[تانگ گهراڻو|تانگ دور]] جي چين بابت آهي. چين کي هڪ وڏي، منظم ۽ واپاري لحاظ کان ترقي يافته ملڪ طور بيان ڪيو ويو آهي.

متن ۾ چين جي حڪومتي انتظام، شهرن، محصولن، کاڌن، واپاري شين، عدالتي انتظام ۽ ڌارين واپارين جي زندگيءَ بابت معلومات ملي ٿي.

انهيءَ ڪري هي احوال چين بابت ابتدائي اسلامي جاگرافيائي ۽ سفري ادب جو هڪ اهم ماخذ بڻجي ويو.

== خانفو ==
عربي متن ۾ چين جي هڪ وڏي بندرگاهه جو نالو '''خانفو''' اچي ٿو، جنهن کي عام طور جديد [[گوانگجو]] (Canton/Guangzhou) سان سڃاتو وڃي ٿو.

هي بندرگاهه سامونڊي رستي سان ايندڙ پرڏيهي واپارين جو اهم مرڪز هو. فارسي نار، عمان، هندستان ۽ ٻين علائقن جا واپاري هتي ايندا هئا.

احوال ۾ خانفو ۾ رهندڙ مسلمان واپارين ۽ سندن مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت پڻ معلومات ملي ٿي.

== چين ۾ مسلمان ==
سليمان سان منسوب متن جي اهم خصوصيت چين ۾ آباد مسلمان واپارين بابت ابتدائي معلومات آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ نائين صديءَ تائين چين جي وڏي سامونڊي بندرگاهه ۾ مسلمانن جي منظم واپاري آبادي موجود هئي.

بعد ۾ ابو زيد سيرافيءَ جي اضافن سان گڏ هي متن چين ۾ مسلمانن، واپارين ۽ ٻين پرڏيهي برادرين جي موجودگي بابت اسلامي دنيا جي اهم ادبي شاهدين مان بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;NYU&quot;/&gt;

== چيني چينيءَ جا ٿانو ==
سليمان تاجر جي نالي سان منسوب سڀ کان مشهور مشاهدي مان هڪ چين جي نفيس '''چينيءَ جي ٿانون''' بابت آهي.

237هه (851ع) واري بيان ۾ چيني ڪاريگرن جي اهڙي نفيس مٽيءَ جي ٿانون جو ذڪر آهي، جيڪي ايترا سنها ۽ شفاف هئا جو انهن مان پاڻيءَ جي چمڪ ڏسي سگهبي هئي. ''Encyclopaedia Iranica'' هن کي چيني porcelain بابت قديم ترين واضح پرڏيهي حوالن مان شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;IranicaChina&quot;/&gt;

اهو بيان خاص طور تانگ دور جي اعليٰ معيار واري سفيد چينيءَ جي ٿانون سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaChina&quot;/&gt;

== چانهه بابت بيان ==
سليمان سان منسوب متن چين ۾ هڪ اهڙي ٻوٽي جي استعمال جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن جا پن گرم پاڻيءَ سان پيئندا هئا ۽ جنهن مان حڪومت کي آمدني حاصل ٿيندي هئي.

بعد جي محققن هن بيان کي [[چانهه]] بابت ابتدائي غيرچيني حوالن مان شمار ڪيو آهي. اهڙي طرح سندس سفرنامي واري روايت چانهه جي عالمي تاريخ جي مطالعي ۾ پڻ ذڪر هيٺ اچي ٿي.

== چين جو انتظام ==
احوال ۾ چيني شهري ۽ انتظامي نظام بابت ڪيترائي مشاهدا شامل آهن. واپارين جي داخلا، محصول، واپاري سامان جي نگراني ۽ حڪومتي عملدارن جي ڪم بابت بيان نائين صديءَ جي چين ۽ اسلامي دنيا جي انتظامي نظامن جي تقابلي مطالعي لاءِ دلچسپ مواد مهيا ڪري ٿو.

متن ۾ خوراڪ ۽ اناج جي فراهمي، بازارن ۽ شهرن جي انتظام بابت پڻ معلومات اچي ٿي.

== سرانديپ ==
هندستان کان چين ڏانهن ويندڙ سامونڊي رستي جي بيان ۾ [[سري لنڪا|سرانديپ]] پڻ اهم مقام رکي ٿي. وچئين دور جي مسلمان جاگرافيدانن ۽ واپارين لاءِ سرانديپ هندستاني سمنڊ جي اهم تجارتي منزل هئي.

هتان قيمتي پٿر، موتي ۽ ٻيون قيمتي شيون سامونڊي واپار ۾ شامل ٿينديون هيون. سليمان سان منسوب روايت اهڙي وسيع تجارتي دنيا کي بيان ڪري ٿي جيڪا اوڀر آفريڪا ۽ فارسي نار کان چين تائين پکڙيل هئي.&lt;ref name=&quot;NYU&quot;/&gt;

== سامونڊي مشاهدا ==
سفرنامي ۾ سامونڊي سفر جي خطرن، موسمي حالتن ۽ سامونڊي جانورن بابت پڻ ڪيترائي بيان موجود آهن.

وڏن وهيلن، طوفانن ۽ سمنڊ تي پيدا ٿيندڙ غيرمعمولي موسمي منظرن جا بيان ان دور جي ملاحن جي سامونڊي تجربي کي محفوظ ڪن ٿا. انهن بيانن ۾ حقيقي مشاهدي سان گڏ وچئين دور جون روايتون ۽ عجائباتي عنصر به شامل آهن.

ان ڪري انهن سڀني بيانن کي جديد سامونڊي سائنس جو سڌو بيان سمجهڻ بدران نائين ۽ ڏهين صديءَ جي سامونڊي علم ۽ ادبي روايت جي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجي.

== ابو زيد سيرافي ==
سليمان تاجر سان منسوب 237هه (851ع) واري مواد جي تاريخ سمجهڻ لاءِ '''[[ابو زيد سيرافي]]''' کي سليمان کان الڳ رکڻ ضروري آهي.

ابو زيد ڏهين صديءَ جي شروعات جو سيراف سان تعلق رکندڙ مصنف ۽ سامونڊي دنيا جو ڄاڻو هو. جديد تحقيق موجب هو '''303هه (915–916ع)''' ۾ سيراف کان [[بصرو]] منتقل ٿيو.&lt;ref name=&quot;NYU&quot;/&gt;

هن اڳ موجود هند ۽ چين واري احوال ۾ واپارين، ملاحن ۽ ٻين ماڻهن کان ٻڌل وڌيڪ معلومات شامل ڪئي. موجوده متن جو ٻيو وڏو حصو انهيءَ ابو زيد جي تدوين ۽ اضافن سان تعلق رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;NYU&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح '''سليمان تاجر ۽ ابو زيد سيرافي هڪ شخص نه آهن'''، جيتوڻيڪ پراڻي ثانوي ادب ۾ ٻنهي سان لاڳاپيل مواد ڪڏهن ڪڏهن گڏ پيش ڪيو ويو آهي.

== ڪتاب جو نالو ==
سليمان سان منسوب متن کي مختلف دورن ۽ ڇاپن ۾ مختلف نالن سان شايع ڪيو ويو آهي. انهن ۾ '''''اخبار الصين والهند'''''، '''''سلسلة التواريخ''''' ۽ جديد انگريزي ايڊيشن ۾ '''''Accounts of China and India''''' شامل آهن.

ان ڪري ''سلسلة التواريخ'' کي لازمي طور سليمان پاڻ طرفان 237هه ۾ ڏنل اصل ڪتابي عنوان قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي؛ هي نالو متن جي بعد واري مخطوطي ۽ اشاعتي روايت سان پڻ لاڳاپيل آهي.

== يورپ ۾ اشاعت ۽ تحقيق ==
هن عربي متن ڏانهن جديد يورپي عالمن جو ڌيان اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ويو. سليمان تاجر ۽ ابو زيد سيرافيءَ سان لاڳاپيل ''سلسلة التواريخ'' جو ڇاپو پيرس مان '''1811ع (1226هه)''' ۾ Louis-Mathieu Langlès جي ادارت هيٺ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;IranicaBombay&quot;/&gt;

ان کان پوءِ متن تي وڌيڪ تحقيق ٿي ۽ '''1845ع (1261–1262هه)''' ۾ فرانسيسي ترجمي سميت نئون ڇاپو شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;IranicaBombay&quot;/&gt;

جديد دور ۾ Tim Mackintosh-Smith جي تحقيق ۽ ترجمي سان متن '''''Accounts of China and India''''' جي عنوان هيٺ Library of Arabic Literature/New York University Press پاران شايع ڪيو ويو، جنهن ۾ مخطوطي جي مصنفيت ۽ ٻن مختلف مرحلن جي ترتيب بابت وڌيڪ محتاط موقف اختيار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;NYU&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
سليمان تاجر سان منسوب احوال نائين صديءَ جي هندستاني سمنڊ واري دنيا جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم آهي. ان ۾ هندستان، سرانديپ، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين جي واپار، سماج، قدرتي شين ۽ سامونڊي رستن بابت اهڙو مواد محفوظ ٿيو، جيڪو ٻين همعصر عربي ماخذن ۾ هميشه ايتري تفصيل سان نٿو ملي.&lt;ref name=&quot;NYU&quot;/&gt;

سنڌ جي تاريخ جي لحاظ کان هن احوال جي اهميت سنڌ کي ان وڏي سامونڊي ۽ واپاري نظام جي پسمنظر ۾ سمجهڻ ۾ آهي، جنهن ۾ فارسي نار، سنڌ ۽ هندستان جا بندرگاهه اوڀر ايشيا تائين پهچندڙ رستن سان ڳنڍيل هئا.

ساڳئي وقت جديد تحقيق جي روشنيءَ ۾ سليمان جي ذاتي سوانح ۽ متن جي مصنفيت بابت احتياط ضروري آهي. سندس ڄمڻ، وفات ۽ زندگيءَ جا گهڻا ذاتي تفصيل معلوم ناهن، ۽ 237هه (851ع) واري پهرين حصي جي سليمان ڏانهن نسبت روايتي آهي، جڏهن تہ جديد تنقيدي ايڊيشن ان جي مصنف کي اڻڄاتل سامونڊي واپاري قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;NYU&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ابن خرداذبه]]
* [[ابو زيد سيرافي]]
* [[اسلامي جاگرافي]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[سيراف]]
* [[هندي سمنڊ]]
* [[ريشم رستو]]
* [[گوانگجو]]
* [[عباسي خلافت]]
* [[عرب سياحن جا سنڌ بابت بيان]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |author=Abū Zayd al-Sīrāfī
 |translator=Mackintosh-Smith, Tim
 |title=Accounts of China and India
 |publisher=New York University Press
 |year=2017
 |isbn=9781479830596
 |language=en
}}

* {{cite book
 |title=Two Arabic Travel Books: Accounts of China and India and Mission to the Volga
 |editor1-last=Mackintosh-Smith
 |editor1-first=Tim
 |editor2-last=Montgomery
 |editor2-first=James E.
 |publisher=New York University Press
 |year=2014
 |isbn=9781479803507
 |language=en
}}

* {{cite journal
 |last=ميمڻ
 |first=عبدالمجيد سنڌي
 |title=سنڌ ـ سياحن جي نظر ۾
 |journal=مهراڻ
 |issue=1
 |year=1991
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
}}

[[زمرو:نائين صديءَ جا سياح]]
[[زمرو:مسلمان سياح]]
[[زمرو:عرب سياح]]
[[زمرو:سامونڊي سياح]]
[[زمرو:نائين صديءَ جا واپاري]]
[[زمرو:هندستان جا سياح]]
[[زمرو:چين جا سياح]]
[[زمرو:عباسي خلافت جا ماڻهو]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]</text>
      <sha1>pej3e445u89jxqlhuxu7ou9scq14qdc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ابو دلف مسعر بن مهلهل ينبوعي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38377</id>
    <revision>
      <id>417164</id>
      <parentid>256035</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T15:59:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21896" sha1="tj4vbmeycf5f4tab8thidjvsg0iwwrm" xml:space="preserve">{{Short description|ڏهين صديءَ جو عرب سياح، شاعر ۽ جاگرافيائي ليکڪ}}
{{Infobox person
| name = ابو دلف مسعر بن مهلهل ينبوعي
| native_name = أبو دلف مسعر بن مهلهل الخزرجي الينبوعي
| native_name_lang = ar
| birth_date = نامعلوم
| birth_place = نامعلوم
| death_date = نامعلوم
| occupation = سياح، شاعر، اديب ۽ جاگرافيائي ليکڪ
| era = چوٿين صدي هجري / ڏهين صدي عيسوي
| known_for = وچ ايشيا، هندستان ۽ ايران بابت سفرناما
| notable_works = ''الرسالة الأولى''، ''الرسالة الثانية''
}}

'''ابو دلف مسعر بن مهلهل ينبوعي''' ({{lang-ar|أبو دلف مسعر بن مهلهل الخزرجي الينبوعي}})، جنهن کي '''ابو دلف الخزرجي''' ۽ '''ابو دلف الينبوعي''' پڻ چيو وڃي ٿو، چوٿين صدي هجري/ڏهين صدي عيسويءَ جو عرب سياح، شاعر، اديب ۽ جاگرافيائي احوال لکندڙ هو. هو وچ ايشيا، هندستان، [[سنڌ]] ۽ ايران بابت پنهنجي ٻن سفرنامن يا رسالن جي ڪري مشهور آهي. سندس زندگيءَ جا صحيح سال معلوم ناهن، پر هو تقريباً چوٿين صدي هجريءَ جي وچ ڌاري، يعني ڏهين صدي عيسويءَ ۾ سرگرم هو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Bulliet
 |first=Richard W.
 |title=Abū Dolaf al-Yanbūʿī
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=I
 |pages=271–272
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abu-dolaf-al-yanbui-mesar-b/
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس مڪمل نالي ۾ ''الخزرجي'' سندس قبيلائي نسبت، جڏهن تہ ''الينبوعي'' [[ينبع]] ڏانهن نسبت ظاهر ڪري ٿي. جديد تحقيق کيس عرب اصل جو شخص قرار ڏئي ٿي. سندس شاعري ۽ ادبي سرگرمين جا حوالا پڻ وچئين دور جي عربي ماخذن ۾ محفوظ آهن.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== زندگي ==
ابو دلف جي ڄمڻ ۽ وفات جون پڪيون تاريخون معلوم ناهن. سندس زندگيءَ بابت قابل اعتماد معلومات پڻ محدود آهي. سندس پنهنجي سفرنامن، [[ابن نديم]]، ثعالبي ۽ ٻين وچئين دور جي ليکڪن جي بيانن مان معلوم ٿئي ٿو تہ هو ڏهين صدي عيسويءَ ۾ سرگرم هو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

هو [[ساماني سلطنت|ساماني]] امير [[نصر بن احمد ساماني]] جي زماني سان لاڳاپيل هو. نصر بن احمد '''301هه (914ع)''' کان '''331هه (943ع)''' تائين حڪومت ڪئي. ابو دلف پنهنجي پهرئين رسالي ۾ سندس درٻار ۽ اتي آيل هڪ سفارتي جماعت جو ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

[[ابن نديم]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[الفهرست]]''، جيڪو '''377هه (987–988ع)''' ڌاري مڪمل ٿيو، ۾ ابو دلف کي ذاتي طور سڃاڻندڙ شخص طور ذڪر ڪري ٿو ۽ کانئس جاگرافيائي معلومات پڻ نقل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

بعد ۾ ابو دلف جو واسطو [[بويهي سلطنت|بويهي]] درٻارن سان پڻ رهيو. ثعالبي کيس مشهور بويهي وزير [[صاحب بن عباد]]، وفات '''385هه (995ع)'''، جي ادبي حلقي سان وابسته ڪري ٿو ۽ کيس [[عضد الدوله]]، وفات '''372هه (983ع)'''، جي [[شيراز]] واري درٻار سان پڻ ڳنڍي ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== سفر ==
سنڌي تاريخي ماخذن موجب ابو دلف انهن شروعاتي عرب سياحن مان هو، جيڪي سنڌ ۽ هند ڏانهن خشڪيءَ جي رستن سان پهتا. روايتي بيان موجب هو [[بغداد]] کان [[ترڪستان]] ويو ۽ اتان ساماني حڪمران نصر بن احمد جي درٻار تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{حوالو_ويب
 |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A8%D9%88%20%D8%AF%D9%84%D9%81
 |title=ابو دلف
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس پهرئين رسالي موجب، بخارا ۾ هو هڪ اهڙي سفارتي جماعت سان شامل ٿيو جيڪا اوڀر طرف وڃي رهي هئي. ان سفر جو بيان وچ ايشيا ۽ ترڪ قبيلن کان اڳتي هڪ اهڙي حڪمران جي ملڪ تائين پهچي ٿو، جنهن کي متن ۾ چين جو بادشاهه سڏيو ويو آهي. ان کان پوءِ ابو دلف پنهنجي واپسيءَ جو رستو [[تبت]]، [[ڪشمير]]، [[ملتان]] ۽ ٻين هندستاني علائقن مان بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

بهرحال، جديد محققن هن پهرئين سفر جي جاگرافي ۽ ڪيترن بيانن جي تاريخي صداقت تي سوال اٿاريا آهن. تنهنڪري سندس چين، تبت ۽ هندستان واري سڄي سفر کي بنا احتياط جي قطعي تاريخي حقيقت سمجهڻ بدران ابو دلف جي پنهنجي سفرنامي جو بيان سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== چين ڏانهن سفارت ==
ابو دلف جي پهرئين رسالي مطابق [[بخارا]] ۾ رهڻ دوران هن ساماني امير نصر بن احمد جي درٻار ۾ هڪ سفارتي معاملو ڏٺو. سندس بيان موجب اوڀر جي هڪ حڪمران، جنهن کي هو چين جو بادشاهه سڏي ٿو، سان ساماني خاندان جو شاديءَ بابت سفارتي رابطو ٿيو.

روايت موجب ابو دلف انهيءَ سفارتي جماعت سان گڏ اوڀر طرف ويو. سندس بيان ۾ مختلف ترڪ قبيلن، شهرن، معدنيات، کاڌن، مذهبي عقيدن ۽ مقامي رسمن جو ذڪر ملي ٿو.

پر هن سفارت ۽ بيان ڪيل ”چيني“ حڪمران جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ اختلاف جو موضوع آهي. ان ڪري جديد تاريخنگاري ۾ ان کي ابو دلف جي روايت طور پيش ڪيو وڃي ٿو، نه تہ مڪمل طور ثابت ٿيل چين-ساماني سفارت طور.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== هندستان ۽ سنڌ ڏانهن سفر ==
ابو دلف جي پهرئين رسالي موجب هو اوڀر کان موٽندي [[تبت]] ۽ [[ڪشمير]] کان ٿيندو هندستان جي اتر-اولهندي علائقن ڏانهن آيو. سنڌي تاريخنگاري ۾ سندس رستي ۾ [[ملتان]]، [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] ۽ پوءِ سنڌ کان ڏکڻ هندستان ڏانهن سفر جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي پڻ ابو دلف کي بغداد کان ترڪستان ۽ چين ويندڙ ۽ پوءِ تبت، ڪشمير، ملتان ۽ سنڌ کان ٿيندي ڏکڻ هندستان پهچندڙ سياح طور بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Memon&quot;&gt;{{cite journal
 |last=ميمڻ
 |first=عبدالمجيد سنڌي
 |title=سنڌ ـ سياحن جي نظر ۾
 |journal=مهراڻ
 |issue=1
 |year=1991
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

سندس سفر جي شروعات کي عام طور '''331هه (942–943ع)''' جي لڳ ڀڳ رکيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ سندس بيان ۾ ساماني امير نصر بن احمد، وفات '''331هه (943ع)'''، جي درٻار جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== ملتان ==
ابو دلف جي سنڌ ۽ هند بابت بيان ۾ [[ملتان]] کي خاص اهميت حاصل آهي. سندس سفرنامي موجب ملتان ان وقت هڪ اهم اسلامي شهر هو، پر شهر ۾ قديم بت خانو پڻ موجود هو.

سنڌيانا ۾ ابو دلف جو بيان هن ريت نقل ڪيو ويو آهي تہ ملتان جي جامع مسجد بت خاني جي قبي سان لڳو لڳ هئي ۽ شهر ۾ اسلامي شان ۽ شوڪت موجود هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ملتان بابت سندس بيان ڏهين صدي عيسويءَ جي ان دور جي عڪاسي ڪري ٿو، جڏهن شهر اسلامي سياسي اقتدار هيٺ هجڻ سان گڏ هڪ مشهور مذهبي مرڪز پڻ هو.

ابو دلف ملتان جي حڪمران بابت پڻ هڪ نسب جو بيان ڏئي ٿو. جديد تحقيق ۾ سندس اها خبر بحث هيٺ رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ ٻين همعصر عرب جاگرافيدانن جا بيان ملتان جي حڪمران خاندان بابت سندس بيان سان مڪمل طور مطابقت نٿا رکن. تنهنڪري هن معلومات کي ابو دلف جي روايت طور پڙهڻ وڌيڪ مناسب آهي.

== منصوره ==
ملتان کان پوءِ ابو دلف جي سفرنامي ۾ [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] جو ذڪر اچي ٿو. منصوره ڏهين صديءَ ۾ سنڌ جو اهم سياسي، علمي ۽ واپاري مرڪز هو.

سنڌيانا ۾ محفوظ ابو دلف جي بيان موجب منصوره سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو ۽ اتان جو حڪمران پنهنجي نالي سان خطبو پڙهائيندو ۽ شرعي حدون جاري ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ابو دلف جو هي احوال ان ڪري اهم آهي جو اهو ڏهين صدي عيسويءَ جي سنڌ جي سياسي ۽ مذهبي انتظام بابت هڪ ٻاهرئين سياح سان منسوب شاهدي فراهم ڪري ٿو. البت سندس پهرئين رسالي جي مجموعي تاريخي اعتبار بابت جديد تحقيق ۾ موجود اعتراضن کي هن بيان جي استعمال وقت پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== سنڌ جا ٿانوَ ==
ابو دلف سان منسوب سنڌ بابت سڀ کان دلچسپ اقتصادي ۽ هنري بيانن مان هڪ هتان جي مٽيءَ جي ٿانوَن بابت آهي.

سندس بيان موجب سنڌ ۾ اهڙا نفيس ۽ خوشبودار مٽيءَ جا ٿانوَ ٺاهيا ويندا هئا، جيڪي ٻين ملڪن ۾ چيني ٿانوَن طور وڪرو ٿيندا هئا، پر ابو دلف انهن کي اصل چيني ٿانوَ نه سمجهندو هو. هن چيني مٽي ۽ سنڌ جي مٽيءَ جي سختي ۽ باهه ۾ پچڻ جي خاصيتن ۾ پڻ فرق بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سندس بيان ۾ سنڌي ٿانوَن جا اڇا ۽ ٻين رنگن وارا نمونا پڻ ذڪر ٿيل آهن. جيڪڏهن متن کي صحيح مشاهدي تي ٻڌل سمجهجي تہ هي حوالو ڏهين صديءَ جي سنڌ جي دستڪاري ۽ سيرامڪ صنعت بابت قابل ذڪر ادبي شاهدي بڻجي ٿو؛ البت ابو دلف جي پهرئين رسالي جي اعتبار بابت موجود علمي بحث سبب هن دعويٰ کي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== ڏکڻ هندستان ==
سنڌي ماخذن موجب ابو دلف سنڌ کان اڳتي ڏکڻ هندستان ڏانهن ويو ۽ سندس سفر جو سلسلو '''ڪولم''' تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Memon&quot;/&gt;

هن رستي بابت سندس سفرنامي ۾ مختلف شهرن، مقامي حڪمرانن، مذهبي رسمن، معدنيات، نباتات ۽ واپاري شين جا بيان ڏنا ويا آهن. اهي بيان وچئين دور جي مسلمان جاگرافيائي ادب ۾ هندستان بابت موجود معلومات جو حصو بڻيا ۽ بعد وارن ليکڪن انهن مان ڪيترائي اقتباس محفوظ ڪيا.

== ٻه سفرناما ==
ابو دلف ڏانهن ٻن اهم جاگرافيائي رسالن جي نسبت ڪئي وڃي ٿي، جن کي عام طور '''''الرسالة الأولى''''' ۽ '''''الرسالة الثانية''''' چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

پهريون رسالو وچ ايشيا، اوڀر جي علائقن ۽ هندستان ڏانهن سندس منسوب سفر جو بيان آهي. ان ۾ ترڪستان، تبت، ڪشمير، ملتان ۽ ٻين علائقن بابت معلومات ملي ٿي.

ٻيو رسالو بنيادي طور ايران جي مختلف علائقن جي سفر سان تعلق رکي ٿو. جديد تحقيق ۾ ٻئي رسالي کي پهرئين رسالي جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ قابل اعتماد جاگرافيائي ماخذ سمجهيو ويو آهي.

== ٻيو رسالو ۽ ايران ==
ابو دلف جو '''''الرسالة الثانية''''' ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري ايران جي جاگرافي، شهرن، معدنيات ۽ مقامي پيداوار بابت اهم ماخذ آهي.

مشهور مستشرق [[ولاديمير مينورسڪي]] هن رسالي جو متن ۽ ترجمو '''1955ع (1374–1375هه)''' ۾ ''Abu-Dulaf Misʿar ibn Muhalhil's Travels in Iran (circa A.D. 950)'' جي عنوان سان قاهره مان شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;Minorsky&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abū Dulaf Misʿar ibn Muhalhil al-Yanbūʿī
 |editor-last=Minorsky
 |editor-first=V.
 |title=Abu-Dulaf Misʿar ibn Muhalhil's Travels in Iran (circa A.D. 950)
 |publisher=Cairo University Press
 |location=Cairo
 |year=1955
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هن رسالي ۾ ابو دلف شهرن ۽ رستن سان گڏ معدنيات، ڌاتن، گرم چشمن، زرعي پيداوار ۽ مقامي صنعتن ۾ خاص دلچسپي ڏيکاري ٿو. انهيءَ ڪري سندس ٻيو رسالو وچئين دور جي ايران جي اقتصادي ۽ قدرتي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Minorsky&quot;/&gt;

== سفرنامن جي تاريخي حيثيت ==
ابو دلف جي ٻنهي رسالن جي تاريخي قدر بابت محققن جو رويو هڪجهڙو ناهي. سندس ٻيو، ايران بابت رسالو ڪيترن علائقن بابت مفيد ۽ نسبتاً معتبر معلومات ڏئي ٿو، جڏهن تہ پهرئين رسالي جي غيرمعمولي سفرنامي ۽ ان جي جاگرافيءَ تي وڌيڪ اعتراض ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

ان ڪري ابو دلف کي سنڌ ۽ هند جي تاريخ لاءِ استعمال ڪندي سندس بيانن کي ٻين همعصر جاگرافيدانن جي احوالن سان ڀيٽڻ ضروري آهي. خاص طور سندس چين تائين سفر، ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ بيان ڪيل رستن کي جديد تحقيق بنا اختلاف جي قبول نٿي ڪري.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

ان جي باوجود سندس رسالا ڏهين صديءَ جي عربي جاگرافيائي ادب جي تاريخ ۾ اهم آهن، ڇاڪاڻ تہ انهن جو مواد [[ياقوت حموي]] ۽ ٻين بعد وارن جاگرافيدانن جي ڪتابن وسيلي محفوظ رهيو.

== ابن نديم ۽ الفهرست ==
ابو دلف جي تاريخي وجود لاءِ هڪ اهم شاهدي [[ابن نديم]] جي ''[[الفهرست]]'' آهي. ابن نديم، جنهن پنهنجو ڪتاب '''377هه (987–988ع)''' ۾ مڪمل ڪيو، ابو دلف کي ذاتي واقفڪار طور ذڪر ڪري ٿو ۽ کانئس جاگرافيائي خبرون نقل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

هي حوالو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ ان مان ثابت ٿئي ٿو تہ ابو دلف رڳو بعد واري جاگرافيائي ادب جو افسانوي ڪردار نه، پر ڏهين صديءَ ۾ رهندڙ هڪ سڃاتل اديب ۽ معلومات فراهم ڪندڙ شخص پڻ هو.

== بعد وارن جاگرافيدانن وٽ احوال ==
ابو دلف جي سفرنامن جو اصل متن مڪمل ۽ مسلسل صورت ۾ وڏي پيماني تي محفوظ نه رهيو. سندس مواد جو اهم حصو بعد وارن مسلمان جاگرافيدانن ۽ مصنفن جي ڪتابن ۾ اقتباسن جي صورت ۾ بچيو.

خاص طور [[ياقوت حموي]] جي '''''معجم البلدان''''' ۾ ابو دلف جي سفرن جا ڪيترائي حصا نقل ٿيل آهن. [[قزويني]] پڻ پنهنجي جاگرافيائي تصنيفن ۾ سندس مواد استعمال ڪيو.

انهيءَ ثانوي منتقلي سبب ابو دلف جي اصل متن جي بحالي جديد محققن لاءِ هڪ اهم متن شناسيءَ جو مسئلو رهي آهي.

== شاعر ۽ اديب ==
ابو دلف رڳو سياح ۽ جاگرافيائي ليکڪ نه هو، پر شاعر پڻ هو. [[ثعالبي]] کيس ڏهين صديءَ جي ادبي ماحول ۽ بويهي درٻارن سان ڳنڍي ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

سندس شخصيت انهيءَ دور جي انهن اديبن جي نمائندگي ڪري ٿي، جن لاءِ سفر، شاعري، درٻاري زندگي ۽ جاگرافيائي معلومات گڏ ڪرڻ هڪٻئي کان مڪمل طور جدا سرگرميون نه هيون.

== تاريخي زمانو ==
ابو دلف جي سرگرمين جي صحيح شروعات ۽ پڄاڻي مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي. سنڌي ماخذن ۾ سندس زماني لاءِ '''331هه (942–943ع)''' کان '''377هه (987–988ع)''' يا ڪٿي '''388هه (998–999ع)''' تائين جو عرصو ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Memon&quot;/&gt;

جديد تحقيق اهڙي قطعي زندگيءَ جي مدت ڏيڻ بدران کيس عام طور '''چوٿين صدي هجري/ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري''' سرگرم شخص قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

'''331هه (942–943ع)''' جي تاريخ سندس سفر لاءِ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ تہ نصر بن احمد ساماني جي وفات '''331هه (943ع)''' ۾ ٿي ۽ ابو دلف پنهنجي پهرئين رسالي ۾ سندس درٻار سان تعلق جو دعويٰ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== سنڌ جي تاريخ لاءِ اهميت ==
سنڌ بابت ابو دلف جو محفوظ مواد مقدار ۾ گهڻو ناهي، پر سنڌي تاريخنگاريءَ ۾ ان کي اهميت ڏني وئي آهي. ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي سندس احوال کي سنڌ بابت شروعاتي عرب سياحن جي بيانن جي سلسلي ۾ شامل ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Memon&quot;/&gt;

ملتان، منصوره، سياسي انتظام، مذهبي زندگي ۽ مٽيءَ جي ٿانوَن بابت منسوب معلومات سبب سندس احوال ڏهين صديءَ جي سنڌ جي سماجي ۽ اقتصادي تاريخ جي مطالعي لاءِ دلچسپ ماخذ آهي. ساڳئي وقت جديد تحقيق ۾ سندس پهرئين رسالي جي صحت بابت موجود اختلاف سبب انهن بيانن کي ٻين همعصر ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== نالي بابت ==
سندس نالو مختلف ماخذن ۽ جديد ٻولين ۾ مختلف صورتن سان لکيو ويو آهي. عربيءَ ۾ عام صورت '''أبو دلف مسعر بن مهلهل الخزرجي الينبوعي''' آهي. انگريزي تحقيق ۾ ''Abū Dulaf Misʿar ibn Muhalhil al-Yanbūʿī'' يا ''Abū Dolaf al-Yanbūʿī'' جهڙيون صورتون استعمال ٿين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

ان ڪري سنڌيءَ ۾ '''ابو دلف مسعر بن مهلهل ينبوعي''' عنوان وڌيڪ مناسب آهي. ''مسعود بن مهلهل'' واري صورت بعض ثانوي ماخذن ۾ ملي ٿي، پر جديد تحقيقي ماخذن ۾ '''مسعر بن مهلهل''' کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.

== پڻ ڏسو ==
* [[سليمان تاجر]]
* [[ابو زيد حسن سيرافي]]
* [[ابن نديم]]
* [[ياقوت حموي]]
* [[ملتان]]
* [[منصوره (قديم شهر)]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[اسلامي جاگرافي]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite encyclopedia
 |last=Bulliet
 |first=Richard W.
 |title=Abū Dolaf al-Yanbūʿī
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=I
 |pages=271–272
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abu-dolaf-al-yanbui-mesar-b/
 |language=en
}}

* {{cite book
 |author=Abū Dulaf Misʿar ibn Muhalhil al-Yanbūʿī
 |editor-last=Minorsky
 |editor-first=V.
 |title=Abu-Dulaf Misʿar ibn Muhalhil's Travels in Iran (circa A.D. 950)
 |publisher=Cairo University Press
 |location=Cairo
 |year=1955
 |language=en
}}

* {{cite journal
 |last=ميمڻ
 |first=عبدالمجيد سنڌي
 |title=سنڌ ـ سياحن جي نظر ۾
 |journal=مهراڻ
 |issue=1
 |year=1991
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |language=sd
}}

[[زمرو:ڏهين صديءَ جا عرب]]
[[زمرو:ڏهين صديءَ جا سياح]]
[[زمرو:عرب سياح]]
[[زمرو:مسلمان سياح]]
[[زمرو:عرب جاگرافيدان]]
[[زمرو:عرب شاعر]]
[[زمرو:عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]]
[[زمرو:هندستان جا سياح]]
[[زمرو:سنڌ جا سياح]]
[[زمرو:اسلامي جاگرافي]]</text>
      <sha1>tj4vbmeycf5f4tab8thidjvsg0iwwrm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417165</id>
      <parentid>417164</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T15:59:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali صفحي [[ابودلفا مسعود بن مهلهل ينبوعي]] کي [[ابو دلف مسعر بن مهلهل ينبوعي]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان</comment>
      <origin>417164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21896" sha1="tj4vbmeycf5f4tab8thidjvsg0iwwrm" xml:space="preserve">{{Short description|ڏهين صديءَ جو عرب سياح، شاعر ۽ جاگرافيائي ليکڪ}}
{{Infobox person
| name = ابو دلف مسعر بن مهلهل ينبوعي
| native_name = أبو دلف مسعر بن مهلهل الخزرجي الينبوعي
| native_name_lang = ar
| birth_date = نامعلوم
| birth_place = نامعلوم
| death_date = نامعلوم
| occupation = سياح، شاعر، اديب ۽ جاگرافيائي ليکڪ
| era = چوٿين صدي هجري / ڏهين صدي عيسوي
| known_for = وچ ايشيا، هندستان ۽ ايران بابت سفرناما
| notable_works = ''الرسالة الأولى''، ''الرسالة الثانية''
}}

'''ابو دلف مسعر بن مهلهل ينبوعي''' ({{lang-ar|أبو دلف مسعر بن مهلهل الخزرجي الينبوعي}})، جنهن کي '''ابو دلف الخزرجي''' ۽ '''ابو دلف الينبوعي''' پڻ چيو وڃي ٿو، چوٿين صدي هجري/ڏهين صدي عيسويءَ جو عرب سياح، شاعر، اديب ۽ جاگرافيائي احوال لکندڙ هو. هو وچ ايشيا، هندستان، [[سنڌ]] ۽ ايران بابت پنهنجي ٻن سفرنامن يا رسالن جي ڪري مشهور آهي. سندس زندگيءَ جا صحيح سال معلوم ناهن، پر هو تقريباً چوٿين صدي هجريءَ جي وچ ڌاري، يعني ڏهين صدي عيسويءَ ۾ سرگرم هو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Bulliet
 |first=Richard W.
 |title=Abū Dolaf al-Yanbūʿī
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=I
 |pages=271–272
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abu-dolaf-al-yanbui-mesar-b/
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس مڪمل نالي ۾ ''الخزرجي'' سندس قبيلائي نسبت، جڏهن تہ ''الينبوعي'' [[ينبع]] ڏانهن نسبت ظاهر ڪري ٿي. جديد تحقيق کيس عرب اصل جو شخص قرار ڏئي ٿي. سندس شاعري ۽ ادبي سرگرمين جا حوالا پڻ وچئين دور جي عربي ماخذن ۾ محفوظ آهن.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== زندگي ==
ابو دلف جي ڄمڻ ۽ وفات جون پڪيون تاريخون معلوم ناهن. سندس زندگيءَ بابت قابل اعتماد معلومات پڻ محدود آهي. سندس پنهنجي سفرنامن، [[ابن نديم]]، ثعالبي ۽ ٻين وچئين دور جي ليکڪن جي بيانن مان معلوم ٿئي ٿو تہ هو ڏهين صدي عيسويءَ ۾ سرگرم هو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

هو [[ساماني سلطنت|ساماني]] امير [[نصر بن احمد ساماني]] جي زماني سان لاڳاپيل هو. نصر بن احمد '''301هه (914ع)''' کان '''331هه (943ع)''' تائين حڪومت ڪئي. ابو دلف پنهنجي پهرئين رسالي ۾ سندس درٻار ۽ اتي آيل هڪ سفارتي جماعت جو ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

[[ابن نديم]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[الفهرست]]''، جيڪو '''377هه (987–988ع)''' ڌاري مڪمل ٿيو، ۾ ابو دلف کي ذاتي طور سڃاڻندڙ شخص طور ذڪر ڪري ٿو ۽ کانئس جاگرافيائي معلومات پڻ نقل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

بعد ۾ ابو دلف جو واسطو [[بويهي سلطنت|بويهي]] درٻارن سان پڻ رهيو. ثعالبي کيس مشهور بويهي وزير [[صاحب بن عباد]]، وفات '''385هه (995ع)'''، جي ادبي حلقي سان وابسته ڪري ٿو ۽ کيس [[عضد الدوله]]، وفات '''372هه (983ع)'''، جي [[شيراز]] واري درٻار سان پڻ ڳنڍي ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== سفر ==
سنڌي تاريخي ماخذن موجب ابو دلف انهن شروعاتي عرب سياحن مان هو، جيڪي سنڌ ۽ هند ڏانهن خشڪيءَ جي رستن سان پهتا. روايتي بيان موجب هو [[بغداد]] کان [[ترڪستان]] ويو ۽ اتان ساماني حڪمران نصر بن احمد جي درٻار تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{حوالو_ويب
 |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A8%D9%88%20%D8%AF%D9%84%D9%81
 |title=ابو دلف
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس پهرئين رسالي موجب، بخارا ۾ هو هڪ اهڙي سفارتي جماعت سان شامل ٿيو جيڪا اوڀر طرف وڃي رهي هئي. ان سفر جو بيان وچ ايشيا ۽ ترڪ قبيلن کان اڳتي هڪ اهڙي حڪمران جي ملڪ تائين پهچي ٿو، جنهن کي متن ۾ چين جو بادشاهه سڏيو ويو آهي. ان کان پوءِ ابو دلف پنهنجي واپسيءَ جو رستو [[تبت]]، [[ڪشمير]]، [[ملتان]] ۽ ٻين هندستاني علائقن مان بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

بهرحال، جديد محققن هن پهرئين سفر جي جاگرافي ۽ ڪيترن بيانن جي تاريخي صداقت تي سوال اٿاريا آهن. تنهنڪري سندس چين، تبت ۽ هندستان واري سڄي سفر کي بنا احتياط جي قطعي تاريخي حقيقت سمجهڻ بدران ابو دلف جي پنهنجي سفرنامي جو بيان سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== چين ڏانهن سفارت ==
ابو دلف جي پهرئين رسالي مطابق [[بخارا]] ۾ رهڻ دوران هن ساماني امير نصر بن احمد جي درٻار ۾ هڪ سفارتي معاملو ڏٺو. سندس بيان موجب اوڀر جي هڪ حڪمران، جنهن کي هو چين جو بادشاهه سڏي ٿو، سان ساماني خاندان جو شاديءَ بابت سفارتي رابطو ٿيو.

روايت موجب ابو دلف انهيءَ سفارتي جماعت سان گڏ اوڀر طرف ويو. سندس بيان ۾ مختلف ترڪ قبيلن، شهرن، معدنيات، کاڌن، مذهبي عقيدن ۽ مقامي رسمن جو ذڪر ملي ٿو.

پر هن سفارت ۽ بيان ڪيل ”چيني“ حڪمران جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ اختلاف جو موضوع آهي. ان ڪري جديد تاريخنگاري ۾ ان کي ابو دلف جي روايت طور پيش ڪيو وڃي ٿو، نه تہ مڪمل طور ثابت ٿيل چين-ساماني سفارت طور.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== هندستان ۽ سنڌ ڏانهن سفر ==
ابو دلف جي پهرئين رسالي موجب هو اوڀر کان موٽندي [[تبت]] ۽ [[ڪشمير]] کان ٿيندو هندستان جي اتر-اولهندي علائقن ڏانهن آيو. سنڌي تاريخنگاري ۾ سندس رستي ۾ [[ملتان]]، [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] ۽ پوءِ سنڌ کان ڏکڻ هندستان ڏانهن سفر جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي پڻ ابو دلف کي بغداد کان ترڪستان ۽ چين ويندڙ ۽ پوءِ تبت، ڪشمير، ملتان ۽ سنڌ کان ٿيندي ڏکڻ هندستان پهچندڙ سياح طور بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Memon&quot;&gt;{{cite journal
 |last=ميمڻ
 |first=عبدالمجيد سنڌي
 |title=سنڌ ـ سياحن جي نظر ۾
 |journal=مهراڻ
 |issue=1
 |year=1991
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

سندس سفر جي شروعات کي عام طور '''331هه (942–943ع)''' جي لڳ ڀڳ رکيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ سندس بيان ۾ ساماني امير نصر بن احمد، وفات '''331هه (943ع)'''، جي درٻار جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== ملتان ==
ابو دلف جي سنڌ ۽ هند بابت بيان ۾ [[ملتان]] کي خاص اهميت حاصل آهي. سندس سفرنامي موجب ملتان ان وقت هڪ اهم اسلامي شهر هو، پر شهر ۾ قديم بت خانو پڻ موجود هو.

سنڌيانا ۾ ابو دلف جو بيان هن ريت نقل ڪيو ويو آهي تہ ملتان جي جامع مسجد بت خاني جي قبي سان لڳو لڳ هئي ۽ شهر ۾ اسلامي شان ۽ شوڪت موجود هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ملتان بابت سندس بيان ڏهين صدي عيسويءَ جي ان دور جي عڪاسي ڪري ٿو، جڏهن شهر اسلامي سياسي اقتدار هيٺ هجڻ سان گڏ هڪ مشهور مذهبي مرڪز پڻ هو.

ابو دلف ملتان جي حڪمران بابت پڻ هڪ نسب جو بيان ڏئي ٿو. جديد تحقيق ۾ سندس اها خبر بحث هيٺ رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ ٻين همعصر عرب جاگرافيدانن جا بيان ملتان جي حڪمران خاندان بابت سندس بيان سان مڪمل طور مطابقت نٿا رکن. تنهنڪري هن معلومات کي ابو دلف جي روايت طور پڙهڻ وڌيڪ مناسب آهي.

== منصوره ==
ملتان کان پوءِ ابو دلف جي سفرنامي ۾ [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] جو ذڪر اچي ٿو. منصوره ڏهين صديءَ ۾ سنڌ جو اهم سياسي، علمي ۽ واپاري مرڪز هو.

سنڌيانا ۾ محفوظ ابو دلف جي بيان موجب منصوره سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو ۽ اتان جو حڪمران پنهنجي نالي سان خطبو پڙهائيندو ۽ شرعي حدون جاري ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ابو دلف جو هي احوال ان ڪري اهم آهي جو اهو ڏهين صدي عيسويءَ جي سنڌ جي سياسي ۽ مذهبي انتظام بابت هڪ ٻاهرئين سياح سان منسوب شاهدي فراهم ڪري ٿو. البت سندس پهرئين رسالي جي مجموعي تاريخي اعتبار بابت جديد تحقيق ۾ موجود اعتراضن کي هن بيان جي استعمال وقت پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== سنڌ جا ٿانوَ ==
ابو دلف سان منسوب سنڌ بابت سڀ کان دلچسپ اقتصادي ۽ هنري بيانن مان هڪ هتان جي مٽيءَ جي ٿانوَن بابت آهي.

سندس بيان موجب سنڌ ۾ اهڙا نفيس ۽ خوشبودار مٽيءَ جا ٿانوَ ٺاهيا ويندا هئا، جيڪي ٻين ملڪن ۾ چيني ٿانوَن طور وڪرو ٿيندا هئا، پر ابو دلف انهن کي اصل چيني ٿانوَ نه سمجهندو هو. هن چيني مٽي ۽ سنڌ جي مٽيءَ جي سختي ۽ باهه ۾ پچڻ جي خاصيتن ۾ پڻ فرق بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سندس بيان ۾ سنڌي ٿانوَن جا اڇا ۽ ٻين رنگن وارا نمونا پڻ ذڪر ٿيل آهن. جيڪڏهن متن کي صحيح مشاهدي تي ٻڌل سمجهجي تہ هي حوالو ڏهين صديءَ جي سنڌ جي دستڪاري ۽ سيرامڪ صنعت بابت قابل ذڪر ادبي شاهدي بڻجي ٿو؛ البت ابو دلف جي پهرئين رسالي جي اعتبار بابت موجود علمي بحث سبب هن دعويٰ کي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== ڏکڻ هندستان ==
سنڌي ماخذن موجب ابو دلف سنڌ کان اڳتي ڏکڻ هندستان ڏانهن ويو ۽ سندس سفر جو سلسلو '''ڪولم''' تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Memon&quot;/&gt;

هن رستي بابت سندس سفرنامي ۾ مختلف شهرن، مقامي حڪمرانن، مذهبي رسمن، معدنيات، نباتات ۽ واپاري شين جا بيان ڏنا ويا آهن. اهي بيان وچئين دور جي مسلمان جاگرافيائي ادب ۾ هندستان بابت موجود معلومات جو حصو بڻيا ۽ بعد وارن ليکڪن انهن مان ڪيترائي اقتباس محفوظ ڪيا.

== ٻه سفرناما ==
ابو دلف ڏانهن ٻن اهم جاگرافيائي رسالن جي نسبت ڪئي وڃي ٿي، جن کي عام طور '''''الرسالة الأولى''''' ۽ '''''الرسالة الثانية''''' چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

پهريون رسالو وچ ايشيا، اوڀر جي علائقن ۽ هندستان ڏانهن سندس منسوب سفر جو بيان آهي. ان ۾ ترڪستان، تبت، ڪشمير، ملتان ۽ ٻين علائقن بابت معلومات ملي ٿي.

ٻيو رسالو بنيادي طور ايران جي مختلف علائقن جي سفر سان تعلق رکي ٿو. جديد تحقيق ۾ ٻئي رسالي کي پهرئين رسالي جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ قابل اعتماد جاگرافيائي ماخذ سمجهيو ويو آهي.

== ٻيو رسالو ۽ ايران ==
ابو دلف جو '''''الرسالة الثانية''''' ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري ايران جي جاگرافي، شهرن، معدنيات ۽ مقامي پيداوار بابت اهم ماخذ آهي.

مشهور مستشرق [[ولاديمير مينورسڪي]] هن رسالي جو متن ۽ ترجمو '''1955ع (1374–1375هه)''' ۾ ''Abu-Dulaf Misʿar ibn Muhalhil's Travels in Iran (circa A.D. 950)'' جي عنوان سان قاهره مان شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;Minorsky&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abū Dulaf Misʿar ibn Muhalhil al-Yanbūʿī
 |editor-last=Minorsky
 |editor-first=V.
 |title=Abu-Dulaf Misʿar ibn Muhalhil's Travels in Iran (circa A.D. 950)
 |publisher=Cairo University Press
 |location=Cairo
 |year=1955
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هن رسالي ۾ ابو دلف شهرن ۽ رستن سان گڏ معدنيات، ڌاتن، گرم چشمن، زرعي پيداوار ۽ مقامي صنعتن ۾ خاص دلچسپي ڏيکاري ٿو. انهيءَ ڪري سندس ٻيو رسالو وچئين دور جي ايران جي اقتصادي ۽ قدرتي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Minorsky&quot;/&gt;

== سفرنامن جي تاريخي حيثيت ==
ابو دلف جي ٻنهي رسالن جي تاريخي قدر بابت محققن جو رويو هڪجهڙو ناهي. سندس ٻيو، ايران بابت رسالو ڪيترن علائقن بابت مفيد ۽ نسبتاً معتبر معلومات ڏئي ٿو، جڏهن تہ پهرئين رسالي جي غيرمعمولي سفرنامي ۽ ان جي جاگرافيءَ تي وڌيڪ اعتراض ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

ان ڪري ابو دلف کي سنڌ ۽ هند جي تاريخ لاءِ استعمال ڪندي سندس بيانن کي ٻين همعصر جاگرافيدانن جي احوالن سان ڀيٽڻ ضروري آهي. خاص طور سندس چين تائين سفر، ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ بيان ڪيل رستن کي جديد تحقيق بنا اختلاف جي قبول نٿي ڪري.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

ان جي باوجود سندس رسالا ڏهين صديءَ جي عربي جاگرافيائي ادب جي تاريخ ۾ اهم آهن، ڇاڪاڻ تہ انهن جو مواد [[ياقوت حموي]] ۽ ٻين بعد وارن جاگرافيدانن جي ڪتابن وسيلي محفوظ رهيو.

== ابن نديم ۽ الفهرست ==
ابو دلف جي تاريخي وجود لاءِ هڪ اهم شاهدي [[ابن نديم]] جي ''[[الفهرست]]'' آهي. ابن نديم، جنهن پنهنجو ڪتاب '''377هه (987–988ع)''' ۾ مڪمل ڪيو، ابو دلف کي ذاتي واقفڪار طور ذڪر ڪري ٿو ۽ کانئس جاگرافيائي خبرون نقل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

هي حوالو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ ان مان ثابت ٿئي ٿو تہ ابو دلف رڳو بعد واري جاگرافيائي ادب جو افسانوي ڪردار نه، پر ڏهين صديءَ ۾ رهندڙ هڪ سڃاتل اديب ۽ معلومات فراهم ڪندڙ شخص پڻ هو.

== بعد وارن جاگرافيدانن وٽ احوال ==
ابو دلف جي سفرنامن جو اصل متن مڪمل ۽ مسلسل صورت ۾ وڏي پيماني تي محفوظ نه رهيو. سندس مواد جو اهم حصو بعد وارن مسلمان جاگرافيدانن ۽ مصنفن جي ڪتابن ۾ اقتباسن جي صورت ۾ بچيو.

خاص طور [[ياقوت حموي]] جي '''''معجم البلدان''''' ۾ ابو دلف جي سفرن جا ڪيترائي حصا نقل ٿيل آهن. [[قزويني]] پڻ پنهنجي جاگرافيائي تصنيفن ۾ سندس مواد استعمال ڪيو.

انهيءَ ثانوي منتقلي سبب ابو دلف جي اصل متن جي بحالي جديد محققن لاءِ هڪ اهم متن شناسيءَ جو مسئلو رهي آهي.

== شاعر ۽ اديب ==
ابو دلف رڳو سياح ۽ جاگرافيائي ليکڪ نه هو، پر شاعر پڻ هو. [[ثعالبي]] کيس ڏهين صديءَ جي ادبي ماحول ۽ بويهي درٻارن سان ڳنڍي ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

سندس شخصيت انهيءَ دور جي انهن اديبن جي نمائندگي ڪري ٿي، جن لاءِ سفر، شاعري، درٻاري زندگي ۽ جاگرافيائي معلومات گڏ ڪرڻ هڪٻئي کان مڪمل طور جدا سرگرميون نه هيون.

== تاريخي زمانو ==
ابو دلف جي سرگرمين جي صحيح شروعات ۽ پڄاڻي مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي. سنڌي ماخذن ۾ سندس زماني لاءِ '''331هه (942–943ع)''' کان '''377هه (987–988ع)''' يا ڪٿي '''388هه (998–999ع)''' تائين جو عرصو ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Memon&quot;/&gt;

جديد تحقيق اهڙي قطعي زندگيءَ جي مدت ڏيڻ بدران کيس عام طور '''چوٿين صدي هجري/ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري''' سرگرم شخص قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

'''331هه (942–943ع)''' جي تاريخ سندس سفر لاءِ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ تہ نصر بن احمد ساماني جي وفات '''331هه (943ع)''' ۾ ٿي ۽ ابو دلف پنهنجي پهرئين رسالي ۾ سندس درٻار سان تعلق جو دعويٰ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== سنڌ جي تاريخ لاءِ اهميت ==
سنڌ بابت ابو دلف جو محفوظ مواد مقدار ۾ گهڻو ناهي، پر سنڌي تاريخنگاريءَ ۾ ان کي اهميت ڏني وئي آهي. ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي سندس احوال کي سنڌ بابت شروعاتي عرب سياحن جي بيانن جي سلسلي ۾ شامل ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Memon&quot;/&gt;

ملتان، منصوره، سياسي انتظام، مذهبي زندگي ۽ مٽيءَ جي ٿانوَن بابت منسوب معلومات سبب سندس احوال ڏهين صديءَ جي سنڌ جي سماجي ۽ اقتصادي تاريخ جي مطالعي لاءِ دلچسپ ماخذ آهي. ساڳئي وقت جديد تحقيق ۾ سندس پهرئين رسالي جي صحت بابت موجود اختلاف سبب انهن بيانن کي ٻين همعصر ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== نالي بابت ==
سندس نالو مختلف ماخذن ۽ جديد ٻولين ۾ مختلف صورتن سان لکيو ويو آهي. عربيءَ ۾ عام صورت '''أبو دلف مسعر بن مهلهل الخزرجي الينبوعي''' آهي. انگريزي تحقيق ۾ ''Abū Dulaf Misʿar ibn Muhalhil al-Yanbūʿī'' يا ''Abū Dolaf al-Yanbūʿī'' جهڙيون صورتون استعمال ٿين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

ان ڪري سنڌيءَ ۾ '''ابو دلف مسعر بن مهلهل ينبوعي''' عنوان وڌيڪ مناسب آهي. ''مسعود بن مهلهل'' واري صورت بعض ثانوي ماخذن ۾ ملي ٿي، پر جديد تحقيقي ماخذن ۾ '''مسعر بن مهلهل''' کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.

== پڻ ڏسو ==
* [[سليمان تاجر]]
* [[ابو زيد حسن سيرافي]]
* [[ابن نديم]]
* [[ياقوت حموي]]
* [[ملتان]]
* [[منصوره (قديم شهر)]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[اسلامي جاگرافي]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite encyclopedia
 |last=Bulliet
 |first=Richard W.
 |title=Abū Dolaf al-Yanbūʿī
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=I
 |pages=271–272
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abu-dolaf-al-yanbui-mesar-b/
 |language=en
}}

* {{cite book
 |author=Abū Dulaf Misʿar ibn Muhalhil al-Yanbūʿī
 |editor-last=Minorsky
 |editor-first=V.
 |title=Abu-Dulaf Misʿar ibn Muhalhil's Travels in Iran (circa A.D. 950)
 |publisher=Cairo University Press
 |location=Cairo
 |year=1955
 |language=en
}}

* {{cite journal
 |last=ميمڻ
 |first=عبدالمجيد سنڌي
 |title=سنڌ ـ سياحن جي نظر ۾
 |journal=مهراڻ
 |issue=1
 |year=1991
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |language=sd
}}

[[زمرو:ڏهين صديءَ جا عرب]]
[[زمرو:ڏهين صديءَ جا سياح]]
[[زمرو:عرب سياح]]
[[زمرو:مسلمان سياح]]
[[زمرو:عرب جاگرافيدان]]
[[زمرو:عرب شاعر]]
[[زمرو:عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]]
[[زمرو:هندستان جا سياح]]
[[زمرو:سنڌ جا سياح]]
[[زمرو:اسلامي جاگرافي]]</text>
      <sha1>tj4vbmeycf5f4tab8thidjvsg0iwwrm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بزرگ بن شهريار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38378</id>
    <revision>
      <id>417170</id>
      <parentid>254142</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T16:18:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18971" sha1="jidlx3t6semc40w4oa3w8ub47ku91zc" xml:space="preserve">{{Short description|ڏهين صديءَ جو ايراني جهازران ۽ سامونڊي روايتن جو مرتب}}
{{صندوق معلومات شخص
| name = بزرگ بن شهريار
| native_name = بزرك بن شهريار الرامهرمزي
| birth_date = نامعلوم
| birth_place = [[رامهرمز]]، [[خوزستان]]
| death_date = نامعلوم
| nationality = ايراني
| occupation = جهازران، واپاري، سامونڊي روايتن جو مرتب
| years_active = چوٿين صدي هجري / ڏهين صدي عيسوي
| known_for = ''عجائب الهند بره وبحره وجزائره''
}}

'''بزرگ بن شهريار رامهرمزي''' ({{lang-ar|بزرك بن شهريار الرامهرمزي}}؛ انگريزي: ''Buzurg ibn Shahriyār al-Rāmhurmuzī'') ڏهين صدي عيسويءَ (چوٿين صدي هجريءَ) سان لاڳاپيل ايراني جهازران، واپاري ۽ سامونڊي روايتن جو مرتب هو، جنهن ڏانهن عربي ٻوليءَ جو مشهور سامونڊي ۽ جاگرافيائي ڪتاب ''[[عجائب الهند|عجائب الهند بره وبحره وجزائره]]'' منسوب ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;IranicaIndia&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Bosworth
 |first=C. E.
 |title=India v. Political and Cultural Relations: Medieval Period to the 13th Century
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-v-relations-medieval-period-to-the-13th-century/
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt; سندس نسبت ''الرامهرمزي'' مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سندس تعلق [[رامهرمز]]، [[خوزستان]] سان هو؛ البت سندس زندگيءَ بابت سڌي تاريخي معلومات تمام ٿوري ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;IranicaIndia&quot;/&gt;

سنڌ بابت لکيل هڪ سنڌي ماخذ موجب، بزرگ بن شهريار جهازدان هو ۽ پنهنجا جهاز عراق کان [[سنڌ]] ۽ [[هندستان]] جي بندرگاهن تائين آڻيندو هو.&lt;ref name=&quot;Memon1991&quot;&gt;{{cite journal
 |last=ميمڻ
 |first=عبدالمجيد سنڌي
 |author-link=عبدالمجيد سنڌي
 |title=سنڌ ـ سياحن جي نظر ۾
 |journal=مهراڻ
 |volume=1
 |year=1991
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt; جديد تحقيق ۾ بہ بزرگ سان منسوب ڪتاب کي ڏهين صديءَ جي [[هندي سمنڊ]] واري سامونڊي دنيا، خاص ڪري [[سيراف]]، [[عمان]]، [[بصره]]، سنڌ، هندستان، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين ۽ اوڀر آفريڪا جي وچ ۾ ٿيندڙ سفرن ۽ واپار بابت اهم ادبي ماخذن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Freeman1981&quot;&gt;{{cite book
 |last=Freeman-Grenville
 |first=G. S. P.
 |title=The Book of the Wonders of India: Mainland, Sea and Islands
 |publisher=East-West Publications
 |location=London
 |year=1981
 |isbn=9780856920639
}}&lt;/ref&gt;

== زندگي ۽ سڃاڻپ ==
بزرگ جي ڄمڻ ۽ وفات جون پڪيون تاريخون معلوم ناهن. پراڻن ۽ جديد حوالن ۾ سندس زندگيءَ جون تاريخون هڪجهڙيون ناهن ڏنيون ويون آهن، تنهنڪري 287هه/900ع يا 399هه/1009ع جهڙين تاريخن کي قطعي ڄمڻ يا وفات جون تاريخون قرار ڏيڻ مناسب ناهي. البت ''عجائب الهند'' ۾ تاريخ سان سڃاڻي سگهجندڙ سڀ کان پوئين روايت 342هه (953–954ع) جي لڳ ڀڳ آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪتاب جي مواد جي تدوين ان کان اڳ مڪمل نه ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;EI&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Fück
 |first=J. W.
 |title=Buzurg b. Shahriyār
 |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam
 |edition=Second
 |publisher=Brill
 |location=Leiden
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Siraf (Iran) archaeological site.jpg|thumb|ساڄو|[[سيراف]]، فارسي نار جو اهم وچئين دور وارو بندر، جنهن جا جهازران ۽ واپاري ''عجائب الهند'' جي ڪيترين روايتن جا راوي هئا.]]

[[انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب بزرگ رامهرمز جو رهواسي هو، پر غالباً سندس سامونڊي سرگرمين جو مرڪز [[سيراف]] هو. نائين کان يارهين صدي عيسويءَ تائين سيراف [[فارسي نار]] ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام جو اهم بندر هو، جتان واپاري هندستان، چين ۽ ٻين سامونڊي علائقن ڏانهن ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;IranicaIndia&quot;/&gt;

== ''عجائب الهند'' ==
بزرگ جي شهرت جو بنيادي سبب عربي ڪتاب '''''عجائب الهند بره وبحره وجزائره'''''، يعني ”هندستان جي خشڪي، سمنڊ ۽ ٻيٽن جا عجائب“ آهي. هي روايتي جاگرافيائي ڪتاب کان وڌيڪ جهازرانن، واپارين ۽ سامونڊي مسافرن جي تجربن، ٻڌل واقعن، حيرت انگيز قصن ۽ سامونڊي ڄاڻ جو مجموعو آهي.&lt;ref name=&quot;Freeman1981&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ روايتن جو وڏو حصو انهن جهازرانن ۽ واپارين کان ورتل آهي، جن جو تعلق [[سيراف]]، [[بصره]]، [[عمان]] ۽ هندي سمنڊ جي ٻين بندرگاهن سان هو. روايتن جو جاگرافيائي دائرو فارسي نار کان شروع ٿي [[سنڌ]]، هندستان، [[سري لنڪا|سرانديپ]]، [[انڊمان ٻيٽ]]، ملايا، [[سماترا]]، [[جاوا]]، چين ۽ اوڀر آفريڪا تائين پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;Freeman1981&quot;/&gt;

ڪتاب کي صرف سفرنامو چوڻ مڪمل طور درست ناهي، ڇاڪاڻ تہ ان جي گهڻي مواد جو راوي بزرگ پاڻ نه، پر ٻيا جهازران ۽ واپاري آهن. جديد مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو تہ متن ۾ راوين جا نالا ۽ روايتن جون زنجيرون ڏنيون ويون آهن ۽ بزرگ ڪڏهن ڪڏهن ئي پاڻ کي اکين ڏٺي واقعي جو شاهد طور پيش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Khalilieh&quot;&gt;{{cite book
 |title=Seafarers of the Seven Seas: The Maritime Culture in the Kitāb ʿAjāʾib al-Hind by Buzurg Ibn Shahriyār
 |publisher=Klaus Schwarz Verlag
 |location=Berlin
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌ جو احوال ==
''عجائب الهند'' سنڌ جي ڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ بہ اهم آهي، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ [[منصوره (سنڌ)|منصوره]]، سنڌ جي واپار، سنڌو درياهه ۽ سنڌ سان لاڳاپيل جهازرانن ۽ واپارين بابت مختلف روايتون محفوظ آهن.&lt;ref name=&quot;Khalilieh&quot;/&gt;

ڪتاب جي هڪ مشهور روايت ابو محمد الحسن بن عمرو کان منقول آهي. ان موجب هو 288هه (900–901ع) ڌاري [[منصوره (سنڌ)|منصوره]] ۾ موجود هو. روايت ۾ سنڌ جي منصوره واري حڪمران عبدالله بن عمر بن عبدالعزيز ۽ ڪشمير جي علائقي سان لاڳاپيل هڪ راجا ''مهروڪ بن رائق'' جو ذڪر اچي ٿو. راجا مبينا طور منصوره جي حڪمران کان اسلامي تعليمات پنهنجي ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪرائڻ لاءِ ڪنهن ڄاڻو شخص جي درخواست ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Khalilieh&quot;/&gt;

ساڳئي روايتي مواد ۾ مٿئين ۽ هيٺئين ڪشمير کان سنڌ ڏانهن واپار جو ذڪر پڻ ملي ٿو. اناج جا وڏا ٿيلها کلن ۾ ويڙهي، رال وغيره سان پاڻيءَ کان محفوظ ڪري، گڏ ٻڌي درياهي ٻيڙي يا ترندڙ ڍانچي وانگر [[سنڌو درياهه]] وسيلي منصوره ڏانهن آندا ويندا هئا. بيان موجب درياهي سفر لڳ ڀڳ چاليهه ڏينهن وٺندو هو، جڏهن تہ خشڪيءَ جو ساڳيو سفر لڳ ڀڳ ستر ڏينهن جو هو.&lt;ref name=&quot;Khalilieh&quot;/&gt;

اهي روايتون ڏيکارين ٿيون تہ منصوره رڳو سياسي مرڪز نه، پر سنڌو ماٿريءَ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي هندي سمنڊ جي وسيع واپاري نظام سان ڳنڍيندڙ اهم تجارتي مرڪز بہ هو. بهرحال ''عجائب الهند'' جون سڀ روايتون اکين ڏٺيون تاريخي رپورٽون ناهن، تنهنڪري انهن کي ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه جي شاهدين سان گڏ استعمال ڪيو وڃي ٿو.

== هندي سمنڊ جي سامونڊي دنيا ==
بزرگ سان منسوب روايتن مان ڏهين صديءَ جي جهازرانن جي زندگيءَ، سامونڊي خطرن، موسمي هوائن، بندرگاهن، واپار، جهازن، مڇين، وهيلن ۽ سمنڊ بابت سندن تصور جي ڄاڻ ملي ٿي. ڪتاب جو جاگرافيائي دائرو غيرمعمولي طور وسيع آهي ۽ اهو فارسي نار کي هندستان ۽ چين سان گڏ اوڀر آفريڪا سان بہ ڳنڍيل ڏيکاري ٿو.&lt;ref name=&quot;CambridgeTrade&quot;&gt;{{cite book
 |chapter=Islamic trade, shipping, port-states and merchant communities in the Indian Ocean, seventh to sixteenth centuries
 |title=The New Cambridge History of Islam
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪتاب ۾ [[سيراف]] ۽ عمان جا جهازران چين ڏانهن ويندي ڏيکاريل آهن. اهڙي هڪ روايت ۾ عمان جي [[صحار]] سان تعلق رکندڙ هڪ واپاريءَ جي چين تائين سامونڊي سفر ۽ وڏي دولت سان واپسي جو ذڪر ملي ٿو. اهڙا بيان ان دور جي فارسي نار–هندستان–ڏکڻ اوڀر ايشيا–چين واري ڊگهي سامونڊي واپاري سلسلي جي اهميت ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Freeman1981&quot;/&gt;

== اوڀر آفريڪا ==
''عجائب الهند'' جي جاگرافي رڳو ايشيا تائين محدود ناهي. ڪتاب ۾ [[زنج]]، [[سوفالا]] ۽ اوڀر آفريڪا جي ٻين سامونڊي علائقن بابت بہ روايتون ملن ٿيون. 334هه (945–946ع) سان منسوب هڪ روايت ۾ ”واق واق“ سان لاڳاپيل ماڻهن جي اوڀر آفريڪا ڏانهن وڏي سامونڊي مهم جو بيان اچي ٿو. ان روايت ۾ عاج، ڪڇونءَ جي کل، چيتن جي کل ۽ عنبر جهڙين شين جي واپار جو بہ ذڪر آهي.&lt;ref name=&quot;Freeman1982&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Freeman-Grenville
 |first=G. S. P.
 |title=Some Thoughts on Buzurg ibn Shahriyar al-Ramhormuzi: The Book of the Wonders of India
 |journal=Paideuma
 |volume=28
 |year=1982
 |pages=63–70
}}&lt;/ref&gt;

== سرانديپ، ٻيٽ ۽ سامونڊي عجائب ==
[[سري لنڪا]]، جنهن کي وچئين دور جي عربي ۽ فارسي جاگرافيءَ ۾ عام طور ''سرانديپ'' چيو ويندو هو، ڪتاب جي سامونڊي دنيا جو اهم حصو آهي. ان سان گڏ هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪيترن ٻيٽن، سندن رهواسين، شين، جانورن ۽ رسمن بابت بہ روايتون شامل آهن.

ڪتاب ۾ ''اندمان الڪبير''، يعني ”وڏو انڊمان“، نالي ٻيٽ جو ذڪر بہ ملي ٿو. انڊمان ٻيٽن جي رهواسين بابت ڪتاب ۾ ڏنل ڪي بيان حيرت انگيز ۽ افسانوي نوعيت جا آهن؛ جديد تاريخ نگاري اهڙين روايتن کي وچئين دور جي جهازرانن جي تصور ۽ ٻڌل ڳالهين جو حصو سمجهي احتياط سان استعمال ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=Chakravarti
 |first1=Adhir
 |last2=Bhattacharyya
 |first2=Narendra Nath
 |title=India and South-East Asia: Socio-Econo-Cultural Contacts
 |publisher=Punthi Pustak
 |year=1998
 |isbn=81-86791-14-0
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي اهميت ==
''عجائب الهند'' جي اهميت ان ڳالهه ۾ آهي تہ اهو سرڪاري درٻاري تاريخ بدران سامونڊي ماڻهن جي دنيا بابت مواد محفوظ ڪري ٿو. ان ۾ جهازران، ناکدا، واپاري ۽ مسافر تاريخي ڄاڻ جا راوي بڻجن ٿا. اهڙي مواد مان هندي سمنڊ ۾ سامان، ماڻهن ۽ خبرن جي چرپر سان گڏ جهازرانن جي روزاني زندگي ۽ سامونڊي خطرن بابت بہ ڄاڻ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Freeman1982&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ حقيقت ۽ عجائب نگاري گڏ موجود آهن. وهيل مڇين، اڻڄاتل ٻيٽن، عجيب سامونڊي جاندارن ۽ پري علائقن جي ماڻهن بابت ڪي بيان افسانوي يا وڌايل آهن، جڏهن تہ بندرگاهن، واپارين، تاريخي حڪمرانن ۽ واپاري رستن بابت ڪيترائي بيان ٻين ماخذن سان بہ ڀيٽي سگهجن ٿا. انهيءَ سبب جديد محقق ڪتاب کي لفظي معنيٰ ۾ مڪمل طور معتبر سفرنامي بدران ڏهين صديءَ جي هندي سمنڊ جي سامونڊي ثقافت جو تاريخي ۽ ادبي ماخذ سمجهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Freeman1982&quot;/&gt;

== مصنفيت بابت اختلاف ==
جيتوڻيڪ ڪتاب صدين کان '''بزرگ بن شهريار رامهرمزي''' ڏانهن منسوب ٿيندو رهيو آهي، جديد تحقيق ۾ هن نسبت تي سوال اٿاريا ويا آهن. بزرگ بابت ڪتاب کان ٻاهر آزاد همعصر سوانحي شاهدي تمام محدود آهي، ۽ سندس نالي سان مصنفيت جي نسبت نسبتاً پوئين دور جي ماخذن ۾ واضح ٿئي ٿي.

فرانسيسي محقق '''Jean-Charles Ducène''' هڪ نئين عربي سامونڊي ماخذ جي مطالعي کان پوءِ دليل ڏنو تہ موجود ''عجائب الهند'' جي تدوين شايد ڏهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ [[قاهره]] ۾ '''ابو عمران موسى بن رباح الاوسي السيرافي''' ڪئي هئي. انهيءَ راءِ موجب بزرگ بن شهريار جي روايتي مصنفيت يقيني نه آهي.&lt;ref name=&quot;Ducene2015&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Ducène
 |first=Jean-Charles
 |title=Une nouvelle source arabe sur l’océan Indien au Xe siècle : le Ṣaḥīḥ min aḫbār al-biḥār wa-ʿaǧāʾibihā d’Abū ʿImrān Mūsā ibn Rabāḥ al-Awsī al-Sīrāfī
 |journal=Afriques
 |volume=6
 |year=2015
 |doi=10.4000/afriques.1746
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

ان جي ابتڙ، روايتي ببليوگرافي ۽ ڪيترائي جديد مؤرخ اڃا بہ ڪتاب کي بزرگ بن شهريار جي نالي سان حوالو ڏين ٿا. تنهنڪري علمي لحاظ کان وڌيڪ محتاط صورت اها آهي تہ کيس ''عجائب الهند'' جو **روايتي طور منسوب مصنف يا مرتب** سڏيو وڃي، نه تہ بغير وضاحت جي قطعي مصنف.&lt;ref name=&quot;Freeman1981&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ducene2015&quot;/&gt;

== ڪتاب جون ڇپيل صورتون ==
''عجائب الهند'' جو عربي متن يورپي مستشرقن جي توجهه جو مرڪز بڻيو. پي. اي. وان ڊر لِٿ (P. A. van der Lith) عربي متن کي مارسيل ڊيوِڪ (L. Marcel Devic) جي فرانسيسي ترجمي سان گڏ ليڊن مان 1883–1886ع دوران شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;LithDevic&quot;&gt;{{cite book
 |author=Buzurg ibn Shahriyār
 |editor-last=van der Lith
 |editor-first=P. A.
 |translator-last=Devic
 |translator-first=L. Marcel
 |title=Livre des merveilles de l’Inde
 |location=Leiden
 |publisher=Brill
 |year=1883
 |language=ar, fr
}}&lt;/ref&gt;

1908ع (1326هه) ۾ قاهره مان ''عجائب الهند بره وبحره وجزائره'' جي عربي ڇاپي شايع ٿي. ويهين صديءَ ۾ ڪتاب جا انگريزي سميت ڪيترين ٻولين ۾ ترجما ٿيا؛ G. S. P. Freeman-Grenville جو انگريزي ترجمو ''The Book of the Wonders of India: Mainland, Sea and Islands'' 1981ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Freeman1981&quot;/&gt;

== چونڊ تاريخون ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%;&quot;
! style=&quot;background:#dfefff;&quot; | هجري سال
! style=&quot;background:#e8f5e9;&quot; | گريگورين سال
! style=&quot;background:#fff3cd;&quot; | واقعو يا ڪتاب ۾ حوالو
|-
| 270هه
| 883–884ع
| منصوره جي حڪمران ۽ مهروڪ بن رائق سان منسوب روايت جو زمانو
|-
| 288هه
| 900–901ع
| هڪ راويءَ جي منصوره ۾ موجودگيءَ سان منسوب تاريخ
|-
| 300هه
| 912–913ع
| عمان ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپيل ڪجهه روايتن جو زمانو
|-
| 310هه
| 922–923ع
| اوڀر آفريڪا ۽ عمان سان لاڳاپيل هڪ سامونڊي روايت
|-
| 334هه
| 945–946ع
| واق واق ۽ اوڀر آفريڪا واري مهم سان منسوب روايت
|-
| 342هه
| 953–954ع
| ڪتاب جي آخري تاريخ لائق روايتن مان هڪ؛ تدوين جي آخري حد لاءِ اهم
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[عجائب الهند]]
* [[سليمان تاجر]]
* [[ابو زيد حسن سيرافي]]
* [[سيراف]]
* [[منصوره (سنڌ)]]
* [[هندي سمنڊ]]
* [[سنڌ ۾ عرب دور]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |author=Buzurg ibn Shahriyār |editor-last=Freeman-Grenville |editor-first=G. S. P. |title=The Book of the Wonders of India: Mainland, Sea and Islands |publisher=East-West Publications |location=London |year=1981 |isbn=9780856920639}}
* {{cite journal |last=Freeman-Grenville |first=G. S. P. |title=Some Thoughts on Buzurg ibn Shahriyar al-Ramhormuzi: The Book of the Wonders of India |journal=Paideuma |volume=28 |year=1982 |pages=63–70}}
* {{cite journal |last=Ducène |first=Jean-Charles |title=Une nouvelle source arabe sur l’océan Indien au Xe siècle |journal=Afriques |volume=6 |year=2015 |doi=10.4000/afriques.1746}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://sites.dlib.nyu.edu/viewer/books/aub_aco001223/display?lang=en ''Kitāb ʿAjāʾib al-Hind'' جو ڊجيٽل نسخو — NYU Libraries]

{{اسلامي جاگرافي}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ڏهين صديءَ جا ايراني ماڻهو]]
[[زمرو:ايراني سياح]]
[[زمرو:ايراني جهازران]]
[[زمرو:سامونڊي تاريخ]]
[[زمرو:هندي سمنڊ جي تاريخ]]
[[زمرو:عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌ جا سياح]]</text>
      <sha1>jidlx3t6semc40w4oa3w8ub47ku91zc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417171</id>
      <parentid>417170</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T16:18:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18954" sha1="612pyf4ca32mvu641q4pdaqf0pep7iu" xml:space="preserve">{{Short description|ڏهين صديءَ جو ايراني جهازران ۽ سامونڊي روايتن جو مرتب}}
{{Infobox person 
| name = بزرگ بن شهريار
| native_name = بزرك بن شهريار الرامهرمزي
| birth_date = نامعلوم
| birth_place = [[رامهرمز]]، [[خوزستان]]
| death_date = نامعلوم
| nationality = ايراني
| occupation = جهازران، واپاري، سامونڊي روايتن جو مرتب
| years_active = چوٿين صدي هجري / ڏهين صدي عيسوي
| known_for = ''عجائب الهند بره وبحره وجزائره''
}}

'''بزرگ بن شهريار رامهرمزي''' ({{lang-ar|بزرك بن شهريار الرامهرمزي}}؛ انگريزي: ''Buzurg ibn Shahriyār al-Rāmhurmuzī'') ڏهين صدي عيسويءَ (چوٿين صدي هجريءَ) سان لاڳاپيل ايراني جهازران، واپاري ۽ سامونڊي روايتن جو مرتب هو، جنهن ڏانهن عربي ٻوليءَ جو مشهور سامونڊي ۽ جاگرافيائي ڪتاب ''[[عجائب الهند|عجائب الهند بره وبحره وجزائره]]'' منسوب ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;IranicaIndia&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Bosworth
 |first=C. E.
 |title=India v. Political and Cultural Relations: Medieval Period to the 13th Century
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-v-relations-medieval-period-to-the-13th-century/
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt; سندس نسبت ''الرامهرمزي'' مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سندس تعلق [[رامهرمز]]، [[خوزستان]] سان هو؛ البت سندس زندگيءَ بابت سڌي تاريخي معلومات تمام ٿوري ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;IranicaIndia&quot;/&gt;

سنڌ بابت لکيل هڪ سنڌي ماخذ موجب، بزرگ بن شهريار جهازدان هو ۽ پنهنجا جهاز عراق کان [[سنڌ]] ۽ [[هندستان]] جي بندرگاهن تائين آڻيندو هو.&lt;ref name=&quot;Memon1991&quot;&gt;{{cite journal
 |last=ميمڻ
 |first=عبدالمجيد سنڌي
 |author-link=عبدالمجيد سنڌي
 |title=سنڌ ـ سياحن جي نظر ۾
 |journal=مهراڻ
 |volume=1
 |year=1991
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt; جديد تحقيق ۾ بہ بزرگ سان منسوب ڪتاب کي ڏهين صديءَ جي [[هندي سمنڊ]] واري سامونڊي دنيا، خاص ڪري [[سيراف]]، [[عمان]]، [[بصره]]، سنڌ، هندستان، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين ۽ اوڀر آفريڪا جي وچ ۾ ٿيندڙ سفرن ۽ واپار بابت اهم ادبي ماخذن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Freeman1981&quot;&gt;{{cite book
 |last=Freeman-Grenville
 |first=G. S. P.
 |title=The Book of the Wonders of India: Mainland, Sea and Islands
 |publisher=East-West Publications
 |location=London
 |year=1981
 |isbn=9780856920639
}}&lt;/ref&gt;

== زندگي ۽ سڃاڻپ ==
بزرگ جي ڄمڻ ۽ وفات جون پڪيون تاريخون معلوم ناهن. پراڻن ۽ جديد حوالن ۾ سندس زندگيءَ جون تاريخون هڪجهڙيون ناهن ڏنيون ويون آهن، تنهنڪري 287هه/900ع يا 399هه/1009ع جهڙين تاريخن کي قطعي ڄمڻ يا وفات جون تاريخون قرار ڏيڻ مناسب ناهي. البت ''عجائب الهند'' ۾ تاريخ سان سڃاڻي سگهجندڙ سڀ کان پوئين روايت 342هه (953–954ع) جي لڳ ڀڳ آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪتاب جي مواد جي تدوين ان کان اڳ مڪمل نه ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;EI&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Fück
 |first=J. W.
 |title=Buzurg b. Shahriyār
 |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam
 |edition=Second
 |publisher=Brill
 |location=Leiden
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Siraf (Iran) archaeological site.jpg|thumb|ساڄو|[[سيراف]]، فارسي نار جو اهم وچئين دور وارو بندر، جنهن جا جهازران ۽ واپاري ''عجائب الهند'' جي ڪيترين روايتن جا راوي هئا.]]

[[انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب بزرگ رامهرمز جو رهواسي هو، پر غالباً سندس سامونڊي سرگرمين جو مرڪز [[سيراف]] هو. نائين کان يارهين صدي عيسويءَ تائين سيراف [[فارسي نار]] ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام جو اهم بندر هو، جتان واپاري هندستان، چين ۽ ٻين سامونڊي علائقن ڏانهن ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;IranicaIndia&quot;/&gt;

== ''عجائب الهند'' ==
بزرگ جي شهرت جو بنيادي سبب عربي ڪتاب '''''عجائب الهند بره وبحره وجزائره'''''، يعني ”هندستان جي خشڪي، سمنڊ ۽ ٻيٽن جا عجائب“ آهي. هي روايتي جاگرافيائي ڪتاب کان وڌيڪ جهازرانن، واپارين ۽ سامونڊي مسافرن جي تجربن، ٻڌل واقعن، حيرت انگيز قصن ۽ سامونڊي ڄاڻ جو مجموعو آهي.&lt;ref name=&quot;Freeman1981&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ روايتن جو وڏو حصو انهن جهازرانن ۽ واپارين کان ورتل آهي، جن جو تعلق [[سيراف]]، [[بصره]]، [[عمان]] ۽ هندي سمنڊ جي ٻين بندرگاهن سان هو. روايتن جو جاگرافيائي دائرو فارسي نار کان شروع ٿي [[سنڌ]]، هندستان، [[سري لنڪا|سرانديپ]]، [[انڊمان ٻيٽ]]، ملايا، [[سماترا]]، [[جاوا]]، چين ۽ اوڀر آفريڪا تائين پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;Freeman1981&quot;/&gt;

ڪتاب کي صرف سفرنامو چوڻ مڪمل طور درست ناهي، ڇاڪاڻ تہ ان جي گهڻي مواد جو راوي بزرگ پاڻ نه، پر ٻيا جهازران ۽ واپاري آهن. جديد مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو تہ متن ۾ راوين جا نالا ۽ روايتن جون زنجيرون ڏنيون ويون آهن ۽ بزرگ ڪڏهن ڪڏهن ئي پاڻ کي اکين ڏٺي واقعي جو شاهد طور پيش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Khalilieh&quot;&gt;{{cite book
 |title=Seafarers of the Seven Seas: The Maritime Culture in the Kitāb ʿAjāʾib al-Hind by Buzurg Ibn Shahriyār
 |publisher=Klaus Schwarz Verlag
 |location=Berlin
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌ جو احوال ==
''عجائب الهند'' سنڌ جي ڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ بہ اهم آهي، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ [[منصوره (سنڌ)|منصوره]]، سنڌ جي واپار، سنڌو درياهه ۽ سنڌ سان لاڳاپيل جهازرانن ۽ واپارين بابت مختلف روايتون محفوظ آهن.&lt;ref name=&quot;Khalilieh&quot;/&gt;

ڪتاب جي هڪ مشهور روايت ابو محمد الحسن بن عمرو کان منقول آهي. ان موجب هو 288هه (900–901ع) ڌاري [[منصوره (سنڌ)|منصوره]] ۾ موجود هو. روايت ۾ سنڌ جي منصوره واري حڪمران عبدالله بن عمر بن عبدالعزيز ۽ ڪشمير جي علائقي سان لاڳاپيل هڪ راجا ''مهروڪ بن رائق'' جو ذڪر اچي ٿو. راجا مبينا طور منصوره جي حڪمران کان اسلامي تعليمات پنهنجي ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪرائڻ لاءِ ڪنهن ڄاڻو شخص جي درخواست ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Khalilieh&quot;/&gt;

ساڳئي روايتي مواد ۾ مٿئين ۽ هيٺئين ڪشمير کان سنڌ ڏانهن واپار جو ذڪر پڻ ملي ٿو. اناج جا وڏا ٿيلها کلن ۾ ويڙهي، رال وغيره سان پاڻيءَ کان محفوظ ڪري، گڏ ٻڌي درياهي ٻيڙي يا ترندڙ ڍانچي وانگر [[سنڌو درياهه]] وسيلي منصوره ڏانهن آندا ويندا هئا. بيان موجب درياهي سفر لڳ ڀڳ چاليهه ڏينهن وٺندو هو، جڏهن تہ خشڪيءَ جو ساڳيو سفر لڳ ڀڳ ستر ڏينهن جو هو.&lt;ref name=&quot;Khalilieh&quot;/&gt;

اهي روايتون ڏيکارين ٿيون تہ منصوره رڳو سياسي مرڪز نه، پر سنڌو ماٿريءَ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي هندي سمنڊ جي وسيع واپاري نظام سان ڳنڍيندڙ اهم تجارتي مرڪز بہ هو. بهرحال ''عجائب الهند'' جون سڀ روايتون اکين ڏٺيون تاريخي رپورٽون ناهن، تنهنڪري انهن کي ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه جي شاهدين سان گڏ استعمال ڪيو وڃي ٿو.

== هندي سمنڊ جي سامونڊي دنيا ==
بزرگ سان منسوب روايتن مان ڏهين صديءَ جي جهازرانن جي زندگيءَ، سامونڊي خطرن، موسمي هوائن، بندرگاهن، واپار، جهازن، مڇين، وهيلن ۽ سمنڊ بابت سندن تصور جي ڄاڻ ملي ٿي. ڪتاب جو جاگرافيائي دائرو غيرمعمولي طور وسيع آهي ۽ اهو فارسي نار کي هندستان ۽ چين سان گڏ اوڀر آفريڪا سان بہ ڳنڍيل ڏيکاري ٿو.&lt;ref name=&quot;CambridgeTrade&quot;&gt;{{cite book
 |chapter=Islamic trade, shipping, port-states and merchant communities in the Indian Ocean, seventh to sixteenth centuries
 |title=The New Cambridge History of Islam
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪتاب ۾ [[سيراف]] ۽ عمان جا جهازران چين ڏانهن ويندي ڏيکاريل آهن. اهڙي هڪ روايت ۾ عمان جي [[صحار]] سان تعلق رکندڙ هڪ واپاريءَ جي چين تائين سامونڊي سفر ۽ وڏي دولت سان واپسي جو ذڪر ملي ٿو. اهڙا بيان ان دور جي فارسي نار–هندستان–ڏکڻ اوڀر ايشيا–چين واري ڊگهي سامونڊي واپاري سلسلي جي اهميت ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Freeman1981&quot;/&gt;

== اوڀر آفريڪا ==
''عجائب الهند'' جي جاگرافي رڳو ايشيا تائين محدود ناهي. ڪتاب ۾ [[زنج]]، [[سوفالا]] ۽ اوڀر آفريڪا جي ٻين سامونڊي علائقن بابت بہ روايتون ملن ٿيون. 334هه (945–946ع) سان منسوب هڪ روايت ۾ ”واق واق“ سان لاڳاپيل ماڻهن جي اوڀر آفريڪا ڏانهن وڏي سامونڊي مهم جو بيان اچي ٿو. ان روايت ۾ عاج، ڪڇونءَ جي کل، چيتن جي کل ۽ عنبر جهڙين شين جي واپار جو بہ ذڪر آهي.&lt;ref name=&quot;Freeman1982&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Freeman-Grenville
 |first=G. S. P.
 |title=Some Thoughts on Buzurg ibn Shahriyar al-Ramhormuzi: The Book of the Wonders of India
 |journal=Paideuma
 |volume=28
 |year=1982
 |pages=63–70
}}&lt;/ref&gt;

== سرانديپ، ٻيٽ ۽ سامونڊي عجائب ==
[[سري لنڪا]]، جنهن کي وچئين دور جي عربي ۽ فارسي جاگرافيءَ ۾ عام طور ''سرانديپ'' چيو ويندو هو، ڪتاب جي سامونڊي دنيا جو اهم حصو آهي. ان سان گڏ هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪيترن ٻيٽن، سندن رهواسين، شين، جانورن ۽ رسمن بابت بہ روايتون شامل آهن.

ڪتاب ۾ ''اندمان الڪبير''، يعني ”وڏو انڊمان“، نالي ٻيٽ جو ذڪر بہ ملي ٿو. انڊمان ٻيٽن جي رهواسين بابت ڪتاب ۾ ڏنل ڪي بيان حيرت انگيز ۽ افسانوي نوعيت جا آهن؛ جديد تاريخ نگاري اهڙين روايتن کي وچئين دور جي جهازرانن جي تصور ۽ ٻڌل ڳالهين جو حصو سمجهي احتياط سان استعمال ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=Chakravarti
 |first1=Adhir
 |last2=Bhattacharyya
 |first2=Narendra Nath
 |title=India and South-East Asia: Socio-Econo-Cultural Contacts
 |publisher=Punthi Pustak
 |year=1998
 |isbn=81-86791-14-0
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي اهميت ==
''عجائب الهند'' جي اهميت ان ڳالهه ۾ آهي تہ اهو سرڪاري درٻاري تاريخ بدران سامونڊي ماڻهن جي دنيا بابت مواد محفوظ ڪري ٿو. ان ۾ جهازران، ناکدا، واپاري ۽ مسافر تاريخي ڄاڻ جا راوي بڻجن ٿا. اهڙي مواد مان هندي سمنڊ ۾ سامان، ماڻهن ۽ خبرن جي چرپر سان گڏ جهازرانن جي روزاني زندگي ۽ سامونڊي خطرن بابت بہ ڄاڻ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Freeman1982&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ حقيقت ۽ عجائب نگاري گڏ موجود آهن. وهيل مڇين، اڻڄاتل ٻيٽن، عجيب سامونڊي جاندارن ۽ پري علائقن جي ماڻهن بابت ڪي بيان افسانوي يا وڌايل آهن، جڏهن تہ بندرگاهن، واپارين، تاريخي حڪمرانن ۽ واپاري رستن بابت ڪيترائي بيان ٻين ماخذن سان بہ ڀيٽي سگهجن ٿا. انهيءَ سبب جديد محقق ڪتاب کي لفظي معنيٰ ۾ مڪمل طور معتبر سفرنامي بدران ڏهين صديءَ جي هندي سمنڊ جي سامونڊي ثقافت جو تاريخي ۽ ادبي ماخذ سمجهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Freeman1982&quot;/&gt;

== مصنفيت بابت اختلاف ==
جيتوڻيڪ ڪتاب صدين کان '''بزرگ بن شهريار رامهرمزي''' ڏانهن منسوب ٿيندو رهيو آهي، جديد تحقيق ۾ هن نسبت تي سوال اٿاريا ويا آهن. بزرگ بابت ڪتاب کان ٻاهر آزاد همعصر سوانحي شاهدي تمام محدود آهي، ۽ سندس نالي سان مصنفيت جي نسبت نسبتاً پوئين دور جي ماخذن ۾ واضح ٿئي ٿي.

فرانسيسي محقق '''Jean-Charles Ducène''' هڪ نئين عربي سامونڊي ماخذ جي مطالعي کان پوءِ دليل ڏنو تہ موجود ''عجائب الهند'' جي تدوين شايد ڏهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ [[قاهره]] ۾ '''ابو عمران موسى بن رباح الاوسي السيرافي''' ڪئي هئي. انهيءَ راءِ موجب بزرگ بن شهريار جي روايتي مصنفيت يقيني نه آهي.&lt;ref name=&quot;Ducene2015&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Ducène
 |first=Jean-Charles
 |title=Une nouvelle source arabe sur l’océan Indien au Xe siècle : le Ṣaḥīḥ min aḫbār al-biḥār wa-ʿaǧāʾibihā d’Abū ʿImrān Mūsā ibn Rabāḥ al-Awsī al-Sīrāfī
 |journal=Afriques
 |volume=6
 |year=2015
 |doi=10.4000/afriques.1746
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

ان جي ابتڙ، روايتي ببليوگرافي ۽ ڪيترائي جديد مؤرخ اڃا بہ ڪتاب کي بزرگ بن شهريار جي نالي سان حوالو ڏين ٿا. تنهنڪري علمي لحاظ کان وڌيڪ محتاط صورت اها آهي تہ کيس ''عجائب الهند'' جو **روايتي طور منسوب مصنف يا مرتب** سڏيو وڃي، نه تہ بغير وضاحت جي قطعي مصنف.&lt;ref name=&quot;Freeman1981&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ducene2015&quot;/&gt;

== ڪتاب جون ڇپيل صورتون ==
''عجائب الهند'' جو عربي متن يورپي مستشرقن جي توجهه جو مرڪز بڻيو. پي. اي. وان ڊر لِٿ (P. A. van der Lith) عربي متن کي مارسيل ڊيوِڪ (L. Marcel Devic) جي فرانسيسي ترجمي سان گڏ ليڊن مان 1883–1886ع دوران شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;LithDevic&quot;&gt;{{cite book
 |author=Buzurg ibn Shahriyār
 |editor-last=van der Lith
 |editor-first=P. A.
 |translator-last=Devic
 |translator-first=L. Marcel
 |title=Livre des merveilles de l’Inde
 |location=Leiden
 |publisher=Brill
 |year=1883
 |language=ar, fr
}}&lt;/ref&gt;

1908ع (1326هه) ۾ قاهره مان ''عجائب الهند بره وبحره وجزائره'' جي عربي ڇاپي شايع ٿي. ويهين صديءَ ۾ ڪتاب جا انگريزي سميت ڪيترين ٻولين ۾ ترجما ٿيا؛ G. S. P. Freeman-Grenville جو انگريزي ترجمو ''The Book of the Wonders of India: Mainland, Sea and Islands'' 1981ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Freeman1981&quot;/&gt;

== چونڊ تاريخون ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%;&quot;
! style=&quot;background:#dfefff;&quot; | هجري سال
! style=&quot;background:#e8f5e9;&quot; | گريگورين سال
! style=&quot;background:#fff3cd;&quot; | واقعو يا ڪتاب ۾ حوالو
|-
| 270هه
| 883–884ع
| منصوره جي حڪمران ۽ مهروڪ بن رائق سان منسوب روايت جو زمانو
|-
| 288هه
| 900–901ع
| هڪ راويءَ جي منصوره ۾ موجودگيءَ سان منسوب تاريخ
|-
| 300هه
| 912–913ع
| عمان ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپيل ڪجهه روايتن جو زمانو
|-
| 310هه
| 922–923ع
| اوڀر آفريڪا ۽ عمان سان لاڳاپيل هڪ سامونڊي روايت
|-
| 334هه
| 945–946ع
| واق واق ۽ اوڀر آفريڪا واري مهم سان منسوب روايت
|-
| 342هه
| 953–954ع
| ڪتاب جي آخري تاريخ لائق روايتن مان هڪ؛ تدوين جي آخري حد لاءِ اهم
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[عجائب الهند]]
* [[سليمان تاجر]]
* [[ابو زيد حسن سيرافي]]
* [[سيراف]]
* [[منصوره (سنڌ)]]
* [[هندي سمنڊ]]
* [[سنڌ ۾ عرب دور]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |author=Buzurg ibn Shahriyār |editor-last=Freeman-Grenville |editor-first=G. S. P. |title=The Book of the Wonders of India: Mainland, Sea and Islands |publisher=East-West Publications |location=London |year=1981 |isbn=9780856920639}}
* {{cite journal |last=Freeman-Grenville |first=G. S. P. |title=Some Thoughts on Buzurg ibn Shahriyar al-Ramhormuzi: The Book of the Wonders of India |journal=Paideuma |volume=28 |year=1982 |pages=63–70}}
* {{cite journal |last=Ducène |first=Jean-Charles |title=Une nouvelle source arabe sur l’océan Indien au Xe siècle |journal=Afriques |volume=6 |year=2015 |doi=10.4000/afriques.1746}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://sites.dlib.nyu.edu/viewer/books/aub_aco001223/display?lang=en ''Kitāb ʿAjāʾib al-Hind'' جو ڊجيٽل نسخو — NYU Libraries]

{{اسلامي جاگرافي}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ڏهين صديءَ جا ايراني ماڻهو]]
[[زمرو:ايراني سياح]]
[[زمرو:ايراني جهازران]]
[[زمرو:سامونڊي تاريخ]]
[[زمرو:هندي سمنڊ جي تاريخ]]
[[زمرو:عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌ جا سياح]]</text>
      <sha1>612pyf4ca32mvu641q4pdaqf0pep7iu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417172</id>
      <parentid>417171</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T16:20:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* زندگي ۽ سڃاڻپ */</comment>
      <origin>417172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19074" sha1="cxihlysocf6rktvnl9cbt5r9ojmhaky" xml:space="preserve">{{Short description|ڏهين صديءَ جو ايراني جهازران ۽ سامونڊي روايتن جو مرتب}}
{{Infobox person 
| name = بزرگ بن شهريار
| native_name = بزرك بن شهريار الرامهرمزي
| birth_date = نامعلوم
| birth_place = [[رامهرمز]]، [[خوزستان]]
| death_date = نامعلوم
| nationality = ايراني
| occupation = جهازران، واپاري، سامونڊي روايتن جو مرتب
| years_active = چوٿين صدي هجري / ڏهين صدي عيسوي
| known_for = ''عجائب الهند بره وبحره وجزائره''
}}

'''بزرگ بن شهريار رامهرمزي''' ({{lang-ar|بزرك بن شهريار الرامهرمزي}}؛ انگريزي: ''Buzurg ibn Shahriyār al-Rāmhurmuzī'') ڏهين صدي عيسويءَ (چوٿين صدي هجريءَ) سان لاڳاپيل ايراني جهازران، واپاري ۽ سامونڊي روايتن جو مرتب هو، جنهن ڏانهن عربي ٻوليءَ جو مشهور سامونڊي ۽ جاگرافيائي ڪتاب ''[[عجائب الهند|عجائب الهند بره وبحره وجزائره]]'' منسوب ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;IranicaIndia&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Bosworth
 |first=C. E.
 |title=India v. Political and Cultural Relations: Medieval Period to the 13th Century
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-v-relations-medieval-period-to-the-13th-century/
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt; سندس نسبت ''الرامهرمزي'' مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سندس تعلق [[رامهرمز]]، [[خوزستان]] سان هو؛ البت سندس زندگيءَ بابت سڌي تاريخي معلومات تمام ٿوري ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;IranicaIndia&quot;/&gt;

سنڌ بابت لکيل هڪ سنڌي ماخذ موجب، بزرگ بن شهريار جهازدان هو ۽ پنهنجا جهاز عراق کان [[سنڌ]] ۽ [[هندستان]] جي بندرگاهن تائين آڻيندو هو.&lt;ref name=&quot;Memon1991&quot;&gt;{{cite journal
 |last=ميمڻ
 |first=عبدالمجيد سنڌي
 |author-link=عبدالمجيد سنڌي
 |title=سنڌ ـ سياحن جي نظر ۾
 |journal=مهراڻ
 |volume=1
 |year=1991
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt; جديد تحقيق ۾ بہ بزرگ سان منسوب ڪتاب کي ڏهين صديءَ جي [[هندي سمنڊ]] واري سامونڊي دنيا، خاص ڪري [[سيراف]]، [[عمان]]، [[بصره]]، سنڌ، هندستان، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين ۽ اوڀر آفريڪا جي وچ ۾ ٿيندڙ سفرن ۽ واپار بابت اهم ادبي ماخذن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Freeman1981&quot;&gt;{{cite book
 |last=Freeman-Grenville
 |first=G. S. P.
 |title=The Book of the Wonders of India: Mainland, Sea and Islands
 |publisher=East-West Publications
 |location=London
 |year=1981
 |isbn=9780856920639
}}&lt;/ref&gt;

== زندگي ۽ سڃاڻپ ==
بزرگ جي ڄمڻ ۽ وفات جون پڪيون تاريخون معلوم ناهن. پراڻن ۽ جديد حوالن ۾ سندس زندگيءَ جون تاريخون هڪجهڙيون ناهن ڏنيون ويون آهن، تنهنڪري 287هه/900ع يا 399هه/1009ع جهڙين تاريخن کي قطعي ڄمڻ يا وفات جون تاريخون قرار ڏيڻ مناسب ناهي. البت ''عجائب الهند'' ۾ تاريخ سان سڃاڻي سگهجندڙ سڀ کان پوئين روايت 342هه (953–954ع) جي لڳ ڀڳ آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪتاب جي مواد جي تدوين ان کان اڳ مڪمل نه ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;EI&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Fück
 |first=J. W.
 |title=Buzurg b. Shahriyār
 |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam
 |edition=Second
 |publisher=Brill
 |location=Leiden
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ruins in Siraf.jpg|thumb|ساڄو|[[سيراف]] جي قديم بندرگاهه جا آثار؛ ڏهين صديءَ ۾ سيراف [[فارسي نار]] ۽ [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپار جو اهم مرڪز هو ۽ ''عجائب الهند'' جون ڪيتريون روايتون سيراف جي جهازرانن ۽ واپارين سان لاڳاپيل آهن.]]

[[انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب بزرگ رامهرمز جو رهواسي هو، پر غالباً سندس سامونڊي سرگرمين جو مرڪز [[سيراف]] هو. نائين کان يارهين صدي عيسويءَ تائين سيراف [[فارسي نار]] ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام جو اهم بندر هو، جتان واپاري هندستان، چين ۽ ٻين سامونڊي علائقن ڏانهن ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;IranicaIndia&quot;/&gt;

== ''عجائب الهند'' ==
بزرگ جي شهرت جو بنيادي سبب عربي ڪتاب '''''عجائب الهند بره وبحره وجزائره'''''، يعني ”هندستان جي خشڪي، سمنڊ ۽ ٻيٽن جا عجائب“ آهي. هي روايتي جاگرافيائي ڪتاب کان وڌيڪ جهازرانن، واپارين ۽ سامونڊي مسافرن جي تجربن، ٻڌل واقعن، حيرت انگيز قصن ۽ سامونڊي ڄاڻ جو مجموعو آهي.&lt;ref name=&quot;Freeman1981&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ روايتن جو وڏو حصو انهن جهازرانن ۽ واپارين کان ورتل آهي، جن جو تعلق [[سيراف]]، [[بصره]]، [[عمان]] ۽ هندي سمنڊ جي ٻين بندرگاهن سان هو. روايتن جو جاگرافيائي دائرو فارسي نار کان شروع ٿي [[سنڌ]]، هندستان، [[سري لنڪا|سرانديپ]]، [[انڊمان ٻيٽ]]، ملايا، [[سماترا]]، [[جاوا]]، چين ۽ اوڀر آفريڪا تائين پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;Freeman1981&quot;/&gt;

ڪتاب کي صرف سفرنامو چوڻ مڪمل طور درست ناهي، ڇاڪاڻ تہ ان جي گهڻي مواد جو راوي بزرگ پاڻ نه، پر ٻيا جهازران ۽ واپاري آهن. جديد مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو تہ متن ۾ راوين جا نالا ۽ روايتن جون زنجيرون ڏنيون ويون آهن ۽ بزرگ ڪڏهن ڪڏهن ئي پاڻ کي اکين ڏٺي واقعي جو شاهد طور پيش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Khalilieh&quot;&gt;{{cite book
 |title=Seafarers of the Seven Seas: The Maritime Culture in the Kitāb ʿAjāʾib al-Hind by Buzurg Ibn Shahriyār
 |publisher=Klaus Schwarz Verlag
 |location=Berlin
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌ جو احوال ==
''عجائب الهند'' سنڌ جي ڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ بہ اهم آهي، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ [[منصوره (سنڌ)|منصوره]]، سنڌ جي واپار، سنڌو درياهه ۽ سنڌ سان لاڳاپيل جهازرانن ۽ واپارين بابت مختلف روايتون محفوظ آهن.&lt;ref name=&quot;Khalilieh&quot;/&gt;

ڪتاب جي هڪ مشهور روايت ابو محمد الحسن بن عمرو کان منقول آهي. ان موجب هو 288هه (900–901ع) ڌاري [[منصوره (سنڌ)|منصوره]] ۾ موجود هو. روايت ۾ سنڌ جي منصوره واري حڪمران عبدالله بن عمر بن عبدالعزيز ۽ ڪشمير جي علائقي سان لاڳاپيل هڪ راجا ''مهروڪ بن رائق'' جو ذڪر اچي ٿو. راجا مبينا طور منصوره جي حڪمران کان اسلامي تعليمات پنهنجي ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪرائڻ لاءِ ڪنهن ڄاڻو شخص جي درخواست ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Khalilieh&quot;/&gt;

ساڳئي روايتي مواد ۾ مٿئين ۽ هيٺئين ڪشمير کان سنڌ ڏانهن واپار جو ذڪر پڻ ملي ٿو. اناج جا وڏا ٿيلها کلن ۾ ويڙهي، رال وغيره سان پاڻيءَ کان محفوظ ڪري، گڏ ٻڌي درياهي ٻيڙي يا ترندڙ ڍانچي وانگر [[سنڌو درياهه]] وسيلي منصوره ڏانهن آندا ويندا هئا. بيان موجب درياهي سفر لڳ ڀڳ چاليهه ڏينهن وٺندو هو، جڏهن تہ خشڪيءَ جو ساڳيو سفر لڳ ڀڳ ستر ڏينهن جو هو.&lt;ref name=&quot;Khalilieh&quot;/&gt;

اهي روايتون ڏيکارين ٿيون تہ منصوره رڳو سياسي مرڪز نه، پر سنڌو ماٿريءَ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي هندي سمنڊ جي وسيع واپاري نظام سان ڳنڍيندڙ اهم تجارتي مرڪز بہ هو. بهرحال ''عجائب الهند'' جون سڀ روايتون اکين ڏٺيون تاريخي رپورٽون ناهن، تنهنڪري انهن کي ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه جي شاهدين سان گڏ استعمال ڪيو وڃي ٿو.

== هندي سمنڊ جي سامونڊي دنيا ==
بزرگ سان منسوب روايتن مان ڏهين صديءَ جي جهازرانن جي زندگيءَ، سامونڊي خطرن، موسمي هوائن، بندرگاهن، واپار، جهازن، مڇين، وهيلن ۽ سمنڊ بابت سندن تصور جي ڄاڻ ملي ٿي. ڪتاب جو جاگرافيائي دائرو غيرمعمولي طور وسيع آهي ۽ اهو فارسي نار کي هندستان ۽ چين سان گڏ اوڀر آفريڪا سان بہ ڳنڍيل ڏيکاري ٿو.&lt;ref name=&quot;CambridgeTrade&quot;&gt;{{cite book
 |chapter=Islamic trade, shipping, port-states and merchant communities in the Indian Ocean, seventh to sixteenth centuries
 |title=The New Cambridge History of Islam
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪتاب ۾ [[سيراف]] ۽ عمان جا جهازران چين ڏانهن ويندي ڏيکاريل آهن. اهڙي هڪ روايت ۾ عمان جي [[صحار]] سان تعلق رکندڙ هڪ واپاريءَ جي چين تائين سامونڊي سفر ۽ وڏي دولت سان واپسي جو ذڪر ملي ٿو. اهڙا بيان ان دور جي فارسي نار–هندستان–ڏکڻ اوڀر ايشيا–چين واري ڊگهي سامونڊي واپاري سلسلي جي اهميت ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Freeman1981&quot;/&gt;

== اوڀر آفريڪا ==
''عجائب الهند'' جي جاگرافي رڳو ايشيا تائين محدود ناهي. ڪتاب ۾ [[زنج]]، [[سوفالا]] ۽ اوڀر آفريڪا جي ٻين سامونڊي علائقن بابت بہ روايتون ملن ٿيون. 334هه (945–946ع) سان منسوب هڪ روايت ۾ ”واق واق“ سان لاڳاپيل ماڻهن جي اوڀر آفريڪا ڏانهن وڏي سامونڊي مهم جو بيان اچي ٿو. ان روايت ۾ عاج، ڪڇونءَ جي کل، چيتن جي کل ۽ عنبر جهڙين شين جي واپار جو بہ ذڪر آهي.&lt;ref name=&quot;Freeman1982&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Freeman-Grenville
 |first=G. S. P.
 |title=Some Thoughts on Buzurg ibn Shahriyar al-Ramhormuzi: The Book of the Wonders of India
 |journal=Paideuma
 |volume=28
 |year=1982
 |pages=63–70
}}&lt;/ref&gt;

== سرانديپ، ٻيٽ ۽ سامونڊي عجائب ==
[[سري لنڪا]]، جنهن کي وچئين دور جي عربي ۽ فارسي جاگرافيءَ ۾ عام طور ''سرانديپ'' چيو ويندو هو، ڪتاب جي سامونڊي دنيا جو اهم حصو آهي. ان سان گڏ هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪيترن ٻيٽن، سندن رهواسين، شين، جانورن ۽ رسمن بابت بہ روايتون شامل آهن.

ڪتاب ۾ ''اندمان الڪبير''، يعني ”وڏو انڊمان“، نالي ٻيٽ جو ذڪر بہ ملي ٿو. انڊمان ٻيٽن جي رهواسين بابت ڪتاب ۾ ڏنل ڪي بيان حيرت انگيز ۽ افسانوي نوعيت جا آهن؛ جديد تاريخ نگاري اهڙين روايتن کي وچئين دور جي جهازرانن جي تصور ۽ ٻڌل ڳالهين جو حصو سمجهي احتياط سان استعمال ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=Chakravarti
 |first1=Adhir
 |last2=Bhattacharyya
 |first2=Narendra Nath
 |title=India and South-East Asia: Socio-Econo-Cultural Contacts
 |publisher=Punthi Pustak
 |year=1998
 |isbn=81-86791-14-0
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي اهميت ==
''عجائب الهند'' جي اهميت ان ڳالهه ۾ آهي تہ اهو سرڪاري درٻاري تاريخ بدران سامونڊي ماڻهن جي دنيا بابت مواد محفوظ ڪري ٿو. ان ۾ جهازران، ناکدا، واپاري ۽ مسافر تاريخي ڄاڻ جا راوي بڻجن ٿا. اهڙي مواد مان هندي سمنڊ ۾ سامان، ماڻهن ۽ خبرن جي چرپر سان گڏ جهازرانن جي روزاني زندگي ۽ سامونڊي خطرن بابت بہ ڄاڻ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Freeman1982&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ حقيقت ۽ عجائب نگاري گڏ موجود آهن. وهيل مڇين، اڻڄاتل ٻيٽن، عجيب سامونڊي جاندارن ۽ پري علائقن جي ماڻهن بابت ڪي بيان افسانوي يا وڌايل آهن، جڏهن تہ بندرگاهن، واپارين، تاريخي حڪمرانن ۽ واپاري رستن بابت ڪيترائي بيان ٻين ماخذن سان بہ ڀيٽي سگهجن ٿا. انهيءَ سبب جديد محقق ڪتاب کي لفظي معنيٰ ۾ مڪمل طور معتبر سفرنامي بدران ڏهين صديءَ جي هندي سمنڊ جي سامونڊي ثقافت جو تاريخي ۽ ادبي ماخذ سمجهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Freeman1982&quot;/&gt;

== مصنفيت بابت اختلاف ==
جيتوڻيڪ ڪتاب صدين کان '''بزرگ بن شهريار رامهرمزي''' ڏانهن منسوب ٿيندو رهيو آهي، جديد تحقيق ۾ هن نسبت تي سوال اٿاريا ويا آهن. بزرگ بابت ڪتاب کان ٻاهر آزاد همعصر سوانحي شاهدي تمام محدود آهي، ۽ سندس نالي سان مصنفيت جي نسبت نسبتاً پوئين دور جي ماخذن ۾ واضح ٿئي ٿي.

فرانسيسي محقق '''Jean-Charles Ducène''' هڪ نئين عربي سامونڊي ماخذ جي مطالعي کان پوءِ دليل ڏنو تہ موجود ''عجائب الهند'' جي تدوين شايد ڏهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ [[قاهره]] ۾ '''ابو عمران موسى بن رباح الاوسي السيرافي''' ڪئي هئي. انهيءَ راءِ موجب بزرگ بن شهريار جي روايتي مصنفيت يقيني نه آهي.&lt;ref name=&quot;Ducene2015&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Ducène
 |first=Jean-Charles
 |title=Une nouvelle source arabe sur l’océan Indien au Xe siècle : le Ṣaḥīḥ min aḫbār al-biḥār wa-ʿaǧāʾibihā d’Abū ʿImrān Mūsā ibn Rabāḥ al-Awsī al-Sīrāfī
 |journal=Afriques
 |volume=6
 |year=2015
 |doi=10.4000/afriques.1746
 |language=fr
}}&lt;/ref&gt;

ان جي ابتڙ، روايتي ببليوگرافي ۽ ڪيترائي جديد مؤرخ اڃا بہ ڪتاب کي بزرگ بن شهريار جي نالي سان حوالو ڏين ٿا. تنهنڪري علمي لحاظ کان وڌيڪ محتاط صورت اها آهي تہ کيس ''عجائب الهند'' جو **روايتي طور منسوب مصنف يا مرتب** سڏيو وڃي، نه تہ بغير وضاحت جي قطعي مصنف.&lt;ref name=&quot;Freeman1981&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ducene2015&quot;/&gt;

== ڪتاب جون ڇپيل صورتون ==
''عجائب الهند'' جو عربي متن يورپي مستشرقن جي توجهه جو مرڪز بڻيو. پي. اي. وان ڊر لِٿ (P. A. van der Lith) عربي متن کي مارسيل ڊيوِڪ (L. Marcel Devic) جي فرانسيسي ترجمي سان گڏ ليڊن مان 1883–1886ع دوران شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;LithDevic&quot;&gt;{{cite book
 |author=Buzurg ibn Shahriyār
 |editor-last=van der Lith
 |editor-first=P. A.
 |translator-last=Devic
 |translator-first=L. Marcel
 |title=Livre des merveilles de l’Inde
 |location=Leiden
 |publisher=Brill
 |year=1883
 |language=ar, fr
}}&lt;/ref&gt;

1908ع (1326هه) ۾ قاهره مان ''عجائب الهند بره وبحره وجزائره'' جي عربي ڇاپي شايع ٿي. ويهين صديءَ ۾ ڪتاب جا انگريزي سميت ڪيترين ٻولين ۾ ترجما ٿيا؛ G. S. P. Freeman-Grenville جو انگريزي ترجمو ''The Book of the Wonders of India: Mainland, Sea and Islands'' 1981ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Freeman1981&quot;/&gt;

== چونڊ تاريخون ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%;&quot;
! style=&quot;background:#dfefff;&quot; | هجري سال
! style=&quot;background:#e8f5e9;&quot; | گريگورين سال
! style=&quot;background:#fff3cd;&quot; | واقعو يا ڪتاب ۾ حوالو
|-
| 270هه
| 883–884ع
| منصوره جي حڪمران ۽ مهروڪ بن رائق سان منسوب روايت جو زمانو
|-
| 288هه
| 900–901ع
| هڪ راويءَ جي منصوره ۾ موجودگيءَ سان منسوب تاريخ
|-
| 300هه
| 912–913ع
| عمان ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپيل ڪجهه روايتن جو زمانو
|-
| 310هه
| 922–923ع
| اوڀر آفريڪا ۽ عمان سان لاڳاپيل هڪ سامونڊي روايت
|-
| 334هه
| 945–946ع
| واق واق ۽ اوڀر آفريڪا واري مهم سان منسوب روايت
|-
| 342هه
| 953–954ع
| ڪتاب جي آخري تاريخ لائق روايتن مان هڪ؛ تدوين جي آخري حد لاءِ اهم
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[عجائب الهند]]
* [[سليمان تاجر]]
* [[ابو زيد حسن سيرافي]]
* [[سيراف]]
* [[منصوره (سنڌ)]]
* [[هندي سمنڊ]]
* [[سنڌ ۾ عرب دور]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |author=Buzurg ibn Shahriyār |editor-last=Freeman-Grenville |editor-first=G. S. P. |title=The Book of the Wonders of India: Mainland, Sea and Islands |publisher=East-West Publications |location=London |year=1981 |isbn=9780856920639}}
* {{cite journal |last=Freeman-Grenville |first=G. S. P. |title=Some Thoughts on Buzurg ibn Shahriyar al-Ramhormuzi: The Book of the Wonders of India |journal=Paideuma |volume=28 |year=1982 |pages=63–70}}
* {{cite journal |last=Ducène |first=Jean-Charles |title=Une nouvelle source arabe sur l’océan Indien au Xe siècle |journal=Afriques |volume=6 |year=2015 |doi=10.4000/afriques.1746}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://sites.dlib.nyu.edu/viewer/books/aub_aco001223/display?lang=en ''Kitāb ʿAjāʾib al-Hind'' جو ڊجيٽل نسخو — NYU Libraries]

{{اسلامي جاگرافي}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ڏهين صديءَ جا ايراني ماڻهو]]
[[زمرو:ايراني سياح]]
[[زمرو:ايراني جهازران]]
[[زمرو:سامونڊي تاريخ]]
[[زمرو:هندي سمنڊ جي تاريخ]]
[[زمرو:عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌ جا سياح]]</text>
      <sha1>cxihlysocf6rktvnl9cbt5r9ojmhaky</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>يزيد بن ابي ڪبشه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41609</id>
    <revision>
      <id>417102</id>
      <parentid>346935</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T12:24:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14327" sha1="jrhyl1z3ffqr7jgsud6rm917vseqb4z" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
| name = يزيد بن ابي ڪبشه
| title = يزيد بن ابي ڪبشه السڪسڪي
| image =
| succession = [[سنڌ جا اموي گورنر|سنڌ جو اموي والي]]
| predecessor = [[محمد بن قاسم]]
| successor = [[عامر بن عبدالله]]
| regent = [[سليمان بن عبدالملڪ]]
| reign = 96هه (715ع)، ارڙهن ڏينهن
| full_name = يزيد بن ابي ڪبشه السڪسڪي
| dynasty = [[اموي خلافت]]
| death_date = 96هه (715ع)
| death_place = [[سنڌ]]
| religion = [[اسلام]]
}}

'''يزيد بن ابي ڪبشه''' {{ٻيا نالا|انگريزي='''Yazid ibn Abi Kabsha'''|عربي='''يزيد بن أبي كبشة السكسكي'''}}، پورو نالو '''يزيد بن ابي ڪبشه السڪسڪي'''، [[اموي خلافت]] جو عرب فوجي ۽ انتظامي عملدار هو، جيڪو خليفي [[سليمان بن عبدالملڪ]] جي دور ۾ 96هه (715ع) ۾ [[محمد بن قاسم]] کان پوءِ سنڌ جي انتظام سان وابسته ٿيو. سنڌ بابت تاريخي ماخذن ۾ کيس سنڌ جو والي يا گورنر سڏيو ويو آهي، جڏهن تہ ڪجهه قديم عربي سوانحي ماخذ سندس مقرريءَ لاءِ ''خراج السند'' جو اصطلاح استعمال ڪن ٿا، جنهن مان سنڌ جي مالي ۽ خراج واري انتظام سان سندس خاص وابستگي ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;ذهبي&quot;&gt;{{cite book
 |last=الذهبي
 |first=شمس الدين
 |title=سير أعلام النبلاء
 |chapter=يزيد بن أبي كبشة
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ ۾ سندس دور انتهائي مختصر رهيو. سنڌي تاريخي ماخذن موجب سنڌ پهچڻ کان پوءِ هو صرف '''ارڙهن ڏينهن''' زنده رهيو ۽ پوءِ وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;ميمڻ&quot;&gt;{{cite journal
 |last=ميمڻ
 |first=عبدالمجيد سنڌي
 |title=سنڌ ۽ ملتان جون عربي حڪومتون
 |journal=مهراڻ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |year=1961
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;تاريخ سنڌ132&quot;&gt;{{cite book
 |last=ندوي
 |first=سيد سليمان
 |title=تاريخ سنڌ
 |page=132
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ نسب ==
يزيد جو نالو قديم عربي ماخذن ۾ '''يزيد بن ابي ڪبشه السڪسڪي''' (يزيد بن أبي كبشة السكسكي) ملي ٿو. ''السڪسڪي'' نسبت مان سندس تعلق عربن جي [[سڪسڪ]] قبيلي سان ظاهر ٿئي ٿو. قديم سوانحي ماخذن ۾ کيس پنهنجي قبيلي جي معزز ماڻهن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ذهبي&quot;/&gt;

سندس والد جو نالو مختلف ماخذن ۾ مختلف صورتن ۾ نقل ٿيو آهي، جڏهن تہ ''ابي ڪبشه'' سندس والد جي ڪنيت هئي. [[ابن عساڪر]] جي سوانحي روايتن ۾ پڻ يزيد جو ذڪر اموي دور جي انتظامي شخصيت طور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;ابن عساكر&quot;&gt;{{cite book
 |last=ابن عساكر
 |first=علي بن الحسن
 |title=تاريخ دمشق
 |chapter=يزيد بن أبي كبشة
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

== اموي انتظام ۾ شروعاتي خدمتون ==
يزيد بن ابي ڪبشه [[عبدالملڪ بن مروان]] (65–86هه/685–705ع) جي دور ۾ اموي انتظام سان وابسته رهيو. سوانحي روايتن موجب هو عبدالملڪ جو '''صاحب الشرطه'''، يعني پوليس يا حفاظتي دستي جو سربراهه پڻ رهيو ۽ بعد ۾ کيس فوجي ذميواريون ڏنيون ويون.&lt;ref name=&quot;ذهبي&quot;/&gt;

79هه (698ع جي لڳ ڀڳ) ۾ هن عراق ۾ [[خوارج]] خلاف فوجي ڪارروائين ۾ حصو ورتو. بعد ۾ [[حجاج بن يوسف]] کيس [[واسط]] ۾ پنهنجي شرطه جو سربراهه مقرر ڪيو. 93–94هه (712–713ع) جي لڳ ڀڳ هو بازنطيني علائقن خلاف اموي فوجي مهمن سان پڻ لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;Crone&quot;&gt;{{cite book
 |last=Crone
 |first=Patricia
 |title=Slaves on Horses: The Evolution of the Islamic Polity
 |publisher=Cambridge University Press
 |location=Cambridge
 |year=1980
 |pages=95–96
 |isbn=9780521529402
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== عراق جي انتظام سان وابستگي ==
[[حجاج بن يوسف]] جي 95هه (714ع) ۾ وفات کان پوءِ يزيد بن ابي ڪبشه کي خليفي [[وليد بن عبدالملڪ]] جي دور ۾ عراق جي انتظام سان وابسته ڪيو ويو. قديم سوانحي ماخذن ۾ سندس لاءِ ''العراقين'' جي انتظام جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان ڪوفي ۽ بصري عراقي انتظام سان سندس تعلق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;ذهبي&quot;/&gt;

96هه (715ع) ۾ وليد بن عبدالملڪ جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ سليمان بن عبدالملڪ خليفو ٿيو. نئين خليفي جي دور ۾ اوڀر وارن صوبن جي انتظام ۾ تبديليون آيون ۽ حجاج بن يوسف سان لاڳاپيل ڪيترن عملدارن جي حيثيت تبديل ٿي.&lt;ref name=&quot;Crone&quot;/&gt;

== سنڌ ۾ مقرري ==
سليمان بن عبدالملڪ جي خلافت جي شروعات، يعني 96هه (715ع) ۾، يزيد بن ابي ڪبشه کي سنڌ موڪليو ويو. سيد سليمان ندوي پنهنجي ''تاريخ سنڌ'' ۾ هن مرحلي کي '''سندھ کا والی یزید''' جي عنوان هيٺ بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;تاريخ سنڌ132&quot;/&gt;

سنڌي تاريخي ادب ۾ يزيد کي محمد بن قاسم کان پوءِ سنڌ جو گورنر يا والي ڄاڻايو ويو آهي. عبدالمجيد سنڌي ميمڻ موجب سليمان بن عبدالملڪ (96–99هه/715–717ع) جي دور ۾ يزيد سنڌ جو گورنر ٿيو، پر سندس حڪومتي عرصو فقط ارڙهن ڏينهن رهيو.&lt;ref name=&quot;ميمڻ&quot;/&gt;

البت سندس صحيح انتظامي حيثيت بابت ماخذن جي اصطلاحن ۾ فرق آهي. ڪجهه قديم عربي سوانحي ماخذن ۾ سليمان طرفان يزيد کي '''خراج السند''' ڏيڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;ذهبي&quot;/&gt; تنهنڪري ممڪن آهي تہ سندس ذميوارين ۾ سنڌ جي مالي ۽ خراج واري انتظام کي خاص اهميت حاصل هجي، جڏهن تہ سنڌ جي بعد واري تاريخي ادب ۾ کيس عام طور سنڌ جو والي يا گورنر سڏيو ويو آهي.

== محمد بن قاسم جي معزولي ==
يزيد بن ابي ڪبشه جي سنڌ واري مختصر دور جو اهم واقعو [[محمد بن قاسم]] جي حڪومت جي پڄاڻي هو. سليمان بن عبدالملڪ جي خلافت سنڀالڻ کان پوءِ حجاج بن يوسف سان وابسته عملدارن جي حيثيت ۾ تبديلي آئي. محمد بن قاسم، جيڪو حجاج جو ويجهو مائٽ ۽ سندس سرپرستيءَ هيٺ سنڌ جي فتح جو فوجي اڳواڻ بڻيو هو، پڻ عهدي تان هٽايو ويو.&lt;ref name=&quot;Crone&quot;/&gt;

سيد سليمان ندوي جي بيان موجب يزيد بن ابي ڪبشه سنڌ پهچڻ کان پوءِ محمد بن قاسم کي گرفتار ڪري روانو ڪيو ۽ سنڌ جي انتظام جون واڳون سنڀاليون.&lt;ref name=&quot;تاريخ سنڌ132&quot;/&gt; محمد بن قاسم کي آخرڪار عراق آندو ويو، جتي کيس [[واسط]] ۾ قيد ڪيو ويو. سندس گرفتاري ۽ موت جي تفصيلن بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف روايتون موجود آهن.

مولوي نور محمد نظاماڻي ۽ ٻين جي مرتب ڪيل ''تاريخ سنڌ'' ۾ پڻ بيان ڪيو ويو آهي تہ محمد بن قاسم کي روانو ڪرڻ کان پوءِ يزيد بن ابي ڪبشه سنڌ جي حڪومت سنڀالي، پر کيس حڪومت هلائڻ لاءِ گهڻو وقت نه مليو.&lt;ref name=&quot;نظاماڻي&quot;&gt;{{cite book
 |last=نظاماڻي
 |first=مولوي نور محمد
 |author2=عبدالغني عبدالله
 |author3=حمد صديق ”مسافر“
 |title=تاريخ سنڌ
 |edition=پهريون
 |publisher=مهراڻ اڪيڊمي
 |year=2006
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== ارڙهن ڏينهن جي حڪومت ۽ وفات ==
يزيد بن ابي ڪبشه جو سنڌ وارو دور نهايت مختصر رهيو. سيد سليمان ندوي موجب سنڌ پهچڻ کان فقط '''ارڙهن ڏينهن''' پوءِ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;تاريخ سنڌ132&quot;/&gt; عبدالمجيد سنڌي ميمڻ پڻ سندس گورنريءَ جو عرصو ارڙهن ڏينهن ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;ميمڻ&quot;/&gt;

سنڌي ''تاريخ سنڌ'' جي هڪ روايت موجب، محمد بن قاسم کي شام ڏانهن روانو ڪرڻ کان پوءِ يزيد حڪومت جون واڳون سنڀاليون، پر سنڌ ۾ قدم رکڻ کان پوءِ آبهوا جي ناموافقت يا ڪنهن ٻئي سبب بيمار ٿي پيو. روايت ۾ ڄاڻايل آهي تہ محمد بن قاسم اڃا عراق نه پهتو هو تہ يزيد سنڌ ۾ اچڻ جي ارڙهين ڏينهن وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;نظاماڻي&quot;/&gt;

سندس وفات عام طور سليمان بن عبدالملڪ جي خلافت جي شروعاتي سال '''96هه (715ع)''' سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Crone&quot;/&gt; قديم سوانحي ماخذ وڌيڪ محتاط نموني کيس سليمان بن عبدالملڪ جي خلافت دوران ۽ 100هه (718–719ع) کان اڳ سنڌ ۾ فوت ٿيل ڄاڻائين ٿا.&lt;ref name=&quot;ذهبي&quot;/&gt; موجود معتبر ماخذن مان سندس وفات جو صحيح هجري مهينو يا گريگورين ڏينهن يقيني طور معلوم نه ٿو ٿئي.

== سنڌ ۾ سياسي صورتحال ==
محمد بن قاسم جي روانگي ۽ يزيد بن ابي ڪبشه جي جلد وفات کان پوءِ سنڌ جي شروعاتي اموي انتظام ۾ غير يقيني صورتحال پيدا ٿي. سنڌي تاريخي روايتن موجب ڪجهه عرب فوجي پڻ پنهنجن علائقن ڏانهن واپس هليا ويا، جنهن سان مرڪزي حڪومت جي گرفت ڪمزور ٿي.&lt;ref name=&quot;قدوسي&quot;/&gt;

ان صورتحال مان فائدو وٺندي [[راجا ڏاهر]] جي پٽ [[جيسينا]] برهمڻ آباد تي ٻيهر قبضو ڪيو، جڏهن تہ سنڌ جو باقي ڪجهه حصو مسلمانن جي قبضي هيٺ رهيو.&lt;ref name=&quot;قدوسي&quot;&gt;{{cite book
 |last=قدوسي
 |first=اعجاز الحق
 |title=سنڌ جي تاريخ
 |edition=پهريون
 |year=2007
 |publisher=مهراڻ اڪيڊمي
 |language=sd
}} {{cite web
 |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page9.html
 |title=سنڌ جي تاريخ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اعجاز الحق قدوسي جي بيان موجب يزيد کان پوءِ عارضي طور [[عامر بن عبدالله]] سنڌ جي انتظام لاءِ آيو. هن انتظامي صورتحال کي سنڀالڻ شروع ڪيو، پر هو پڻ جلد وفات ڪري ويو. ان سبب جيسينا کي پنهنجي اقتدار کي ڪجهه وڌيڪ عرصي تائين قائم رکڻ جو موقعو مليو.&lt;ref name=&quot;قدوسي&quot;/&gt;

== حديث جي روايت ==
يزيد بن ابي ڪبشه صرف فوجي ۽ انتظامي شخصيت نه هو، پر اسلامي علم الرجال جي ماخذن ۾ کيس [[تابعين|تابعي]] ۽ حديث جي راوين ۾ پڻ شمار ڪيو ويو آهي. هن پنهنجي والد ابي ڪبشه ۽ [[مروان بن حڪم]] کان روايتون نقل ڪيون، جڏهن تہ معاويه بن قره، ابراهيم السڪسڪي ۽ ٻين کانئس روايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;ذهبي&quot;/&gt;

[[محمد بن اسماعيل بخاري|امام بخاري]] جي رجالي تصنيف ''التاريخ الكبير'' ۾ پڻ سندس ذڪر ملي ٿو ۽ کيس سڪسڪ قبيلي سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=البخاري
 |first=محمد بن إسماعيل
 |title=التاريخ الكبير
 |chapter=يزيد بن أبي كبشة
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt; سندس نالو حديثي روايتن ۾ پڻ اچي ٿو، جن مان هڪ روايت ۾ سفر دوران سندس روزي رکڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;ذهبي&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
جيتوڻيڪ يزيد بن ابي ڪبشه سنڌ ۾ فقط ٿوري عرصي لاءِ رهيو، پر سندس مقرري سنڌ جي شروعاتي اسلامي تاريخ ۾ هڪ اهم سياسي تبديليءَ سان لاڳاپيل هئي. سندس اچڻ سان محمد بن قاسم ۽ حجاج بن يوسف جي سرپرستيءَ هيٺ قائم ٿيل سنڌ جي پهرئين اموي انتظامي مرحلي جي پڄاڻي ٿي.

يزيد جي مقرري اهو پڻ ظاهر ڪري ٿي تہ اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ جو صوبائي انتظام دمشق ۽ عراق جي مرڪزي اموي سياست سان سڌي طرح ڳنڍيل هو. وليد بن عبدالملڪ کان سليمان بن عبدالملڪ ڏانهن اقتدار جي منتقليءَ سان اوڀر وارن صوبن ۾ عملدارن جي وڏي پيماني تي تبديلي آئي، جنهن جا اثر محمد بن قاسم، يزيد بن ابي ڪبشه ۽ سنڌ جي مقامي سياسي صورتحال تي پڻ پيا.&lt;ref name=&quot;Crone&quot;/&gt;

== سنڌ جي اموي گورنرن جي فهرست ==
{{سنڌ جي اموي گورنرن جي فھرست}}

== پڻ ڏسو ==
* [[محمد بن قاسم]]
* [[حجاج بن يوسف]]
* [[سليمان بن عبدالملڪ]]
* [[عامر بن عبدالله]]
* [[جيسينا]]
* [[حبيب بن مهلب]]
* [[سنڌ تي عربن جي فتح]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}</text>
      <sha1>jrhyl1z3ffqr7jgsud6rm917vseqb4z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عمرو بن مسلم باھلي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41613</id>
    <revision>
      <id>417112</id>
      <parentid>255674</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T13:40:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16425" sha1="p93otl1ujgrib8u1accfgdo7lo1rcrx" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name = عمرو بن مسلم باهلي
| native_name = عمرو بن مسلم الباهلي
| office = [[سنڌ جا اموي گورنر|سنڌ جو اموي والي]]
| term_start = 99–100هه (717–719ع جي وچ ڌاري)
| term_end = 101هه (720ع) جي لڳ ڀڳ
| monarch = [[عمر بن عبدالعزيز]]
| predecessor = [[حبيب بن مهلب]]
| successor =
| allegiance = [[اموي خلافت]]
| house = باهلي
| religion = [[اسلام]]
}}

'''عمرو بن مسلم باهلي''' ({{lang-ar|عمرو بن مسلم الباهلي}})، جنهن کي ڪجهه سنڌي تاريخي ڪتابن ۾ '''عمر بن مسلم باهلي''' پڻ لکيو ويو آهي، [[اموي خلافت]] جو عرب فوجي ۽ صوبائي عملدار هو، جيڪو خليفي [[عمر بن عبدالعزيز]] جي دور ۾ [[سنڌ]] ۽ هند سان لاڳاپيل اموي سرحدي علائقن جي انتظام سان وابسته رهيو. عربي تاريخي ماخذن ۾ سندس نالو '''عمرو بن مسلم الباهلي''' اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;IbnAthir&quot;&gt;{{cite book
 |last=ابن الأثير
 |first=عز الدين
 |title=الكامل في التاريخ
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

''نزهة الخواطر'' موجب عمر بن عبدالعزيز کيس '''100هه (718–719ع)''' ۾ سنڌ ۽ هند جي علائقن تي مقرر ڪيو. ساڳئي روايت موجب خليفي مقامي حڪمرانن ڏانهن اسلام ۽ سياسي اطاعت جي دعوت موڪلي ۽ عمرو بن مسلم هند جي ڪجهه علائقن خلاف فوجي مهم هلائي ڪاميابي حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;&gt;{{cite book
 |last=الحسني
 |first=عبد الحي
 |title=نزهة الخواطر وبهجة المسامع والنواظر
 |chapter=عمرو بن مسلم الباهلي
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي تاريخي ادب ۾ سندس حڪومت کي [[حبيب بن مهلب]] کان پوءِ واري دور سان ڳنڍيو ويو آهي. سندس دور ۾ عمر بن عبدالعزيز جي نسبتاً مصالحت پسند پاليسيءَ هيٺ سنڌ ۽ هند جي مقامي حڪمرانن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ، کين اسلام جي دعوت ڏيڻ ۽ ضرورت پوڻ تي فوجي ڪارروائي ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;&gt;{{cite book
 |last=مولائي شيدائي
 |first=رحيمداد خان
 |title=جنت السنڌ
 |edition=ٻيون
 |year=2006
 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي
 |location=ڪراچي
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ سڃاڻپ ==
قديم ۽ بعد وارن عربي تاريخي ماخذن ۾ هن شخصيت جو نالو '''عمرو بن مسلم الباهلي''' آهي.&lt;ref name=&quot;IbnAthir&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt; سنڌي تاريخي ڪتابن جي ڪجهه تحريرن ۾ اهو نالو '''عمر بن مسلم باهلي''' لکيو ويو آهي.

عربي ٻوليءَ ۾ '''عَمرو''' ۽ '''عُمَر''' ٻه جدا نالا آهن؛ تنهنڪري سنڌي وڪيپيڊيا تي مضمون جو بنيادي نالو '''عمرو بن مسلم باهلي''' رکڻ ۽ '''عمر بن مسلم باهلي''' کي متبادل نالي يا redirect طور رکڻ وڌيڪ مناسب آهي.

عمرو جو تعلق [[باهله|باهلي]] قبيلي سان هو. بعد جي سنڌي تاريخي ادب ۾ کيس مشهور اموي سپهه سالار [[قتيبه بن مسلم باهلي]] جو ڀاءُ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
[[محمد بن قاسم]] جي سنڌ مان واپسي کان پوءِ سنڌ جي شروعاتي اموي انتظام ۾ تيزيءَ سان تبديليون ٿيون. [[سليمان بن عبدالملڪ]] جي دور ۾ [[حبيب بن مهلب]] سنڌ جي فوجي ۽ انتظامي معاملن سان وابسته رهيو.

99هه (717ع) ۾ سليمان بن عبدالملڪ جي وفات کان پوءِ [[عمر بن عبدالعزيز]] خليفو ٿيو. هن سلطنت جي مختلف صوبن ۾ انتظامي تبديليون ڪيون ۽ مهلبي خاندان سان لاڳاپيل ڪيترن عملدارن جي حيثيت تبديل ٿي.

سنڌي تاريخي روايتن موجب حبيب بن مهلب کي پڻ سنڌ تان هٽايو ويو ۽ ان کان پوءِ عمرو بن مسلم باهلي سنڌ جي حڪومت سان وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;/&gt;

گورنرن جي صحيح ترتيب بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. ڪجهه جديد تاريخي ترتيبن ۾ حبيب بن مهلب کان پوءِ [[عبدالملڪ بن مسمع]] کي مختصر عرصي لاءِ سنڌ جي فوجي انتظام سان وابسته ڄاڻايو ويو آهي، جنهن کان پوءِ عمرو بن مسلم جو نالو اچي ٿو. ان ڪري حبيب کان عمرو تائين سڌي جانشيني کي سڀني ماخذن جو متفقه بيان نه سمجهڻ گهرجي.

== سنڌ جي گورنري ==
''نزهة الخواطر'' ۾ واضح طور ڄاڻايل آهي تہ خليفي عمر بن عبدالعزيز عمرو بن مسلم کي '''100هه (718–719ع)''' ۾ سنڌ ۽ هند تي مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

ابن الاثير پڻ کيس عمر بن عبدالعزيز جو انهيءَ سرحدي علائقي تي عامل قرار ڏئي ٿو ۽ لکي ٿو تہ عمرو هند جي ڪجهه علائقن خلاف مهم هلائي ڪاميابي حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;IbnAthir&quot;/&gt;

ڪجهه جديد تاريخي ترتيبون سندس سنڌ سان تعلق کي 99هه (717ع) کان شروع ڪن ٿيون، جڏهن تہ 100هه واري مقرريءَ جي روايت به موجود آهي. انهيءَ ڪري سندس گورنريءَ جي بلڪل صحيح شروعاتي تاريخ بابت احتياط ضروري آهي.

عمرو جي حڪومت اهڙي وقت ٿي جڏهن محمد بن قاسم کان پوءِ سنڌ جي سڀني فتح ڪيل علائقن تي اموي حڪومت جي گرفت هڪجهڙي مضبوط نه رهي هئي. مقامي حڪمرانن ۽ اڳوڻن راڄ گهراڻن جي ماڻهن ڪجهه علائقن ۾ ٻيهر سياسي اثر قائم ڪيو هو.

== عمر بن عبدالعزيز جي سنڌ بابت پاليسي ==
عمرو جي دور جو اهم پاسو خليفي [[عمر بن عبدالعزيز]] جي سنڌ ۽ هند جي مقامي حڪمرانن بابت اختيار ڪيل پاليسي هئي. ابن الاثير موجب خليفي مقامي بادشاهن ڏانهن خط لکيا ۽ کين اسلام ۽ خلافت جي اطاعت قبول ڪرڻ جي دعوت ڏني.&lt;ref name=&quot;IbnAthir&quot;/&gt;

''نزهة الخواطر'' موجب انهن حڪمرانن کي ٻڌايو ويو تہ اسلام ۽ اطاعت قبول ڪرڻ جي صورت ۾ سندن حڪومت برقرار رکي ويندي ۽ سندن حق ۽ ذميواريون مسلمانن جهڙيون هونديون.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

روايت موجب عمر بن عبدالعزيز جي سيرت ۽ حڪمرانيءَ بابت خبرون انهن حڪمرانن تائين پهچي چڪيون هيون، جنهن کان پوءِ جيسينا سميت ڪجهه مقامي حڪمرانن اسلام قبول ڪيو ۽ عربي نالا اختيار ڪيا.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

== جيسينا سان لاڳاپا ==
هن دور جي اهم مقامي شخصيت [[راجا ڏاهر]] جو پٽ [[جيسينا]] هو. محمد بن قاسم جي واپسي کان پوءِ جيسينا سنڌ جي ڪجهه علائقن ۾ پنهنجي سياسي حيثيت ٻيهر قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو هو.

ابن الاثير جي روايت موجب عمر بن عبدالعزيز جي دعوت کان پوءِ جيسينا ۽ ٻين ڪجهه حڪمرانن اسلام قبول ڪيو ۽ پنهنجي علائقن تي حڪمران رهيا.&lt;ref name=&quot;IbnAthir&quot;/&gt;

بعد واري دور ۾ جيسينا ۽ اموي حڪومت جا لاڳاپا ٻيهر خراب ٿيا. [[جنيد بن عبدالرحمان مري]] جي دور بابت روايت ۾ جيسينا پنهنجي اڳوڻي اسلام قبول ڪرڻ ۽ عمر بن عبدالعزيز طرفان پنهنجي حڪومت جي تصديق جو حوالو ڏنو. پوءِ اختلاف وڌيا ۽ آخرڪار جنيد جي دور ۾ جيسينا مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;IbnAthir&quot;/&gt;

== انتظامي پاليسي ==
سنڌي تاريخي روايتن ۾ عمر بن عبدالعزيز جي دور کي سنڌ جي اندروني انتظامي سڌارن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. رحيمداد خان مولائي شيدائي موجب سنڌ جي رعيت تان ڪجهه اهڙا محصول ۽ ٽيڪس ختم ڪيا ويا، جيڪي اڳئين انتظام هيٺ لاڳو ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;/&gt;

ساڳين روايتن ۾ عمرو بن مسلم کي سنڌ ۾ انتظامي سڌارا آڻيندڙ والي طور پيش ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به اهڙن مخصوص سڌارن جا تفصيل قديم عربي ماخذن ۾ ايتري وضاحت سان نٿا ملن، تنهنڪري انهن کي سنڌي بعد وارن تاريخي ماخذن سان منسوب ڪري بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

== هند ڏانهن فوجي مهمون ==
عمرو بن مسلم جي حڪومت رڳو سفارتي ۽ مذهبي دعوت تائين محدود نه هئي. ابن الاثير موجب هو عمر بن عبدالعزيز جو سرحدي عامل هو ۽ هن '''هند جي ڪجهه علائقن خلاف فوجي مهم هلائي ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي'''.&lt;ref name=&quot;IbnAthir&quot;/&gt;

''نزهة الخواطر'' پڻ ساڳيو بنيادي بيان ڏئي ٿي تہ عمرو بن مسلم هند جي ڪجهه حصن خلاف مهم هلائي ۽ فتح حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

سنڌي تاريخي ادب ۾ انهن مهمن جا وڌيڪ تفصيل ڏنا ويا آهن. اعجاز الحق قدوسي ۽ ٻين بعد وارن سنڌي ماخذن ۾ عمرو سان [[ڪڇ]] ڏانهن هڪ مهم منسوب ڪئي وئي آهي ۽ اتي جي حڪمران کي شڪست ڏيڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;قدوسي&quot;&gt;{{cite book
 |last=قدوسي
 |first=اعجاز الحق
 |title=سنڌ جي تاريخ
 |edition=پهريون
 |year=2007
 |publisher=مهراڻ اڪيڊمي
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

مولائي شيدائي پڻ لکي ٿو تہ عمرو بن مسلم ڪڇ جي راجا کي شڪست ڏني.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;/&gt;

مولانا عبدالحليم شرر جي سنڌي ترجمي ۾ وڌيڪ روايت ڏني وئي آهي تہ هن ''قصه/ڪڇ'' نالي علائقي ڏانهن مهم ڪئي ۽ اتي جي حڪمران سان جنگ ڪئي.&lt;ref name=&quot;شرر&quot;&gt;{{cite book
 |last=شرر
 |first=عبدالحليم
 |title=سنڌ جي تاريخ
 |translator=فقير اشرف علي سمون
 |edition=پهريون
 |year=2005
 |publisher=مهراڻ اڪيڊمي
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

البت ابن الاثير ۽ ''نزهة الخواطر'' جي مختصر روايتن ۾ فتح ڪيل مخصوص علائقن جا نالا نٿا ڏنا وڃن. تنهنڪري '''ڪڇ، جالنڌر يا ملهر نالي حڪمران''' سان لاڳاپيل تفصيلن کي بعد جي سنڌي تاريخي روايت طور پيش ڪرڻ گهرجي، نه تہ سڀني قديم ماخذن مان ثابت ٿيل حقيقت طور.

== سنڌ جي سياسي صورتحال ==
عمرو جي دور ۾ سنڌ اموي خلافت جو ڏورانهون اوڀر وارو صوبو هو. محمد بن قاسم جي فتحن کان پوءِ به صوبي جون سياسي سرحدون مستقل نه رهيون ۽ مقامي حڪمرانن جي اطاعت يا مزاحمت مطابق اموي اقتدار جي حد تبديل ٿيندي رهي.

عمرو جي دور ۾ مرڪزي حڪومت جي حڪمت عملي ٻنهي طريقن تي ٻڌل نظر اچي ٿي: هڪ طرف مقامي حڪمرانن کي اسلام ۽ خلافت جي اطاعت قبول ڪرڻ تي سندن حڪومت برقرار رکڻ جي آڇ ڪئي وئي، جڏهن تہ ٻئي طرف مزاحمت ڪندڙ يا خلافت جي قبضي کان ٻاهر علائقن خلاف فوجي مهمون جاري رهيون.&lt;ref name=&quot;IbnAthir&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح عمرو بن مسلم جو دور محمد بن قاسم جي ابتدائي فتحن ۽ بعد ۾ [[جنيد بن عبدالرحمان مري]] جي وسيع فوجي مهمن جي وچ واري عبوري مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿو.

== عمر بن عبدالعزيز جي وفات ==
خليفي [[عمر بن عبدالعزيز]] جي وفات '''رجب 101هه (فيبروري 720ع)''' ۾ ٿي. سنڌي تاريخي روايتن ۾ مخصوص تاريخ '''25 رجب 101هه''' پڻ ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;/&gt;

سندس وفات کان پوءِ [[يزيد بن عبدالملڪ]] اموي خليفو ٿيو. مرڪزي حڪومت جي تبديليءَ سان عراق، خراسان ۽ سنڌ جي انتظام ۾ پڻ نيون تبديليون شروع ٿيون.

عمرو بن مسلم جي سنڌ واري عهدي جي بلڪل صحيح آخري تاريخ بابت ماخذ مڪمل طور متفق ناهن، پر سندس حڪومت جي پڄاڻي عام طور 101هه (720ع) جي سياسي تبديلين سان ڳنڍي وڃي ٿي.

== جانشيني بابت اختلاف ==
سنڌ جي شروعاتي اموي گورنرن جي فهرستن ۾ خاص طور هن دور بابت اختلاف ملي ٿو. سنڌي تاريخي مواد جي هڪ روايت ۾ عمرو بن مسلم کان پوءِ '''بلال بن احوز تميمي''' جو نالو ڏنو ويو آهي، جڏهن تہ عربي ماخذن ۾ مشهور شخصيت '''هلال بن احوز تميمي''' آهي، جنهن کي مهلبي خاندان خلاف سنڌ ڏانهن موڪلڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

ٻين تاريخي ترتيبن ۾ عمرو کان پوءِ [[عبيدالله بن علي سلمي]] کي سنڌ جي فوجي حڪومت سان وابسته ڄاڻايو ويو آهي. تنهنڪري عمرو جي Infobox ۾ ڪنهن هڪ شخص کي بنا وضاحت جي قطعي جانشين لکڻ بدران جانشينيءَ بابت اختلاف متن ۾ بيان ڪرڻ وڌيڪ محفوظ آهي.

== تاريخي اهميت ==
عمرو بن مسلم باهلي جو دور سنڌ جي شروعاتي اموي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ فوجي توسيع سان گڏ مقامي حڪمرانن سان سياسي ۽ مذهبي مفاهمت جي ڪوشش پڻ نظر اچي ٿي.

عمر بن عبدالعزيز جي دعوت تي جيسينا ۽ ٻين حڪمرانن جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت سنڌ ۾ اسلام جي شروعاتي سياسي ۽ سماجي توسيع بابت اهم تاريخي بيانن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;IbnAthir&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

ساڳئي وقت عمرو طرفان هند جي ڪجهه علائقن خلاف فوجي مهم مان ظاهر ٿئي ٿو تہ عمر بن عبدالعزيز جي دور ۾ اموي حڪومت فوجي توسيع کي مڪمل طور روڪيو نه هو. مقامي حڪمرانن سان مفاهمت ۽ سرحدي فوجي ڪارروائيون گڏ هلنديون رهيون.

عمرو کان پوءِ سنڌ جي اموي تاريخ ۾ ٻيهر فوجي سرگرمي وڌي ۽ [[جنيد بن عبدالرحمان مري]] جي دور ۾ عرب لشڪر سنڌ کان ٻاهر هندستان جي ڪيترن علائقن ڏانهن مهمون کڻي ويا.

== سنڌ جي اموي گورنرن جي فهرست ==
{{سنڌ جي اموي گورنرن جي فھرست}}

== پڻ ڏسو ==
* [[حبيب بن مهلب]]
* [[عمر بن عبدالعزيز]]
* [[جيسينا]]
* [[محمد بن قاسم]]
* [[جنيد بن عبدالرحمان مري]]
* [[سنڌ تي عربن جي فتح]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}</text>
      <sha1>p93otl1ujgrib8u1accfgdo7lo1rcrx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417113</id>
      <parentid>417112</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T13:41:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16425" sha1="n5zm3h4yty3vdk2k3r7oqf9vg3c9c7s" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name = عمرو بن مسلم باهلي
| native_name = عمرو بن مسلم الباهلي
| office = [[سنڌ جا اموي گورنر|سنڌ جو اموي والي]]
| term_start = 99–100هه (717–719ع جي وچ ڌاري)
| term_end = 101هه (720ع) جي لڳ ڀڳ
| monarch = [[عمر بن عبدالعزيز]]
| predecessor = [[حبيب بن مھلب]]
| successor =
| allegiance = [[اموي خلافت]]
| house = باهلي
| religion = [[اسلام]]
}}

'''عمرو بن مسلم باهلي''' ({{lang-ar|عمرو بن مسلم الباهلي}})، جنهن کي ڪجهه سنڌي تاريخي ڪتابن ۾ '''عمر بن مسلم باهلي''' پڻ لکيو ويو آهي، [[اموي خلافت]] جو عرب فوجي ۽ صوبائي عملدار هو، جيڪو خليفي [[عمر بن عبدالعزيز]] جي دور ۾ [[سنڌ]] ۽ هند سان لاڳاپيل اموي سرحدي علائقن جي انتظام سان وابسته رهيو. عربي تاريخي ماخذن ۾ سندس نالو '''عمرو بن مسلم الباهلي''' اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;IbnAthir&quot;&gt;{{cite book
 |last=ابن الأثير
 |first=عز الدين
 |title=الكامل في التاريخ
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

''نزهة الخواطر'' موجب عمر بن عبدالعزيز کيس '''100هه (718–719ع)''' ۾ سنڌ ۽ هند جي علائقن تي مقرر ڪيو. ساڳئي روايت موجب خليفي مقامي حڪمرانن ڏانهن اسلام ۽ سياسي اطاعت جي دعوت موڪلي ۽ عمرو بن مسلم هند جي ڪجهه علائقن خلاف فوجي مهم هلائي ڪاميابي حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;&gt;{{cite book
 |last=الحسني
 |first=عبد الحي
 |title=نزهة الخواطر وبهجة المسامع والنواظر
 |chapter=عمرو بن مسلم الباهلي
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي تاريخي ادب ۾ سندس حڪومت کي [[حبيب بن مهلب]] کان پوءِ واري دور سان ڳنڍيو ويو آهي. سندس دور ۾ عمر بن عبدالعزيز جي نسبتاً مصالحت پسند پاليسيءَ هيٺ سنڌ ۽ هند جي مقامي حڪمرانن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ، کين اسلام جي دعوت ڏيڻ ۽ ضرورت پوڻ تي فوجي ڪارروائي ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;&gt;{{cite book
 |last=مولائي شيدائي
 |first=رحيمداد خان
 |title=جنت السنڌ
 |edition=ٻيون
 |year=2006
 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي
 |location=ڪراچي
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ سڃاڻپ ==
قديم ۽ بعد وارن عربي تاريخي ماخذن ۾ هن شخصيت جو نالو '''عمرو بن مسلم الباهلي''' آهي.&lt;ref name=&quot;IbnAthir&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt; سنڌي تاريخي ڪتابن جي ڪجهه تحريرن ۾ اهو نالو '''عمر بن مسلم باهلي''' لکيو ويو آهي.

عربي ٻوليءَ ۾ '''عَمرو''' ۽ '''عُمَر''' ٻه جدا نالا آهن؛ تنهنڪري سنڌي وڪيپيڊيا تي مضمون جو بنيادي نالو '''عمرو بن مسلم باهلي''' رکڻ ۽ '''عمر بن مسلم باهلي''' کي متبادل نالي يا redirect طور رکڻ وڌيڪ مناسب آهي.

عمرو جو تعلق [[باهله|باهلي]] قبيلي سان هو. بعد جي سنڌي تاريخي ادب ۾ کيس مشهور اموي سپهه سالار [[قتيبه بن مسلم باهلي]] جو ڀاءُ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
[[محمد بن قاسم]] جي سنڌ مان واپسي کان پوءِ سنڌ جي شروعاتي اموي انتظام ۾ تيزيءَ سان تبديليون ٿيون. [[سليمان بن عبدالملڪ]] جي دور ۾ [[حبيب بن مهلب]] سنڌ جي فوجي ۽ انتظامي معاملن سان وابسته رهيو.

99هه (717ع) ۾ سليمان بن عبدالملڪ جي وفات کان پوءِ [[عمر بن عبدالعزيز]] خليفو ٿيو. هن سلطنت جي مختلف صوبن ۾ انتظامي تبديليون ڪيون ۽ مهلبي خاندان سان لاڳاپيل ڪيترن عملدارن جي حيثيت تبديل ٿي.

سنڌي تاريخي روايتن موجب حبيب بن مهلب کي پڻ سنڌ تان هٽايو ويو ۽ ان کان پوءِ عمرو بن مسلم باهلي سنڌ جي حڪومت سان وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;/&gt;

گورنرن جي صحيح ترتيب بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. ڪجهه جديد تاريخي ترتيبن ۾ حبيب بن مهلب کان پوءِ [[عبدالملڪ بن مسمع]] کي مختصر عرصي لاءِ سنڌ جي فوجي انتظام سان وابسته ڄاڻايو ويو آهي، جنهن کان پوءِ عمرو بن مسلم جو نالو اچي ٿو. ان ڪري حبيب کان عمرو تائين سڌي جانشيني کي سڀني ماخذن جو متفقه بيان نه سمجهڻ گهرجي.

== سنڌ جي گورنري ==
''نزهة الخواطر'' ۾ واضح طور ڄاڻايل آهي تہ خليفي عمر بن عبدالعزيز عمرو بن مسلم کي '''100هه (718–719ع)''' ۾ سنڌ ۽ هند تي مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

ابن الاثير پڻ کيس عمر بن عبدالعزيز جو انهيءَ سرحدي علائقي تي عامل قرار ڏئي ٿو ۽ لکي ٿو تہ عمرو هند جي ڪجهه علائقن خلاف مهم هلائي ڪاميابي حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;IbnAthir&quot;/&gt;

ڪجهه جديد تاريخي ترتيبون سندس سنڌ سان تعلق کي 99هه (717ع) کان شروع ڪن ٿيون، جڏهن تہ 100هه واري مقرريءَ جي روايت به موجود آهي. انهيءَ ڪري سندس گورنريءَ جي بلڪل صحيح شروعاتي تاريخ بابت احتياط ضروري آهي.

عمرو جي حڪومت اهڙي وقت ٿي جڏهن محمد بن قاسم کان پوءِ سنڌ جي سڀني فتح ڪيل علائقن تي اموي حڪومت جي گرفت هڪجهڙي مضبوط نه رهي هئي. مقامي حڪمرانن ۽ اڳوڻن راڄ گهراڻن جي ماڻهن ڪجهه علائقن ۾ ٻيهر سياسي اثر قائم ڪيو هو.

== عمر بن عبدالعزيز جي سنڌ بابت پاليسي ==
عمرو جي دور جو اهم پاسو خليفي [[عمر بن عبدالعزيز]] جي سنڌ ۽ هند جي مقامي حڪمرانن بابت اختيار ڪيل پاليسي هئي. ابن الاثير موجب خليفي مقامي بادشاهن ڏانهن خط لکيا ۽ کين اسلام ۽ خلافت جي اطاعت قبول ڪرڻ جي دعوت ڏني.&lt;ref name=&quot;IbnAthir&quot;/&gt;

''نزهة الخواطر'' موجب انهن حڪمرانن کي ٻڌايو ويو تہ اسلام ۽ اطاعت قبول ڪرڻ جي صورت ۾ سندن حڪومت برقرار رکي ويندي ۽ سندن حق ۽ ذميواريون مسلمانن جهڙيون هونديون.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

روايت موجب عمر بن عبدالعزيز جي سيرت ۽ حڪمرانيءَ بابت خبرون انهن حڪمرانن تائين پهچي چڪيون هيون، جنهن کان پوءِ جيسينا سميت ڪجهه مقامي حڪمرانن اسلام قبول ڪيو ۽ عربي نالا اختيار ڪيا.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

== جيسينا سان لاڳاپا ==
هن دور جي اهم مقامي شخصيت [[راجا ڏاهر]] جو پٽ [[جيسينا]] هو. محمد بن قاسم جي واپسي کان پوءِ جيسينا سنڌ جي ڪجهه علائقن ۾ پنهنجي سياسي حيثيت ٻيهر قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو هو.

ابن الاثير جي روايت موجب عمر بن عبدالعزيز جي دعوت کان پوءِ جيسينا ۽ ٻين ڪجهه حڪمرانن اسلام قبول ڪيو ۽ پنهنجي علائقن تي حڪمران رهيا.&lt;ref name=&quot;IbnAthir&quot;/&gt;

بعد واري دور ۾ جيسينا ۽ اموي حڪومت جا لاڳاپا ٻيهر خراب ٿيا. [[جنيد بن عبدالرحمان مري]] جي دور بابت روايت ۾ جيسينا پنهنجي اڳوڻي اسلام قبول ڪرڻ ۽ عمر بن عبدالعزيز طرفان پنهنجي حڪومت جي تصديق جو حوالو ڏنو. پوءِ اختلاف وڌيا ۽ آخرڪار جنيد جي دور ۾ جيسينا مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;IbnAthir&quot;/&gt;

== انتظامي پاليسي ==
سنڌي تاريخي روايتن ۾ عمر بن عبدالعزيز جي دور کي سنڌ جي اندروني انتظامي سڌارن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. رحيمداد خان مولائي شيدائي موجب سنڌ جي رعيت تان ڪجهه اهڙا محصول ۽ ٽيڪس ختم ڪيا ويا، جيڪي اڳئين انتظام هيٺ لاڳو ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;/&gt;

ساڳين روايتن ۾ عمرو بن مسلم کي سنڌ ۾ انتظامي سڌارا آڻيندڙ والي طور پيش ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به اهڙن مخصوص سڌارن جا تفصيل قديم عربي ماخذن ۾ ايتري وضاحت سان نٿا ملن، تنهنڪري انهن کي سنڌي بعد وارن تاريخي ماخذن سان منسوب ڪري بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

== هند ڏانهن فوجي مهمون ==
عمرو بن مسلم جي حڪومت رڳو سفارتي ۽ مذهبي دعوت تائين محدود نه هئي. ابن الاثير موجب هو عمر بن عبدالعزيز جو سرحدي عامل هو ۽ هن '''هند جي ڪجهه علائقن خلاف فوجي مهم هلائي ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي'''.&lt;ref name=&quot;IbnAthir&quot;/&gt;

''نزهة الخواطر'' پڻ ساڳيو بنيادي بيان ڏئي ٿي تہ عمرو بن مسلم هند جي ڪجهه حصن خلاف مهم هلائي ۽ فتح حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

سنڌي تاريخي ادب ۾ انهن مهمن جا وڌيڪ تفصيل ڏنا ويا آهن. اعجاز الحق قدوسي ۽ ٻين بعد وارن سنڌي ماخذن ۾ عمرو سان [[ڪڇ]] ڏانهن هڪ مهم منسوب ڪئي وئي آهي ۽ اتي جي حڪمران کي شڪست ڏيڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;قدوسي&quot;&gt;{{cite book
 |last=قدوسي
 |first=اعجاز الحق
 |title=سنڌ جي تاريخ
 |edition=پهريون
 |year=2007
 |publisher=مهراڻ اڪيڊمي
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

مولائي شيدائي پڻ لکي ٿو تہ عمرو بن مسلم ڪڇ جي راجا کي شڪست ڏني.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;/&gt;

مولانا عبدالحليم شرر جي سنڌي ترجمي ۾ وڌيڪ روايت ڏني وئي آهي تہ هن ''قصه/ڪڇ'' نالي علائقي ڏانهن مهم ڪئي ۽ اتي جي حڪمران سان جنگ ڪئي.&lt;ref name=&quot;شرر&quot;&gt;{{cite book
 |last=شرر
 |first=عبدالحليم
 |title=سنڌ جي تاريخ
 |translator=فقير اشرف علي سمون
 |edition=پهريون
 |year=2005
 |publisher=مهراڻ اڪيڊمي
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

البت ابن الاثير ۽ ''نزهة الخواطر'' جي مختصر روايتن ۾ فتح ڪيل مخصوص علائقن جا نالا نٿا ڏنا وڃن. تنهنڪري '''ڪڇ، جالنڌر يا ملهر نالي حڪمران''' سان لاڳاپيل تفصيلن کي بعد جي سنڌي تاريخي روايت طور پيش ڪرڻ گهرجي، نه تہ سڀني قديم ماخذن مان ثابت ٿيل حقيقت طور.

== سنڌ جي سياسي صورتحال ==
عمرو جي دور ۾ سنڌ اموي خلافت جو ڏورانهون اوڀر وارو صوبو هو. محمد بن قاسم جي فتحن کان پوءِ به صوبي جون سياسي سرحدون مستقل نه رهيون ۽ مقامي حڪمرانن جي اطاعت يا مزاحمت مطابق اموي اقتدار جي حد تبديل ٿيندي رهي.

عمرو جي دور ۾ مرڪزي حڪومت جي حڪمت عملي ٻنهي طريقن تي ٻڌل نظر اچي ٿي: هڪ طرف مقامي حڪمرانن کي اسلام ۽ خلافت جي اطاعت قبول ڪرڻ تي سندن حڪومت برقرار رکڻ جي آڇ ڪئي وئي، جڏهن تہ ٻئي طرف مزاحمت ڪندڙ يا خلافت جي قبضي کان ٻاهر علائقن خلاف فوجي مهمون جاري رهيون.&lt;ref name=&quot;IbnAthir&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح عمرو بن مسلم جو دور محمد بن قاسم جي ابتدائي فتحن ۽ بعد ۾ [[جنيد بن عبدالرحمان مري]] جي وسيع فوجي مهمن جي وچ واري عبوري مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿو.

== عمر بن عبدالعزيز جي وفات ==
خليفي [[عمر بن عبدالعزيز]] جي وفات '''رجب 101هه (فيبروري 720ع)''' ۾ ٿي. سنڌي تاريخي روايتن ۾ مخصوص تاريخ '''25 رجب 101هه''' پڻ ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;/&gt;

سندس وفات کان پوءِ [[يزيد بن عبدالملڪ]] اموي خليفو ٿيو. مرڪزي حڪومت جي تبديليءَ سان عراق، خراسان ۽ سنڌ جي انتظام ۾ پڻ نيون تبديليون شروع ٿيون.

عمرو بن مسلم جي سنڌ واري عهدي جي بلڪل صحيح آخري تاريخ بابت ماخذ مڪمل طور متفق ناهن، پر سندس حڪومت جي پڄاڻي عام طور 101هه (720ع) جي سياسي تبديلين سان ڳنڍي وڃي ٿي.

== جانشيني بابت اختلاف ==
سنڌ جي شروعاتي اموي گورنرن جي فهرستن ۾ خاص طور هن دور بابت اختلاف ملي ٿو. سنڌي تاريخي مواد جي هڪ روايت ۾ عمرو بن مسلم کان پوءِ '''بلال بن احوز تميمي''' جو نالو ڏنو ويو آهي، جڏهن تہ عربي ماخذن ۾ مشهور شخصيت '''هلال بن احوز تميمي''' آهي، جنهن کي مهلبي خاندان خلاف سنڌ ڏانهن موڪلڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

ٻين تاريخي ترتيبن ۾ عمرو کان پوءِ [[عبيدالله بن علي سلمي]] کي سنڌ جي فوجي حڪومت سان وابسته ڄاڻايو ويو آهي. تنهنڪري عمرو جي Infobox ۾ ڪنهن هڪ شخص کي بنا وضاحت جي قطعي جانشين لکڻ بدران جانشينيءَ بابت اختلاف متن ۾ بيان ڪرڻ وڌيڪ محفوظ آهي.

== تاريخي اهميت ==
عمرو بن مسلم باهلي جو دور سنڌ جي شروعاتي اموي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ فوجي توسيع سان گڏ مقامي حڪمرانن سان سياسي ۽ مذهبي مفاهمت جي ڪوشش پڻ نظر اچي ٿي.

عمر بن عبدالعزيز جي دعوت تي جيسينا ۽ ٻين حڪمرانن جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت سنڌ ۾ اسلام جي شروعاتي سياسي ۽ سماجي توسيع بابت اهم تاريخي بيانن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;IbnAthir&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

ساڳئي وقت عمرو طرفان هند جي ڪجهه علائقن خلاف فوجي مهم مان ظاهر ٿئي ٿو تہ عمر بن عبدالعزيز جي دور ۾ اموي حڪومت فوجي توسيع کي مڪمل طور روڪيو نه هو. مقامي حڪمرانن سان مفاهمت ۽ سرحدي فوجي ڪارروائيون گڏ هلنديون رهيون.

عمرو کان پوءِ سنڌ جي اموي تاريخ ۾ ٻيهر فوجي سرگرمي وڌي ۽ [[جنيد بن عبدالرحمان مري]] جي دور ۾ عرب لشڪر سنڌ کان ٻاهر هندستان جي ڪيترن علائقن ڏانهن مهمون کڻي ويا.

== سنڌ جي اموي گورنرن جي فهرست ==
{{سنڌ جي اموي گورنرن جي فھرست}}

== پڻ ڏسو ==
* [[حبيب بن مهلب]]
* [[عمر بن عبدالعزيز]]
* [[جيسينا]]
* [[محمد بن قاسم]]
* [[جنيد بن عبدالرحمان مري]]
* [[سنڌ تي عربن جي فتح]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}</text>
      <sha1>n5zm3h4yty3vdk2k3r7oqf9vg3c9c7s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417114</id>
      <parentid>417113</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T13:42:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali صفحي [[عمر بن مسلم باھلي]] کي [[عمرو بن مسلم باھلي]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان</comment>
      <origin>417113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16425" sha1="n5zm3h4yty3vdk2k3r7oqf9vg3c9c7s" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name = عمرو بن مسلم باهلي
| native_name = عمرو بن مسلم الباهلي
| office = [[سنڌ جا اموي گورنر|سنڌ جو اموي والي]]
| term_start = 99–100هه (717–719ع جي وچ ڌاري)
| term_end = 101هه (720ع) جي لڳ ڀڳ
| monarch = [[عمر بن عبدالعزيز]]
| predecessor = [[حبيب بن مھلب]]
| successor =
| allegiance = [[اموي خلافت]]
| house = باهلي
| religion = [[اسلام]]
}}

'''عمرو بن مسلم باهلي''' ({{lang-ar|عمرو بن مسلم الباهلي}})، جنهن کي ڪجهه سنڌي تاريخي ڪتابن ۾ '''عمر بن مسلم باهلي''' پڻ لکيو ويو آهي، [[اموي خلافت]] جو عرب فوجي ۽ صوبائي عملدار هو، جيڪو خليفي [[عمر بن عبدالعزيز]] جي دور ۾ [[سنڌ]] ۽ هند سان لاڳاپيل اموي سرحدي علائقن جي انتظام سان وابسته رهيو. عربي تاريخي ماخذن ۾ سندس نالو '''عمرو بن مسلم الباهلي''' اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;IbnAthir&quot;&gt;{{cite book
 |last=ابن الأثير
 |first=عز الدين
 |title=الكامل في التاريخ
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

''نزهة الخواطر'' موجب عمر بن عبدالعزيز کيس '''100هه (718–719ع)''' ۾ سنڌ ۽ هند جي علائقن تي مقرر ڪيو. ساڳئي روايت موجب خليفي مقامي حڪمرانن ڏانهن اسلام ۽ سياسي اطاعت جي دعوت موڪلي ۽ عمرو بن مسلم هند جي ڪجهه علائقن خلاف فوجي مهم هلائي ڪاميابي حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;&gt;{{cite book
 |last=الحسني
 |first=عبد الحي
 |title=نزهة الخواطر وبهجة المسامع والنواظر
 |chapter=عمرو بن مسلم الباهلي
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي تاريخي ادب ۾ سندس حڪومت کي [[حبيب بن مهلب]] کان پوءِ واري دور سان ڳنڍيو ويو آهي. سندس دور ۾ عمر بن عبدالعزيز جي نسبتاً مصالحت پسند پاليسيءَ هيٺ سنڌ ۽ هند جي مقامي حڪمرانن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ، کين اسلام جي دعوت ڏيڻ ۽ ضرورت پوڻ تي فوجي ڪارروائي ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;&gt;{{cite book
 |last=مولائي شيدائي
 |first=رحيمداد خان
 |title=جنت السنڌ
 |edition=ٻيون
 |year=2006
 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي
 |location=ڪراچي
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ سڃاڻپ ==
قديم ۽ بعد وارن عربي تاريخي ماخذن ۾ هن شخصيت جو نالو '''عمرو بن مسلم الباهلي''' آهي.&lt;ref name=&quot;IbnAthir&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt; سنڌي تاريخي ڪتابن جي ڪجهه تحريرن ۾ اهو نالو '''عمر بن مسلم باهلي''' لکيو ويو آهي.

عربي ٻوليءَ ۾ '''عَمرو''' ۽ '''عُمَر''' ٻه جدا نالا آهن؛ تنهنڪري سنڌي وڪيپيڊيا تي مضمون جو بنيادي نالو '''عمرو بن مسلم باهلي''' رکڻ ۽ '''عمر بن مسلم باهلي''' کي متبادل نالي يا redirect طور رکڻ وڌيڪ مناسب آهي.

عمرو جو تعلق [[باهله|باهلي]] قبيلي سان هو. بعد جي سنڌي تاريخي ادب ۾ کيس مشهور اموي سپهه سالار [[قتيبه بن مسلم باهلي]] جو ڀاءُ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
[[محمد بن قاسم]] جي سنڌ مان واپسي کان پوءِ سنڌ جي شروعاتي اموي انتظام ۾ تيزيءَ سان تبديليون ٿيون. [[سليمان بن عبدالملڪ]] جي دور ۾ [[حبيب بن مهلب]] سنڌ جي فوجي ۽ انتظامي معاملن سان وابسته رهيو.

99هه (717ع) ۾ سليمان بن عبدالملڪ جي وفات کان پوءِ [[عمر بن عبدالعزيز]] خليفو ٿيو. هن سلطنت جي مختلف صوبن ۾ انتظامي تبديليون ڪيون ۽ مهلبي خاندان سان لاڳاپيل ڪيترن عملدارن جي حيثيت تبديل ٿي.

سنڌي تاريخي روايتن موجب حبيب بن مهلب کي پڻ سنڌ تان هٽايو ويو ۽ ان کان پوءِ عمرو بن مسلم باهلي سنڌ جي حڪومت سان وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;/&gt;

گورنرن جي صحيح ترتيب بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. ڪجهه جديد تاريخي ترتيبن ۾ حبيب بن مهلب کان پوءِ [[عبدالملڪ بن مسمع]] کي مختصر عرصي لاءِ سنڌ جي فوجي انتظام سان وابسته ڄاڻايو ويو آهي، جنهن کان پوءِ عمرو بن مسلم جو نالو اچي ٿو. ان ڪري حبيب کان عمرو تائين سڌي جانشيني کي سڀني ماخذن جو متفقه بيان نه سمجهڻ گهرجي.

== سنڌ جي گورنري ==
''نزهة الخواطر'' ۾ واضح طور ڄاڻايل آهي تہ خليفي عمر بن عبدالعزيز عمرو بن مسلم کي '''100هه (718–719ع)''' ۾ سنڌ ۽ هند تي مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

ابن الاثير پڻ کيس عمر بن عبدالعزيز جو انهيءَ سرحدي علائقي تي عامل قرار ڏئي ٿو ۽ لکي ٿو تہ عمرو هند جي ڪجهه علائقن خلاف مهم هلائي ڪاميابي حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;IbnAthir&quot;/&gt;

ڪجهه جديد تاريخي ترتيبون سندس سنڌ سان تعلق کي 99هه (717ع) کان شروع ڪن ٿيون، جڏهن تہ 100هه واري مقرريءَ جي روايت به موجود آهي. انهيءَ ڪري سندس گورنريءَ جي بلڪل صحيح شروعاتي تاريخ بابت احتياط ضروري آهي.

عمرو جي حڪومت اهڙي وقت ٿي جڏهن محمد بن قاسم کان پوءِ سنڌ جي سڀني فتح ڪيل علائقن تي اموي حڪومت جي گرفت هڪجهڙي مضبوط نه رهي هئي. مقامي حڪمرانن ۽ اڳوڻن راڄ گهراڻن جي ماڻهن ڪجهه علائقن ۾ ٻيهر سياسي اثر قائم ڪيو هو.

== عمر بن عبدالعزيز جي سنڌ بابت پاليسي ==
عمرو جي دور جو اهم پاسو خليفي [[عمر بن عبدالعزيز]] جي سنڌ ۽ هند جي مقامي حڪمرانن بابت اختيار ڪيل پاليسي هئي. ابن الاثير موجب خليفي مقامي بادشاهن ڏانهن خط لکيا ۽ کين اسلام ۽ خلافت جي اطاعت قبول ڪرڻ جي دعوت ڏني.&lt;ref name=&quot;IbnAthir&quot;/&gt;

''نزهة الخواطر'' موجب انهن حڪمرانن کي ٻڌايو ويو تہ اسلام ۽ اطاعت قبول ڪرڻ جي صورت ۾ سندن حڪومت برقرار رکي ويندي ۽ سندن حق ۽ ذميواريون مسلمانن جهڙيون هونديون.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

روايت موجب عمر بن عبدالعزيز جي سيرت ۽ حڪمرانيءَ بابت خبرون انهن حڪمرانن تائين پهچي چڪيون هيون، جنهن کان پوءِ جيسينا سميت ڪجهه مقامي حڪمرانن اسلام قبول ڪيو ۽ عربي نالا اختيار ڪيا.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

== جيسينا سان لاڳاپا ==
هن دور جي اهم مقامي شخصيت [[راجا ڏاهر]] جو پٽ [[جيسينا]] هو. محمد بن قاسم جي واپسي کان پوءِ جيسينا سنڌ جي ڪجهه علائقن ۾ پنهنجي سياسي حيثيت ٻيهر قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو هو.

ابن الاثير جي روايت موجب عمر بن عبدالعزيز جي دعوت کان پوءِ جيسينا ۽ ٻين ڪجهه حڪمرانن اسلام قبول ڪيو ۽ پنهنجي علائقن تي حڪمران رهيا.&lt;ref name=&quot;IbnAthir&quot;/&gt;

بعد واري دور ۾ جيسينا ۽ اموي حڪومت جا لاڳاپا ٻيهر خراب ٿيا. [[جنيد بن عبدالرحمان مري]] جي دور بابت روايت ۾ جيسينا پنهنجي اڳوڻي اسلام قبول ڪرڻ ۽ عمر بن عبدالعزيز طرفان پنهنجي حڪومت جي تصديق جو حوالو ڏنو. پوءِ اختلاف وڌيا ۽ آخرڪار جنيد جي دور ۾ جيسينا مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;IbnAthir&quot;/&gt;

== انتظامي پاليسي ==
سنڌي تاريخي روايتن ۾ عمر بن عبدالعزيز جي دور کي سنڌ جي اندروني انتظامي سڌارن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. رحيمداد خان مولائي شيدائي موجب سنڌ جي رعيت تان ڪجهه اهڙا محصول ۽ ٽيڪس ختم ڪيا ويا، جيڪي اڳئين انتظام هيٺ لاڳو ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;/&gt;

ساڳين روايتن ۾ عمرو بن مسلم کي سنڌ ۾ انتظامي سڌارا آڻيندڙ والي طور پيش ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به اهڙن مخصوص سڌارن جا تفصيل قديم عربي ماخذن ۾ ايتري وضاحت سان نٿا ملن، تنهنڪري انهن کي سنڌي بعد وارن تاريخي ماخذن سان منسوب ڪري بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

== هند ڏانهن فوجي مهمون ==
عمرو بن مسلم جي حڪومت رڳو سفارتي ۽ مذهبي دعوت تائين محدود نه هئي. ابن الاثير موجب هو عمر بن عبدالعزيز جو سرحدي عامل هو ۽ هن '''هند جي ڪجهه علائقن خلاف فوجي مهم هلائي ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي'''.&lt;ref name=&quot;IbnAthir&quot;/&gt;

''نزهة الخواطر'' پڻ ساڳيو بنيادي بيان ڏئي ٿي تہ عمرو بن مسلم هند جي ڪجهه حصن خلاف مهم هلائي ۽ فتح حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

سنڌي تاريخي ادب ۾ انهن مهمن جا وڌيڪ تفصيل ڏنا ويا آهن. اعجاز الحق قدوسي ۽ ٻين بعد وارن سنڌي ماخذن ۾ عمرو سان [[ڪڇ]] ڏانهن هڪ مهم منسوب ڪئي وئي آهي ۽ اتي جي حڪمران کي شڪست ڏيڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;قدوسي&quot;&gt;{{cite book
 |last=قدوسي
 |first=اعجاز الحق
 |title=سنڌ جي تاريخ
 |edition=پهريون
 |year=2007
 |publisher=مهراڻ اڪيڊمي
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

مولائي شيدائي پڻ لکي ٿو تہ عمرو بن مسلم ڪڇ جي راجا کي شڪست ڏني.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;/&gt;

مولانا عبدالحليم شرر جي سنڌي ترجمي ۾ وڌيڪ روايت ڏني وئي آهي تہ هن ''قصه/ڪڇ'' نالي علائقي ڏانهن مهم ڪئي ۽ اتي جي حڪمران سان جنگ ڪئي.&lt;ref name=&quot;شرر&quot;&gt;{{cite book
 |last=شرر
 |first=عبدالحليم
 |title=سنڌ جي تاريخ
 |translator=فقير اشرف علي سمون
 |edition=پهريون
 |year=2005
 |publisher=مهراڻ اڪيڊمي
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

البت ابن الاثير ۽ ''نزهة الخواطر'' جي مختصر روايتن ۾ فتح ڪيل مخصوص علائقن جا نالا نٿا ڏنا وڃن. تنهنڪري '''ڪڇ، جالنڌر يا ملهر نالي حڪمران''' سان لاڳاپيل تفصيلن کي بعد جي سنڌي تاريخي روايت طور پيش ڪرڻ گهرجي، نه تہ سڀني قديم ماخذن مان ثابت ٿيل حقيقت طور.

== سنڌ جي سياسي صورتحال ==
عمرو جي دور ۾ سنڌ اموي خلافت جو ڏورانهون اوڀر وارو صوبو هو. محمد بن قاسم جي فتحن کان پوءِ به صوبي جون سياسي سرحدون مستقل نه رهيون ۽ مقامي حڪمرانن جي اطاعت يا مزاحمت مطابق اموي اقتدار جي حد تبديل ٿيندي رهي.

عمرو جي دور ۾ مرڪزي حڪومت جي حڪمت عملي ٻنهي طريقن تي ٻڌل نظر اچي ٿي: هڪ طرف مقامي حڪمرانن کي اسلام ۽ خلافت جي اطاعت قبول ڪرڻ تي سندن حڪومت برقرار رکڻ جي آڇ ڪئي وئي، جڏهن تہ ٻئي طرف مزاحمت ڪندڙ يا خلافت جي قبضي کان ٻاهر علائقن خلاف فوجي مهمون جاري رهيون.&lt;ref name=&quot;IbnAthir&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح عمرو بن مسلم جو دور محمد بن قاسم جي ابتدائي فتحن ۽ بعد ۾ [[جنيد بن عبدالرحمان مري]] جي وسيع فوجي مهمن جي وچ واري عبوري مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿو.

== عمر بن عبدالعزيز جي وفات ==
خليفي [[عمر بن عبدالعزيز]] جي وفات '''رجب 101هه (فيبروري 720ع)''' ۾ ٿي. سنڌي تاريخي روايتن ۾ مخصوص تاريخ '''25 رجب 101هه''' پڻ ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;جنت السنڌ&quot;/&gt;

سندس وفات کان پوءِ [[يزيد بن عبدالملڪ]] اموي خليفو ٿيو. مرڪزي حڪومت جي تبديليءَ سان عراق، خراسان ۽ سنڌ جي انتظام ۾ پڻ نيون تبديليون شروع ٿيون.

عمرو بن مسلم جي سنڌ واري عهدي جي بلڪل صحيح آخري تاريخ بابت ماخذ مڪمل طور متفق ناهن، پر سندس حڪومت جي پڄاڻي عام طور 101هه (720ع) جي سياسي تبديلين سان ڳنڍي وڃي ٿي.

== جانشيني بابت اختلاف ==
سنڌ جي شروعاتي اموي گورنرن جي فهرستن ۾ خاص طور هن دور بابت اختلاف ملي ٿو. سنڌي تاريخي مواد جي هڪ روايت ۾ عمرو بن مسلم کان پوءِ '''بلال بن احوز تميمي''' جو نالو ڏنو ويو آهي، جڏهن تہ عربي ماخذن ۾ مشهور شخصيت '''هلال بن احوز تميمي''' آهي، جنهن کي مهلبي خاندان خلاف سنڌ ڏانهن موڪلڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

ٻين تاريخي ترتيبن ۾ عمرو کان پوءِ [[عبيدالله بن علي سلمي]] کي سنڌ جي فوجي حڪومت سان وابسته ڄاڻايو ويو آهي. تنهنڪري عمرو جي Infobox ۾ ڪنهن هڪ شخص کي بنا وضاحت جي قطعي جانشين لکڻ بدران جانشينيءَ بابت اختلاف متن ۾ بيان ڪرڻ وڌيڪ محفوظ آهي.

== تاريخي اهميت ==
عمرو بن مسلم باهلي جو دور سنڌ جي شروعاتي اموي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ فوجي توسيع سان گڏ مقامي حڪمرانن سان سياسي ۽ مذهبي مفاهمت جي ڪوشش پڻ نظر اچي ٿي.

عمر بن عبدالعزيز جي دعوت تي جيسينا ۽ ٻين حڪمرانن جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت سنڌ ۾ اسلام جي شروعاتي سياسي ۽ سماجي توسيع بابت اهم تاريخي بيانن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;IbnAthir&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

ساڳئي وقت عمرو طرفان هند جي ڪجهه علائقن خلاف فوجي مهم مان ظاهر ٿئي ٿو تہ عمر بن عبدالعزيز جي دور ۾ اموي حڪومت فوجي توسيع کي مڪمل طور روڪيو نه هو. مقامي حڪمرانن سان مفاهمت ۽ سرحدي فوجي ڪارروائيون گڏ هلنديون رهيون.

عمرو کان پوءِ سنڌ جي اموي تاريخ ۾ ٻيهر فوجي سرگرمي وڌي ۽ [[جنيد بن عبدالرحمان مري]] جي دور ۾ عرب لشڪر سنڌ کان ٻاهر هندستان جي ڪيترن علائقن ڏانهن مهمون کڻي ويا.

== سنڌ جي اموي گورنرن جي فهرست ==
{{سنڌ جي اموي گورنرن جي فھرست}}

== پڻ ڏسو ==
* [[حبيب بن مهلب]]
* [[عمر بن عبدالعزيز]]
* [[جيسينا]]
* [[محمد بن قاسم]]
* [[جنيد بن عبدالرحمان مري]]
* [[سنڌ تي عربن جي فتح]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}</text>
      <sha1>n5zm3h4yty3vdk2k3r7oqf9vg3c9c7s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>استلام</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57055</id>
    <revision>
      <id>417189</id>
      <parentid>416650</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T00:07:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>417189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20279" sha1="4dx1q9nn5txa6akkrzumv2hz0u8b1ed" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|طواف دوران حجر اسود يا رڪن يماني کي ڇهڻ يا حجر اسود ڏانهن اشارو ڪرڻ وارو اسلامي عمل}}

[[File:Coveting the Black Stone.jpg|thumb|280px|[[حجر اسود]] جو استلام ڪرڻ جي ڪوشش ڪندڙ زائرين]]

'''استلام''' {{ٻيا نالا|عربي=استلام|انگريزي=Istilam}} [[حج]] ۽ [[عمرو|عمري]] سان لاڳاپيل هڪ اصطلاح آهي، جيڪو [[ڪعبو|ڪعبي]] جي [[طواف]] دوران خاص طور [[حجر اسود]] ۽ [[رڪن يماني]] کي ڇهڻ سان لاڳاپيل عمل لاءِ استعمال ٿيندو آهي. استلام جي لغوي معنيٰ هٿ لائڻ يا ڇهڻ آهي؛ فقهي اصطلاح ۾ حجر اسود کي هٿ لائڻ ۽ چمي ڏيڻ ۽ رڪن يماني کي هٿ سان ڇهڻ استلام جي اهم صورتن ۾ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;آسان فقه&quot;&gt;ڪتاب: ''آسان فقه''، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002، ص 299.&lt;/ref&gt;

اسلامي روايت مطابق طواف حجر اسود واري ڪنڊ کان شروع ڪيو ويندو آهي. طواف ڪندڙ ڪعبي کي پنهنجي کاٻي پاسي رکي ست چڪر مڪمل ڪندو آهي. حجر اسود وٽ پهچڻ تي ان جو استلام ڪرڻ [[سنت]] آهي، پر جيڪڏهن هجوم سبب حجر اسود تائين پهچڻ ممڪن نہ هجي تہ ان ڏانهن اشارو ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Important Reminders During Tawaf
 |url=https://haj.gov.sa/-/media/Project/HAJJ/Awareness-Guides/Hajj-Guide-Extra/English/En-Hajj-Uk.pdf
 |publisher=Ministry of Hajj and Umrah, Saudi Arabia
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

طواف جي ھر چڪر جي شروعات حجر اسود جي سامهون اچڻ سان ٿيندي آهي ۽ ان موقعي تي حجر اسود جو استلام ڪرڻ سنت آهي؛ رڪن يماني کي ڇهڻ پڻ اسلامي روايت ۾ ثابت آهي.&lt;ref name=&quot;آسان فقه&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Muslim1268&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sahih Muslim 1268a
 |url=https://sunnah.com/muslim:1268a
 |website=Sunnah.com
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
{{Clear}}
== اصطلاح ==
عربي ٻوليءَ ۾ '''استلام''' جو تعلق ڇهڻ ۽ هٿ لڳائڻ سان آهي. حج جي فقهي اصطلاح ۾ اهو خاص طور ڪعبي جي انهن ڪنڊن سان تعلق رکي ٿو، جن جو استلام [[محمد|حضرت محمد ﷺ]] کان روايت ٿيل آهي.

[[عبدالله بن عمر]] کان روايت آهي تہ هن رسول الله ﷺ کي ڪعبي جي ڪنڊن مان ٻن يماني ڪنڊن، يعني حجر اسود واري ڪنڊ ۽ رڪن يماني، کي ڇهندي ڏٺو هو.&lt;ref name=&quot;Muslim1267&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sahih Muslim 1267a
 |url=https://sunnah.com/muslim:1267a
 |website=Sunnah.com
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

هتي حديثن ۾ استعمال ٿيل '''ٻن يماني ڪنڊن''' مان هڪ [[حجر اسود]] واري ڪنڊ ۽ ٻيو [[رڪن يماني]] آهي. اهي ٻئي ڪعبي جي ڏاکڻي پاسي واقع ڪنڊون آهن.

== حجر اسود جو استلام ==
[[File:The Black Stone - 2017 (KSA).jpg|thumb|[[حجر اسود]]، جنهن کان طواف جي هر چڪر جي شروعات شمار ڪئي وڃي ٿي]]

'''حجر اسود''' ({{lang-ar|الحجر الأسود}}) ڪعبي جي اوڀر-ڏکڻ واري ڪنڊ ۾ نصب ٿيل پٿر آهي. طواف جي شروعات ان جي سامهون کان ڪئي ويندي آهي.

[[صحيح بخاري]] ۾ عبدالله بن عمر کان روايت آهي تہ هن رسول الله ﷺ کي حجر اسود جو استلام ڪندي ۽ ان کي چمي ڏيندي ڏٺو.&lt;ref name=&quot;Bukhari1611&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sahih al-Bukhari 1611
 |url=https://sunnah.com/bukhari:1611
 |website=Sunnah.com
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان بنياد تي جيڪڏهن آسانيءَ سان ممڪن هجي ۽ ٻين ماڻهن کي تڪليف نہ پهچي تہ حجر اسود کي هٿ لائي چمي ڏيڻ استلام جي مشهور ۽ افضل صورت سمجهي ويندي آهي.

== استلام جا طريقا ==
حجر اسود جي استلام جون صورتون حالتن مطابق مختلف ٿي سگهن ٿيون. عام فقهي بيان موجب انهن کي هيٺين ريت بيان ڪري سگهجي ٿو:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#D6EAF8;&quot; | حالت
! style=&quot;background:#D5F5E3;&quot; | استلام جو طريقو
! style=&quot;background:#FCF3CF;&quot; | وضاحت
|-
| حجر اسود تائين آسانيءَ سان پهچي سگهجي
| حجر اسود کي ڇهي چمي ڏيڻ
| حديثن ۾ نبي ﷺ کان ثابت عمل&lt;ref name=&quot;Bukhari1611&quot;/&gt;
|-
| چمي ڏيڻ ڏکيو، پر هٿ لڳائڻ ممڪن هجي
| هٿ سان ڇهي پوءِ هٿ کي چمڻ
| ابن عمر کان اهڙو عمل روايت ٿيل آهي&lt;ref name=&quot;Muslim1268&quot;/&gt;
|-
| سڌو هٿ لڳائڻ ممڪن نہ هجي
| مناسب شيءِ سان ڇهڻ
| فقهي روايتن ۾ هن صورت جو پڻ ذڪر ملي ٿو
|-
| هجوم سبب ويجهو وڃڻ ممڪن نہ هجي
| حجر اسود ڏانهن اشارو ڪرڻ
| اشارو ڪرڻ نبي ﷺ کان صحيح حديث ۾ ثابت آهي&lt;ref name=&quot;Bukhari1612&quot;/&gt;
|}

انهن طريقن جو مقصد حجر اسود تائين پهچڻ لاءِ ٻين زائرين کي ڌڪ ڏيڻ يا تڪليف پهچائڻ نہ آهي. شديد هجوم ۾ پري کان اشارو ڪرڻ ڪافي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Important Reminders During Tawaf
 |url=https://haj.gov.sa/-/media/Project/HAJJ/Awareness-Guides/Hajj-Guide-Extra/English/En-Hajj-Uk.pdf
 |publisher=Ministry of Hajj and Umrah, Saudi Arabia
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== دور کان استلام ==
[[File:Kaaba Masjid Haraam Makkah.jpg|thumb|کاٻو|[[مسجد الحرام]] ۾ [[ڪعبو]]]]
جيڪڏهن [[حجر اسود]] تائين پهچڻ هجوم يا ڪنهن ٻئي سبب ممڪن نہ هجي، تہ ان ڏانهن اشارو ڪري استلام ڪري سگهجي ٿو. [[عبدالله بن عباس]] کان روايت آهي تہ رسول الله ﷺ اُٺ تي طواف ڪيو ۽ جڏهن حجر اسود واري ڪنڊ وٽ پهتا تہ ان ڏانهن اشارو ڪيائون.&lt;ref name=&quot;Bukhari1612&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sahih al-Bukhari 1612
 |url=https://sunnah.com/bukhari/25/98
 |website=Sunnah.com
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

فقه حنفي موجب جيڪڏهن سڌو استلام ممڪن نہ هجي تہ طواف ڪندڙ حجر اسود ڏانهن منهن ڪري هٿن سان اشارو ڪري سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Hanafi471&quot;&gt;''الفقه الحنفي في ثوبه الجديد''، جلد 1، ص 471، كتاب الحج، ''وصف أفعال الحاج''، دار الإيمان، سهارنپور، هندستان.&lt;/ref&gt;

استلام طواف جي سنتن مان شمار ٿئي ٿو. جيڪڏهن استلام نہ ڪيو وڃي تہ بہ طواف صحيح رهندو؛ استلام طواف جي صحت جو رڪن نہ آهي.&lt;ref name=&quot;Hanafi471&quot; /&gt;

حنفي فقه موجب استلام جو افضل طريقو اهو آهي تہ جيڪڏهن ممڪن هجي تہ [[حجر اسود]] کي هٿن سان ڇهي ان کي چمي ڏجي. جيڪڏهن اهو ممڪن نہ هجي تہ هٿ سان ڇهي پوءِ هٿ کي چمي ڏجي. جيڪڏهن هٿ سان ڇهڻ بہ ممڪن نہ هجي تہ ڪنهن شيءِ سان ڇهي سگهجي ٿو، ۽ جيڪڏهن اهو بہ ممڪن نہ هجي تہ حجر اسود ڏانهن اشارو ڪيو وڃي.&lt;ref name=&quot;Hanafi471&quot; /&gt;

== هر چڪر ۾ استلام ==
طواف جا ست چڪر هوندا آهن ۽ هر ڀيري حجر اسود جي سامهون اچڻ سان نئون چڪر شروع يا پورو شمار ٿيندو آهي. فقهي روايت ۾ هر چڪر ۾ حجر اسود جو استلام ڪرڻ مستحب يا سنت قرار ڏنو ويو آهي، بشرطيڪ ان لاءِ ٻين کي تڪليف ڏيڻ جي ضرورت نہ پوي.

عبدالله بن عمر کان روايت آهي تہ هن رسول الله ﷺ کي ڏسڻ کان پوءِ ٻن يماني ڪنڊن جي استلام کي نہ ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Muslim1268&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sahih al-Bukhari 1606
 |url=https://sunnah.com/bukhari/25/92
 |website=Sunnah.com
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== رڪن يماني جو استلام ==
[[File:Kaaba-plan.svg|thumb|300px|ڪعبي جو خاڪو، جنهن ۾ [[حجر اسود]] واري ڪنڊ، [[رڪن يماني]] ۽ ڪعبي جا ٻيا اهم حصا ڏيکاريل آهن.]]
[[File:Kaaba.png|thumb|280px|[[ڪعبو|ڪعبي]] جي بناوت جو خاڪو؛ ان ۾ حجر اسود واري ڪنڊ، [[رڪن يماني]]، رڪن شامي ۽ رڪن عراقي سميت اهم حصا ڏيکاريل آهن.]]

'''[[رڪن يماني]]''' ({{lang-ar|الركن اليماني}})، جنهن کي '''يمني ڪنڊ''' پڻ چيو وڃي ٿو، ڪعبي جي چئن ڪنڊن مان هڪ آهي. اهو حجر اسود واري ڪنڊ کان طواف جي رخ ۾ اڳ واري ڪنڊ آهي.

رڪن يماني کي هٿ سان ڇهڻ سنت يا مستحب عملن مان شمار ڪيو ويو آهي. عبدالله بن عمر جي روايت مطابق رسول الله ﷺ حجر اسود واري ڪنڊ ۽ رڪن يماني جو استلام ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Muslim1267&quot;/&gt;

رڪن يماني جي استلام ۾ حجر اسود جي ابتڙ ان کي چمڻ سنت طور ثابت نہ آهي. عام طريقو اهو آهي تہ جيڪڏهن آسانيءَ سان ممڪن هجي تہ ان کي ساڄي هٿ سان ڇهيو وڃي. ان تائين پهچڻ لاءِ ماڻهن کي ڌڪا ڏيڻ يا نقصان پهچائڻ کان پاسو ڪيو وڃي.

== يمني ڪنڊ جي استلام جا مسئلا ==
[[يمني ڪنڊ]] جو استلام [[مستحب]] ۽ طواف جي سنتن ۽ مستحب عملن مان آهي. يمني ڪنڊ کي چمي ڏيڻ يا ان تي پيشاني رکڻ بدران ان کي هٿ سان ڇهڻ جو عمل حديثن مان ثابت آهي.&lt;ref name=&quot;Muslim1267&quot;/&gt;

حنفي فقهي روايت موجب استلام جو طريقو هي آهي تہ طواف ڪندڙ ٻنهي هٿن جي هَٿيلين يا فقط ساڄي هٿ جي هٿيلي سان رڪن يماني کي ڇهي. ان کي چمڻ يا ان تي [[سجدو]] ڪرڻ استلام جي مسنون طريقي ۾ شامل نہ آهي.&lt;ref&gt;[[عمدة الفقه]]، جلد 4، ص 184، ''مستحبات طواف''.&lt;/ref&gt;

جيڪڏهن هجوم سبب يمني ڪنڊ کي هٿ سان ڇهڻ ممڪن نہ هجي تہ ان ڏانهن اشارو ڪرڻ بابت فقهي اختلاف آهي. ڪيترن فقيهن موجب رڪن يماني ڏانهن اشارو حجر اسود جي اشارتي استلام وانگر مشروع نہ آهي. سعودي حج ۽ عمري واري وزارت جي موجوده رهنمائي پڻ هجوم جي صورت ۾ رڪن يماني ڏانهن اشارو ڪرڻ بدران ان کي ڇڏي اڳتي وڌڻ جي هدايت ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Important Reminders During Tawaf
 |url=https://haj.gov.sa/-/media/Project/HAJJ/Awareness-Guides/Hajj-Guide-Extra/English/En-Hajj-Uk.pdf
 |publisher=Ministry of Hajj and Umrah, Saudi Arabia
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

حنفي فقهي ماخذن ۾ [[امام محمد شيباني]] ڏانهن اها راءِ منسوب ڪئي وئي آهي تہ رڪن يماني ڏانهن هٿ سان اشارو ڪرڻ مڪروه نہ آهي، جڏهن تہ ٻين حنفي فقيهن وٽ ان کي ترڪ ڪرڻ کي ترجيح ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;umdah1&quot;&gt;[[عمدة الفقه]]، جلد 4، ص 191، ''مڪروهات طواف''.&lt;/ref&gt;

== ڪعبي جي ٻين ڪنڊن جو استلام ==
ڪعبي جون چار ڪنڊون آهن، جيڪي روايتي طور هيٺين نالن سان سڃاتيون وڃن ٿيون:

* '''رڪن اسود''' — جنهن ۾ حجر اسود نصب ٿيل آهي؛
* '''رڪن يماني''' — يمن واري رخ جي ڪنڊ؛
* '''رڪن شامي''' — شام واري رخ سان منسوب ڪنڊ؛
* '''رڪن عراقي''' — عراق واري رخ سان منسوب ڪنڊ.

صحيح مسلم ۾ عبدالله بن عمر کان روايت آهي تہ هن رسول الله ﷺ کي ڪعبي جي ڪنڊن مان صرف ٻن يماني ڪنڊن کي ڇهندي ڏٺو.&lt;ref name=&quot;Muslim1267&quot;/&gt;

ان ڪري حجر اسود ۽ رڪن يماني کان سواءِ رڪن عراقي ۽ رڪن شامي جو استلام ڪرڻ نبي ﷺ جي طواف واري عمل مان ثابت نہ آهي. فقهي روايت ۾ انهن ٻن ڪنڊن کي حجر اسود ۽ رڪن يماني وانگر استلام ڪرڻ مشروع نہ سمجهيو ويندو آهي.

== حجر اسود ۽ رڪن يماني جي استلام ۾ فرق ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
! style=&quot;background:#D6EAF8;&quot; | عمل
! style=&quot;background:#D5F5E3;&quot; | [[حجر اسود]]
! style=&quot;background:#FCF3CF;&quot; | [[رڪن يماني]]
|-
! هٿ سان ڇهڻ
| ها
| ها
|-
! چمي ڏيڻ
| ها، جيڪڏهن آسانيءَ سان ممڪن هجي
| نہ
|-
! ڇهيل هٿ کي چمڻ
| روايتن ۾ ثابت
| عام مسنون عمل نہ آهي
|-
! پري کان اشارو
| ها، جيڪڏهن ڇهڻ ممڪن نہ هجي
| جمهور وٽ مسنون نہ آهي
|-
! هر چڪر ۾ استلام
| سنت، جيڪڏهن ممڪن هجي
| جيڪڏهن آسانيءَ سان ممڪن هجي
|-
! هجوم ۾ ماڻهن کي ڌڪ ڏيڻ
| نہ
| نہ
|}

== عمر بن خطاب جو قول ==
[[عمر بن خطاب]] کان حجر اسود بابت مشهور روايت آهي تہ هن حجر اسود کي چمي ڏيندي چيو تہ هو ڄاڻي ٿو تہ اهو هڪ پٿر آهي جيڪو پاڻ ڪنهن کي فائدو يا نقصان نٿو پهچائي، ۽ جيڪڏهن هن رسول الله ﷺ کي ان کي چمي ڏيندي نہ ڏٺو هجي ها تہ هو ان کي چمي نہ ڏئي ها.

هي روايت اسلامي فقه ۾ حجر اسود جي استلام جي نوعيت سمجهائڻ لاءِ اهم سمجهي وڃي ٿي: حجر اسود کي چمڻ يا ڇهڻ ان کي مستقل طور نفعو يا نقصان پهچائيندڙ سمجهڻ سبب نہ، پر نبوي سنت جي پيروي طور ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Is the Black Stone from Heaven?
 |url=https://islamqa.info/en/answers/21402
 |website=Islam Question &amp; Answer
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== استلام وقت ذڪر ==
حجر اسود جي سامهون اچڻ وقت '''الله اڪبر''' چوڻ حديث مان ثابت آهي. ابن عباس کان روايت آهي تہ رسول الله ﷺ طواف دوران حجر اسود واري ڪنڊ ڏانهن اشارو ڪندي تڪبير چوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Bukhari1612&quot;/&gt;

ڪجهه فقهي ڪتابن ۾ '''بسم الله، والله أكبر''' ۽ ٻيون دعائون پڻ بيان ٿيل آهن، پر استلام لاءِ ڊگهي مخصوص دعا کي طواف جي لازمي حصي طور مقرر ڪرڻ ضروري نہ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Is it mustahabb to recite a specific du‘aa’ when kissing the Black Stone?
 |url=https://islamqa.info/en/answers/130687
 |website=Islam Question &amp; Answer
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== هجوم ۽ ٻين کي تڪليف ڏيڻ ==
[[File:Kaaba at night.jpg|thumb|مسجد الحرام ۾ طواف ڪندڙ زائرين]]

[[مسجد الحرام]] ۾ حج ۽ عمري دوران شديد هجوم ٿي سگهي ٿو. حجر اسود کي چمڻ يا رڪن يماني کي ڇهڻ طواف جي صحت لاءِ لازمي نہ آهي، تنهنڪري استلام لاءِ ٻين ماڻهن کي ڌڪ ڏيڻ، رستو روڪڻ يا پاڻ ۽ ٻين کي نقصان جي خطري ۾ وجهڻ کان پاسو ڪيو وڃي.

سعودي عرب جي [[حج ۽ عمري واري وزارت]] جي زائرين لاءِ جاري ڪيل رهنمائي موجب حجر اسود وٽ هجوم هجي تہ ان ڏانهن اشارو ڪيو وڃي ۽ ماڻهن کي ڌڪا ڏئي حجر اسود تائين پهچڻ جي ڪوشش نہ ڪئي وڃي؛ ساڳي طرح رڪن يماني کي صرف تڏهن ڇهڻ گهرجي جڏهن اهو آسانيءَ سان ممڪن هجي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Important Reminders During Tawaf
 |url=https://haj.gov.sa/-/media/Project/HAJJ/Awareness-Guides/Hajj-Guide-Extra/English/En-Hajj-Uk.pdf
 |publisher=Ministry of Hajj and Umrah, Saudi Arabia
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== عورتن جو استلام ==
استلام جو بنيادي حڪم مردن ۽ عورتن ٻنهي سان لاڳاپيل آهي، پر شديد هجوم ۾ عورتن سميت ڪنهن بہ طواف ڪندڙ لاءِ حجر اسود تائين پهچڻ ضروري نہ آهي. اهڙي حالت ۾ پري کان اشارو ڪري طواف جاري رکي سگهجي ٿو.

فقهي رهنمائيءَ ۾ عورتن کي خاص طور اهڙي هجوم ۾ داخل ٿيڻ کان پاسو ڪرڻ جي صلاح ڏني وئي آهي، جتي حجر اسود کي چمڻ لاءِ ڌڪا يا جسماني تڪليف پيش اچي سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Can Women Touch/Kiss the Black Stone?
 |url=https://islamqa.info/en/answers/109303
 |website=Islam Question &amp; Answer
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== استلام ۽ طواف جي صحت ==
استلام [[طواف]] جو لازمي رڪن نہ آهي. جيڪڏهن ڪنهن شخص هجوم، بيماري، جسماني ڪمزوري يا ڪنهن ٻئي سبب حجر اسود يا رڪن يماني جو استلام نہ ڪيو تہ صرف ان سبب سندس طواف باطل نٿو ٿئي.

ان لحاظ کان استلام ۽ طواف ۾ فرق آهي: طواف جا مقرر ست چڪر مڪمل ڪرڻ بنيادي عمل آهي، جڏهن تہ استلام طواف سان لاڳاپيل سنتي عمل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Did the Prophet touch the Black Stone in every circuit?
 |url=https://islamqa.info/en/answers/250472
 |website=Islam Question &amp; Answer
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مذهبي مفهوم ==
حجر اسود کي ڇهڻ يا چمڻ جو عمل اسلامي عقيدي ۾ پٿر جي عبادت نہ آهي. عمر بن خطاب واري روايت هن فرق کي واضح ڪرڻ لاءِ فقهي ۽ حديثي ادب ۾ گهڻو نقل ڪئي ويندي آهي. استلام کي الله جي عبادت سان لاڳاپيل طواف جي سنت ۽ حضرت محمد ﷺ جي عمل جي پيروي سمجهيو ويندو آهي.

ساڳيءَ طرح حجر اسود کان سواءِ ڪعبي جي ٻين حصن کي محض برڪت حاصل ڪرڻ جي مقصد سان ڇهڻ کي استلام جي مقرر سنت سان هڪجهڙو نہ سمجهيو ويندو آهي. صحيح مسلم جي روايت موجب نبي ﷺ کان ڪعبي جي ٻن يماني ڪنڊن جو استلام ثابت آهي.&lt;ref name=&quot;Muslim1267&quot;/&gt;

== ڏسو پڻ ==
* [[حجر اسود]]
* [[رڪن يماني]]
* [[ڪعبو]]
* [[طواف]]
* [[حج]]
* [[عمرو]]
* [[مسجد الحرام]]
* [[مقام ابراهيم]]
* [[حجر اسماعيل]]
* [[مڪو]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Black Stone}}
* [https://web.archive.org/web/20260323203751/https://haj.gov.sa/ سعودي عرب جي حج ۽ عمري واري وزارت]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Black_Stone وڪيميڊيا ڪامنز تي حجر اسود جون تصويرون]

{{حج}}
{{اسلام}}

[[زمرو:حج]]
[[زمرو:عمرو]]
[[زمرو:طواف]]
[[زمرو:ڪعبو]]
[[زمرو:مڪو]]
[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]</text>
      <sha1>4dx1q9nn5txa6akkrzumv2hz0u8b1ed</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Excerpt</title>
    <ns>828</ns>
    <id>60753</id>
    <revision>
      <id>417264</id>
      <parentid>376851</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T11:45:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sophivorus</username>
        <id>10955</id>
      </contributor>
      <comment>Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/enwiki/Q52428273|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]]</comment>
      <origin>417264</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="25888" sha1="ti7siuqx917e9fizdf8nk9scneu1psk" xml:space="preserve">-- Module:Excerpt implements the Excerpt template
-- Documentation and master version: https://en.wikipedia.org/wiki/Module:Excerpt
-- Authors: User:Sophivorus, User:Certes, User:Aidan9382 &amp; others
-- License: CC-BY-SA-3.0

local parser = require( 'Module:WikitextParser' )
local yesno = require( 'Module:Yesno' )

local ok, config = pcall( require, 'Module:Excerpt/config' )
if not ok then config = {} end

local Excerpt = {}

-- Main entry point for templates
function Excerpt.main( frame )

	-- Make sure the requested page exists and get the wikitext
	local page = Excerpt.getArg( 1 )
	if not page or page == '{{{1}}}' then return Excerpt.getError( 'no-page' ) end
	local title = mw.title.new( page )
	if not title then return Excerpt.getError( 'invalid-title', page ) end
	local fragment = title.fragment -- save for later
	if title.isRedirect then
		title = title.redirectTarget
		if fragment == &quot;&quot; then
			fragment = title.fragment -- page merge potential	
		end
	end
	if not title.exists then return Excerpt.getError( 'page-not-found', page ) end
	page = title.prefixedText
	local wikitext = title:getContent()

	-- Get the template params and process them
	local params = {
		hat = yesno( Excerpt.getArg( 'hat', true ) ),
		this = Excerpt.getArg( 'this' ),
		only = Excerpt.getArg( 'only' ),
		files = Excerpt.getArg( 'files', Excerpt.getArg( 'file' ) ),
		lists = Excerpt.getArg( 'lists', Excerpt.getArg( 'list' ) ),
		tables = Excerpt.getArg( 'tables', Excerpt.getArg( 'table' ) ),
		templates = Excerpt.getArg( 'templates', Excerpt.getArg( 'template' ) ),
		galleries = Excerpt.getArg( 'galleries', Excerpt.getArg( 'gallery' ) ),
		paragraphs = Excerpt.getArg( 'paragraphs', Excerpt.getArg( 'paragraph' ) ),
		references = yesno( Excerpt.getArg( 'references', true ) ),
		subsections = yesno( Excerpt.getArg( 'subsections', false ) ),
		links = yesno( Excerpt.getArg( 'links', true ) ),
		bold = yesno( Excerpt.getArg( 'bold', false ) ),
		briefDates = yesno( Excerpt.getArg( 'briefdates', false ) ),
		inline = yesno( Excerpt.getArg( 'inline' ) ),
		quote = yesno( Excerpt.getArg( 'quote' ) ),
		more = yesno( Excerpt.getArg( 'more' ) ),
		class = Excerpt.getArg( 'class' ),
		track = yesno( Excerpt.getArg( 'track', true ) ),
		displayTitle = Excerpt.getArg( 'displaytitle', page ),
	}

	-- Make sure the requested section exists and get the excerpt
	local excerpt
	local section = Excerpt.getArg( 2, fragment )
	section = mw.text.trim( section )
	if section == '' then section = nil end
	if section then
		excerpt = parser.getSectionTag( wikitext, section )
		if not excerpt then
			if params.subsections then
				excerpt = parser.getSection( wikitext, section )
			else
				local sections = parser.getSections( wikitext )
				excerpt = sections[ section ]
			end
		end
		if not excerpt then return Excerpt.getError( 'section-not-found', section ) end
		if excerpt == '' then return Excerpt.getError( 'section-empty', section ) end
	else
		excerpt = parser.getLead( wikitext )
		if excerpt == '' then return Excerpt.getError( 'lead-empty' ) end
	end

	-- Remove noinclude bits
	excerpt = excerpt:gsub( '&lt;[Nn][Oo][Ii][Nn][Cc][Ll][Uu][Dd][Ee]&gt;.-&lt;/[Nn][Oo][Ii][Nn][Cc][Ll][Uu][Dd][Ee]&gt;', '' )

	-- Filter various elements from the excerpt
	excerpt = Excerpt.filterFiles( excerpt, params.files )
	excerpt = Excerpt.filterLists( excerpt, params.lists )
	excerpt = Excerpt.filterTables( excerpt, params.tables )
	excerpt = Excerpt.filterGalleries( excerpt, params.galleries )
	excerpt = Excerpt.filterParagraphs( excerpt, params.paragraphs )

	-- If no file is found, try to get one from the infobox
	if ( params.only == 'file' or params.only == 'files' or params.only == 'filename' or not params.only and ( not params.files or params.files ~= '0' ) ) -- caller asked for files
		and not section -- and we're in the lead section
		and config.captions -- and we have the config option required to try finding files in infoboxes
		and #parser.getFiles( excerpt ) == 0 -- and there're no files in the excerpt
	then
		excerpt = Excerpt.addInfoboxFile( excerpt )
	end

	-- Filter the templates by appending the templates blacklist to the templates filter
	if config.blacklist then
		local blacklist = table.concat( config.blacklist, ',' )
		if params.templates then
			if string.sub( params.templates, 1, 1 ) == '-' then
				params.templates = params.templates .. ',' .. blacklist
			end
		else
			params.templates = '-' .. blacklist
		end
	end
	excerpt = Excerpt.filterTemplates( excerpt, params.templates )

	-- Leave only the requested elements
	if params.only == 'file' or params.only == 'files' then
		local files = parser.getFiles( excerpt )
		excerpt = params.only == 'file' and files[1] or table.concat( files, '\n\n' )
	end
	if params.only == 'list' or params.only == 'lists' then
		local lists = parser.getLists( excerpt )
		excerpt = params.only == 'list' and lists[1] or table.concat( lists, '\n\n' )
	end
	if params.only == 'table' or params.only == 'tables' then
		local tables = parser.getTables( excerpt )
		excerpt = params.only == 'table' and tables[1] or table.concat( tables, '\n\n' )
	end
	if params.only == 'gallery' or params.only == 'galleries' then
		local galleries = parser.getGalleries( excerpt )
		excerpt = params.only == 'gallery' and galleries[1] or table.concat( galleries, '\n\n' )
	end
	if params.only == 'paragraph' or params.only == 'paragraphs' then
		local paragraphs = parser.getParagraphs( excerpt )
		excerpt = params.only == 'paragraph' and paragraphs[1] or table.concat( paragraphs, '\n\n' )
	end
	if params.only == 'template' or params.only == 'templates' then
		local templates = parser.getTemplates( excerpt )
		excerpt = params.only == 'template' and templates[1] or table.concat( templates, '\n\n' )
	end
	if params.only == 'filename' then
		local files = parser.getFiles( excerpt )
		local file = files[1]
		excerpt = file and parser.getFileName( file ) or 'Noimage.png'
		params.inline = true
	end

	-- @todo Make more robust and move downwards
	if params.briefDates then
		excerpt = Excerpt.fixDates( excerpt )
	end

	-- Remove unwanted elements
	excerpt = Excerpt.removeComments( excerpt )
	excerpt = Excerpt.removeSelfLinks( excerpt )
	excerpt = Excerpt.removeNonFreeFiles( excerpt )
	excerpt = Excerpt.removeBehaviorSwitches( excerpt )

	-- Fix or remove the references
	if params.references then
		excerpt = Excerpt.fixReferences( excerpt, page, wikitext )
	else
		excerpt = Excerpt.removeReferences( excerpt )
	end

	-- Remove wikilinks
	if not params.links then
		excerpt = Excerpt.removeLinks( excerpt )
	end

	-- Link the bold text near the start of most leads and then remove it
	if not section then
		excerpt = Excerpt.linkBold( excerpt, page )
	end
	if not params.bold then
		excerpt = Excerpt.removeBold( excerpt )
	end

	-- Remove extra line breaks but leave one before and after so the parser interprets lists, tables, etc. correctly
	excerpt = excerpt:gsub( '\n\n\n+', '\n\n' )
	excerpt = mw.text.trim( excerpt )
	excerpt = '\n' .. excerpt .. '\n'

	-- Remove nested categories
	excerpt = frame:preprocess( excerpt )
	excerpt = Excerpt.removeCategories( excerpt )

	-- Add tracking categories
	if params.track and config.categories then
		excerpt = Excerpt.addTrackingCategories( excerpt )
	end

	-- Build the final output
	if params.inline then
		return mw.text.trim( excerpt )
	end

	local tag = params.quote and 'blockquote' or 'div'
	local block = mw.html.create( tag ):addClass( 'excerpt-block' ):addClass( params.class )

	if config.styles then
		local styles = frame:extensionTag( 'templatestyles', '', { src = config.styles } )
		block:node( styles )
	end

	if params.hat then
		local hat = Excerpt.getHat( page, section, params )
		block:node( hat )
	end

	excerpt = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'excerpt' ):wikitext( excerpt )
	block:node( excerpt )

	if params.more then
		local more = Excerpt.getReadMore( page, section )
		block:node( more )
	end

	return block
end

-- Filter the files in the given wikitext against the given filter
function Excerpt.filterFiles( wikitext, filter )
	if not filter then return wikitext end
	local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter )
	local files = parser.getFiles( wikitext )
	for index, file in pairs( files ) do
		local name = parser.getFileName( file )
		if isBlacklist and ( Excerpt.matchFilter( index, filters ) or Excerpt.matchFilter( name, filters ) )
		or not isBlacklist and ( not Excerpt.matchFilter( index, filters ) and not Excerpt.matchFilter( name, filters ) ) then 
			wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, file )
		end
	end
	return wikitext
end

-- Filter the lists in the given wikitext against the given filter
function Excerpt.filterLists( wikitext, filter )
	if not filter then return wikitext end
	local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter )
	local lists = parser.getLists( wikitext )
	for index, list in pairs( lists ) do
		if isBlacklist and Excerpt.matchFilter( index, filters )
		or not isBlacklist and not Excerpt.matchFilter( index, filters ) then 
			wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, list )
		end
	end
	return wikitext
end

-- Filter the tables in the given wikitext against the given filter
function Excerpt.filterTables( wikitext, filter )
	if not filter then return wikitext end
	local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter )
	local tables = parser.getTables( wikitext )
	for index, tableWikitext in pairs( tables ) do
		local id = parser.getTableAttribute( tableWikitext, 'id' )
		if isBlacklist and ( Excerpt.matchFilter( index, filters ) or Excerpt.matchFilter( id, filters ) )
		or not isBlacklist and ( not Excerpt.matchFilter( index, filters ) and not Excerpt.matchFilter( id, filters ) ) then 
			wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, tableWikitext )
		end
	end
	return wikitext
end

-- Filter the galleries in the given wikitext against the given filter
function Excerpt.filterGalleries( wikitext, filter )
	if not filter then return wikitext end
	local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter )
	local galleries = parser.getGalleries( wikitext )
	for index, gallery in pairs( galleries ) do
		if isBlacklist and Excerpt.matchFilter( index, filters )
		or not isBlacklist and not Excerpt.matchFilter( index, filters ) then 
			wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, gallery )
		end
	end
	return wikitext
end

-- Filter the paragraphs in the given wikitext against the given filter
function Excerpt.filterParagraphs( wikitext, filter )
	if not filter then return wikitext end
	local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter )
	local paragraphs = parser.getParagraphs( wikitext )
	for index, paragraph in pairs( paragraphs ) do
		if isBlacklist and Excerpt.matchFilter( index, filters )
		or not isBlacklist and not Excerpt.matchFilter( index, filters ) then 
			wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, paragraph )
		end
	end
	return wikitext
end

-- Filter the templates in the given wikitext against the given filter
function Excerpt.filterTemplates( wikitext, filter )
	if not filter then return wikitext end
	local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter )
	local templates = parser.getTemplates( wikitext )
	for index, template in pairs( templates ) do
		local name = parser.getTemplateName( template )
		if isBlacklist and ( Excerpt.matchFilter( index, filters ) or Excerpt.matchFilter( name, filters ) )
		or not isBlacklist and ( not Excerpt.matchFilter( index, filters ) and not Excerpt.matchFilter( name, filters ) ) then 
			wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, template )
		end
	end
	return wikitext
end

function Excerpt.addInfoboxFile( excerpt )
	-- We cannot distinguish the infobox from the other templates, so we search them all
	local templates = parser.getTemplates( excerpt )
	for _, template in pairs( templates ) do
		local parameters = parser.getTemplateParameters( template )
		local file, captions, caption, cssClasses, cssClass
		for _, pair in pairs( config.captions ) do
			file = pair[1]
			file = parameters[file]
			if file and Excerpt.matchAny( file, '^.*%.', { '[Jj][Pp][Ee]?[Gg]', '[Pp][Nn][Gg]', '[Gg][Ii][Ff]', '[Ss][Vv][Gg]' }, '.*' ) then
				file = string.match( file, '%[?%[?.-:([^{|]+)%]?%]?' ) or file -- [[File:Example.jpg{{!}}upright=1.5]] to Example.jpg
				captions = pair[2]
				for _, p in pairs( captions ) do
					if parameters[ p ] then caption = parameters[ p ] break end
				end
				-- Check for CSS classes
				-- We opt to use skin-invert-image instead of skin-invert
				-- in all other cases, the CSS provided in the infobox is used
				if pair[3] then
					cssClasses = pair[3]
					for _, p in pairs( cssClasses ) do
						if parameters[ p ] then
							cssClass = ( parameters[ p ] == 'skin-invert' ) and 'skin-invert-image' or parameters[ p ]
							break
						end
					end
				end
				local class = cssClass and ( '|class=' .. cssClass ) or ''
				return '[[File:' .. file .. class .. '|thumb|' .. ( caption or '' ) .. ']]\n' .. excerpt
			end
		end
	end
	return excerpt
end

function Excerpt.removeNonFreeFiles( wikitext )
	local files = parser.getFiles( wikitext )
	for _, file in pairs( files ) do
		local fileName = 'File:' .. parser.getFileName( file )
		local fileTitle = mw.title.new( fileName )
		if fileTitle then
			local fileDescription = fileTitle:getContent()
			if not fileDescription or fileDescription == '' then
				local frame = mw.getCurrentFrame()
				fileDescription = frame:preprocess( '{{' .. fileName .. '}}' ) -- try Commons
			end
			if fileDescription and string.match( fileDescription, '[Nn]on%-free' ) then
				wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, file )
			end
		end
	end
	return wikitext
end

function Excerpt.getHat( page, section, params )
	local hat

	-- Build the text
	if params.this then
		hat = params.this
	elseif params.quote then
		hat = Excerpt.getMessage( 'this' )
	elseif params.only then
		hat = Excerpt.getMessage( params.only )
	else
		hat = Excerpt.getMessage( 'section' )
	end
	hat = hat .. ' ' .. Excerpt.getMessage( 'excerpt' )

	-- Build the link
	if section then
		hat = hat .. ' [[:' .. page .. '#' .. mw.uri.anchorEncode( section ) .. '|' .. params.displayTitle
			.. ' § ' .. section:gsub( '%[%[([^]|]+)|?[^]]*%]%]', '%1' ) .. ']].' -- remove nested links
	else
		hat = hat .. ' [[:' .. page .. '|' .. params.displayTitle .. ']].'
	end

	-- Build the edit link
	local title = mw.title.new( page )
	local editUrl = title:fullUrl( 'action=edit' )
	hat = hat .. '&lt;span class=&quot;mw-editsection-like plainlinks&quot;&gt;&lt;span class=&quot;mw-editsection-bracket&quot;&gt;[&lt;/span&gt;['
	hat = hat .. editUrl .. ' ' .. mw.message.new( 'editsection' ):plain()
	hat = hat .. ']&lt;span class=&quot;mw-editsection-bracket&quot;&gt;]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;'

	if config.hat then
		local frame = mw.getCurrentFrame()
		hat = config.hat .. hat .. '}}'
		hat = frame:preprocess( hat )
	else
		hat = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'dablink excerpt-hat' ):wikitext( hat )
	end

	return hat
end

function Excerpt.getReadMore( page, section )
	local link = &quot;'''[[&quot; .. page
	if section then
		link = link .. '#' .. section
	end
	local text = Excerpt.getMessage( 'more' )
	link = link .. '|' .. text .. &quot;]]'''&quot;
	link = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'noprint excerpt-more' ):wikitext( link )
	return link
end

-- Fix birth and death dates, but only in the first paragraph
-- @todo Use parser.getParagraphs() to get the first paragraph
function Excerpt.fixDates( excerpt )
	local start
	local s
	local e = 0
	repeat
		start = e + 1
		s, e = mw.ustring.find( excerpt, '%s*%b{}%s*', start )
	until not s or s &gt; start
	s, e = mw.ustring.find( excerpt, '%b()', start ) -- get (...), which may be (year–year)
	if s and s &lt; start + 100 then -- look only near the start
		local excerptStart = mw.ustring.sub( excerpt, s, e )
		local year1, conjunction, year2 = string.match( excerptStart, '(%d%d%d+)(.-)(%d%d%d+)' )
		if year1 and year2 and ( string.match( conjunction, '[%-–—]' ) or string.match( conjunction, '{{%s*[sS]nd%s*}}' ) ) then
			local y1 = tonumber( year1 )
			local y2 = tonumber( year2 )
			if y2 &gt; y1 and y2 &lt; y1 + 125 and y1 &lt;= tonumber( os.date( '%Y' ) ) then
				excerpt = mw.ustring.sub( excerpt, 1, s ) .. year1 .. '–' .. year2 .. mw.ustring.sub( excerpt, e )
			end
		end
	end
	return excerpt
end

-- Replace the first call to each reference defined outside of the excerpt for the full reference, to prevent undefined references
-- Then prefix the page title to the reference names to prevent conflicts
-- that is, replace &lt;ref name=&quot;Foo&quot;&gt; for &lt;ref name=&quot;Title of the article Foo&quot;&gt;
-- and also &lt;ref name=&quot;Foo&quot; /&gt; for &lt;ref name=&quot;Title of the article Foo&quot; /&gt;
-- also remove reference groups: &lt;ref name=&quot;Foo&quot; group=&quot;Bar&quot;&gt; for &lt;ref name=&quot;Title of the article Foo&quot;&gt;
-- and &lt;ref group=&quot;Bar&quot;&gt; for &lt;ref&gt;
-- @todo The current regex may fail in cases with both kinds of quotes, like &lt;ref name=&quot;Darwin's book&quot;&gt;
function Excerpt.fixReferences( excerpt, page, wikitext )
	local references = parser.getReferences( excerpt )
	local fixed = {}
	for _, reference in pairs( references ) do
		local name = parser.getTagAttribute( reference, 'name' )
		if not fixed[ name ] then -- fix each reference only once
			local content = parser.getTagContent( reference )
			if not content then -- reference is self-closing
				local full = parser.getReference( excerpt, name )
				if not full then -- the reference is not defined in the excerpt
					full = parser.getReference( wikitext, name )
					if full then
						excerpt = excerpt:gsub( Excerpt.escapeString( reference ), Excerpt.escapeString( full ), 1 )
					end
					table.insert( fixed, name )
				end
			end
		end
	end
	-- Prepend the page title to the reference names to prevent conflicts with other references in the transcluding page
	excerpt = excerpt:gsub( '&lt; *[Rr][Ee][Ff][^&gt;]*name *= *[&quot;\']?([^&quot;\'&gt;/]+)[&quot;\']?[^&gt;/]*(/?) *&gt;', '&lt;ref name=&quot;' .. page:gsub( '&quot;', '' ) .. ' %1&quot;%2&gt;' )
	-- Remove reference groups because they don't apply to the transcluding page
	excerpt = excerpt:gsub( '&lt; *[Rr][Ee][Ff] *group *= *[&quot;\']?[^&quot;\'&gt;/]+[&quot;\'] *&gt;', '&lt;ref&gt;' )
	return excerpt
end

function Excerpt.removeReferences( excerpt )
	local references = parser.getReferences( excerpt )
	for _, reference in pairs( references ) do
		excerpt = Excerpt.removeString( excerpt, reference )
	end
	return excerpt
end

function Excerpt.removeCategories( excerpt )
	local categories = parser.getCategories( excerpt )
	for _, category in pairs( categories ) do
		excerpt = Excerpt.removeString( excerpt, category )
	end
	return excerpt
end

function Excerpt.removeBehaviorSwitches( excerpt )
	return excerpt:gsub( '__[A-Z]+__', '' )
end

function Excerpt.removeComments( excerpt )
	return excerpt:gsub( '&lt;!%-%-.-%-%-&gt;', '' )
end

function Excerpt.removeBold( excerpt )
	return excerpt:gsub( &quot;'''&quot;, '' )
end

function Excerpt.removeLinks( excerpt )
	local links = parser.getLinks( excerpt )
	for _, link in pairs( links ) do
		excerpt = Excerpt.removeString( excerpt, link )
	end
	return excerpt
end

-- @todo Use parser.getLinks
function Excerpt.removeSelfLinks( excerpt )
	local lang = mw.language.getContentLanguage()
	local page = Excerpt.escapeString( mw.title.getCurrentTitle().prefixedText )
	local ucpage = lang:ucfirst( page )
	local lcpage = lang:lcfirst( page )
	excerpt = excerpt
		:gsub( '%[%[(' .. ucpage .. ')%]%]', '%1' )
		:gsub( '%[%[(' .. lcpage .. ')%]%]', '%1' )
		:gsub( '%[%[' .. ucpage .. '|([^]]+)%]%]', '%1' )
		:gsub( '%[%[' .. lcpage .. '|([^]]+)%]%]', '%1' )
	return excerpt
end

-- Replace the bold title or synonym near the start of the page by a link to the page
function Excerpt.linkBold( excerpt, page )
	local lang = mw.language.getContentLanguage()
	local position = mw.ustring.find( excerpt, &quot;'''&quot; .. lang:ucfirst( page ) .. &quot;'''&quot;, 1, true ) -- look for &quot;'''Foo''' is...&quot; (uc) or &quot;A '''foo''' is...&quot; (lc)
		or mw.ustring.find( excerpt, &quot;'''&quot; .. lang:lcfirst( page ) .. &quot;'''&quot;, 1, true ) -- plain search: special characters in page represent themselves
	if position then
		local length = mw.ustring.len( page )
		excerpt = mw.ustring.sub( excerpt, 1, position + 2 ) .. '[[' .. mw.ustring.sub( excerpt, position + 3, position + length + 2 ) .. ']]' .. mw.ustring.sub( excerpt, position + length + 3, -1 ) -- link it
	else -- look for anything unlinked in bold, assumed to be a synonym of the title (e.g. a person's birth name)
		excerpt = mw.ustring.gsub( excerpt, &quot;'''(.-'*)'''&quot;, function ( text )
			if not string.find( text, '%[' ) and not string.find( text, '%{' ) then -- if not wikilinked or some weird template
				return &quot;'''[[&quot; .. page .. '|' .. text .. &quot;]]'''&quot; -- replace '''Foo''' by '''[[page|Foo]]'''
			else
				return nil -- instruct gsub to make no change
			end
		end, 1 ) -- terminates the anonymous replacement function passed to gsub
	end
	return excerpt
end

function Excerpt.addTrackingCategories( excerpt )
	local currentTitle = mw.title.getCurrentTitle()
	local addedCategories = false
	local contentCategory = config.categories.content
	if contentCategory and currentTitle.isContentPage then
		addedCategories = true
		excerpt = excerpt .. '[[Category:' .. contentCategory .. ']]'
	end
	local namespaceCategory = config.categories[ currentTitle.namespace ]
	if namespaceCategory then
		addedCategories = true
		excerpt = excerpt .. '[[Category:' .. namespaceCategory .. ']]'
	end
	if addedCategories then
		excerpt = excerpt .. '\n'
	end
	return excerpt
end

-- Helper method to match from a list of regular expressions
-- Like so: match pre..list[1]..post or pre..list[2]..post or ...
function Excerpt.matchAny( text, pre, list, post, init )
	for i = 1, #list do
		local match = { mw.ustring.match( text, pre .. list[ i ] .. post, init ) }
		if match[1] then return unpack( match ) end
	end
	return nil
end

-- Helper function to get arguments
-- args from Lua calls have priority over parent args from template
function Excerpt.getArg( key, default )
	local frame = mw.getCurrentFrame()
	for k, value in pairs( frame:getParent().args ) do
		if k == key and mw.text.trim( value ) ~= '' then
			return value
		end
	end
	for k, value in pairs( frame.args ) do
		if k == key and mw.text.trim( value ) ~= '' then
			return value
		end
	end
	return default
end

-- Helper method to get an error message
-- This method also categorizes the current page in one of the configured error categories
function Excerpt.getError( key, value )
	local message = Excerpt.getMessage( 'error-' .. key, value )
	local markup = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'error' ):wikitext( message )
	if config.categories and config.categories.errors and mw.title.getCurrentTitle().isContentPage then
		markup:node( '[[Category:' .. config.categories.errors .. ']]' )
	end
	return markup
end

-- Helper method to get a localized message
-- This method uses Module:TNT to get localized messages from https://commons.wikimedia.org/wiki/Data:I18n/Module:Excerpt.tab
-- If Module:TNT is not available or the localized message does not exist, the key is returned instead
function Excerpt.getMessage( key, value )
	local ok2, TNT = pcall( require, 'Module:TNT' )
	if not ok2 then return key end
	local ok3, message = pcall( TNT.format, 'I18n/Module:Excerpt.tab', key, value )
	if not ok3 then return key end
	return message
end

-- Helper method to escape a string for use in regexes
function Excerpt.escapeString( str )
	return str:gsub( '[%^%$%(%)%.%[%]%*%+%-%?%%]', '%%%0' )
end

-- Helper method to remove a string from a text
-- @param text Text from where to remove the string
-- @param str String to remove
-- @return The given text with the string removed
function Excerpt.removeString( text, str )
	local pattern = Excerpt.escapeString( str )
	if #pattern &gt; 9999 then -- strings longer than 10000 bytes can't be put into regexes
		pattern = Excerpt.escapeString( mw.ustring.sub( str, 1, 999 ) ) .. '.-' .. Excerpt.escapeString( mw.ustring.sub( str, -999 ) )
	end
	return text:gsub( pattern, '' )
end

-- Helper method to convert a comma-separated list of numbers or min-max ranges into a list of booleans
-- @param filter Required. Comma-separated list of numbers or min-max ranges, for example '1,3-5'
-- @return Map from integers to booleans, for example {1=true,2=false,3=true,4=true,5=true}
-- @return Boolean indicating whether the filters should be treated as a blacklist or not
-- @note Merging this into matchFilter is possible, but way too inefficient
function Excerpt.parseFilter( filter )
	local filters = {}
	local isBlacklist = false
	if string.sub( filter, 1, 1 ) == '-' then
		isBlacklist = true
		filter = string.sub( filter, 2 )
	end
	local values = mw.text.split( filter, ',' ) -- split values: '1,3-5' to {'1','3-5'}
	for _, value in pairs( values ) do
		value = mw.text.trim( value )
		local min, max = mw.ustring.match( value, '^(%d+)%s*[-–—]%s*(%d+)$' ) -- '3-5' to min=3 max=5
		if not max then min, max = string.match( value, '^((%d+))$' ) end -- '1' to min=1 max=1
		if max then
			for i = min, max do filters[ i ] = true end
		else
			filters[ value ] = true -- if we reach this point, the string had the form 'a,b,c' rather than '1,2,3'
		end
	end
	filter = { cache = {}, terms = filters }
	return filter, isBlacklist
end

-- Helper function to see if a value matches any of the given filters
function Excerpt.matchFilter( value, filter )
	if value == nil then
		return false
	elseif type(value) == &quot;number&quot; then
		return filter.terms[value]
	else
		local cached = filter.cache[value]
		if cached ~= nil then
			return cached
		end
		local lang = mw.language.getContentLanguage()
		local lcvalue = lang:lcfirst(value)
		local ucvalue = lang:ucfirst(value)
		for term in pairs( filter.terms ) do
			if value == tostring(term)
			or type(term) == &quot;string&quot; and (
				lcvalue == term
				or ucvalue == term
				or mw.ustring.match( value, term )
			) then
				filter.cache[value] = true
				return true
			end
		end
		filter.cache[value] = false
	end
end

return Excerpt</text>
      <sha1>ti7siuqx917e9fizdf8nk9scneu1psk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آمريڪي سياستدان</title>
    <ns>14</ns>
    <id>69102</id>
    <revision>
      <id>417116</id>
      <parentid>227757</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T13:46:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:آمريڪي شخصيتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40" sha1="tq8dmgvr5xlqgekeg413i4brg2qxvcf" xml:space="preserve">[[زمرو:آمريڪي شخصيتون]]</text>
      <sha1>tq8dmgvr5xlqgekeg413i4brg2qxvcf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417117</id>
      <parentid>417116</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T13:47:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سياستدان بلحاظ کنڊ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="nq17fbzxx25acybb6a9hvhsjyjqcziv" xml:space="preserve">[[زمرو:آمريڪي شخصيتون]]
[[زمرو:سياستدان بلحاظ کنڊ]]</text>
      <sha1>nq17fbzxx25acybb6a9hvhsjyjqcziv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417118</id>
      <parentid>417117</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T13:48:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:اتر آمريڪا جا سياستدان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143" sha1="ks1yutjqnd3csttbocssepj66crfshc" xml:space="preserve">[[زمرو:آمريڪي شخصيتون]]
[[زمرو:سياستدان بلحاظ کنڊ]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جا سياستدان]]</text>
      <sha1>ks1yutjqnd3csttbocssepj66crfshc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417119</id>
      <parentid>417118</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T13:48:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143" sha1="5ib3ghz4t60uc0mo3pt747lb69zg2rg" xml:space="preserve">[[زمرو:آمريڪي شخصيتون]]
[[زمرو:سياستدان بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جا سياستدان]]</text>
      <sha1>5ib3ghz4t60uc0mo3pt747lb69zg2rg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سپريئر ڍنڍ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76447</id>
    <revision>
      <id>417129</id>
      <parentid>414507</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T14:02:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>417129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7882" sha1="nhkg1k2z9afwbbwmzzhxxr505y7mon9" xml:space="preserve">{{Infobox body of water|name=سپريئر ڍنڍ&lt;br&gt;Lake Superior|native_name=Gichi-gami (اوبجوی)|image=Lake Superior, ISS.jpg|caption=6 جون 2019ع تي بين الاقوامي اسپيس اسٽيشن تان ورتي وئي ڍنڍ سپريئر جي تصوير|location=[[اتر آمريڪا]]|group=عظیم ڍنڍون|image_bathymetry=Lake Superior bathymetry map.png|caption_bathymetry=Lake Superior [[bathymetry|bathymetric map]].&lt;ref name=&quot;GLBathSup&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;GLBathHur&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;GLOBE&quot; /&gt; The deepest point, roughly off its southeastern shore, is marked with &quot;×&quot;.&lt;ref name=&quot;NOAA_GLERL&quot; /&gt; The deep trenches in its eastern part may have originated from [[tunnel valley]]s.&lt;ref name=&quot;Wright73&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Regis73&quot; /&gt;|coords={{Coord|47.7|N|87.5|W|name=Lake Superior|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}}|lake_type=گلئشيئل|inflow=نيپگون ندي، سينٽ لوئس ندي، پيجن ندي، پڪ ندي، وائٽ ندي، مشيپيڪوٽين ندي، ڪامينسٽيڪيا ندي، اونٽوناگون ندي،  تاهڪوامينن ندي|outflow=سينٽ ميري درياهه|catchment={{convert|49300|sqmi|km2|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;EPAphysical&quot;/&gt;|basin_countries=[[ڪينيڊا]] ۽ [[آمريڪا|گڏيل رياستون]]|length={{convert|350|&lt;!--statute--&gt;smi|km|abbr=on}}&lt;ref name=EPAfact/&gt;|width={{convert|160|&lt;!--statute--&gt;smi|km|abbr=on}}&lt;ref name=EPAfact/&gt;|area={{convert|82100|sqkm|mi2|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;EPAphysical&quot;/&gt;|depth={{convert|483|ft|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;EPAphysical&quot;/&gt;|max-depth={{convert|1333|ft|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;EPAphysical&quot;/&gt;&lt;ref name=nyt/&gt;|volume={{convert|12070|km3|mi3|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;EPAphysical&quot;/&gt;|residence_time=191 سال|shore={{convert|1729|mi|km|abbr=on}} plus {{convert|997|mi|km|abbr=on}} for islands&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.michigan.gov/deq/0,4561,7-135-3313_3677-15959--,00.html |title = Shorelines of the Great Lakes |archive-url = https://web.archive.org/web/20150405211915/https://www.michigan.gov/deq/0%2C4561%2C7-135-3313_3677-15959--%2C00.html |archive-date = April 5, 2015 |publisher = [[Michigan Department of Environmental Quality]] }}&lt;/ref&gt;|elevation={{convert|601.71|ft|m|0|abbr=on}} (2013 average)&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://w3.lre.usace.army.mil/hh/GreatLakesWaterLevels/GLWL-CurrentMonth-Feet.pdf |title = Great Lakes Water Levels |publisher = United States Army Corps of Engineers |access-date = June 27, 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130418004734/http://w3.lre.usace.army.mil/hh/GreatLakesWaterLevels/GLWL-CurrentMonth-Feet.pdf |archive-date = April 18, 2013 |url-status = dead }} The link also has daily elevations for the current month.&lt;/ref&gt;|islands=رويال ٻيٽ، اپاسٽل ٻيٽ، مشيپيڪوٽين ٻيٽ، گرئنڊ ٻيٽ، سليٽ ٻيٽ|islands_category=Islands of the Great Lakes|cities={{plainlist|1=
* ٿنڊر بي، [[اونٽاريو]]
* ڊلٿ، [[مينيسوٽا]]
* سالٽ اسٽي. ماري، [[اونٽاريو]]
* مارڪويٽ، [[مشي گن]]
* سپريئر، [[وسڪونسن]]
* سالٽ اسٽي. ماري، [[مشي گن]]
}}|frozen=&lt;!--      Map      --&gt;|pushpin_map=North America|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=Location of Lake Superior in North America.|pushpin_map_caption=&lt;!--   Below       --&gt;}}
'''سپريئر ڍنڍ (Lake Superior)''' دنيا جي مٿاڇري واري علائقي جي لحاظ کان دنيا جي سڀ کان وڏي تازي پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي ۽ حجم جي لحاظ کان ٽيون نمبر وڏي تازي پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي، جيڪا دنيا جي مٿاڇري واري تازي پاڻيءَ جو 10 سيڪڙو رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.lakesuperior.com/the-lake/lake-superior/how-big-is-lake-superior/|title=Just How Big is Lake Superior?|last=Bencomo|first=Phil|date=2015-10-06|work=Lake Superior Magazine|access-date=2021-07-09|language=en-us}}&lt;/ref&gt; وچ اتر آمريڪا ۾ واقع، اهو اتر آمريڪا جي عظيم ڍنڍن جو سڀ کان اتر ۽ اولهه وارو علائقو آهي، جيڪو [[ڪينيڊا]]-[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي سرحد کي ڪينيڊا جي صوبي [[اونٽاريو]] سان گڏ اتر ۽ اوڀر ۾ ۽ اولهه ۾ آمريڪي رياستن [[منيسوٽا]] ۽ [[مشي گن]] ۽ ڏکڻ ڏانهن  آمريڪا جي رياست [[وسڪونسن]] سان لڳل آهي.&lt;ref name=&quot;pursuit&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.seagrant.umn.edu/superior/facts|title=Superior Pursuit: Facts About the Greatest Great Lake|last=Minnesota Sea Grant|publisher=University of Minnesota|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721093144/http://www.seagrant.umn.edu/superior/facts|archive-date=July 21, 2017|access-date=August 9, 2007}}&lt;/ref&gt; اهو سينٽ ميريس نديءَ ذريعي هورون ڍنڍ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، پوءِ هيٺئين عظيم ڍنڍن مان ٿيندو سينٽ لارنس درياهه ۽ آخرڪار [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.

== نالو ==

== هائيڊروگرافي ==

== جاگرافي ==

== موسم ==

== ارضيات ==

== تاريخ ==

== ماحوليات ==

==پڻ ڏسو==
* [[:باب:ڍنڍون]]
* [[:باب:اتر آمريڪا]]

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Lake Superior}}
* {{osmrelation|4039486}}
* [http://www.charts.noaa.gov/OnLineViewer/14961.shtml Lake Superior NOAA nautical chart #14961 online]
* [https://web.archive.org/web/20180112034236/http://www.ijc.org/en_/ilsbc/International_Lake_Superior_Board_of_Control International Lake Superior Board of Control]
* [http://www.epa.gov/glnpo/atlas/index.html EPA's Great Lakes Atlas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060406175814/http://www.epa.gov/glnpo/atlas/index.html |date=2006-04-06 }}
* [http://www.epa.gov/glnpo/atlas/gl-fact1.html EPA's Great Lakes Atlas Factsheet #1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150223054338/http://www.epa.gov/glnpo/atlas/gl-fact1.html |date=2015-02-23 }}
* [http://www.coastwatch.msu.edu/ Great Lakes Coast Watch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511230142/http://www.coastwatch.msu.edu/ |date=2008-05-11 }}
* [http://pc.gc.ca/en/amnc-nmca/on/super Parks Canada - Lake Superior National Marine Conservation Area]
* [http://seagrant.umn.edu/superior/ Minnesota Sea Grant Lake Superior Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070814143509/http://www.seagrant.umn.edu/superior/ |date=August 14, 2007 }}
* [http://www.nrri.umn.edu/lsgis/bathy.htm Lake Superior Bathymetry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116025806/http://www.nrri.umn.edu/lsgis/bathy.htm |date=January 16, 2009 }}
* [https://americanarchive.org/catalog/cpb-aacip-526-154dn40s6r Lake Superior Trials]

{{greatlakes}}
{{Upper Peninsula of Michigan}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Superior, Lake}}
[[Category:Lake Superior| ]]
[[Category:Canada–United States border]]
[[Category:Great Lakes Waterway]]
[[Category:Great Lakes|*Superior]]
[[Category:International lakes of North America]]
[[Category:Lakes of Algoma District]]
[[Category:Lakes of Michigan]]
[[Category:Lakes of Minnesota]]
[[Category:Lakes of Ontario]]
[[Category:Lakes of Thunder Bay District]]
[[Category:Lakes of Wisconsin]]
[[Category:Mesoproterozoic rifts and grabens]]
[[Category:Upper Peninsula of Michigan]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون ڍنڍون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جي طبعي جاگرافي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي طبعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>nhkg1k2z9afwbbwmzzhxxr505y7mon9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417130</id>
      <parentid>417129</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T14:03:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>417130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7917" sha1="4rfddpdd01701ylu3gq0li6mqc4272t" xml:space="preserve">{{Infobox body of water|name=سپريئر ڍنڍ&lt;br&gt;Lake Superior|native_name=Gichi-gami (اوبجوی)|image=Lake Superior, ISS.jpg|caption=6 جون 2019ع تي بين الاقوامي اسپيس اسٽيشن تان ورتي وئي ڍنڍ سپريئر جي تصوير|location=[[اتر آمريڪا]]|group=عظیم ڍنڍون|image_bathymetry=Lake Superior bathymetry map.png|caption_bathymetry=Lake Superior [[bathymetry|bathymetric map]].&lt;ref name=&quot;GLBathSup&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;GLBathHur&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;GLOBE&quot; /&gt; The deepest point, roughly off its southeastern shore, is marked with &quot;×&quot;.&lt;ref name=&quot;NOAA_GLERL&quot; /&gt; The deep trenches in its eastern part may have originated from [[tunnel valley]]s.&lt;ref name=&quot;Wright73&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Regis73&quot; /&gt;|coords={{Coord|47.7|N|87.5|W|name=Lake Superior|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}}|lake_type=گلئشيئل|inflow=نيپگون ندي، سينٽ لوئس ندي، پيجن ندي، پڪ ندي، وائٽ ندي، مشيپيڪوٽين ندي، ڪامينسٽيڪيا ندي، اونٽوناگون ندي،  تاهڪوامينن ندي|outflow=سينٽ ميري درياهه|catchment={{convert|49300|sqmi|km2|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;EPAphysical&quot;/&gt;|basin_countries=[[ڪينيڊا]] ۽ [[آمريڪا|گڏيل رياستون]]|length={{convert|350|&lt;!--statute--&gt;smi|km|abbr=on}}&lt;ref name=EPAfact/&gt;|width={{convert|160|&lt;!--statute--&gt;smi|km|abbr=on}}&lt;ref name=EPAfact/&gt;|area={{convert|82100|sqkm|mi2|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;EPAphysical&quot;/&gt;|depth={{convert|483|ft|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;EPAphysical&quot;/&gt;|max-depth={{convert|1333|ft|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;EPAphysical&quot;/&gt;&lt;ref name=nyt/&gt;|volume={{convert|12070|km3|mi3|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;EPAphysical&quot;/&gt;|residence_time=191 سال|shore={{convert|1729|mi|km|abbr=on}} plus {{convert|997|mi|km|abbr=on}} for islands&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.michigan.gov/deq/0,4561,7-135-3313_3677-15959--,00.html |title = Shorelines of the Great Lakes |archive-url = https://web.archive.org/web/20150405211915/https://www.michigan.gov/deq/0%2C4561%2C7-135-3313_3677-15959--%2C00.html |archive-date = April 5, 2015 |publisher = [[Michigan Department of Environmental Quality]] }}&lt;/ref&gt;|elevation={{convert|601.71|ft|m|0|abbr=on}} (2013 average)&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://w3.lre.usace.army.mil/hh/GreatLakesWaterLevels/GLWL-CurrentMonth-Feet.pdf |title = Great Lakes Water Levels |publisher = United States Army Corps of Engineers |access-date = June 27, 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130418004734/http://w3.lre.usace.army.mil/hh/GreatLakesWaterLevels/GLWL-CurrentMonth-Feet.pdf |archive-date = April 18, 2013 |url-status = dead }} The link also has daily elevations for the current month.&lt;/ref&gt;|islands=رويال ٻيٽ، اپاسٽل ٻيٽ، مشيپيڪوٽين ٻيٽ، گرئنڊ ٻيٽ، سليٽ ٻيٽ|islands_category=Islands of the Great Lakes|cities={{plainlist|1=
* ٿنڊر بي، [[اونٽاريو]]
* ڊلٿ، [[مينيسوٽا]]
* سالٽ اسٽي. ماري، [[اونٽاريو]]
* مارڪويٽ، [[مشي گن]]
* سپريئر، [[وسڪونسن]]
* سالٽ اسٽي. ماري، [[مشي گن]]
}}|frozen=&lt;!--      Map      --&gt;|pushpin_map=North America|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=Location of Lake Superior in North America.|pushpin_map_caption=&lt;!--   Below       --&gt;}}
'''سپريئر ڍنڍ (Lake Superior)''' دنيا جي مٿاڇري واري علائقي جي لحاظ کان دنيا جي سڀ کان وڏي تازي پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي ۽ حجم جي لحاظ کان ٽيون نمبر وڏي تازي پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي، جيڪا دنيا جي مٿاڇري واري تازي پاڻيءَ جو 10 سيڪڙو رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.lakesuperior.com/the-lake/lake-superior/how-big-is-lake-superior/|title=Just How Big is Lake Superior?|last=Bencomo|first=Phil|date=2015-10-06|work=Lake Superior Magazine|access-date=2021-07-09|language=en-us}}&lt;/ref&gt; وچ اتر آمريڪا ۾ واقع، اهو اتر آمريڪا جي عظيم ڍنڍن جو سڀ کان اتر ۽ اولهه وارو علائقو آهي، جيڪو [[ڪينيڊا]]-[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي سرحد کي ڪينيڊا جي صوبي [[اونٽاريو]] سان گڏ اتر ۽ اوڀر ۾ ۽ اولهه ۾ آمريڪي رياستن [[منيسوٽا]] ۽ [[مشي گن]] ۽ ڏکڻ ڏانهن  آمريڪا جي رياست [[وسڪونسن]] سان لڳل آهي.&lt;ref name=&quot;pursuit&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.seagrant.umn.edu/superior/facts|title=Superior Pursuit: Facts About the Greatest Great Lake|last=Minnesota Sea Grant|publisher=University of Minnesota|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721093144/http://www.seagrant.umn.edu/superior/facts|archive-date=July 21, 2017|access-date=August 9, 2007}}&lt;/ref&gt; اهو سينٽ ميريس نديءَ ذريعي هورون ڍنڍ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، پوءِ هيٺئين عظيم ڍنڍن مان ٿيندو سينٽ لارنس درياهه ۽ آخرڪار [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.

== نالو ==

== هائيڊروگرافي ==

== جاگرافي ==

== موسم ==

== ارضيات ==

== تاريخ ==

== ماحوليات ==

==پڻ ڏسو==
* [[:باب:ڍنڍون]]
* [[:باب:اتر آمريڪا]]

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Lake Superior}}
* {{osmrelation|4039486}}
* [http://www.charts.noaa.gov/OnLineViewer/14961.shtml Lake Superior NOAA nautical chart #14961 online]
* [https://web.archive.org/web/20180112034236/http://www.ijc.org/en_/ilsbc/International_Lake_Superior_Board_of_Control International Lake Superior Board of Control]
* [http://www.epa.gov/glnpo/atlas/index.html EPA's Great Lakes Atlas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060406175814/http://www.epa.gov/glnpo/atlas/index.html |date=2006-04-06 }}
* [http://www.epa.gov/glnpo/atlas/gl-fact1.html EPA's Great Lakes Atlas Factsheet #1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150223054338/http://www.epa.gov/glnpo/atlas/gl-fact1.html |date=2015-02-23 }}
* [http://www.coastwatch.msu.edu/ Great Lakes Coast Watch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511230142/http://www.coastwatch.msu.edu/ |date=2008-05-11 }}
* [http://pc.gc.ca/en/amnc-nmca/on/super Parks Canada - Lake Superior National Marine Conservation Area]
* [http://seagrant.umn.edu/superior/ Minnesota Sea Grant Lake Superior Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070814143509/http://www.seagrant.umn.edu/superior/ |date=August 14, 2007 }}
* [http://www.nrri.umn.edu/lsgis/bathy.htm Lake Superior Bathymetry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116025806/http://www.nrri.umn.edu/lsgis/bathy.htm |date=January 16, 2009 }}
* [https://americanarchive.org/catalog/cpb-aacip-526-154dn40s6r Lake Superior Trials]

{{greatlakes}}
{{Upper Peninsula of Michigan}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Superior, Lake}}
[[Category:Lake Superior| ]]
[[Category:Canada–United States border]]
[[Category:Great Lakes Waterway]]
[[Category:Great Lakes|*Superior]]
[[Category:International lakes of North America]]
[[Category:Lakes of Algoma District]]
[[Category:Lakes of Michigan]]
[[Category:Lakes of Minnesota]]
[[Category:Lakes of Ontario]]
[[Category:Lakes of Thunder Bay District]]
[[Category:Lakes of Wisconsin]]
[[Category:Mesoproterozoic rifts and grabens]]
[[Category:Upper Peninsula of Michigan]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سپيريئر ڍنڍ]]
[[زمرو:ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون ڍنڍون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جي طبعي جاگرافي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي طبعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>4rfddpdd01701ylu3gq0li6mqc4272t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417132</id>
      <parentid>417130</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T14:07:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7569" sha1="p55yku45da4s9ugmmd9l2b1dha8703n" xml:space="preserve">{{Infobox body of water|name=سپريئر ڍنڍ&lt;br&gt;Lake Superior|native_name=Gichi-gami (اوبجوی)|image=Lake Superior, ISS.jpg|caption=6 جون 2019ع تي بين الاقوامي اسپيس اسٽيشن تان ورتي وئي ڍنڍ سپريئر جي تصوير|location=[[اتر آمريڪا]]|group=عظیم ڍنڍون|image_bathymetry=Lake Superior bathymetry map.png|caption_bathymetry=Lake Superior [[bathymetry|bathymetric map]]|coords={{Coord|47.7|N|87.5|W|name=Lake Superior|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}}|lake_type=گلئشيئل|inflow=نيپگون ندي، سينٽ لوئس ندي، پيجن ندي، پڪ ندي، وائٽ ندي، مشيپيڪوٽين ندي، ڪامينسٽيڪيا ندي، اونٽوناگون ندي،  تاهڪوامينن ندي|outflow=سينٽ ميري درياهه|catchment={{convert|49300|sqmi|km2|abbr=on}}|basin_countries=[[ڪينيڊا]] ۽ [[آمريڪا|گڏيل رياستون]]|length={{convert|350|&lt;!--statute--&gt;smi|km|abbr=on}}&lt;ref name=EPAfact/&gt;|width={{convert|160|&lt;!--statute--&gt;smi|km|abbr=on}}&lt;ref name=EPAfact/&gt;|area={{convert|82100|sqkm|mi2|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;EPAphysical&quot;/&gt;|depth={{convert|483|ft|m|abbr=on}}|max-depth={{convert|1333|ft|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;EPAphysical&quot;/&gt;&lt;ref name=nyt/&gt;|volume={{convert|12070|km3|mi3|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;EPAphysical&quot;/&gt;|residence_time=191 سال|shore={{convert|1729|mi|km|abbr=on}} plus {{convert|997|mi|km|abbr=on}} for islands&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.michigan.gov/deq/0,4561,7-135-3313_3677-15959--,00.html |title = Shorelines of the Great Lakes |archive-url = https://web.archive.org/web/20150405211915/https://www.michigan.gov/deq/0%2C4561%2C7-135-3313_3677-15959--%2C00.html |archive-date = April 5, 2015 |publisher = [[Michigan Department of Environmental Quality]] }}&lt;/ref&gt;|elevation={{convert|601.71|ft|m|0|abbr=on}} (2013 average)&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://w3.lre.usace.army.mil/hh/GreatLakesWaterLevels/GLWL-CurrentMonth-Feet.pdf |title = Great Lakes Water Levels |publisher = United States Army Corps of Engineers |access-date = June 27, 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130418004734/http://w3.lre.usace.army.mil/hh/GreatLakesWaterLevels/GLWL-CurrentMonth-Feet.pdf |archive-date = April 18, 2013 |url-status = dead }} The link also has daily elevations for the current month.&lt;/ref&gt;|islands=رويال ٻيٽ، اپاسٽل ٻيٽ، مشيپيڪوٽين ٻيٽ، گرئنڊ ٻيٽ، سليٽ ٻيٽ|islands_category=Islands of the Great Lakes|cities={{plainlist|1=
* ٿنڊر بي، [[اونٽاريو]]
* ڊلٿ، [[مينيسوٽا]]
* سالٽ اسٽي. ماري، [[اونٽاريو]]
* مارڪويٽ، [[مشي گن]]
* سپريئر، [[وسڪونسن]]
* سالٽ اسٽي. ماري، [[مشي گن]]
}}|frozen=&lt;!--      Map      --&gt;|pushpin_map=North America|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=Location of Lake Superior in North America.|pushpin_map_caption=&lt;!--   Below       --&gt;}}
'''سپريئر ڍنڍ (Lake Superior)''' دنيا جي مٿاڇري واري علائقي جي لحاظ کان دنيا جي سڀ کان وڏي تازي پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي ۽ حجم جي لحاظ کان ٽيون نمبر وڏي تازي پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي، جيڪا دنيا جي مٿاڇري واري تازي پاڻيءَ جو 10 سيڪڙو رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.lakesuperior.com/the-lake/lake-superior/how-big-is-lake-superior/|title=Just How Big is Lake Superior?|last=Bencomo|first=Phil|date=2015-10-06|work=Lake Superior Magazine|access-date=2021-07-09|language=en-us}}&lt;/ref&gt; وچ اتر آمريڪا ۾ واقع، اهو اتر آمريڪا جي عظيم ڍنڍن جو سڀ کان اتر ۽ اولهه وارو علائقو آهي، جيڪو [[ڪينيڊا]]-[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي سرحد کي ڪينيڊا جي صوبي [[اونٽاريو]] سان گڏ اتر ۽ اوڀر ۾ ۽ اولهه ۾ آمريڪي رياستن [[منيسوٽا]] ۽ [[مشي گن]] ۽ ڏکڻ ڏانهن  آمريڪا جي رياست [[وسڪونسن]] سان لڳل آهي.&lt;ref name=&quot;pursuit&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.seagrant.umn.edu/superior/facts|title=Superior Pursuit: Facts About the Greatest Great Lake|last=Minnesota Sea Grant|publisher=University of Minnesota|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721093144/http://www.seagrant.umn.edu/superior/facts|archive-date=July 21, 2017|access-date=August 9, 2007}}&lt;/ref&gt; اهو سينٽ ميريس نديءَ ذريعي هورون ڍنڍ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، پوءِ هيٺئين عظيم ڍنڍن مان ٿيندو سينٽ لارنس درياهه ۽ آخرڪار [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.

== نالو ==

== هائيڊروگرافي ==

== جاگرافي ==

== موسم ==

== ارضيات ==

== تاريخ ==

== ماحوليات ==

==پڻ ڏسو==
* [[:باب:ڍنڍون]]
* [[:باب:اتر آمريڪا]]

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Lake Superior}}
* {{osmrelation|4039486}}
* [http://www.charts.noaa.gov/OnLineViewer/14961.shtml Lake Superior NOAA nautical chart #14961 online]
* [https://web.archive.org/web/20180112034236/http://www.ijc.org/en_/ilsbc/International_Lake_Superior_Board_of_Control International Lake Superior Board of Control]
* [http://www.epa.gov/glnpo/atlas/index.html EPA's Great Lakes Atlas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060406175814/http://www.epa.gov/glnpo/atlas/index.html |date=2006-04-06 }}
* [http://www.epa.gov/glnpo/atlas/gl-fact1.html EPA's Great Lakes Atlas Factsheet #1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150223054338/http://www.epa.gov/glnpo/atlas/gl-fact1.html |date=2015-02-23 }}
* [http://www.coastwatch.msu.edu/ Great Lakes Coast Watch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511230142/http://www.coastwatch.msu.edu/ |date=2008-05-11 }}
* [http://pc.gc.ca/en/amnc-nmca/on/super Parks Canada - Lake Superior National Marine Conservation Area]
* [http://seagrant.umn.edu/superior/ Minnesota Sea Grant Lake Superior Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070814143509/http://www.seagrant.umn.edu/superior/ |date=August 14, 2007 }}
* [http://www.nrri.umn.edu/lsgis/bathy.htm Lake Superior Bathymetry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116025806/http://www.nrri.umn.edu/lsgis/bathy.htm |date=January 16, 2009 }}
* [https://americanarchive.org/catalog/cpb-aacip-526-154dn40s6r Lake Superior Trials]

{{greatlakes}}
{{Upper Peninsula of Michigan}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Superior, Lake}}
[[Category:Lake Superior| ]]
[[Category:Canada–United States border]]
[[Category:Great Lakes Waterway]]
[[Category:Great Lakes|*Superior]]
[[Category:International lakes of North America]]
[[Category:Lakes of Algoma District]]
[[Category:Lakes of Michigan]]
[[Category:Lakes of Minnesota]]
[[Category:Lakes of Ontario]]
[[Category:Lakes of Thunder Bay District]]
[[Category:Lakes of Wisconsin]]
[[Category:Mesoproterozoic rifts and grabens]]
[[Category:Upper Peninsula of Michigan]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سپيريئر ڍنڍ]]
[[زمرو:ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون ڍنڍون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جي طبعي جاگرافي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي طبعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>p55yku45da4s9ugmmd9l2b1dha8703n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417133</id>
      <parentid>417132</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T14:09:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7485" sha1="6snn0kbi84gmlaw3h49n3wo70553u4u" xml:space="preserve">{{Infobox body of water|name=سپريئر ڍنڍ&lt;br&gt;Lake Superior|native_name=Gichi-gami (اوبجوی)|image=Lake Superior, ISS.jpg|caption=6 جون 2019ع تي بين الاقوامي اسپيس اسٽيشن تان ورتي وئي ڍنڍ سپريئر جي تصوير|location=[[اتر آمريڪا]]|group=عظیم ڍنڍون|image_bathymetry=Lake Superior bathymetry map.png|caption_bathymetry=Lake Superior [[bathymetry|bathymetric map]]|coords={{Coord|47.7|N|87.5|W|name=Lake Superior|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}}|lake_type=گلئشيئل|inflow=نيپگون ندي، سينٽ لوئس ندي، پيجن ندي، پڪ ندي، وائٽ ندي، مشيپيڪوٽين ندي، ڪامينسٽيڪيا ندي، اونٽوناگون ندي،  تاهڪوامينن ندي|outflow=سينٽ ميري درياهه|catchment={{convert|49300|sqmi|km2|abbr=on}}|basin_countries=[[ڪينيڊا]] ۽ [[آمريڪا|گڏيل رياستون]]|length={{convert|350|&lt;!--statute--&gt;smi|km|abbr=on}}&lt;ref name=EPAfact/&gt;|width={{convert|160|&lt;!--statute--&gt;smi|km|abbr=on}}|area={{convert|82100|sqkm|mi2|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;EPAphysical&quot;/&gt;|depth={{convert|483|ft|m|abbr=on}}|max-depth={{convert|1333|ft|m|abbr=on}}|volume={{convert|12070|km3|mi3|abbr=on}}|residence_time=191 سال|shore={{convert|1729|mi|km|abbr=on}} plus {{convert|997|mi|km|abbr=on}} for islands&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.michigan.gov/deq/0,4561,7-135-3313_3677-15959--,00.html |title = Shorelines of the Great Lakes |archive-url = https://web.archive.org/web/20150405211915/https://www.michigan.gov/deq/0%2C4561%2C7-135-3313_3677-15959--%2C00.html |archive-date = April 5, 2015 |publisher = [[Michigan Department of Environmental Quality]] }}&lt;/ref&gt;|elevation={{convert|601.71|ft|m|0|abbr=on}} (2013 average)&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://w3.lre.usace.army.mil/hh/GreatLakesWaterLevels/GLWL-CurrentMonth-Feet.pdf |title = Great Lakes Water Levels |publisher = United States Army Corps of Engineers |access-date = June 27, 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130418004734/http://w3.lre.usace.army.mil/hh/GreatLakesWaterLevels/GLWL-CurrentMonth-Feet.pdf |archive-date = April 18, 2013 |url-status = dead }} The link also has daily elevations for the current month.&lt;/ref&gt;|islands=رويال ٻيٽ، اپاسٽل ٻيٽ، مشيپيڪوٽين ٻيٽ، گرئنڊ ٻيٽ، سليٽ ٻيٽ|islands_category=Islands of the Great Lakes|cities={{plainlist|1=
* ٿنڊر بي، [[اونٽاريو]]
* ڊلٿ، [[مينيسوٽا]]
* سالٽ اسٽي. ماري، [[اونٽاريو]]
* مارڪويٽ، [[مشي گن]]
* سپريئر، [[وسڪونسن]]
* سالٽ اسٽي. ماري، [[مشي گن]]
}}|frozen=&lt;!--      Map      --&gt;|pushpin_map=North America|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=Location of Lake Superior in North America.|pushpin_map_caption=&lt;!--   Below       --&gt;}}
'''سپريئر ڍنڍ (Lake Superior)''' دنيا جي مٿاڇري واري علائقي جي لحاظ کان دنيا جي سڀ کان وڏي تازي پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي ۽ حجم جي لحاظ کان ٽيون نمبر وڏي تازي پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي، جيڪا دنيا جي مٿاڇري واري تازي پاڻيءَ جو 10 سيڪڙو رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.lakesuperior.com/the-lake/lake-superior/how-big-is-lake-superior/|title=Just How Big is Lake Superior?|last=Bencomo|first=Phil|date=2015-10-06|work=Lake Superior Magazine|access-date=2021-07-09|language=en-us}}&lt;/ref&gt; وچ اتر آمريڪا ۾ واقع، اهو اتر آمريڪا جي عظيم ڍنڍن جو سڀ کان اتر ۽ اولهه وارو علائقو آهي، جيڪو [[ڪينيڊا]]-[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي سرحد کي ڪينيڊا جي صوبي [[اونٽاريو]] سان گڏ اتر ۽ اوڀر ۾ ۽ اولهه ۾ آمريڪي رياستن [[منيسوٽا]] ۽ [[مشي گن]] ۽ ڏکڻ ڏانهن  آمريڪا جي رياست [[وسڪونسن]] سان لڳل آهي.&lt;ref name=&quot;pursuit&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.seagrant.umn.edu/superior/facts|title=Superior Pursuit: Facts About the Greatest Great Lake|last=Minnesota Sea Grant|publisher=University of Minnesota|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721093144/http://www.seagrant.umn.edu/superior/facts|archive-date=July 21, 2017|access-date=August 9, 2007}}&lt;/ref&gt; اهو سينٽ ميريس نديءَ ذريعي هورون ڍنڍ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، پوءِ هيٺئين عظيم ڍنڍن مان ٿيندو سينٽ لارنس درياهه ۽ آخرڪار [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.

== نالو ==

== هائيڊروگرافي ==

== جاگرافي ==

== موسم ==

== ارضيات ==

== تاريخ ==

== ماحوليات ==

==پڻ ڏسو==
* [[:باب:ڍنڍون]]
* [[:باب:اتر آمريڪا]]

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Lake Superior}}
* {{osmrelation|4039486}}
* [http://www.charts.noaa.gov/OnLineViewer/14961.shtml Lake Superior NOAA nautical chart #14961 online]
* [https://web.archive.org/web/20180112034236/http://www.ijc.org/en_/ilsbc/International_Lake_Superior_Board_of_Control International Lake Superior Board of Control]
* [http://www.epa.gov/glnpo/atlas/index.html EPA's Great Lakes Atlas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060406175814/http://www.epa.gov/glnpo/atlas/index.html |date=2006-04-06 }}
* [http://www.epa.gov/glnpo/atlas/gl-fact1.html EPA's Great Lakes Atlas Factsheet #1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150223054338/http://www.epa.gov/glnpo/atlas/gl-fact1.html |date=2015-02-23 }}
* [http://www.coastwatch.msu.edu/ Great Lakes Coast Watch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511230142/http://www.coastwatch.msu.edu/ |date=2008-05-11 }}
* [http://pc.gc.ca/en/amnc-nmca/on/super Parks Canada - Lake Superior National Marine Conservation Area]
* [http://seagrant.umn.edu/superior/ Minnesota Sea Grant Lake Superior Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070814143509/http://www.seagrant.umn.edu/superior/ |date=August 14, 2007 }}
* [http://www.nrri.umn.edu/lsgis/bathy.htm Lake Superior Bathymetry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116025806/http://www.nrri.umn.edu/lsgis/bathy.htm |date=January 16, 2009 }}
* [https://americanarchive.org/catalog/cpb-aacip-526-154dn40s6r Lake Superior Trials]

{{greatlakes}}
{{Upper Peninsula of Michigan}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Superior, Lake}}
[[Category:Lake Superior| ]]
[[Category:Canada–United States border]]
[[Category:Great Lakes Waterway]]
[[Category:Great Lakes|*Superior]]
[[Category:International lakes of North America]]
[[Category:Lakes of Algoma District]]
[[Category:Lakes of Michigan]]
[[Category:Lakes of Minnesota]]
[[Category:Lakes of Ontario]]
[[Category:Lakes of Thunder Bay District]]
[[Category:Lakes of Wisconsin]]
[[Category:Mesoproterozoic rifts and grabens]]
[[Category:Upper Peninsula of Michigan]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سپيريئر ڍنڍ]]
[[زمرو:ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون ڍنڍون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جي طبعي جاگرافي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي طبعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>6snn0kbi84gmlaw3h49n3wo70553u4u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417134</id>
      <parentid>417133</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T14:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6987" sha1="4k48ymita7ucz5fc55nmdzbngn9ekff" xml:space="preserve">{{Infobox body of water|name=سپريئر ڍنڍ&lt;br&gt;Lake Superior|native_name=Gichi-gami (اوبجوی)|image=Lake Superior, ISS.jpg|caption=6 جون 2019ع تي بين الاقوامي اسپيس اسٽيشن تان ورتي وئي ڍنڍ سپريئر جي تصوير|location=[[اتر آمريڪا]]|group=عظیم ڍنڍون|image_bathymetry=Lake Superior bathymetry map.png|caption_bathymetry=Lake Superior [[bathymetry|bathymetric map]]|coords={{Coord|47.7|N|87.5|W|name=Lake Superior|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}}|lake_type=گلئشيئل|inflow=نيپگون ندي، سينٽ لوئس ندي، پيجن ندي، پڪ ندي، وائٽ ندي، مشيپيڪوٽين ندي، ڪامينسٽيڪيا ندي، اونٽوناگون ندي،  تاهڪوامينن ندي|outflow=سينٽ ميري درياهه|catchment={{convert|49300|sqmi|km2|abbr=on}}|basin_countries=[[ڪينيڊا]] ۽ [[آمريڪا|گڏيل رياستون]]|length={{convert|350|&lt;!--statute--&gt;smi|km|abbr=on}}&lt;ref name=EPAfact/&gt;|width={{convert|160|&lt;!--statute--&gt;smi|km|abbr=on}}|area={{convert|82100|sqkm|mi2|abbr=on}}|depth={{convert|483|ft|m|abbr=on}}|max-depth={{convert|1333|ft|m|abbr=on}}|volume={{convert|12070|km3|mi3|abbr=on}}|residence_time=191 سال|shore={{convert|1729|mi|km|abbr=on}} plus {{convert|997|mi|km|abbr=on}} for islands&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.michigan.gov/deq/0,4561,7-135-3313_3677-15959--,00.html |title = Shorelines of the Great Lakes |archive-url = https://web.archive.org/web/20150405211915/https://www.michigan.gov/deq/0%2C4561%2C7-135-3313_3677-15959--%2C00.html |archive-date = April 5, 2015 |publisher = [[Michigan Department of Environmental Quality]] }}&lt;/ref&gt;|elevation={{convert|601.71|ft|m|0|abbr=on}} (2013 average)|islands=رويال ٻيٽ، اپاسٽل ٻيٽ، مشيپيڪوٽين ٻيٽ، گرئنڊ ٻيٽ، سليٽ ٻيٽ|islands_category=Islands of the Great Lakes|cities={{plainlist|1=
* ٿنڊر بي، [[اونٽاريو]]
* ڊلٿ، [[مينيسوٽا]]
* سالٽ اسٽي. ماري، [[اونٽاريو]]
* مارڪويٽ، [[مشي گن]]
* سپريئر، [[وسڪونسن]]
* سالٽ اسٽي. ماري، [[مشي گن]]
}}|frozen=&lt;!--      Map      --&gt;|pushpin_map=North America|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=Location of Lake Superior in North America.|pushpin_map_caption=&lt;!--   Below       --&gt;}}
'''سپريئر ڍنڍ (Lake Superior)''' دنيا جي مٿاڇري واري علائقي جي لحاظ کان دنيا جي سڀ کان وڏي تازي پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي ۽ حجم جي لحاظ کان ٽيون نمبر وڏي تازي پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي، جيڪا دنيا جي مٿاڇري واري تازي پاڻيءَ جو 10 سيڪڙو رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.lakesuperior.com/the-lake/lake-superior/how-big-is-lake-superior/|title=Just How Big is Lake Superior?|last=Bencomo|first=Phil|date=2015-10-06|work=Lake Superior Magazine|access-date=2021-07-09|language=en-us}}&lt;/ref&gt; وچ اتر آمريڪا ۾ واقع، اهو اتر آمريڪا جي عظيم ڍنڍن جو سڀ کان اتر ۽ اولهه وارو علائقو آهي، جيڪو [[ڪينيڊا]]-[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي سرحد کي ڪينيڊا جي صوبي [[اونٽاريو]] سان گڏ اتر ۽ اوڀر ۾ ۽ اولهه ۾ آمريڪي رياستن [[منيسوٽا]] ۽ [[مشي گن]] ۽ ڏکڻ ڏانهن  آمريڪا جي رياست [[وسڪونسن]] سان لڳل آهي.&lt;ref name=&quot;pursuit&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.seagrant.umn.edu/superior/facts|title=Superior Pursuit: Facts About the Greatest Great Lake|last=Minnesota Sea Grant|publisher=University of Minnesota|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721093144/http://www.seagrant.umn.edu/superior/facts|archive-date=July 21, 2017|access-date=August 9, 2007}}&lt;/ref&gt; اهو سينٽ ميريس نديءَ ذريعي هورون ڍنڍ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، پوءِ هيٺئين عظيم ڍنڍن مان ٿيندو سينٽ لارنس درياهه ۽ آخرڪار [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.

== نالو ==

== هائيڊروگرافي ==

== جاگرافي ==

== موسم ==

== ارضيات ==

== تاريخ ==

== ماحوليات ==

==پڻ ڏسو==
* [[:باب:ڍنڍون]]
* [[:باب:اتر آمريڪا]]

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Lake Superior}}
* {{osmrelation|4039486}}
* [http://www.charts.noaa.gov/OnLineViewer/14961.shtml Lake Superior NOAA nautical chart #14961 online]
* [https://web.archive.org/web/20180112034236/http://www.ijc.org/en_/ilsbc/International_Lake_Superior_Board_of_Control International Lake Superior Board of Control]
* [http://www.epa.gov/glnpo/atlas/index.html EPA's Great Lakes Atlas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060406175814/http://www.epa.gov/glnpo/atlas/index.html |date=2006-04-06 }}
* [http://www.epa.gov/glnpo/atlas/gl-fact1.html EPA's Great Lakes Atlas Factsheet #1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150223054338/http://www.epa.gov/glnpo/atlas/gl-fact1.html |date=2015-02-23 }}
* [http://www.coastwatch.msu.edu/ Great Lakes Coast Watch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511230142/http://www.coastwatch.msu.edu/ |date=2008-05-11 }}
* [http://pc.gc.ca/en/amnc-nmca/on/super Parks Canada - Lake Superior National Marine Conservation Area]
* [http://seagrant.umn.edu/superior/ Minnesota Sea Grant Lake Superior Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070814143509/http://www.seagrant.umn.edu/superior/ |date=August 14, 2007 }}
* [http://www.nrri.umn.edu/lsgis/bathy.htm Lake Superior Bathymetry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116025806/http://www.nrri.umn.edu/lsgis/bathy.htm |date=January 16, 2009 }}
* [https://americanarchive.org/catalog/cpb-aacip-526-154dn40s6r Lake Superior Trials]

{{greatlakes}}
{{Upper Peninsula of Michigan}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Superior, Lake}}
[[Category:Lake Superior| ]]
[[Category:Canada–United States border]]
[[Category:Great Lakes Waterway]]
[[Category:Great Lakes|*Superior]]
[[Category:International lakes of North America]]
[[Category:Lakes of Algoma District]]
[[Category:Lakes of Michigan]]
[[Category:Lakes of Minnesota]]
[[Category:Lakes of Ontario]]
[[Category:Lakes of Thunder Bay District]]
[[Category:Lakes of Wisconsin]]
[[Category:Mesoproterozoic rifts and grabens]]
[[Category:Upper Peninsula of Michigan]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سپيريئر ڍنڍ]]
[[زمرو:ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون ڍنڍون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جي طبعي جاگرافي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي طبعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>4k48ymita7ucz5fc55nmdzbngn9ekff</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417135</id>
      <parentid>417134</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T14:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>417135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6455" sha1="ooq4c61yniynpjsm2budp3k8q6xdqtb" xml:space="preserve">{{Infobox body of water|name=سپريئر ڍنڍ&lt;br&gt;Lake Superior|native_name=Gichi-gami (اوبجوی)|image=Lake Superior, ISS.jpg|caption=6 جون 2019ع تي بين الاقوامي اسپيس اسٽيشن تان ورتي وئي ڍنڍ سپريئر جي تصوير|location=[[اتر آمريڪا]]|group=عظیم ڍنڍون|image_bathymetry=Lake Superior bathymetry map.png|caption_bathymetry=Lake Superior [[bathymetry|bathymetric map]]|coords={{Coord|47.7|N|87.5|W|name=Lake Superior|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}}|lake_type=گلئشيئل|inflow=نيپگون ندي، سينٽ لوئس ندي، پيجن ندي، پڪ ندي، وائٽ ندي، مشيپيڪوٽين ندي، ڪامينسٽيڪيا ندي، اونٽوناگون ندي،  تاهڪوامينن ندي|outflow=سينٽ ميري درياهه|catchment={{convert|49300|sqmi|km2|abbr=on}}|basin_countries=[[ڪينيڊا]] ۽ [[آمريڪا|گڏيل رياستون]]|length={{convert|350|&lt;!--statute--&gt;smi|km|abbr=on}}&lt;ref name=EPAfact/&gt;|width={{convert|160|&lt;!--statute--&gt;smi|km|abbr=on}}|area={{convert|82100|sqkm|mi2|abbr=on}}|depth={{convert|483|ft|m|abbr=on}}|max-depth={{convert|1333|ft|m|abbr=on}}|volume={{convert|12070|km3|mi3|abbr=on}}|residence_time=191 سال|shore={{convert|1729|mi|km|abbr=on}} plus {{convert|997|mi|km|abbr=on}} for islands&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.michigan.gov/deq/0,4561,7-135-3313_3677-15959--,00.html |title = Shorelines of the Great Lakes |archive-url = https://web.archive.org/web/20150405211915/https://www.michigan.gov/deq/0%2C4561%2C7-135-3313_3677-15959--%2C00.html |archive-date = April 5, 2015 |publisher = [[Michigan Department of Environmental Quality]] }}&lt;/ref&gt;|elevation={{convert|601.71|ft|m|0|abbr=on}} (2013 average)|islands=رويال ٻيٽ، اپاسٽل ٻيٽ، مشيپيڪوٽين ٻيٽ، گرئنڊ ٻيٽ، سليٽ ٻيٽ|islands_category=Islands of the Great Lakes|cities={{plainlist|1=
* ٿنڊر بي، [[اونٽاريو]]
* ڊلٿ، [[مينيسوٽا]]
* سالٽ اسٽي. ماري، [[اونٽاريو]]
* مارڪويٽ، [[مشي گن]]
* سپريئر، [[وسڪونسن]]
* سالٽ اسٽي. ماري، [[مشي گن]]
}}|frozen=&lt;!--      Map      --&gt;|pushpin_map=North America|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=Location of Lake Superior in North America.|pushpin_map_caption=&lt;!--   Below       --&gt;}}
'''سپريئر ڍنڍ (Lake Superior)''' دنيا جي مٿاڇري واري علائقي جي لحاظ کان دنيا جي سڀ کان وڏي تازي پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي ۽ حجم جي لحاظ کان ٽيون نمبر وڏي تازي پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي، جيڪا دنيا جي مٿاڇري واري تازي پاڻيءَ جو 10 سيڪڙو رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.lakesuperior.com/the-lake/lake-superior/how-big-is-lake-superior/|title=Just How Big is Lake Superior?|last=Bencomo|first=Phil|date=2015-10-06|work=Lake Superior Magazine|access-date=2021-07-09|language=en-us}}&lt;/ref&gt; وچ اتر آمريڪا ۾ واقع، اهو اتر آمريڪا جي عظيم ڍنڍن جو سڀ کان اتر ۽ اولهه وارو علائقو آهي، جيڪو [[ڪينيڊا]]-[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي سرحد کي ڪينيڊا جي صوبي [[اونٽاريو]] سان گڏ اتر ۽ اوڀر ۾ ۽ اولهه ۾ آمريڪي رياستن [[منيسوٽا]] ۽ [[مشي گن]] ۽ ڏکڻ ڏانهن  آمريڪا جي رياست [[وسڪونسن]] سان لڳل آهي.&lt;ref name=&quot;pursuit&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.seagrant.umn.edu/superior/facts|title=Superior Pursuit: Facts About the Greatest Great Lake|last=Minnesota Sea Grant|publisher=University of Minnesota|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721093144/http://www.seagrant.umn.edu/superior/facts|archive-date=July 21, 2017|access-date=August 9, 2007}}&lt;/ref&gt; اهو سينٽ ميريس نديءَ ذريعي هورون ڍنڍ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، پوءِ هيٺئين عظيم ڍنڍن مان ٿيندو سينٽ لارنس درياهه ۽ آخرڪار [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.

== نالو ==

== هائيڊروگرافي ==

== جاگرافي ==

== موسم ==

== ارضيات ==

== تاريخ ==

== ماحوليات ==

==پڻ ڏسو==
* [[:باب:ڍنڍون]]
* [[:باب:اتر آمريڪا]]

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Lake Superior}}
* {{osmrelation|4039486}}
* [http://www.charts.noaa.gov/OnLineViewer/14961.shtml Lake Superior NOAA nautical chart #14961 online]
* [https://web.archive.org/web/20180112034236/http://www.ijc.org/en_/ilsbc/International_Lake_Superior_Board_of_Control International Lake Superior Board of Control]
* [http://www.epa.gov/glnpo/atlas/index.html EPA's Great Lakes Atlas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060406175814/http://www.epa.gov/glnpo/atlas/index.html |date=2006-04-06 }}
* [http://www.epa.gov/glnpo/atlas/gl-fact1.html EPA's Great Lakes Atlas Factsheet #1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150223054338/http://www.epa.gov/glnpo/atlas/gl-fact1.html |date=2015-02-23 }}
* [http://www.coastwatch.msu.edu/ Great Lakes Coast Watch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511230142/http://www.coastwatch.msu.edu/ |date=2008-05-11 }}
* [http://pc.gc.ca/en/amnc-nmca/on/super Parks Canada - Lake Superior National Marine Conservation Area]
* [http://seagrant.umn.edu/superior/ Minnesota Sea Grant Lake Superior Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070814143509/http://www.seagrant.umn.edu/superior/ |date=August 14, 2007 }}
* [http://www.nrri.umn.edu/lsgis/bathy.htm Lake Superior Bathymetry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116025806/http://www.nrri.umn.edu/lsgis/bathy.htm |date=January 16, 2009 }}
* [https://americanarchive.org/catalog/cpb-aacip-526-154dn40s6r Lake Superior Trials]

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Superior, Lake}}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سپيريئر ڍنڍ]]
[[زمرو:ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون ڍنڍون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جي طبعي جاگرافي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي طبعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>ooq4c61yniynpjsm2budp3k8q6xdqtb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417136</id>
      <parentid>417135</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T14:17:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>417136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7140" sha1="11kqbbjk727bjklg27bma8y4qzfzy83" xml:space="preserve">{{Infobox body of water|name=سپريئر ڍنڍ&lt;br&gt;Lake Superior|native_name=Gichi-gami (اوبجوی)|image=Lake Superior, ISS.jpg|caption=6 جون 2019ع تي بين الاقوامي اسپيس اسٽيشن تان ورتي وئي ڍنڍ سپريئر جي تصوير|location=[[اتر آمريڪا]]|group=عظیم ڍنڍون|image_bathymetry=Lake Superior bathymetry map.png|caption_bathymetry=Lake Superior [[bathymetry|bathymetric map]]|coords={{Coord|47.7|N|87.5|W|name=Lake Superior|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}}|lake_type=گلئشيئل|inflow=نيپگون ندي، سينٽ لوئس ندي، پيجن ندي، پڪ ندي، وائٽ ندي، مشيپيڪوٽين ندي، ڪامينسٽيڪيا ندي، اونٽوناگون ندي،  تاهڪوامينن ندي|outflow=سينٽ ميري درياهه|catchment={{convert|49300|sqmi|km2|abbr=on}}|basin_countries=[[ڪينيڊا]] ۽ [[آمريڪا|گڏيل رياستون]]|length={{convert|350|&lt;!--statute--&gt;smi|km|abbr=on}}&lt;ref name=EPAfact/&gt;|width={{convert|160|&lt;!--statute--&gt;smi|km|abbr=on}}|area={{convert|82100|sqkm|mi2|abbr=on}}|depth={{convert|483|ft|m|abbr=on}}|max-depth={{convert|1333|ft|m|abbr=on}}|volume={{convert|12070|km3|mi3|abbr=on}}|residence_time=191 سال|shore={{convert|1729|mi|km|abbr=on}} plus {{convert|997|mi|km|abbr=on}} for islands&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.michigan.gov/deq/0,4561,7-135-3313_3677-15959--,00.html |title = Shorelines of the Great Lakes |archive-url = https://web.archive.org/web/20150405211915/https://www.michigan.gov/deq/0%2C4561%2C7-135-3313_3677-15959--%2C00.html |archive-date = April 5, 2015 |publisher = [[Michigan Department of Environmental Quality]] }}&lt;/ref&gt;|elevation={{convert|601.71|ft|m|0|abbr=on}} (2013 average)|islands=رويال ٻيٽ، اپاسٽل ٻيٽ، مشيپيڪوٽين ٻيٽ، گرئنڊ ٻيٽ، سليٽ ٻيٽ|islands_category=Islands of the Great Lakes|cities={{plainlist|1=
* ٿنڊر بي، [[اونٽاريو]]
* ڊلٿ، [[مينيسوٽا]]
* سالٽ اسٽي. ماري، [[اونٽاريو]]
* مارڪويٽ، [[مشي گن]]
* سپريئر، [[وسڪونسن]]
* سالٽ اسٽي. ماري، [[مشي گن]]
}}|frozen=&lt;!--      Map      --&gt;|pushpin_map=North America|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=Location of Lake Superior in North America.|pushpin_map_caption=&lt;!--   Below       --&gt;}}
'''سپريئر ڍنڍ (Lake Superior)''' دنيا جي مٿاڇري واري علائقي جي لحاظ کان دنيا جي سڀ کان وڏي تازي پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي ۽ حجم جي لحاظ کان ٽيون نمبر وڏي تازي پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي، جيڪا دنيا جي مٿاڇري واري تازي پاڻيءَ جو 10 سيڪڙو رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.lakesuperior.com/the-lake/lake-superior/how-big-is-lake-superior/|title=Just How Big is Lake Superior?|last=Bencomo|first=Phil|date=2015-10-06|work=Lake Superior Magazine|access-date=2021-07-09|language=en-us}}&lt;/ref&gt; وچ اتر آمريڪا ۾ واقع، اهو اتر آمريڪا جي عظيم ڍنڍن جو سڀ کان اتر ۽ اولهه وارو علائقو آهي، جيڪو [[ڪينيڊا]]-[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي سرحد کي ڪينيڊا جي صوبي [[اونٽاريو]] سان گڏ اتر ۽ اوڀر ۾ ۽ اولهه ۾ آمريڪي رياستن [[منيسوٽا]] ۽ [[مشي گن]] ۽ ڏکڻ ڏانهن  آمريڪا جي رياست [[وسڪونسن]] سان لڳل آهي.&lt;ref name=&quot;pursuit&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.seagrant.umn.edu/superior/facts|title=Superior Pursuit: Facts About the Greatest Great Lake|last=Minnesota Sea Grant|publisher=University of Minnesota|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721093144/http://www.seagrant.umn.edu/superior/facts|archive-date=July 21, 2017|access-date=August 9, 2007}}&lt;/ref&gt; اهو سينٽ ميريس نديءَ ذريعي هورون ڍنڍ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، پوءِ هيٺئين عظيم ڍنڍن مان ٿيندو سينٽ لارنس درياهه ۽ آخرڪار [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.

== نالو ==

== هائيڊروگرافي ==

== جاگرافي ==

== موسم ==

== ارضيات ==

== تاريخ ==

== ماحوليات ==

==پڻ ڏسو==
* [[:باب:ڍنڍون]]
* [[:باب:اتر آمريڪا]]

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Lake Superior}}
* {{osmrelation|4039486}}
* [http://www.charts.noaa.gov/OnLineViewer/14961.shtml Lake Superior NOAA nautical chart #14961 online]
* [https://web.archive.org/web/20180112034236/http://www.ijc.org/en_/ilsbc/International_Lake_Superior_Board_of_Control International Lake Superior Board of Control]
* [http://www.epa.gov/glnpo/atlas/index.html EPA's Great Lakes Atlas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060406175814/http://www.epa.gov/glnpo/atlas/index.html |date=2006-04-06 }}
* [http://www.epa.gov/glnpo/atlas/gl-fact1.html EPA's Great Lakes Atlas Factsheet #1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150223054338/http://www.epa.gov/glnpo/atlas/gl-fact1.html |date=2015-02-23 }}
* [http://www.coastwatch.msu.edu/ Great Lakes Coast Watch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511230142/http://www.coastwatch.msu.edu/ |date=2008-05-11 }}
* [http://pc.gc.ca/en/amnc-nmca/on/super Parks Canada - Lake Superior National Marine Conservation Area]
* [http://seagrant.umn.edu/superior/ Minnesota Sea Grant Lake Superior Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070814143509/http://www.seagrant.umn.edu/superior/ |date=August 14, 2007 }}
* [http://www.nrri.umn.edu/lsgis/bathy.htm Lake Superior Bathymetry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116025806/http://www.nrri.umn.edu/lsgis/bathy.htm |date=January 16, 2009 }}
* [https://americanarchive.org/catalog/cpb-aacip-526-154dn40s6r Lake Superior Trials]

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Superior, Lake}}
[[زمرو:سپيريئر ڍنڍ| ]] 
[[زمرو:ڪينيڊا-آمريڪا حد]]
[[زمرو:عظيم ڍنڍون|سپيريئر]]
[[زمرو:مشي گن جون ڍنڍون]] 
[[زمرو:منيسوٽا جون ڍنڍون]] 
[[زمرو:اونٽاريو جون ڍنڍون]] 
[[زمرو:وسڪونسن جون ڍنڍون]] 
[[زمرو:عظيم ڍنڍن جا آبي رستا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جون بين الاقوامي ڍنڍون]]
[[زمرو:الگوما ضلعي جون ڍنڍون]] 
[[زمرو:ٿنڊر بي ضلعي جون ڍنڍون]] [[زمرو:ميسوپروٽيروزوئيڪ رفٽس ۽ گري بينز]] [[زمرو:مشي گن جو مٿيون جزيري نما]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سپيريئر ڍنڍ]]
[[زمرو:ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون ڍنڍون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جي طبعي جاگرافي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي طبعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>11kqbbjk727bjklg27bma8y4qzfzy83</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417137</id>
      <parentid>417136</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T14:17:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>417137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6629" sha1="guq6u0fpbnl4rcl2rc7jt30al0i4upo" xml:space="preserve">{{Infobox body of water|name=سپريئر ڍنڍ&lt;br&gt;Lake Superior|native_name=Gichi-gami (اوبجوی)|image=Lake Superior, ISS.jpg|caption=6 جون 2019ع تي بين الاقوامي اسپيس اسٽيشن تان ورتي وئي ڍنڍ سپريئر جي تصوير|location=[[اتر آمريڪا]]|group=عظیم ڍنڍون|image_bathymetry=Lake Superior bathymetry map.png|caption_bathymetry=Lake Superior [[bathymetry|bathymetric map]]|coords={{Coord|47.7|N|87.5|W|name=Lake Superior|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}}|lake_type=گلئشيئل|inflow=نيپگون ندي، سينٽ لوئس ندي، پيجن ندي، پڪ ندي، وائٽ ندي، مشيپيڪوٽين ندي، ڪامينسٽيڪيا ندي، اونٽوناگون ندي،  تاهڪوامينن ندي|outflow=سينٽ ميري درياهه|catchment={{convert|49300|sqmi|km2|abbr=on}}|basin_countries=[[ڪينيڊا]] ۽ [[آمريڪا|گڏيل رياستون]]|length={{convert|350|&lt;!--statute--&gt;smi|km|abbr=on}}&lt;ref name=EPAfact/&gt;|width={{convert|160|&lt;!--statute--&gt;smi|km|abbr=on}}|area={{convert|82100|sqkm|mi2|abbr=on}}|depth={{convert|483|ft|m|abbr=on}}|max-depth={{convert|1333|ft|m|abbr=on}}|volume={{convert|12070|km3|mi3|abbr=on}}|residence_time=191 سال|shore={{convert|1729|mi|km|abbr=on}} plus {{convert|997|mi|km|abbr=on}} for islands&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.michigan.gov/deq/0,4561,7-135-3313_3677-15959--,00.html |title = Shorelines of the Great Lakes |archive-url = https://web.archive.org/web/20150405211915/https://www.michigan.gov/deq/0%2C4561%2C7-135-3313_3677-15959--%2C00.html |archive-date = April 5, 2015 |publisher = [[Michigan Department of Environmental Quality]] }}&lt;/ref&gt;|elevation={{convert|601.71|ft|m|0|abbr=on}} (2013 average)|islands=رويال ٻيٽ، اپاسٽل ٻيٽ، مشيپيڪوٽين ٻيٽ، گرئنڊ ٻيٽ، سليٽ ٻيٽ|islands_category=Islands of the Great Lakes|cities={{plainlist|1=
* ٿنڊر بي، [[اونٽاريو]]
* ڊلٿ، [[مينيسوٽا]]
* سالٽ اسٽي. ماري، [[اونٽاريو]]
* مارڪويٽ، [[مشي گن]]
* سپريئر، [[وسڪونسن]]
* سالٽ اسٽي. ماري، [[مشي گن]]
}}|frozen=&lt;!--      Map      --&gt;|pushpin_map=North America|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=Location of Lake Superior in North America.|pushpin_map_caption=&lt;!--   Below       --&gt;}}
'''سپريئر ڍنڍ (Lake Superior)''' دنيا جي مٿاڇري واري علائقي جي لحاظ کان دنيا جي سڀ کان وڏي تازي پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي ۽ حجم جي لحاظ کان ٽيون نمبر وڏي تازي پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي، جيڪا دنيا جي مٿاڇري واري تازي پاڻيءَ جو 10 سيڪڙو رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.lakesuperior.com/the-lake/lake-superior/how-big-is-lake-superior/|title=Just How Big is Lake Superior?|last=Bencomo|first=Phil|date=2015-10-06|work=Lake Superior Magazine|access-date=2021-07-09|language=en-us}}&lt;/ref&gt; وچ اتر آمريڪا ۾ واقع، اهو اتر آمريڪا جي عظيم ڍنڍن جو سڀ کان اتر ۽ اولهه وارو علائقو آهي، جيڪو [[ڪينيڊا]]-[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي سرحد کي ڪينيڊا جي صوبي [[اونٽاريو]] سان گڏ اتر ۽ اوڀر ۾ ۽ اولهه ۾ آمريڪي رياستن [[منيسوٽا]] ۽ [[مشي گن]] ۽ ڏکڻ ڏانهن  آمريڪا جي رياست [[وسڪونسن]] سان لڳل آهي.&lt;ref name=&quot;pursuit&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.seagrant.umn.edu/superior/facts|title=Superior Pursuit: Facts About the Greatest Great Lake|last=Minnesota Sea Grant|publisher=University of Minnesota|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721093144/http://www.seagrant.umn.edu/superior/facts|archive-date=July 21, 2017|access-date=August 9, 2007}}&lt;/ref&gt; اهو سينٽ ميريس نديءَ ذريعي هورون ڍنڍ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، پوءِ هيٺئين عظيم ڍنڍن مان ٿيندو سينٽ لارنس درياهه ۽ آخرڪار [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.

== نالو ==

== هائيڊروگرافي ==

== جاگرافي ==

== موسم ==

== ارضيات ==

== تاريخ ==

== ماحوليات ==

==پڻ ڏسو==
* [[:باب:ڍنڍون]]
* [[:باب:اتر آمريڪا]]

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Lake Superior}}
* {{osmrelation|4039486}}
* [http://www.charts.noaa.gov/OnLineViewer/14961.shtml Lake Superior NOAA nautical chart #14961 online]
* [https://web.archive.org/web/20180112034236/http://www.ijc.org/en_/ilsbc/International_Lake_Superior_Board_of_Control International Lake Superior Board of Control]
* [http://www.epa.gov/glnpo/atlas/index.html EPA's Great Lakes Atlas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060406175814/http://www.epa.gov/glnpo/atlas/index.html |date=2006-04-06 }}
* [http://www.epa.gov/glnpo/atlas/gl-fact1.html EPA's Great Lakes Atlas Factsheet #1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150223054338/http://www.epa.gov/glnpo/atlas/gl-fact1.html |date=2015-02-23 }}
* [http://www.coastwatch.msu.edu/ Great Lakes Coast Watch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511230142/http://www.coastwatch.msu.edu/ |date=2008-05-11 }}
* [http://pc.gc.ca/en/amnc-nmca/on/super Parks Canada - Lake Superior National Marine Conservation Area]
* [http://seagrant.umn.edu/superior/ Minnesota Sea Grant Lake Superior Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070814143509/http://www.seagrant.umn.edu/superior/ |date=August 14, 2007 }}
* [http://www.nrri.umn.edu/lsgis/bathy.htm Lake Superior Bathymetry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116025806/http://www.nrri.umn.edu/lsgis/bathy.htm |date=January 16, 2009 }}
* [https://americanarchive.org/catalog/cpb-aacip-526-154dn40s6r Lake Superior Trials]

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Superior, Lake}}
[[زمرو:سپيريئر ڍنڍ| ]] 
[[زمرو:ڪينيڊا-آمريڪا حد]]
[[زمرو:عظيم ڍنڍون|سپيريئر]]
[[زمرو:مشي گن جون ڍنڍون]] 
[[زمرو:منيسوٽا جون ڍنڍون]] 
[[زمرو:اونٽاريو جون ڍنڍون]] 
[[زمرو:وسڪونسن جون ڍنڍون]] 
[[زمرو:عظيم ڍنڍن جا آبي رستا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جون بين الاقوامي ڍنڍون]]
[[زمرو:الگوما ضلعي جون ڍنڍون]] 
[[زمرو:ٿنڊر بي ضلعي جون ڍنڍون]] [[زمرو:ميسوپروٽيروزوئيڪ رفٽس ۽ گري بينز]] [[زمرو:مشي گن جو مٿيون جزيري نما]]</text>
      <sha1>guq6u0fpbnl4rcl2rc7jt30al0i4upo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417138</id>
      <parentid>417137</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T14:20:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>417138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6659" sha1="33ot8gv7esgw16h0v9ywsjap46bo74g" xml:space="preserve">{{Infobox body of water|name=سپريئر ڍنڍ&lt;br&gt;Lake Superior|native_name=Gichi-gami (اوبجوی)|image=Lake Superior, ISS.jpg|caption=6 جون 2019ع تي بين الاقوامي اسپيس اسٽيشن تان ورتي وئي ڍنڍ سپريئر جي تصوير|location=[[اتر آمريڪا]]|group=عظیم ڍنڍون|image_bathymetry=Lake Superior bathymetry map.png|caption_bathymetry=Lake Superior [[bathymetry|bathymetric map]]|coords={{Coord|47.7|N|87.5|W|name=Lake Superior|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}}|lake_type=گلئشيئل|inflow=نيپگون ندي، سينٽ لوئس ندي، پيجن ندي، پڪ ندي، وائٽ ندي، مشيپيڪوٽين ندي، ڪامينسٽيڪيا ندي، اونٽوناگون ندي،  تاهڪوامينن ندي|outflow=سينٽ ميري درياهه|catchment={{convert|49300|sqmi|km2|abbr=on}}|basin_countries=[[ڪينيڊا]] ۽ [[آمريڪا|گڏيل رياستون]]|length={{convert|350|&lt;!--statute--&gt;smi|km|abbr=on}}&lt;ref name=EPAfact/&gt;|width={{convert|160|&lt;!--statute--&gt;smi|km|abbr=on}}|area={{convert|82100|sqkm|mi2|abbr=on}}|depth={{convert|483|ft|m|abbr=on}}|max-depth={{convert|1333|ft|m|abbr=on}}|volume={{convert|12070|km3|mi3|abbr=on}}|residence_time=191 سال|shore={{convert|1729|mi|km|abbr=on}} plus {{convert|997|mi|km|abbr=on}} for islands&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.michigan.gov/deq/0,4561,7-135-3313_3677-15959--,00.html |title = Shorelines of the Great Lakes |archive-url = https://web.archive.org/web/20150405211915/https://www.michigan.gov/deq/0%2C4561%2C7-135-3313_3677-15959--%2C00.html |archive-date = April 5, 2015 |publisher = [[Michigan Department of Environmental Quality]] }}&lt;/ref&gt;|elevation={{convert|601.71|ft|m|0|abbr=on}} (2013 average)|islands=رويال ٻيٽ، اپاسٽل ٻيٽ، مشيپيڪوٽين ٻيٽ، گرئنڊ ٻيٽ، سليٽ ٻيٽ|islands_category=Islands of the Great Lakes|cities={{plainlist|1=
* ٿنڊر بي، [[اونٽاريو]]
* ڊلٿ، [[مينيسوٽا]]
* سالٽ اسٽي. ماري، [[اونٽاريو]]
* مارڪويٽ، [[مشي گن]]
* سپريئر، [[وسڪونسن]]
* سالٽ اسٽي. ماري، [[مشي گن]]
}}|frozen=&lt;!--      Map      --&gt;|pushpin_map=North America|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=Location of Lake Superior in North America.|pushpin_map_caption=&lt;!--   Below       --&gt;}}
'''سپريئر ڍنڍ (Lake Superior)''' دنيا جي مٿاڇري واري علائقي جي لحاظ کان دنيا جي سڀ کان وڏي تازي پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي ۽ حجم جي لحاظ کان ٽيون نمبر وڏي تازي پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي، جيڪا دنيا جي مٿاڇري واري تازي پاڻيءَ جو 10 سيڪڙو رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.lakesuperior.com/the-lake/lake-superior/how-big-is-lake-superior/|title=Just How Big is Lake Superior?|last=Bencomo|first=Phil|date=2015-10-06|work=Lake Superior Magazine|access-date=2021-07-09|language=en-us}}&lt;/ref&gt; وچ اتر آمريڪا ۾ واقع، اهو اتر آمريڪا جي عظيم ڍنڍن جو سڀ کان اتر ۽ اولهه وارو علائقو آهي، جيڪو [[ڪينيڊا]]-[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي سرحد کي ڪينيڊا جي صوبي [[اونٽاريو]] سان گڏ اتر ۽ اوڀر ۾ ۽ اولهه ۾ آمريڪي رياستن [[منيسوٽا]] ۽ [[مشي گن]] ۽ ڏکڻ ڏانهن  آمريڪا جي رياست [[وسڪونسن]] سان لڳل آهي.&lt;ref name=&quot;pursuit&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.seagrant.umn.edu/superior/facts|title=Superior Pursuit: Facts About the Greatest Great Lake|last=Minnesota Sea Grant|publisher=University of Minnesota|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721093144/http://www.seagrant.umn.edu/superior/facts|archive-date=July 21, 2017|access-date=August 9, 2007}}&lt;/ref&gt; اهو سينٽ ميريس نديءَ ذريعي هورون ڍنڍ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، پوءِ هيٺئين عظيم ڍنڍن مان ٿيندو سينٽ لارنس درياهه ۽ آخرڪار [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.

== نالو ==

== هائيڊروگرافي ==

== جاگرافي ==

== موسم ==

== ارضيات ==

== تاريخ ==

== ماحوليات ==

==پڻ ڏسو==
* [[:باب:ڍنڍون]]
* [[:باب:اتر آمريڪا]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Lake Superior}}
* {{osmrelation|4039486}}
* [http://www.charts.noaa.gov/OnLineViewer/14961.shtml Lake Superior NOAA nautical chart #14961 online]
* [https://web.archive.org/web/20180112034236/http://www.ijc.org/en_/ilsbc/International_Lake_Superior_Board_of_Control International Lake Superior Board of Control]
* [http://www.epa.gov/glnpo/atlas/index.html EPA's Great Lakes Atlas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060406175814/http://www.epa.gov/glnpo/atlas/index.html |date=2006-04-06 }}
* [http://www.epa.gov/glnpo/atlas/gl-fact1.html EPA's Great Lakes Atlas Factsheet #1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150223054338/http://www.epa.gov/glnpo/atlas/gl-fact1.html |date=2015-02-23 }}
* [http://www.coastwatch.msu.edu/ Great Lakes Coast Watch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511230142/http://www.coastwatch.msu.edu/ |date=2008-05-11 }}
* [http://pc.gc.ca/en/amnc-nmca/on/super Parks Canada - Lake Superior National Marine Conservation Area]
* [http://seagrant.umn.edu/superior/ Minnesota Sea Grant Lake Superior Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070814143509/http://www.seagrant.umn.edu/superior/ |date=August 14, 2007 }}
* [http://www.nrri.umn.edu/lsgis/bathy.htm Lake Superior Bathymetry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116025806/http://www.nrri.umn.edu/lsgis/bathy.htm |date=January 16, 2009 }}
* [https://americanarchive.org/catalog/cpb-aacip-526-154dn40s6r Lake Superior Trials]

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Superior, Lake}}
[[زمرو:سپيريئر ڍنڍ| ]] 
[[زمرو:ڪينيڊا-آمريڪا حد]]
[[زمرو:عظيم ڍنڍون|سپيريئر]]
[[زمرو:مشي گن جون ڍنڍون]] 
[[زمرو:منيسوٽا جون ڍنڍون]] 
[[زمرو:اونٽاريو جون ڍنڍون]] 
[[زمرو:وسڪونسن جون ڍنڍون]] 
[[زمرو:عظيم ڍنڍن جا آبي رستا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جون بين الاقوامي ڍنڍون]]
[[زمرو:الگوما ضلعي جون ڍنڍون]] 
[[زمرو:ٿنڊر بي ضلعي جون ڍنڍون]] [[زمرو:ميسوپروٽيروزوئيڪ رفٽس ۽ گري بينز]] [[زمرو:مشي گن جو مٿيون جزيري نما]]</text>
      <sha1>33ot8gv7esgw16h0v9ywsjap46bo74g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76523</id>
    <revision>
      <id>417211</id>
      <parentid>416999</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:10:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11886" sha1="mkae6t8bre539uigjlpd4p9hwbd2ly8" xml:space="preserve">{{short description|Top-level subdivisions of Canada}}
{{Infobox subdivision type
| name=ڪئناڊا جا صوبا ۽ علائقا
|alt_name=
| map=[[File:Political map of Canada.svg|350px|A map of Canada showing its 10 provinces and 3 territories]]
| category=[[Federated state]]
| current_number={{ubl|10 provinces|3 territories}}
| number_date=
| population_range=
| territory=
| area_range=
| government= [[Constitutional monarchy]] | subdivision=
}}
ڪئناڊا ۾ ڏهه صوبا ۽ ٽي علائقا آهن جيڪي ڪينيڊا جي آئين جي دائري هيٺ ذيلي قومي انتظامي ڊويزنون آهن. 1867 ۾ ڪينيڊين ڪنفيڊريشن ۾، برطانوي اتر آمريڪا جا ٽي صوبا- نيو برنزوڪ، نووا اسڪوٽيا، ۽ ڪئناڊا جو صوبو (جنهن تي ڪنفيڊريشن اونٽاريو ۽ ڪيوبيڪ ۾ ورهايل هئي) - هڪ فيڊريشن ٺاهڻ لاءِ متحد ٿي، ايندڙ وقت ۾ هڪ مڪمل آزاد ملڪ بڻجي ويو. صدي. هن جي تاريخ ۾، ڪئناڊا جون بين الاقوامي سرحدون ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿي چڪيون آهن جيئن هن علائقا ۽ صوبا شامل ڪيا آهن، ان کي علائقي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ بڻائي ڇڏيو آهي. 

ڪينيڊا جي صوبي ۽ علائقي جي وچ ۾ وڏو فرق اهو آهي ته صوبا پنهنجا اختيار ۽ اختيار حاصل ڪن ٿا آئين ايڪٽ، 1867 (اڳوڻي برطانوي نارٿ آمريڪا ايڪٽ، 1867)&lt;ref&gt;Name changed only in Canada by the [[Canada Act 1982]] (UK), s. 1&lt;/ref&gt;  کان، جڏهن ته علائقا وفاقي علائقا آهن جن جون حڪومتون قانون جي مخلوق آهن جن کي اختيار ڏنا ويا آهن. کين ڪئناڊا جي پارليامينٽ طرفان. آئيني ايڪٽ مان وهندڙ طاقتون ڪئناڊا جي حڪومت (وفاقي حڪومت) ۽ صوبائي حڪومتن جي وچ ۾ ورهايل آهن خاص طور تي استعمال ڪرڻ لاءِ. وفاقي حڪومت ۽ صوبن جي وچ ۾ اختيارن جي ورهاڱي ۾ تبديلي لاءِ آئيني ترميم جي ضرورت هوندي آهي، جڏهن ته هڪجهڙي تبديلي جيڪي علائقا متاثر ڪن ٿا، ڪينيڊا جي پارليامينٽ يا حڪومت طرفان هڪ طرفي طور تي ٿي سگهي ٿي. جديد ڪينيڊا جي آئيني نظريي ۾، صوبن کي ڪجهه علائقن ۾ گڏيل خود مختيار سمجهيو وڃي ٿو، آئيني ايڪٽ 1867 جي اندر صوبائي ۽ وفاقي حڪومت جي وچ ۾ ذميواري جي تقسيم جي بنياد تي، ۽ هر صوبي کي اهڙيءَ طرح ڪينيڊين تاج جو پنهنجو نمائندو آهي، ليفٽيننٽ گورنر. علائقا خودمختيار نه آهن، پر ان جي بدران انهن جا اختيار ۽ ذميواريون سڌي طرح وفاقي سطح کان ورهايل آهن، ۽ نتيجي طور، هڪ ڪمشنر آهي جيڪو وفاقي حڪومت جي نمائندگي ڪري ٿو.

'''ڪئناڊا جا صوبا ۽ علائقا''' گڏجي ایراضي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ بڻجن ٿا.

==صوبا==
1. [[البرٽا]]
2. [[برٽش ڪولمبيا]]
3. [[منيٽوبا]] 
4. [[نيو برنزوڪ]] 
5. [[نيوفائونڊلينڊ ۽ ليبراڊور]] 
6. [[نووا اسڪوٽيا]] 
7. [[اونٽاريو]] 
8. [[پرنس ايڊورڊ ٻيٽ]] 
9. [[ڪيوبيڪ]] 
10. [[ساسڪاچيوان]]
==Provinces==
&lt;!--Section linked from [[Province of Canada]] hatnote--&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;margin:auto; text-align: center;&quot;
|+ {{sronly|Provinces of Canada}}
|-
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | Name and [[Canadian postal abbreviations for provinces and territories|postal abbreviation]]
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; | Cities
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | Became a province in Canada&lt;ref name=&quot;(Canada)2004&quot;&gt;{{cite book |author=Reader's Digest Association (Canada) |author2=Canadian Geographic Enterprises |title=The Canadian Atlas: Our Nation, Environment and People |url=https://books.google.com/books?id=vDR7hrnO1aYC&amp;pg=PP41 |year=2004 |publisher=Douglas &amp; McIntyre |isbn=978-1-55365-082-9 |page=41 |access-date=November 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160503090030/https://books.google.com/books?id=vDR7hrnO1aYC&amp;pg=PP41 |archive-date=May 3, 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | Official&lt;br&gt;language(s)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Official Language Policies of the Canadian Provinces |publisher=Fraser Institute |year=2012 |first1=Olivier |last1=Coche |first2=François |last2=Vaillancourt |first3=Marc-Antoine |last3=Cadieux |first4=Jamie Lee |last4=Ronson |url=http://www.fraserinstitute.org/uploadedFiles/fraser-ca/Content/research-news/research/publications/official-language-policies-of-canadian-provinces.pdf |access-date=August 6, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120428174237/http://www.fraserinstitute.org/uploadedFiles/fraser-ca/Content/research-news/research/publications/official-language-policies-of-canadian-provinces.pdf |archive-date=April 28, 2012}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; | Population
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=&quot;3&quot; | Area (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref name=StatsCan&gt;{{cite web |url=http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/phys01-eng.htm |title=Land and freshwater area, by province and territory |publisher=Statistics Canada |year=2005 |access-date=August 4, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524063547/http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/phys01-eng.htm |archive-date=May 24, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;j158&quot;&gt;{{cite web |title=Table 15.7 Land and freshwater area, by province and territory |website=Statistics Canada |date=2010-10-27 |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/11-402-x/2010000/chap/geo/tbl/tbl07-eng.htm | access-date=2024-12-27}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=&quot;2&quot; | Seats&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.parl.gc.ca/About/Parliament/GuideToHoC/index-e.htm |title=Guide to the Canadian House of Commons |publisher=Parliament of Canada |year=2012 |access-date=August 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130627214354/http://www.parl.gc.ca/About/Parliament/GuideToHoC/index-e.htm |archive-date=June 27, 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;col&quot; | Capital&lt;ref name=&quot;canada1&quot;/&gt;
! scope=&quot;col&quot; | Largest&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E |title=Census Profile |publisher=Statistic Canada |year=2013 |access-date=August 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208074653/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E |archive-date=February 8, 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; |2021 census&lt;ref name=StatCan2021&gt;{{cite web |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101 |title=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories |publisher=[[Statistics Canada]] |date=October 11, 2022 |access-date=October 11, 2022 |url-status=live |archive-date=February 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209134802/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; |Q3 2026&lt;br&gt;estimates&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;{{Cite web |date=September 24, 2026 |title=Population estimates, quarterly |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901&amp;cubeTimeFrame.startMonth=10&amp;cubeTimeFrame.startYear=2025&amp;cubeTimeFrame.endMonth=04&amp;cubeTimeFrame.endYear=2026&amp;referencePeriods=20260101%2C20260701 |access-date=September 26, 2026 |publisher=[[Statistics Canada]]}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; | Land
! scope=&quot;col&quot; | Water
! scope=&quot;col&quot; | Total
! scope=&quot;col&quot; | [[House of Commons of Canada|Commons]]
! scope=&quot;col&quot; | [[Senate of Canada|Senate]]
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Ontario]]
| ON
| colspan=&quot;2&quot; | [[Toronto]]
| rowspan=&quot;4&quot; |{{dts|July 1, 1867}}
| [[Canadian English|English]]{{efn|name=english|De facto; French has limited constitutional status.}}
| {{right|14,223,942}}
| {{right|16,262,121}}
| {{right|917,741}}
| {{right|158,654}}
| {{right|1,076,395}}
| 122
| 24
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Quebec]]
| QC
| [[Quebec City]]
| [[Montreal]]
| [[Quebec French|French]]{{efn|As established under the [[Charter of the French Language]]. English has limited constitutional status in Quebec.}}
| {{right|8,501,833}}
| {{right|9,067,114}}
| {{right|1,356,128}}
| {{right|185,928}}
| {{right|1,542,056}}
| 78
| 24
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Nova Scotia]]
| NS
| colspan=&quot;2&quot; | [[Halifax, Nova Scotia|Halifax]]{{efn|Nova Scotia dissolved cities in 1996 in favour of [[Administrative divisions of Nova Scotia|regional municipalities]]; its largest regional municipality is therefore substituted.}}
| English{{efn|name=english}}
| {{right|969,383}}
| {{right|1,103,419}}
| {{right|53,338}}
| {{right|1,946}}
| {{right|55,284}}
| 11
| 10
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[New Brunswick]]
| NB
| [[Fredericton]]
| [[Moncton]]
| English,&lt;br&gt;[[Acadian French|French]]{{efn|As established under [[Section 16 of the Canadian Charter of Rights and Freedoms]].}}
| {{right|775,610}}
| {{right|883,522}}
| {{right|71,450}}
| {{right|1,458}}
| {{right|72,908}}
| 10
| 10
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Manitoba]]
| MB
| colspan=&quot;2&quot; | [[Winnipeg]]
| {{dts|July 15, 1870}}
| English{{efn|name=english}}
| {{right|1,342,153}}
| {{right|1,517,379}}
| {{right|553,556}}
| {{right|94,241}}
| {{right|647,797}}
| 14
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[British Columbia]]
| BC
| [[Victoria, British Columbia|Victoria]]
| [[Vancouver]]
| {{dts|July 20, 1871}}
| English{{efn|name=english}}
| {{right|5,000,879}}
| {{right|5,710,598}}
| {{right|925,186}}
| {{right|19,549}}
| {{right|944,735}}
| 43
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Prince Edward Island]]
| PE
| colspan=&quot;2&quot; | [[Charlottetown]]
| {{dts|July 1, 1873}}
| English{{efn|name=english}}
| {{right|154,331}}
| {{right|182,989}}
| {{right|5,660}}
| {{right|0}}
| {{right|5,660}}
| 4
| 4
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Saskatchewan]]
| SK
| [[Regina, Saskatchewan|Regina]]
| [[Saskatoon]]
| rowspan=2| {{dts|September 1, 1905}}
| English{{efn|name=abandsk}}
| {{right|1,132,505}}
| {{right|1,278,402}}
| {{right|591,670}}
| {{right|59,366}}
| {{right|651,036}}
| 14
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Alberta]]
| AB
| [[Edmonton]]
| [[Calgary]]
| English{{efn|name=abandsk|As established under Languages Acts passed by Alberta and Saskatchewan's respective legislatures in 1988. French has limited constitutional status.}}
| {{right|4,262,635}}
| {{right|5,101,050}}
| {{right|642,317}}
| {{right|19,531}}
| {{right|661,848}}
| 37
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Newfoundland and Labrador]]
| NL
| colspan=&quot;2&quot; | [[St. John's, Newfoundland and Labrador|St. John's]]
| {{dts|March 31, 1949}}
| English{{efn|name=english}}
| {{right|510,550}}
| {{right|552,462}}
| {{right|373,872}}
| {{right|31,340}}
| {{right|405,212}}
| 7
| 6
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! scope=&quot;row&quot; colspan=&quot;6&quot; | Total provinces
! {{right|{{nts|36873821}}}}
! {{right|{{nts|41659056}}}}
! {{right|{{nts|5490918}}}}
! {{right|{{nts|572013}}}}
! {{right|{{nts|6062931}}}}
! {{nts|340}}
! {{nts|102}}
|}
 
==علائقا==

جڏهن ته ٽي [[علائقو|علائقا]]؛
# [[اتر اولهه علائقا|اتر اولهه وارا علائقا]]
# [[نوناوت|نونئووت]] ۽
# [[يوڪون]] 
آهن.

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪينيڊا]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي]]
[[زمرو:ملڪ جي لحاظ کان پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>mkae6t8bre539uigjlpd4p9hwbd2ly8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417212</id>
      <parentid>417211</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:10:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>417212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11872" sha1="objgt55nscjraom9lnyvswsplf4vw8n" xml:space="preserve">{{short description|Top-level subdivisions of Canada}}
{{Infobox subdivision type
| name=ڪئناڊا جا صوبا ۽ علائقا
|alt_name=
| map=[[File:Political map of Canada.svg|350px|A map of Canada showing its 10 provinces and 3 territories]]
| category=[[Federated state]]
| current_number={{ubl|10 provinces|3 territories}}
| number_date=
| population_range=
| territory=
| area_range=
| government= [[Constitutional monarchy]] | subdivision=
}}
ڪئناڊا ۾ ڏهه صوبا ۽ ٽي علائقا آهن جيڪي ڪينيڊا جي آئين جي دائري هيٺ ذيلي قومي انتظامي ڊويزنون آهن. 1867 ۾ ڪينيڊين ڪنفيڊريشن ۾، برطانوي اتر آمريڪا جا ٽي صوبا- نيو برنزوڪ، نووا اسڪوٽيا، ۽ ڪئناڊا جو صوبو (جنهن تي ڪنفيڊريشن اونٽاريو ۽ ڪيوبيڪ ۾ ورهايل هئي) - هڪ فيڊريشن ٺاهڻ لاءِ متحد ٿي، ايندڙ وقت ۾ هڪ مڪمل آزاد ملڪ بڻجي ويو. صدي. هن جي تاريخ ۾، ڪئناڊا جون بين الاقوامي سرحدون ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿي چڪيون آهن جيئن هن علائقا ۽ صوبا شامل ڪيا آهن، ان کي علائقي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ بڻائي ڇڏيو آهي. 

ڪينيڊا جي صوبي ۽ علائقي جي وچ ۾ وڏو فرق اهو آهي ته صوبا پنهنجا اختيار ۽ اختيار حاصل ڪن ٿا آئين ايڪٽ، 1867 (اڳوڻي برطانوي نارٿ آمريڪا ايڪٽ، 1867)&lt;ref&gt;Name changed only in Canada by the [[Canada Act 1982]] (UK), s. 1&lt;/ref&gt;  کان، جڏهن ته علائقا وفاقي علائقا آهن جن جون حڪومتون قانون جي مخلوق آهن جن کي اختيار ڏنا ويا آهن. کين ڪئناڊا جي پارليامينٽ طرفان. آئيني ايڪٽ مان وهندڙ طاقتون ڪئناڊا جي حڪومت (وفاقي حڪومت) ۽ صوبائي حڪومتن جي وچ ۾ ورهايل آهن خاص طور تي استعمال ڪرڻ لاءِ. وفاقي حڪومت ۽ صوبن جي وچ ۾ اختيارن جي ورهاڱي ۾ تبديلي لاءِ آئيني ترميم جي ضرورت هوندي آهي، جڏهن ته هڪجهڙي تبديلي جيڪي علائقا متاثر ڪن ٿا، ڪينيڊا جي پارليامينٽ يا حڪومت طرفان هڪ طرفي طور تي ٿي سگهي ٿي. جديد ڪينيڊا جي آئيني نظريي ۾، صوبن کي ڪجهه علائقن ۾ گڏيل خود مختيار سمجهيو وڃي ٿو، آئيني ايڪٽ 1867 جي اندر صوبائي ۽ وفاقي حڪومت جي وچ ۾ ذميواري جي تقسيم جي بنياد تي، ۽ هر صوبي کي اهڙيءَ طرح ڪينيڊين تاج جو پنهنجو نمائندو آهي، ليفٽيننٽ گورنر. علائقا خودمختيار نه آهن، پر ان جي بدران انهن جا اختيار ۽ ذميواريون سڌي طرح وفاقي سطح کان ورهايل آهن، ۽ نتيجي طور، هڪ ڪمشنر آهي جيڪو وفاقي حڪومت جي نمائندگي ڪري ٿو.

'''ڪئناڊا جا صوبا ۽ علائقا''' گڏجي ایراضي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ بڻجن ٿا.

==صوبا==
1. [[البرٽا]]
2. [[برٽش ڪولمبيا]]
3. [[منيٽوبا]] 
4. [[نيو برنزوڪ]] 
5. [[نيوفائونڊلينڊ ۽ ليبراڊور]] 
6. [[نووا اسڪوٽيا]] 
7. [[اونٽاريو]] 
8. [[پرنس ايڊورڊ ٻيٽ]] 
9. [[ڪيوبيڪ]] 
10. [[ساسڪاچيوان]]

&lt;!--Section linked from [[Province of Canada]] hatnote--&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;margin:auto; text-align: center;&quot;
|+ {{sronly|Provinces of Canada}}
|-
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | Name and [[Canadian postal abbreviations for provinces and territories|postal abbreviation]]
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; | Cities
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | Became a province in Canada&lt;ref name=&quot;(Canada)2004&quot;&gt;{{cite book |author=Reader's Digest Association (Canada) |author2=Canadian Geographic Enterprises |title=The Canadian Atlas: Our Nation, Environment and People |url=https://books.google.com/books?id=vDR7hrnO1aYC&amp;pg=PP41 |year=2004 |publisher=Douglas &amp; McIntyre |isbn=978-1-55365-082-9 |page=41 |access-date=November 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160503090030/https://books.google.com/books?id=vDR7hrnO1aYC&amp;pg=PP41 |archive-date=May 3, 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | Official&lt;br&gt;language(s)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Official Language Policies of the Canadian Provinces |publisher=Fraser Institute |year=2012 |first1=Olivier |last1=Coche |first2=François |last2=Vaillancourt |first3=Marc-Antoine |last3=Cadieux |first4=Jamie Lee |last4=Ronson |url=http://www.fraserinstitute.org/uploadedFiles/fraser-ca/Content/research-news/research/publications/official-language-policies-of-canadian-provinces.pdf |access-date=August 6, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120428174237/http://www.fraserinstitute.org/uploadedFiles/fraser-ca/Content/research-news/research/publications/official-language-policies-of-canadian-provinces.pdf |archive-date=April 28, 2012}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; | Population
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=&quot;3&quot; | Area (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref name=StatsCan&gt;{{cite web |url=http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/phys01-eng.htm |title=Land and freshwater area, by province and territory |publisher=Statistics Canada |year=2005 |access-date=August 4, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524063547/http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/phys01-eng.htm |archive-date=May 24, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;j158&quot;&gt;{{cite web |title=Table 15.7 Land and freshwater area, by province and territory |website=Statistics Canada |date=2010-10-27 |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/11-402-x/2010000/chap/geo/tbl/tbl07-eng.htm | access-date=2024-12-27}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=&quot;2&quot; | Seats&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.parl.gc.ca/About/Parliament/GuideToHoC/index-e.htm |title=Guide to the Canadian House of Commons |publisher=Parliament of Canada |year=2012 |access-date=August 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130627214354/http://www.parl.gc.ca/About/Parliament/GuideToHoC/index-e.htm |archive-date=June 27, 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;col&quot; | Capital&lt;ref name=&quot;canada1&quot;/&gt;
! scope=&quot;col&quot; | Largest&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E |title=Census Profile |publisher=Statistic Canada |year=2013 |access-date=August 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208074653/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E |archive-date=February 8, 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; |2021 census&lt;ref name=StatCan2021&gt;{{cite web |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101 |title=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories |publisher=[[Statistics Canada]] |date=October 11, 2022 |access-date=October 11, 2022 |url-status=live |archive-date=February 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209134802/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; |Q3 2026&lt;br&gt;estimates&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;{{Cite web |date=September 24, 2026 |title=Population estimates, quarterly |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901&amp;cubeTimeFrame.startMonth=10&amp;cubeTimeFrame.startYear=2025&amp;cubeTimeFrame.endMonth=04&amp;cubeTimeFrame.endYear=2026&amp;referencePeriods=20260101%2C20260701 |access-date=September 26, 2026 |publisher=[[Statistics Canada]]}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; | Land
! scope=&quot;col&quot; | Water
! scope=&quot;col&quot; | Total
! scope=&quot;col&quot; | [[House of Commons of Canada|Commons]]
! scope=&quot;col&quot; | [[Senate of Canada|Senate]]
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Ontario]]
| ON
| colspan=&quot;2&quot; | [[Toronto]]
| rowspan=&quot;4&quot; |{{dts|July 1, 1867}}
| [[Canadian English|English]]{{efn|name=english|De facto; French has limited constitutional status.}}
| {{right|14,223,942}}
| {{right|16,262,121}}
| {{right|917,741}}
| {{right|158,654}}
| {{right|1,076,395}}
| 122
| 24
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Quebec]]
| QC
| [[Quebec City]]
| [[Montreal]]
| [[Quebec French|French]]{{efn|As established under the [[Charter of the French Language]]. English has limited constitutional status in Quebec.}}
| {{right|8,501,833}}
| {{right|9,067,114}}
| {{right|1,356,128}}
| {{right|185,928}}
| {{right|1,542,056}}
| 78
| 24
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Nova Scotia]]
| NS
| colspan=&quot;2&quot; | [[Halifax, Nova Scotia|Halifax]]{{efn|Nova Scotia dissolved cities in 1996 in favour of [[Administrative divisions of Nova Scotia|regional municipalities]]; its largest regional municipality is therefore substituted.}}
| English{{efn|name=english}}
| {{right|969,383}}
| {{right|1,103,419}}
| {{right|53,338}}
| {{right|1,946}}
| {{right|55,284}}
| 11
| 10
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[New Brunswick]]
| NB
| [[Fredericton]]
| [[Moncton]]
| English,&lt;br&gt;[[Acadian French|French]]{{efn|As established under [[Section 16 of the Canadian Charter of Rights and Freedoms]].}}
| {{right|775,610}}
| {{right|883,522}}
| {{right|71,450}}
| {{right|1,458}}
| {{right|72,908}}
| 10
| 10
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Manitoba]]
| MB
| colspan=&quot;2&quot; | [[Winnipeg]]
| {{dts|July 15, 1870}}
| English{{efn|name=english}}
| {{right|1,342,153}}
| {{right|1,517,379}}
| {{right|553,556}}
| {{right|94,241}}
| {{right|647,797}}
| 14
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[British Columbia]]
| BC
| [[Victoria, British Columbia|Victoria]]
| [[Vancouver]]
| {{dts|July 20, 1871}}
| English{{efn|name=english}}
| {{right|5,000,879}}
| {{right|5,710,598}}
| {{right|925,186}}
| {{right|19,549}}
| {{right|944,735}}
| 43
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Prince Edward Island]]
| PE
| colspan=&quot;2&quot; | [[Charlottetown]]
| {{dts|July 1, 1873}}
| English{{efn|name=english}}
| {{right|154,331}}
| {{right|182,989}}
| {{right|5,660}}
| {{right|0}}
| {{right|5,660}}
| 4
| 4
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Saskatchewan]]
| SK
| [[Regina, Saskatchewan|Regina]]
| [[Saskatoon]]
| rowspan=2| {{dts|September 1, 1905}}
| English{{efn|name=abandsk}}
| {{right|1,132,505}}
| {{right|1,278,402}}
| {{right|591,670}}
| {{right|59,366}}
| {{right|651,036}}
| 14
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Alberta]]
| AB
| [[Edmonton]]
| [[Calgary]]
| English{{efn|name=abandsk|As established under Languages Acts passed by Alberta and Saskatchewan's respective legislatures in 1988. French has limited constitutional status.}}
| {{right|4,262,635}}
| {{right|5,101,050}}
| {{right|642,317}}
| {{right|19,531}}
| {{right|661,848}}
| 37
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Newfoundland and Labrador]]
| NL
| colspan=&quot;2&quot; | [[St. John's, Newfoundland and Labrador|St. John's]]
| {{dts|March 31, 1949}}
| English{{efn|name=english}}
| {{right|510,550}}
| {{right|552,462}}
| {{right|373,872}}
| {{right|31,340}}
| {{right|405,212}}
| 7
| 6
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! scope=&quot;row&quot; colspan=&quot;6&quot; | Total provinces
! {{right|{{nts|36873821}}}}
! {{right|{{nts|41659056}}}}
! {{right|{{nts|5490918}}}}
! {{right|{{nts|572013}}}}
! {{right|{{nts|6062931}}}}
! {{nts|340}}
! {{nts|102}}
|}

==علائقا==

جڏهن ته ٽي [[علائقو|علائقا]]؛
# [[اتر اولهه علائقا|اتر اولهه وارا علائقا]]
# [[نوناوت|نونئووت]] ۽
# [[يوڪون]] 
آهن.

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪينيڊا]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي]]
[[زمرو:ملڪ جي لحاظ کان پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>objgt55nscjraom9lnyvswsplf4vw8n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417213</id>
      <parentid>417212</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:23:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* صوبا */</comment>
      <origin>417213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11817" sha1="9esvc6w3wxjdodney1p7ydjlzlhwy2z" xml:space="preserve">{{short description|Top-level subdivisions of Canada}}
{{Infobox subdivision type
| name=ڪئناڊا جا صوبا ۽ علائقا
|alt_name=
| map=[[File:Political map of Canada.svg|350px|A map of Canada showing its 10 provinces and 3 territories]]
| category=[[Federated state]]
| current_number={{ubl|10 provinces|3 territories}}
| number_date=
| population_range=
| territory=
| area_range=
| government= [[Constitutional monarchy]] | subdivision=
}}
ڪئناڊا ۾ ڏهه صوبا ۽ ٽي علائقا آهن جيڪي ڪينيڊا جي آئين جي دائري هيٺ ذيلي قومي انتظامي ڊويزنون آهن. 1867 ۾ ڪينيڊين ڪنفيڊريشن ۾، برطانوي اتر آمريڪا جا ٽي صوبا- نيو برنزوڪ، نووا اسڪوٽيا، ۽ ڪئناڊا جو صوبو (جنهن تي ڪنفيڊريشن اونٽاريو ۽ ڪيوبيڪ ۾ ورهايل هئي) - هڪ فيڊريشن ٺاهڻ لاءِ متحد ٿي، ايندڙ وقت ۾ هڪ مڪمل آزاد ملڪ بڻجي ويو. صدي. هن جي تاريخ ۾، ڪئناڊا جون بين الاقوامي سرحدون ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿي چڪيون آهن جيئن هن علائقا ۽ صوبا شامل ڪيا آهن، ان کي علائقي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ بڻائي ڇڏيو آهي. 

ڪينيڊا جي صوبي ۽ علائقي جي وچ ۾ وڏو فرق اهو آهي ته صوبا پنهنجا اختيار ۽ اختيار حاصل ڪن ٿا آئين ايڪٽ، 1867 (اڳوڻي برطانوي نارٿ آمريڪا ايڪٽ، 1867)&lt;ref&gt;Name changed only in Canada by the [[Canada Act 1982]] (UK), s. 1&lt;/ref&gt;  کان، جڏهن ته علائقا وفاقي علائقا آهن جن جون حڪومتون قانون جي مخلوق آهن جن کي اختيار ڏنا ويا آهن. کين ڪئناڊا جي پارليامينٽ طرفان. آئيني ايڪٽ مان وهندڙ طاقتون ڪئناڊا جي حڪومت (وفاقي حڪومت) ۽ صوبائي حڪومتن جي وچ ۾ ورهايل آهن خاص طور تي استعمال ڪرڻ لاءِ. وفاقي حڪومت ۽ صوبن جي وچ ۾ اختيارن جي ورهاڱي ۾ تبديلي لاءِ آئيني ترميم جي ضرورت هوندي آهي، جڏهن ته هڪجهڙي تبديلي جيڪي علائقا متاثر ڪن ٿا، ڪينيڊا جي پارليامينٽ يا حڪومت طرفان هڪ طرفي طور تي ٿي سگهي ٿي. جديد ڪينيڊا جي آئيني نظريي ۾، صوبن کي ڪجهه علائقن ۾ گڏيل خود مختيار سمجهيو وڃي ٿو، آئيني ايڪٽ 1867 جي اندر صوبائي ۽ وفاقي حڪومت جي وچ ۾ ذميواري جي تقسيم جي بنياد تي، ۽ هر صوبي کي اهڙيءَ طرح ڪينيڊين تاج جو پنهنجو نمائندو آهي، ليفٽيننٽ گورنر. علائقا خودمختيار نه آهن، پر ان جي بدران انهن جا اختيار ۽ ذميواريون سڌي طرح وفاقي سطح کان ورهايل آهن، ۽ نتيجي طور، هڪ ڪمشنر آهي جيڪو وفاقي حڪومت جي نمائندگي ڪري ٿو.

'''ڪئناڊا جا صوبا ۽ علائقا''' گڏجي ایراضي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ بڻجن ٿا.

==صوبا==
1. [[البرٽا]]
2. [[برٽش ڪولمبيا]]
3. [[منيٽوبا]] 
4. [[نيو برنزوڪ]] 
5. [[نيوفائونڊلينڊ ۽ ليبراڊور]] 
6. [[نووا اسڪوٽيا]] 
7. [[اونٽاريو]] 
8. [[پرنس ايڊورڊ ٻيٽ]] 
9. [[ڪيوبيڪ]] 
10. [[ساسڪاچيوان]]

&lt;!--Section linked from [[Province of Canada]] hatnote--&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;margin:auto; text-align: center;&quot;
|+ {{sronly|Provinces of Canada}}
|-
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | نالا
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; | Cities
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | Became a province in Canada&lt;ref name=&quot;(Canada)2004&quot;&gt;{{cite book |author=Reader's Digest Association (Canada) |author2=Canadian Geographic Enterprises |title=The Canadian Atlas: Our Nation, Environment and People |url=https://books.google.com/books?id=vDR7hrnO1aYC&amp;pg=PP41 |year=2004 |publisher=Douglas &amp; McIntyre |isbn=978-1-55365-082-9 |page=41 |access-date=November 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160503090030/https://books.google.com/books?id=vDR7hrnO1aYC&amp;pg=PP41 |archive-date=May 3, 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | Official&lt;br&gt;language(s)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Official Language Policies of the Canadian Provinces |publisher=Fraser Institute |year=2012 |first1=Olivier |last1=Coche |first2=François |last2=Vaillancourt |first3=Marc-Antoine |last3=Cadieux |first4=Jamie Lee |last4=Ronson |url=http://www.fraserinstitute.org/uploadedFiles/fraser-ca/Content/research-news/research/publications/official-language-policies-of-canadian-provinces.pdf |access-date=August 6, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120428174237/http://www.fraserinstitute.org/uploadedFiles/fraser-ca/Content/research-news/research/publications/official-language-policies-of-canadian-provinces.pdf |archive-date=April 28, 2012}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; | Population
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=&quot;3&quot; | Area (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref name=StatsCan&gt;{{cite web |url=http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/phys01-eng.htm |title=Land and freshwater area, by province and territory |publisher=Statistics Canada |year=2005 |access-date=August 4, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524063547/http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/phys01-eng.htm |archive-date=May 24, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;j158&quot;&gt;{{cite web |title=Table 15.7 Land and freshwater area, by province and territory |website=Statistics Canada |date=2010-10-27 |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/11-402-x/2010000/chap/geo/tbl/tbl07-eng.htm | access-date=2024-12-27}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=&quot;2&quot; | Seats&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.parl.gc.ca/About/Parliament/GuideToHoC/index-e.htm |title=Guide to the Canadian House of Commons |publisher=Parliament of Canada |year=2012 |access-date=August 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130627214354/http://www.parl.gc.ca/About/Parliament/GuideToHoC/index-e.htm |archive-date=June 27, 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;col&quot; | گادي وارو شهر
! scope=&quot;col&quot; | سڀ کان وڏو شهر&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E |title=Census Profile |publisher=Statistic Canada |year=2013 |access-date=August 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208074653/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E |archive-date=February 8, 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;nowiki&gt;*********&lt;/nowiki&gt;
! scope=&quot;col&quot; |2021 census&lt;ref name=StatCan2021&gt;{{cite web |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101 |title=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories |publisher=[[Statistics Canada]] |date=October 11, 2022 |access-date=October 11, 2022 |url-status=live |archive-date=February 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209134802/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; |Q3 2026&lt;br&gt;estimates&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;{{Cite web |date=September 24, 2026 |title=Population estimates, quarterly |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901&amp;cubeTimeFrame.startMonth=10&amp;cubeTimeFrame.startYear=2025&amp;cubeTimeFrame.endMonth=04&amp;cubeTimeFrame.endYear=2026&amp;referencePeriods=20260101%2C20260701 |access-date=September 26, 2026 |publisher=[[Statistics Canada]]}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; | Land
! scope=&quot;col&quot; | Water
! scope=&quot;col&quot; | Total
! scope=&quot;col&quot; | [[House of Commons of Canada|Commons]]
! scope=&quot;col&quot; | [[Senate of Canada|Senate]]
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Ontario]]
| ON
| colspan=&quot;2&quot; | [[ٽورنٽو]]
| rowspan=&quot;4&quot; |1 جولائي، 1867ع
| [[Canadian English|English]]{{efn|name=english|De facto; French has limited constitutional status.}}
| {{right|14,223,942}}
| {{right|16,262,121}}
| {{right|917,741}}
| {{right|158,654}}
| {{right|1,076,395}}
| 122
| 24
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Quebec]]
| QC
| [[Quebec City]]
| [[مونٽريال|مانٽريال]] 
| [[Quebec French|French]]{{efn|As established under the [[Charter of the French Language]]. English has limited constitutional status in Quebec.}}
| {{right|8,501,833}}
| {{right|9,067,114}}
| {{right|1,356,128}}
| {{right|185,928}}
| {{right|1,542,056}}
| 78
| 24
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Nova Scotia]]
| NS
| colspan=&quot;2&quot; | [[Halifax, Nova Scotia|Halifax]]{{efn|Nova Scotia dissolved cities in 1996 in favour of [[Administrative divisions of Nova Scotia|regional municipalities]]; its largest regional municipality is therefore substituted.}}
| English{{efn|name=english}}
| {{right|969,383}}
| {{right|1,103,419}}
| {{right|53,338}}
| {{right|1,946}}
| {{right|55,284}}
| 11
| 10
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[New Brunswick]]
| NB
| فريڊرڪٽن 
| مونڪٽن 
| English,&lt;br&gt;[[Acadian French|French]]{{efn|As established under [[Section 16 of the Canadian Charter of Rights and Freedoms]].}}
| {{right|775,610}}
| {{right|883,522}}
| {{right|71,450}}
| {{right|1,458}}
| {{right|72,908}}
| 10
| 10
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Manitoba]]
| MB
| colspan=&quot;2&quot; | ونيپيگ 
| 15 جولائي، 1870ع
| English{{efn|name=english}}
| {{right|1,342,153}}
| {{right|1,517,379}}
| {{right|553,556}}
| {{right|94,241}}
| {{right|647,797}}
| 14
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[British Columbia]]
| BC
| وڪٽوريا
| وئنڪوور
| 20 جولائي، 1871ع
| English{{efn|name=english}}
| {{right|5,000,879}}
| {{right|5,710,598}}
| {{right|925,186}}
| {{right|19,549}}
| {{right|944,735}}
| 43
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Prince Edward Island]]
| PE
| colspan=&quot;2&quot; | شارلوٽ ٽائون
| 1 جولائي، 1873ع
| English{{efn|name=english}}
| {{right|154,331}}
| {{right|182,989}}
| {{right|5,660}}
| {{right|0}}
| {{right|5,660}}
| 4
| 4
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Saskatchewan]]
| SK
| ريجينا 
| ساسڪاتون
| rowspan=2| {{dts|September 1, 1905}}
| English{{efn|name=abandsk}}
| {{right|1,132,505}}
| {{right|1,278,402}}
| {{right|591,670}}
| {{right|59,366}}
| {{right|651,036}}
| 14
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Alberta]]
| AB
| ايڊمونٽن
| ڪالگئري
| English{{efn|name=abandsk|As established under Languages Acts passed by Alberta and Saskatchewan's respective legislatures in 1988. French has limited constitutional status.}}
| {{right|4,262,635}}
| {{right|5,101,050}}
| {{right|642,317}}
| {{right|19,531}}
| {{right|661,848}}
| 37
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Newfoundland and Labrador]]
| NL
| colspan=&quot;2&quot; | سينٽ جوهن 
| {{dts|March 31, 1949}}
| English{{efn|name=english}}
| {{right|510,550}}
| {{right|552,462}}
| {{right|373,872}}
| {{right|31,340}}
| {{right|405,212}}
| 7
| 6
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! scope=&quot;row&quot; colspan=&quot;6&quot; | Total provinces
! {{right|{{nts|36873821}}}}
! {{right|{{nts|41659056}}}}
! {{right|{{nts|5490918}}}}
! {{right|{{nts|572013}}}}
! {{right|{{nts|6062931}}}}
! {{nts|340}}
! {{nts|102}}
|}

==علائقا==

جڏهن ته ٽي [[علائقو|علائقا]]؛
# [[اتر اولهه علائقا|اتر اولهه وارا علائقا]]
# [[نوناوت|نونئووت]] ۽
# [[يوڪون]] 
آهن.

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪينيڊا]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي]]
[[زمرو:ملڪ جي لحاظ کان پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>9esvc6w3wxjdodney1p7ydjlzlhwy2z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417214</id>
      <parentid>417213</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:35:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* صوبا */</comment>
      <origin>417214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11498" sha1="sd9q4wtiqtq3ggldnh4tioju3no64er" xml:space="preserve">{{short description|Top-level subdivisions of Canada}}
{{Infobox subdivision type
| name=ڪئناڊا جا صوبا ۽ علائقا
|alt_name=
| map=[[File:Political map of Canada.svg|350px|A map of Canada showing its 10 provinces and 3 territories]]
| category=[[Federated state]]
| current_number={{ubl|10 provinces|3 territories}}
| number_date=
| population_range=
| territory=
| area_range=
| government= [[Constitutional monarchy]] | subdivision=
}}
ڪئناڊا ۾ ڏهه صوبا ۽ ٽي علائقا آهن جيڪي ڪينيڊا جي آئين جي دائري هيٺ ذيلي قومي انتظامي ڊويزنون آهن. 1867 ۾ ڪينيڊين ڪنفيڊريشن ۾، برطانوي اتر آمريڪا جا ٽي صوبا- نيو برنزوڪ، نووا اسڪوٽيا، ۽ ڪئناڊا جو صوبو (جنهن تي ڪنفيڊريشن اونٽاريو ۽ ڪيوبيڪ ۾ ورهايل هئي) - هڪ فيڊريشن ٺاهڻ لاءِ متحد ٿي، ايندڙ وقت ۾ هڪ مڪمل آزاد ملڪ بڻجي ويو. صدي. هن جي تاريخ ۾، ڪئناڊا جون بين الاقوامي سرحدون ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿي چڪيون آهن جيئن هن علائقا ۽ صوبا شامل ڪيا آهن، ان کي علائقي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ بڻائي ڇڏيو آهي. 

ڪينيڊا جي صوبي ۽ علائقي جي وچ ۾ وڏو فرق اهو آهي ته صوبا پنهنجا اختيار ۽ اختيار حاصل ڪن ٿا آئين ايڪٽ، 1867 (اڳوڻي برطانوي نارٿ آمريڪا ايڪٽ، 1867)&lt;ref&gt;Name changed only in Canada by the [[Canada Act 1982]] (UK), s. 1&lt;/ref&gt;  کان، جڏهن ته علائقا وفاقي علائقا آهن جن جون حڪومتون قانون جي مخلوق آهن جن کي اختيار ڏنا ويا آهن. کين ڪئناڊا جي پارليامينٽ طرفان. آئيني ايڪٽ مان وهندڙ طاقتون ڪئناڊا جي حڪومت (وفاقي حڪومت) ۽ صوبائي حڪومتن جي وچ ۾ ورهايل آهن خاص طور تي استعمال ڪرڻ لاءِ. وفاقي حڪومت ۽ صوبن جي وچ ۾ اختيارن جي ورهاڱي ۾ تبديلي لاءِ آئيني ترميم جي ضرورت هوندي آهي، جڏهن ته هڪجهڙي تبديلي جيڪي علائقا متاثر ڪن ٿا، ڪينيڊا جي پارليامينٽ يا حڪومت طرفان هڪ طرفي طور تي ٿي سگهي ٿي. جديد ڪينيڊا جي آئيني نظريي ۾، صوبن کي ڪجهه علائقن ۾ گڏيل خود مختيار سمجهيو وڃي ٿو، آئيني ايڪٽ 1867 جي اندر صوبائي ۽ وفاقي حڪومت جي وچ ۾ ذميواري جي تقسيم جي بنياد تي، ۽ هر صوبي کي اهڙيءَ طرح ڪينيڊين تاج جو پنهنجو نمائندو آهي، ليفٽيننٽ گورنر. علائقا خودمختيار نه آهن، پر ان جي بدران انهن جا اختيار ۽ ذميواريون سڌي طرح وفاقي سطح کان ورهايل آهن، ۽ نتيجي طور، هڪ ڪمشنر آهي جيڪو وفاقي حڪومت جي نمائندگي ڪري ٿو.

'''ڪئناڊا جا صوبا ۽ علائقا''' گڏجي ایراضي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ بڻجن ٿا.

==صوبا==&lt;!--Section linked from [[Province of Canada]] hatnote--&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;margin:auto; text-align: center;&quot;
|+ {{sronly|Provinces of Canada}}
|-
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | نالا
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; | شهر 
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | صوبو بڻجڻ جي تاريخ &lt;ref name=&quot;(Canada)2004&quot;&gt;{{cite book |author=Reader's Digest Association (Canada) |author2=Canadian Geographic Enterprises |title=The Canadian Atlas: Our Nation, Environment and People |url=https://books.google.com/books?id=vDR7hrnO1aYC&amp;pg=PP41 |year=2004 |publisher=Douglas &amp; McIntyre |isbn=978-1-55365-082-9 |page=41 |access-date=November 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160503090030/https://books.google.com/books?id=vDR7hrnO1aYC&amp;pg=PP41 |archive-date=May 3, 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | سرڪاري ٻولي/ٻوليون&lt;ref&gt;{{cite web |title=Official Language Policies of the Canadian Provinces |publisher=Fraser Institute |year=2012 |first1=Olivier |last1=Coche |first2=François |last2=Vaillancourt |first3=Marc-Antoine |last3=Cadieux |first4=Jamie Lee |last4=Ronson |url=http://www.fraserinstitute.org/uploadedFiles/fraser-ca/Content/research-news/research/publications/official-language-policies-of-canadian-provinces.pdf |access-date=August 6, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120428174237/http://www.fraserinstitute.org/uploadedFiles/fraser-ca/Content/research-news/research/publications/official-language-policies-of-canadian-provinces.pdf |archive-date=April 28, 2012}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; | آبادي 
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=&quot;3&quot; | پکيڙ (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref name=StatsCan&gt;{{cite web |url=http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/phys01-eng.htm |title=Land and freshwater area, by province and territory |publisher=Statistics Canada |year=2005 |access-date=August 4, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524063547/http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/phys01-eng.htm |archive-date=May 24, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;j158&quot;&gt;{{cite web |title=Table 15.7 Land and freshwater area, by province and territory |website=Statistics Canada |date=2010-10-27 |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/11-402-x/2010000/chap/geo/tbl/tbl07-eng.htm | access-date=2024-12-27}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=&quot;2&quot; | Seats&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.parl.gc.ca/About/Parliament/GuideToHoC/index-e.htm |title=Guide to the Canadian House of Commons |publisher=Parliament of Canada |year=2012 |access-date=August 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130627214354/http://www.parl.gc.ca/About/Parliament/GuideToHoC/index-e.htm |archive-date=June 27, 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;col&quot; | گادي وارو شهر
! scope=&quot;col&quot; | سڀ کان وڏو شهر&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E |title=Census Profile |publisher=Statistic Canada |year=2013 |access-date=August 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208074653/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E |archive-date=February 8, 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;nowiki&gt;*********&lt;/nowiki&gt;
! scope=&quot;col&quot; |2021ع جي آدمشماري&lt;ref name=&quot;StatCan2021&quot;&gt;{{cite web |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101 |title=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories |publisher=[[Statistics Canada]] |date=October 11, 2022 |access-date=October 11, 2022 |url-status=live |archive-date=February 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209134802/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101}}&lt;/ref&gt; 
! scope=&quot;col&quot; |Q3 2026&lt;br&gt;اندازو &lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;{{Cite web |date=September 24, 2026 |title=Population estimates, quarterly |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901&amp;cubeTimeFrame.startMonth=10&amp;cubeTimeFrame.startYear=2025&amp;cubeTimeFrame.endMonth=04&amp;cubeTimeFrame.endYear=2026&amp;referencePeriods=20260101%2C20260701 |access-date=September 26, 2026 |publisher=[[Statistics Canada]]}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; | خشڪي
! scope=&quot;col&quot; | پاڻي 
! scope=&quot;col&quot; | Total
! scope=&quot;col&quot; | [[House of Commons of Canada|Commons]]
! scope=&quot;col&quot; | [[Senate of Canada|Senate]]
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[اونٽاريو]]
| ON
| colspan=&quot;2&quot; | [[ٽورنٽو]]
| rowspan=&quot;4&quot; |1 جولائي، 1867ع
| [[Canadian English|English]]{{efn|name=english|De facto; French has limited constitutional status.}}
| {{right|14,223,942}}
| {{right|16,262,121}}
| {{right|917,741}}
| {{right|158,654}}
| {{right|1,076,395}}
| 122
| 24
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[ڪيوبيڪ]]
| QC
| ڪيوبيڪ شهر 
| [[مونٽريال|مانٽريال]] 
| [[Quebec French|French]]{{efn|As established under the [[Charter of the French Language]]. English has limited constitutional status in Quebec.}}
| {{right|8,501,833}}
| {{right|9,067,114}}
| {{right|1,356,128}}
| {{right|185,928}}
| {{right|1,542,056}}
| 78
| 24
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[نووا اسڪوٽيا]]
| NS
| colspan=&quot;2&quot; | هاليفئڪس
| English{{efn|name=english}}
| {{right|969,383}}
| {{right|1,103,419}}
| {{right|53,338}}
| {{right|1,946}}
| {{right|55,284}}
| 11
| 10
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[نيو برنزوڪ]]
| NB
| فريڊرڪٽن 
| مونڪٽن 
| English,&lt;br&gt;[[Acadian French|French]]{{efn|As established under [[Section 16 of the Canadian Charter of Rights and Freedoms]].}}
| {{right|775,610}}
| {{right|883,522}}
| {{right|71,450}}
| {{right|1,458}}
| {{right|72,908}}
| 10
| 10
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[منيٽوبا]]
| MB
| colspan=&quot;2&quot; | ونيپيگ 
| 15 جولائي، 1870ع
| English{{efn|name=english}}
| {{right|1,342,153}}
| {{right|1,517,379}}
| {{right|553,556}}
| {{right|94,241}}
| {{right|647,797}}
| 14
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[برٽش ڪولمبيا]]
| BC
| وڪٽوريا
| وئنڪوور
| 20 جولائي، 1871ع
| English{{efn|name=english}}
| {{right|5,000,879}}
| {{right|5,710,598}}
| {{right|925,186}}
| {{right|19,549}}
| {{right|944,735}}
| 43
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[پرنس ايڊورڊ ٻيٽ|پرنس ايڊورڊ آئيلينڊ]]
| PE
| colspan=&quot;2&quot; | شارلوٽ ٽائون
| 1 جولائي، 1873ع
| English{{efn|name=english}}
| {{right|154,331}}
| {{right|182,989}}
| {{right|5,660}}
| {{right|0}}
| {{right|5,660}}
| 4
| 4
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[ساسڪاچيوان]]
| SK
| ريجينا 
| ساسڪاتون
| rowspan=2| {{dts|September 1, 1905}}
| English{{efn|name=abandsk}}
| {{right|1,132,505}}
| {{right|1,278,402}}
| {{right|591,670}}
| {{right|59,366}}
| {{right|651,036}}
| 14
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[البرٽا]]
| AB
| ايڊمونٽن
| ڪالگئري
| English{{efn|name=abandsk|As established under Languages Acts passed by Alberta and Saskatchewan's respective legislatures in 1988. French has limited constitutional status.}}
| {{right|4,262,635}}
| {{right|5,101,050}}
| {{right|642,317}}
| {{right|19,531}}
| {{right|661,848}}
| 37
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[نيوفائونڊلينڊ ۽ ليبراڊور]]
| NL
| colspan=&quot;2&quot; | سينٽ جوهن 
| {{dts|March 31, 1949}}
| English{{efn|name=english}}
| {{right|510,550}}
| {{right|552,462}}
| {{right|373,872}}
| {{right|31,340}}
| {{right|405,212}}
| 7
| 6
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! scope=&quot;row&quot; colspan=&quot;6&quot; | Total provinces
! {{right|{{nts|36873821}}}}
! {{right|{{nts|41659056}}}}
! {{right|{{nts|5490918}}}}
! {{right|{{nts|572013}}}}
! {{right|{{nts|6062931}}}}
! {{nts|340}}
! {{nts|102}}
|}

==علائقا==

جڏهن ته ٽي [[علائقو|علائقا]]؛
# [[اتر اولهه علائقا|اتر اولهه وارا علائقا]]
# [[نوناوت|نونئووت]] ۽
# [[يوڪون]] 
آهن.

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪينيڊا]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي]]
[[زمرو:ملڪ جي لحاظ کان پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>sd9q4wtiqtq3ggldnh4tioju3no64er</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417215</id>
      <parentid>417214</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:37:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* صوبا */</comment>
      <origin>417215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11498" sha1="7qhmoyy5e8bmog0h95r71o4hmszv1zh" xml:space="preserve">{{short description|Top-level subdivisions of Canada}}
{{Infobox subdivision type
| name=ڪئناڊا جا صوبا ۽ علائقا
|alt_name=
| map=[[File:Political map of Canada.svg|350px|A map of Canada showing its 10 provinces and 3 territories]]
| category=[[Federated state]]
| current_number={{ubl|10 provinces|3 territories}}
| number_date=
| population_range=
| territory=
| area_range=
| government= [[Constitutional monarchy]] | subdivision=
}}
ڪئناڊا ۾ ڏهه صوبا ۽ ٽي علائقا آهن جيڪي ڪينيڊا جي آئين جي دائري هيٺ ذيلي قومي انتظامي ڊويزنون آهن. 1867 ۾ ڪينيڊين ڪنفيڊريشن ۾، برطانوي اتر آمريڪا جا ٽي صوبا- نيو برنزوڪ، نووا اسڪوٽيا، ۽ ڪئناڊا جو صوبو (جنهن تي ڪنفيڊريشن اونٽاريو ۽ ڪيوبيڪ ۾ ورهايل هئي) - هڪ فيڊريشن ٺاهڻ لاءِ متحد ٿي، ايندڙ وقت ۾ هڪ مڪمل آزاد ملڪ بڻجي ويو. صدي. هن جي تاريخ ۾، ڪئناڊا جون بين الاقوامي سرحدون ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿي چڪيون آهن جيئن هن علائقا ۽ صوبا شامل ڪيا آهن، ان کي علائقي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ بڻائي ڇڏيو آهي. 

ڪينيڊا جي صوبي ۽ علائقي جي وچ ۾ وڏو فرق اهو آهي ته صوبا پنهنجا اختيار ۽ اختيار حاصل ڪن ٿا آئين ايڪٽ، 1867 (اڳوڻي برطانوي نارٿ آمريڪا ايڪٽ، 1867)&lt;ref&gt;Name changed only in Canada by the [[Canada Act 1982]] (UK), s. 1&lt;/ref&gt;  کان، جڏهن ته علائقا وفاقي علائقا آهن جن جون حڪومتون قانون جي مخلوق آهن جن کي اختيار ڏنا ويا آهن. کين ڪئناڊا جي پارليامينٽ طرفان. آئيني ايڪٽ مان وهندڙ طاقتون ڪئناڊا جي حڪومت (وفاقي حڪومت) ۽ صوبائي حڪومتن جي وچ ۾ ورهايل آهن خاص طور تي استعمال ڪرڻ لاءِ. وفاقي حڪومت ۽ صوبن جي وچ ۾ اختيارن جي ورهاڱي ۾ تبديلي لاءِ آئيني ترميم جي ضرورت هوندي آهي، جڏهن ته هڪجهڙي تبديلي جيڪي علائقا متاثر ڪن ٿا، ڪينيڊا جي پارليامينٽ يا حڪومت طرفان هڪ طرفي طور تي ٿي سگهي ٿي. جديد ڪينيڊا جي آئيني نظريي ۾، صوبن کي ڪجهه علائقن ۾ گڏيل خود مختيار سمجهيو وڃي ٿو، آئيني ايڪٽ 1867 جي اندر صوبائي ۽ وفاقي حڪومت جي وچ ۾ ذميواري جي تقسيم جي بنياد تي، ۽ هر صوبي کي اهڙيءَ طرح ڪينيڊين تاج جو پنهنجو نمائندو آهي، ليفٽيننٽ گورنر. علائقا خودمختيار نه آهن، پر ان جي بدران انهن جا اختيار ۽ ذميواريون سڌي طرح وفاقي سطح کان ورهايل آهن، ۽ نتيجي طور، هڪ ڪمشنر آهي جيڪو وفاقي حڪومت جي نمائندگي ڪري ٿو.

'''ڪئناڊا جا صوبا ۽ علائقا''' گڏجي ایراضي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ بڻجن ٿا.

==صوبا==&lt;!--Section linked from [[Province of Canada]] hatnote--&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;margin:auto; text-align: center;&quot;
|+ {{sronly|Provinces of Canada}}
|-
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | نالا
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; | شهر 
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | صوبو بڻجڻ جي تاريخ &lt;ref name=&quot;(Canada)2004&quot;&gt;{{cite book |author=Reader's Digest Association (Canada) |author2=Canadian Geographic Enterprises |title=The Canadian Atlas: Our Nation, Environment and People |url=https://books.google.com/books?id=vDR7hrnO1aYC&amp;pg=PP41 |year=2004 |publisher=Douglas &amp; McIntyre |isbn=978-1-55365-082-9 |page=41 |access-date=November 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160503090030/https://books.google.com/books?id=vDR7hrnO1aYC&amp;pg=PP41 |archive-date=May 3, 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | سرڪاري ٻولي/ٻوليون&lt;ref&gt;{{cite web |title=Official Language Policies of the Canadian Provinces |publisher=Fraser Institute |year=2012 |first1=Olivier |last1=Coche |first2=François |last2=Vaillancourt |first3=Marc-Antoine |last3=Cadieux |first4=Jamie Lee |last4=Ronson |url=http://www.fraserinstitute.org/uploadedFiles/fraser-ca/Content/research-news/research/publications/official-language-policies-of-canadian-provinces.pdf |access-date=August 6, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120428174237/http://www.fraserinstitute.org/uploadedFiles/fraser-ca/Content/research-news/research/publications/official-language-policies-of-canadian-provinces.pdf |archive-date=April 28, 2012}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; | آبادي 
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=&quot;3&quot; | پکيڙ (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref name=StatsCan&gt;{{cite web |url=http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/phys01-eng.htm |title=Land and freshwater area, by province and territory |publisher=Statistics Canada |year=2005 |access-date=August 4, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524063547/http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/phys01-eng.htm |archive-date=May 24, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;j158&quot;&gt;{{cite web |title=Table 15.7 Land and freshwater area, by province and territory |website=Statistics Canada |date=2010-10-27 |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/11-402-x/2010000/chap/geo/tbl/tbl07-eng.htm | access-date=2024-12-27}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=&quot;2&quot; | پارليامينٽ ۾ سيٽون&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.parl.gc.ca/About/Parliament/GuideToHoC/index-e.htm |title=Guide to the Canadian House of Commons |publisher=Parliament of Canada |year=2012 |access-date=August 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130627214354/http://www.parl.gc.ca/About/Parliament/GuideToHoC/index-e.htm |archive-date=June 27, 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;col&quot; | گادي وارو شهر
! scope=&quot;col&quot; | سڀ کان وڏو شهر&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E |title=Census Profile |publisher=Statistic Canada |year=2013 |access-date=August 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208074653/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E |archive-date=February 8, 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;nowiki&gt;*********&lt;/nowiki&gt;
! scope=&quot;col&quot; |2021ع جي آدمشماري&lt;ref name=&quot;StatCan2021&quot;&gt;{{cite web |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101 |title=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories |publisher=[[Statistics Canada]] |date=October 11, 2022 |access-date=October 11, 2022 |url-status=live |archive-date=February 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209134802/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101}}&lt;/ref&gt; 
! scope=&quot;col&quot; |Q3 2026&lt;br&gt;اندازو &lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;{{Cite web |date=September 24, 2026 |title=Population estimates, quarterly |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901&amp;cubeTimeFrame.startMonth=10&amp;cubeTimeFrame.startYear=2025&amp;cubeTimeFrame.endMonth=04&amp;cubeTimeFrame.endYear=2026&amp;referencePeriods=20260101%2C20260701 |access-date=September 26, 2026 |publisher=[[Statistics Canada]]}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; | خشڪي
! scope=&quot;col&quot; | پاڻي 
! scope=&quot;col&quot; | ڪل
! scope=&quot;col&quot; | هائوس  آف ڪامن 
! scope=&quot;col&quot; | سينيٽ 
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[اونٽاريو]]
| ON
| colspan=&quot;2&quot; | [[ٽورنٽو]]
| rowspan=&quot;4&quot; |1 جولائي، 1867ع
| [[Canadian English|English]]{{efn|name=english|De facto; French has limited constitutional status.}}
| {{right|14,223,942}}
| {{right|16,262,121}}
| {{right|917,741}}
| {{right|158,654}}
| {{right|1,076,395}}
| 122
| 24
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[ڪيوبيڪ]]
| QC
| ڪيوبيڪ شهر 
| [[مونٽريال|مانٽريال]] 
| [[Quebec French|French]]{{efn|As established under the [[Charter of the French Language]]. English has limited constitutional status in Quebec.}}
| {{right|8,501,833}}
| {{right|9,067,114}}
| {{right|1,356,128}}
| {{right|185,928}}
| {{right|1,542,056}}
| 78
| 24
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[نووا اسڪوٽيا]]
| NS
| colspan=&quot;2&quot; | هاليفئڪس
| English{{efn|name=english}}
| {{right|969,383}}
| {{right|1,103,419}}
| {{right|53,338}}
| {{right|1,946}}
| {{right|55,284}}
| 11
| 10
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[نيو برنزوڪ]]
| NB
| فريڊرڪٽن 
| مونڪٽن 
| English,&lt;br&gt;[[Acadian French|French]]{{efn|As established under [[Section 16 of the Canadian Charter of Rights and Freedoms]].}}
| {{right|775,610}}
| {{right|883,522}}
| {{right|71,450}}
| {{right|1,458}}
| {{right|72,908}}
| 10
| 10
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[منيٽوبا]]
| MB
| colspan=&quot;2&quot; | ونيپيگ 
| 15 جولائي، 1870ع
| English{{efn|name=english}}
| {{right|1,342,153}}
| {{right|1,517,379}}
| {{right|553,556}}
| {{right|94,241}}
| {{right|647,797}}
| 14
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[برٽش ڪولمبيا]]
| BC
| وڪٽوريا
| وئنڪوور
| 20 جولائي، 1871ع
| English{{efn|name=english}}
| {{right|5,000,879}}
| {{right|5,710,598}}
| {{right|925,186}}
| {{right|19,549}}
| {{right|944,735}}
| 43
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[پرنس ايڊورڊ ٻيٽ|پرنس ايڊورڊ آئيلينڊ]]
| PE
| colspan=&quot;2&quot; | شارلوٽ ٽائون
| 1 جولائي، 1873ع
| English{{efn|name=english}}
| {{right|154,331}}
| {{right|182,989}}
| {{right|5,660}}
| {{right|0}}
| {{right|5,660}}
| 4
| 4
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[ساسڪاچيوان]]
| SK
| ريجينا 
| ساسڪاتون
| rowspan=2| {{dts|September 1, 1905}}
| English{{efn|name=abandsk}}
| {{right|1,132,505}}
| {{right|1,278,402}}
| {{right|591,670}}
| {{right|59,366}}
| {{right|651,036}}
| 14
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[البرٽا]]
| AB
| ايڊمونٽن
| ڪالگئري
| English{{efn|name=abandsk|As established under Languages Acts passed by Alberta and Saskatchewan's respective legislatures in 1988. French has limited constitutional status.}}
| {{right|4,262,635}}
| {{right|5,101,050}}
| {{right|642,317}}
| {{right|19,531}}
| {{right|661,848}}
| 37
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[نيوفائونڊلينڊ ۽ ليبراڊور]]
| NL
| colspan=&quot;2&quot; | سينٽ جوهن 
| {{dts|March 31, 1949}}
| English{{efn|name=english}}
| {{right|510,550}}
| {{right|552,462}}
| {{right|373,872}}
| {{right|31,340}}
| {{right|405,212}}
| 7
| 6
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! scope=&quot;row&quot; colspan=&quot;6&quot; | Total provinces
! {{right|{{nts|36873821}}}}
! {{right|{{nts|41659056}}}}
! {{right|{{nts|5490918}}}}
! {{right|{{nts|572013}}}}
! {{right|{{nts|6062931}}}}
! {{nts|340}}
! {{nts|102}}
|}

==علائقا==

جڏهن ته ٽي [[علائقو|علائقا]]؛
# [[اتر اولهه علائقا|اتر اولهه وارا علائقا]]
# [[نوناوت|نونئووت]] ۽
# [[يوڪون]] 
آهن.

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪينيڊا]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي]]
[[زمرو:ملڪ جي لحاظ کان پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>7qhmoyy5e8bmog0h95r71o4hmszv1zh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417216</id>
      <parentid>417215</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:43:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* صوبا */</comment>
      <origin>417216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11007" sha1="jr4qitg9kyyd3hez5qwvz1gsq69xe6l" xml:space="preserve">{{short description|Top-level subdivisions of Canada}}
{{Infobox subdivision type
| name=ڪئناڊا جا صوبا ۽ علائقا
|alt_name=
| map=[[File:Political map of Canada.svg|350px|A map of Canada showing its 10 provinces and 3 territories]]
| category=[[Federated state]]
| current_number={{ubl|10 provinces|3 territories}}
| number_date=
| population_range=
| territory=
| area_range=
| government= [[Constitutional monarchy]] | subdivision=
}}
ڪئناڊا ۾ ڏهه صوبا ۽ ٽي علائقا آهن جيڪي ڪينيڊا جي آئين جي دائري هيٺ ذيلي قومي انتظامي ڊويزنون آهن. 1867 ۾ ڪينيڊين ڪنفيڊريشن ۾، برطانوي اتر آمريڪا جا ٽي صوبا- نيو برنزوڪ، نووا اسڪوٽيا، ۽ ڪئناڊا جو صوبو (جنهن تي ڪنفيڊريشن اونٽاريو ۽ ڪيوبيڪ ۾ ورهايل هئي) - هڪ فيڊريشن ٺاهڻ لاءِ متحد ٿي، ايندڙ وقت ۾ هڪ مڪمل آزاد ملڪ بڻجي ويو. صدي. هن جي تاريخ ۾، ڪئناڊا جون بين الاقوامي سرحدون ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿي چڪيون آهن جيئن هن علائقا ۽ صوبا شامل ڪيا آهن، ان کي علائقي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ بڻائي ڇڏيو آهي. 

ڪينيڊا جي صوبي ۽ علائقي جي وچ ۾ وڏو فرق اهو آهي ته صوبا پنهنجا اختيار ۽ اختيار حاصل ڪن ٿا آئين ايڪٽ، 1867 (اڳوڻي برطانوي نارٿ آمريڪا ايڪٽ، 1867)&lt;ref&gt;Name changed only in Canada by the [[Canada Act 1982]] (UK), s. 1&lt;/ref&gt;  کان، جڏهن ته علائقا وفاقي علائقا آهن جن جون حڪومتون قانون جي مخلوق آهن جن کي اختيار ڏنا ويا آهن. کين ڪئناڊا جي پارليامينٽ طرفان. آئيني ايڪٽ مان وهندڙ طاقتون ڪئناڊا جي حڪومت (وفاقي حڪومت) ۽ صوبائي حڪومتن جي وچ ۾ ورهايل آهن خاص طور تي استعمال ڪرڻ لاءِ. وفاقي حڪومت ۽ صوبن جي وچ ۾ اختيارن جي ورهاڱي ۾ تبديلي لاءِ آئيني ترميم جي ضرورت هوندي آهي، جڏهن ته هڪجهڙي تبديلي جيڪي علائقا متاثر ڪن ٿا، ڪينيڊا جي پارليامينٽ يا حڪومت طرفان هڪ طرفي طور تي ٿي سگهي ٿي. جديد ڪينيڊا جي آئيني نظريي ۾، صوبن کي ڪجهه علائقن ۾ گڏيل خود مختيار سمجهيو وڃي ٿو، آئيني ايڪٽ 1867 جي اندر صوبائي ۽ وفاقي حڪومت جي وچ ۾ ذميواري جي تقسيم جي بنياد تي، ۽ هر صوبي کي اهڙيءَ طرح ڪينيڊين تاج جو پنهنجو نمائندو آهي، ليفٽيننٽ گورنر. علائقا خودمختيار نه آهن، پر ان جي بدران انهن جا اختيار ۽ ذميواريون سڌي طرح وفاقي سطح کان ورهايل آهن، ۽ نتيجي طور، هڪ ڪمشنر آهي جيڪو وفاقي حڪومت جي نمائندگي ڪري ٿو.

'''ڪئناڊا جا صوبا ۽ علائقا''' گڏجي ایراضي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ بڻجن ٿا.

==صوبا==&lt;!--Section linked from [[Province of Canada]] hatnote--&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;margin:auto; text-align: center;&quot;
|+ {{sronly|Provinces of Canada}}
|-
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | نالا
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; | شهر 
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | صوبو بڻجڻ جي تاريخ &lt;ref name=&quot;(Canada)2004&quot;&gt;{{cite book |author=Reader's Digest Association (Canada) |author2=Canadian Geographic Enterprises |title=The Canadian Atlas: Our Nation, Environment and People |url=https://books.google.com/books?id=vDR7hrnO1aYC&amp;pg=PP41 |year=2004 |publisher=Douglas &amp; McIntyre |isbn=978-1-55365-082-9 |page=41 |access-date=November 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160503090030/https://books.google.com/books?id=vDR7hrnO1aYC&amp;pg=PP41 |archive-date=May 3, 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | سرڪاري ٻولي/ٻوليون&lt;ref&gt;{{cite web |title=Official Language Policies of the Canadian Provinces |publisher=Fraser Institute |year=2012 |first1=Olivier |last1=Coche |first2=François |last2=Vaillancourt |first3=Marc-Antoine |last3=Cadieux |first4=Jamie Lee |last4=Ronson |url=http://www.fraserinstitute.org/uploadedFiles/fraser-ca/Content/research-news/research/publications/official-language-policies-of-canadian-provinces.pdf |access-date=August 6, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120428174237/http://www.fraserinstitute.org/uploadedFiles/fraser-ca/Content/research-news/research/publications/official-language-policies-of-canadian-provinces.pdf |archive-date=April 28, 2012}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; | آبادي 
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=&quot;3&quot; | پکيڙ (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref name=StatsCan&gt;{{cite web |url=http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/phys01-eng.htm |title=Land and freshwater area, by province and territory |publisher=Statistics Canada |year=2005 |access-date=August 4, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524063547/http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/phys01-eng.htm |archive-date=May 24, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;j158&quot;&gt;{{cite web |title=Table 15.7 Land and freshwater area, by province and territory |website=Statistics Canada |date=2010-10-27 |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/11-402-x/2010000/chap/geo/tbl/tbl07-eng.htm | access-date=2024-12-27}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=&quot;2&quot; | پارليامينٽ ۾ سيٽون&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.parl.gc.ca/About/Parliament/GuideToHoC/index-e.htm |title=Guide to the Canadian House of Commons |publisher=Parliament of Canada |year=2012 |access-date=August 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130627214354/http://www.parl.gc.ca/About/Parliament/GuideToHoC/index-e.htm |archive-date=June 27, 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;col&quot; | گادي وارو شهر
! scope=&quot;col&quot; | سڀ کان وڏو شهر&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E |title=Census Profile |publisher=Statistic Canada |year=2013 |access-date=August 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208074653/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E |archive-date=February 8, 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;nowiki&gt;*********&lt;/nowiki&gt;
! scope=&quot;col&quot; |2021ع جي آدمشماري&lt;ref name=&quot;StatCan2021&quot;&gt;{{cite web |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101 |title=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories |publisher=[[Statistics Canada]] |date=October 11, 2022 |access-date=October 11, 2022 |url-status=live |archive-date=February 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209134802/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101}}&lt;/ref&gt; 
! scope=&quot;col&quot; |Q3 2026&lt;br&gt;اندازو &lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;{{Cite web |date=September 24, 2026 |title=Population estimates, quarterly |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901&amp;cubeTimeFrame.startMonth=10&amp;cubeTimeFrame.startYear=2025&amp;cubeTimeFrame.endMonth=04&amp;cubeTimeFrame.endYear=2026&amp;referencePeriods=20260101%2C20260701 |access-date=September 26, 2026 |publisher=[[Statistics Canada]]}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; | خشڪي
! scope=&quot;col&quot; | پاڻي 
! scope=&quot;col&quot; | ڪل
! scope=&quot;col&quot; | هائوس  آف ڪامن 
! scope=&quot;col&quot; | سينيٽ 
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[اونٽاريو]]
| ON
| colspan=&quot;2&quot; | [[ٽورنٽو]]
| rowspan=&quot;4&quot; |1 جولائي، 1867ع
| [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]
| {{right|14,223,942}}
| {{right|16,262,121}}
| {{right|917,741}}
| {{right|158,654}}
| {{right|1,076,395}}
| 122
| 24
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[ڪيوبيڪ]]
| QC
| ڪيوبيڪ شهر 
| [[مونٽريال|مانٽريال]] 
| [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] 
| {{right|8,501,833}}
| {{right|9,067,114}}
| {{right|1,356,128}}
| {{right|185,928}}
| {{right|1,542,056}}
| 78
| 24
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[نووا اسڪوٽيا]]
| NS
| colspan=&quot;2&quot; | هاليفئڪس
| انگريزي
| {{right|969,383}}
| {{right|1,103,419}}
| {{right|53,338}}
| {{right|1,946}}
| {{right|55,284}}
| 11
| 10
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[نيو برنزوڪ]]
| NB
| فريڊرڪٽن 
| مونڪٽن 
| انگريزي ۽ فرانسيسي
| {{right|775,610}}
| {{right|883,522}}
| {{right|71,450}}
| {{right|1,458}}
| {{right|72,908}}
| 10
| 10
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[منيٽوبا]]
| MB
| colspan=&quot;2&quot; | ونيپيگ 
| 15 جولائي، 1870ع
| انگريزي
| {{right|1,342,153}}
| {{right|1,517,379}}
| {{right|553,556}}
| {{right|94,241}}
| {{right|647,797}}
| 14
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[برٽش ڪولمبيا]]
| BC
| وڪٽوريا
| وئنڪوور
| 20 جولائي، 1871ع
| انگريزي
| {{right|5,000,879}}
| {{right|5,710,598}}
| {{right|925,186}}
| {{right|19,549}}
| {{right|944,735}}
| 43
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[پرنس ايڊورڊ ٻيٽ|پرنس ايڊورڊ آئيلينڊ]]
| PE
| colspan=&quot;2&quot; | شارلوٽ ٽائون
| 1 جولائي، 1873ع
| انگريزي
| {{right|154,331}}
| {{right|182,989}}
| {{right|5,660}}
| {{right|0}}
| {{right|5,660}}
| 4
| 4
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[ساسڪاچيوان]]
| SK
| ريجينا 
| ساسڪاتون
| rowspan=2| {{dts|September 1, 1905}}
| انگريزي
| {{right|1,132,505}}
| {{right|1,278,402}}
| {{right|591,670}}
| {{right|59,366}}
| {{right|651,036}}
| 14
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[البرٽا]]
| AB
| ايڊمونٽن
| ڪالگئري
| انگريزي
| {{right|4,262,635}}
| {{right|5,101,050}}
| {{right|642,317}}
| {{right|19,531}}
| {{right|661,848}}
| 37
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[نيوفائونڊلينڊ ۽ ليبراڊور]]
| NL
| colspan=&quot;2&quot; | سينٽ جوهن 
| 31 مارچ، 1949ع
| انگريزي
| {{right|510,550}}
| {{right|552,462}}
| {{right|373,872}}
| {{right|31,340}}
| {{right|405,212}}
| 7
| 6
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! scope=&quot;row&quot; colspan=&quot;6&quot; | Total provinces
! {{right|{{nts|36873821}}}}
! {{right|{{nts|41659056}}}}
! {{right|{{nts|5490918}}}}
! {{right|{{nts|572013}}}}
! {{right|{{nts|6062931}}}}
! {{nts|340}}
! {{nts|102}}
|}

==علائقا==

جڏهن ته ٽي [[علائقو|علائقا]]؛
# [[اتر اولهه علائقا|اتر اولهه وارا علائقا]]
# [[نوناوت|نونئووت]] ۽
# [[يوڪون]] 
آهن.

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪينيڊا]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي]]
[[زمرو:ملڪ جي لحاظ کان پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>jr4qitg9kyyd3hez5qwvz1gsq69xe6l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417217</id>
      <parentid>417216</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:45:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* صوبا */</comment>
      <origin>417217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10996" sha1="dwgu0v23cuva85pxhbofy98yheqh82x" xml:space="preserve">{{short description|Top-level subdivisions of Canada}}
{{Infobox subdivision type
| name=ڪئناڊا جا صوبا ۽ علائقا
|alt_name=
| map=[[File:Political map of Canada.svg|350px|A map of Canada showing its 10 provinces and 3 territories]]
| category=[[Federated state]]
| current_number={{ubl|10 provinces|3 territories}}
| number_date=
| population_range=
| territory=
| area_range=
| government= [[Constitutional monarchy]] | subdivision=
}}
ڪئناڊا ۾ ڏهه صوبا ۽ ٽي علائقا آهن جيڪي ڪينيڊا جي آئين جي دائري هيٺ ذيلي قومي انتظامي ڊويزنون آهن. 1867 ۾ ڪينيڊين ڪنفيڊريشن ۾، برطانوي اتر آمريڪا جا ٽي صوبا- نيو برنزوڪ، نووا اسڪوٽيا، ۽ ڪئناڊا جو صوبو (جنهن تي ڪنفيڊريشن اونٽاريو ۽ ڪيوبيڪ ۾ ورهايل هئي) - هڪ فيڊريشن ٺاهڻ لاءِ متحد ٿي، ايندڙ وقت ۾ هڪ مڪمل آزاد ملڪ بڻجي ويو. صدي. هن جي تاريخ ۾، ڪئناڊا جون بين الاقوامي سرحدون ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿي چڪيون آهن جيئن هن علائقا ۽ صوبا شامل ڪيا آهن، ان کي علائقي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ بڻائي ڇڏيو آهي. 

ڪينيڊا جي صوبي ۽ علائقي جي وچ ۾ وڏو فرق اهو آهي ته صوبا پنهنجا اختيار ۽ اختيار حاصل ڪن ٿا آئين ايڪٽ، 1867 (اڳوڻي برطانوي نارٿ آمريڪا ايڪٽ، 1867)&lt;ref&gt;Name changed only in Canada by the [[Canada Act 1982]] (UK), s. 1&lt;/ref&gt;  کان، جڏهن ته علائقا وفاقي علائقا آهن جن جون حڪومتون قانون جي مخلوق آهن جن کي اختيار ڏنا ويا آهن. کين ڪئناڊا جي پارليامينٽ طرفان. آئيني ايڪٽ مان وهندڙ طاقتون ڪئناڊا جي حڪومت (وفاقي حڪومت) ۽ صوبائي حڪومتن جي وچ ۾ ورهايل آهن خاص طور تي استعمال ڪرڻ لاءِ. وفاقي حڪومت ۽ صوبن جي وچ ۾ اختيارن جي ورهاڱي ۾ تبديلي لاءِ آئيني ترميم جي ضرورت هوندي آهي، جڏهن ته هڪجهڙي تبديلي جيڪي علائقا متاثر ڪن ٿا، ڪينيڊا جي پارليامينٽ يا حڪومت طرفان هڪ طرفي طور تي ٿي سگهي ٿي. جديد ڪينيڊا جي آئيني نظريي ۾، صوبن کي ڪجهه علائقن ۾ گڏيل خود مختيار سمجهيو وڃي ٿو، آئيني ايڪٽ 1867 جي اندر صوبائي ۽ وفاقي حڪومت جي وچ ۾ ذميواري جي تقسيم جي بنياد تي، ۽ هر صوبي کي اهڙيءَ طرح ڪينيڊين تاج جو پنهنجو نمائندو آهي، ليفٽيننٽ گورنر. علائقا خودمختيار نه آهن، پر ان جي بدران انهن جا اختيار ۽ ذميواريون سڌي طرح وفاقي سطح کان ورهايل آهن، ۽ نتيجي طور، هڪ ڪمشنر آهي جيڪو وفاقي حڪومت جي نمائندگي ڪري ٿو.

'''ڪئناڊا جا صوبا ۽ علائقا''' گڏجي ایراضي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ بڻجن ٿا.

==صوبا==&lt;!--Section linked from [[Province of Canada]] hatnote--&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;margin:auto; text-align: center;&quot;
|+ {{sronly|Provinces of Canada}}
|-
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | نالا
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; | شهر 
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | صوبو بڻجڻ جي تاريخ &lt;ref name=&quot;(Canada)2004&quot;&gt;{{cite book |author=Reader's Digest Association (Canada) |author2=Canadian Geographic Enterprises |title=The Canadian Atlas: Our Nation, Environment and People |url=https://books.google.com/books?id=vDR7hrnO1aYC&amp;pg=PP41 |year=2004 |publisher=Douglas &amp; McIntyre |isbn=978-1-55365-082-9 |page=41 |access-date=November 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160503090030/https://books.google.com/books?id=vDR7hrnO1aYC&amp;pg=PP41 |archive-date=May 3, 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | سرڪاري ٻولي/ٻوليون&lt;ref&gt;{{cite web |title=Official Language Policies of the Canadian Provinces |publisher=Fraser Institute |year=2012 |first1=Olivier |last1=Coche |first2=François |last2=Vaillancourt |first3=Marc-Antoine |last3=Cadieux |first4=Jamie Lee |last4=Ronson |url=http://www.fraserinstitute.org/uploadedFiles/fraser-ca/Content/research-news/research/publications/official-language-policies-of-canadian-provinces.pdf |access-date=August 6, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120428174237/http://www.fraserinstitute.org/uploadedFiles/fraser-ca/Content/research-news/research/publications/official-language-policies-of-canadian-provinces.pdf |archive-date=April 28, 2012}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; | آبادي 
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=&quot;3&quot; | پکيڙ (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref name=StatsCan&gt;{{cite web |url=http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/phys01-eng.htm |title=Land and freshwater area, by province and territory |publisher=Statistics Canada |year=2005 |access-date=August 4, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524063547/http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/phys01-eng.htm |archive-date=May 24, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;j158&quot;&gt;{{cite web |title=Table 15.7 Land and freshwater area, by province and territory |website=Statistics Canada |date=2010-10-27 |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/11-402-x/2010000/chap/geo/tbl/tbl07-eng.htm | access-date=2024-12-27}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=&quot;2&quot; | پارليامينٽ ۾ سيٽون&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.parl.gc.ca/About/Parliament/GuideToHoC/index-e.htm |title=Guide to the Canadian House of Commons |publisher=Parliament of Canada |year=2012 |access-date=August 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130627214354/http://www.parl.gc.ca/About/Parliament/GuideToHoC/index-e.htm |archive-date=June 27, 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;col&quot; | گادي وارو شهر
! scope=&quot;col&quot; | سڀ کان وڏو شهر&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E |title=Census Profile |publisher=Statistic Canada |year=2013 |access-date=August 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208074653/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E |archive-date=February 8, 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;nowiki&gt;*********&lt;/nowiki&gt;
! scope=&quot;col&quot; |2021ع جي آدمشماري&lt;ref name=&quot;StatCan2021&quot;&gt;{{cite web |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101 |title=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories |publisher=[[Statistics Canada]] |date=October 11, 2022 |access-date=October 11, 2022 |url-status=live |archive-date=February 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209134802/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101}}&lt;/ref&gt; 
! scope=&quot;col&quot; |Q3 2026&lt;br&gt;اندازو &lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;{{Cite web |date=September 24, 2026 |title=Population estimates, quarterly |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901&amp;cubeTimeFrame.startMonth=10&amp;cubeTimeFrame.startYear=2025&amp;cubeTimeFrame.endMonth=04&amp;cubeTimeFrame.endYear=2026&amp;referencePeriods=20260101%2C20260701 |access-date=September 26, 2026 |publisher=[[Statistics Canada]]}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; | خشڪي
! scope=&quot;col&quot; | پاڻي 
! scope=&quot;col&quot; | ڪل
! scope=&quot;col&quot; | هائوس  آف ڪامن 
! scope=&quot;col&quot; | سينيٽ 
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[اونٽاريو]]
| ON
| colspan=&quot;2&quot; | [[ٽورنٽو]]
| rowspan=&quot;4&quot; |1 جولائي، 1867ع
| [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]
| {{right|14,223,942}}
| {{right|16,262,121}}
| {{right|917,741}}
| {{right|158,654}}
| {{right|1,076,395}}
| 122
| 24
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[ڪيوبيڪ]]
| QC
| ڪيوبيڪ شهر 
| [[مونٽريال|مانٽريال]] 
| [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] 
| {{right|8,501,833}}
| {{right|9,067,114}}
| {{right|1,356,128}}
| {{right|185,928}}
| {{right|1,542,056}}
| 78
| 24
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[نووا اسڪوٽيا]]
| NS
| colspan=&quot;2&quot; | هاليفئڪس
| انگريزي
| {{right|969,383}}
| {{right|1,103,419}}
| {{right|53,338}}
| {{right|1,946}}
| {{right|55,284}}
| 11
| 10
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[نيو برنزوڪ]]
| NB
| فريڊرڪٽن 
| مونڪٽن 
| انگريزي ۽ فرانسيسي
| {{right|775,610}}
| {{right|883,522}}
| {{right|71,450}}
| {{right|1,458}}
| {{right|72,908}}
| 10
| 10
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[منيٽوبا]]
| MB
| colspan=&quot;2&quot; | ونيپيگ 
| 15 جولائي، 1870ع
| انگريزي
| {{right|1,342,153}}
| {{right|1,517,379}}
| {{right|553,556}}
| {{right|94,241}}
| {{right|647,797}}
| 14
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[برٽش ڪولمبيا]]
| BC
| وڪٽوريا
| وئنڪوور
| 20 جولائي، 1871ع
| انگريزي
| {{right|5,000,879}}
| {{right|5,710,598}}
| {{right|925,186}}
| {{right|19,549}}
| {{right|944,735}}
| 43
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[پرنس ايڊورڊ ٻيٽ|پرنس ايڊورڊ آئيلينڊ]]
| PE
| colspan=&quot;2&quot; | شارلوٽ ٽائون
| 1 جولائي، 1873ع
| انگريزي
| {{right|154,331}}
| {{right|182,989}}
| {{right|5,660}}
| {{right|0}}
| {{right|5,660}}
| 4
| 4
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[ساسڪاچيوان]]
| SK
| ريجينا 
| ساسڪاتون
| rowspan=2| 1 سيپٽمبر، 1940ع
| انگريزي
| {{right|1,132,505}}
| {{right|1,278,402}}
| {{right|591,670}}
| {{right|59,366}}
| {{right|651,036}}
| 14
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[البرٽا]]
| AB
| ايڊمونٽن
| ڪالگئري
| انگريزي
| {{right|4,262,635}}
| {{right|5,101,050}}
| {{right|642,317}}
| {{right|19,531}}
| {{right|661,848}}
| 37
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[نيوفائونڊلينڊ ۽ ليبراڊور]]
| NL
| colspan=&quot;2&quot; | سينٽ جوهن 
| 31 مارچ، 1949ع
| انگريزي
| {{right|510,550}}
| {{right|552,462}}
| {{right|373,872}}
| {{right|31,340}}
| {{right|405,212}}
| 7
| 6
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! scope=&quot;row&quot; colspan=&quot;6&quot; | ڪل
! {{right|{{nts|36873821}}}}
! {{right|{{nts|41659056}}}}
! {{right|{{nts|5490918}}}}
! {{right|{{nts|572013}}}}
! {{right|{{nts|6062931}}}}
! {{nts|340}}
! {{nts|102}}
|}

==علائقا==

جڏهن ته ٽي [[علائقو|علائقا]]؛
# [[اتر اولهه علائقا|اتر اولهه وارا علائقا]]
# [[نوناوت|نونئووت]] ۽
# [[يوڪون]] 
آهن.

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪينيڊا]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي]]
[[زمرو:ملڪ جي لحاظ کان پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>dwgu0v23cuva85pxhbofy98yheqh82x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417218</id>
      <parentid>417217</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:47:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>417218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10936" sha1="9flc26pqcxtwfl36sculv4jaqvd3thk" xml:space="preserve">{{short description|Top-level subdivisions of Canada}}
{{Infobox subdivision type
| name=ڪئناڊا جا صوبا ۽ علائقا
|alt_name=
| map=[[File:Political map of Canada.svg|350px|A map of Canada showing its 10 provinces and 3 territories]]
| category=[[Federated state]]
| current_number={{ubl|10 provinces|3 territories}}
| number_date=
| population_range=
| territory=
| area_range=
| government= [[Constitutional monarchy]] | subdivision=
}}
ڪئناڊا ۾ ڏهه صوبا ۽ ٽي علائقا آهن جيڪي ڪينيڊا جي آئين جي دائري هيٺ ذيلي قومي انتظامي ڊويزنون آهن. 1867 ۾ ڪينيڊين ڪنفيڊريشن ۾، برطانوي اتر آمريڪا جا ٽي صوبا- نيو برنزوڪ، نووا اسڪوٽيا، ۽ ڪئناڊا جو صوبو (جنهن تي ڪنفيڊريشن اونٽاريو ۽ ڪيوبيڪ ۾ ورهايل هئي) - هڪ فيڊريشن ٺاهڻ لاءِ متحد ٿي، ايندڙ وقت ۾ هڪ مڪمل آزاد ملڪ بڻجي ويو. صدي. هن جي تاريخ ۾، ڪئناڊا جون بين الاقوامي سرحدون ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿي چڪيون آهن جيئن هن علائقا ۽ صوبا شامل ڪيا آهن، ان کي علائقي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ بڻائي ڇڏيو آهي. 

ڪينيڊا جي صوبي ۽ علائقي جي وچ ۾ وڏو فرق اهو آهي ته صوبا پنهنجا اختيار ۽ اختيار حاصل ڪن ٿا آئين ايڪٽ، 1867 (اڳوڻي برطانوي نارٿ آمريڪا ايڪٽ، 1867)&lt;ref&gt;Name changed only in Canada by the [[Canada Act 1982]] (UK), s. 1&lt;/ref&gt;  کان، جڏهن ته علائقا وفاقي علائقا آهن جن جون حڪومتون قانون جي مخلوق آهن جن کي اختيار ڏنا ويا آهن. کين ڪئناڊا جي پارليامينٽ طرفان. آئيني ايڪٽ مان وهندڙ طاقتون ڪئناڊا جي حڪومت (وفاقي حڪومت) ۽ صوبائي حڪومتن جي وچ ۾ ورهايل آهن خاص طور تي استعمال ڪرڻ لاءِ. وفاقي حڪومت ۽ صوبن جي وچ ۾ اختيارن جي ورهاڱي ۾ تبديلي لاءِ آئيني ترميم جي ضرورت هوندي آهي، جڏهن ته هڪجهڙي تبديلي جيڪي علائقا متاثر ڪن ٿا، ڪينيڊا جي پارليامينٽ يا حڪومت طرفان هڪ طرفي طور تي ٿي سگهي ٿي. جديد ڪينيڊا جي آئيني نظريي ۾، صوبن کي ڪجهه علائقن ۾ گڏيل خود مختيار سمجهيو وڃي ٿو، آئيني ايڪٽ 1867 جي اندر صوبائي ۽ وفاقي حڪومت جي وچ ۾ ذميواري جي تقسيم جي بنياد تي، ۽ هر صوبي کي اهڙيءَ طرح ڪينيڊين تاج جو پنهنجو نمائندو آهي، ليفٽيننٽ گورنر. علائقا خودمختيار نه آهن، پر ان جي بدران انهن جا اختيار ۽ ذميواريون سڌي طرح وفاقي سطح کان ورهايل آهن، ۽ نتيجي طور، هڪ ڪمشنر آهي جيڪو وفاقي حڪومت جي نمائندگي ڪري ٿو.

'''ڪئناڊا جا صوبا ۽ علائقا''' گڏجي ایراضي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ بڻجن ٿا.

==صوبا==&lt;!--Section linked from [[Province of Canada]] hatnote--&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;margin:auto; text-align: center;&quot;
|+ {{sronly|Provinces of Canada}}
|-
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | نالا
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; | شهر 
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | صوبو بڻجڻ جي تاريخ &lt;ref name=&quot;(Canada)2004&quot;&gt;{{cite book |author=Reader's Digest Association (Canada) |author2=Canadian Geographic Enterprises |title=The Canadian Atlas: Our Nation, Environment and People |url=https://books.google.com/books?id=vDR7hrnO1aYC&amp;pg=PP41 |year=2004 |publisher=Douglas &amp; McIntyre |isbn=978-1-55365-082-9 |page=41 |access-date=November 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160503090030/https://books.google.com/books?id=vDR7hrnO1aYC&amp;pg=PP41 |archive-date=May 3, 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | سرڪاري ٻولي/ٻوليون&lt;ref&gt;{{cite web |title=Official Language Policies of the Canadian Provinces |publisher=Fraser Institute |year=2012 |first1=Olivier |last1=Coche |first2=François |last2=Vaillancourt |first3=Marc-Antoine |last3=Cadieux |first4=Jamie Lee |last4=Ronson |url=http://www.fraserinstitute.org/uploadedFiles/fraser-ca/Content/research-news/research/publications/official-language-policies-of-canadian-provinces.pdf |access-date=August 6, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120428174237/http://www.fraserinstitute.org/uploadedFiles/fraser-ca/Content/research-news/research/publications/official-language-policies-of-canadian-provinces.pdf |archive-date=April 28, 2012}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; | آبادي 
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=&quot;3&quot; | پکيڙ (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref name=StatsCan&gt;{{cite web |url=http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/phys01-eng.htm |title=Land and freshwater area, by province and territory |publisher=Statistics Canada |year=2005 |access-date=August 4, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524063547/http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/phys01-eng.htm |archive-date=May 24, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;j158&quot;&gt;{{cite web |title=Table 15.7 Land and freshwater area, by province and territory |website=Statistics Canada |date=2010-10-27 |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/11-402-x/2010000/chap/geo/tbl/tbl07-eng.htm | access-date=2024-12-27}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=&quot;2&quot; | پارليامينٽ ۾ سيٽون&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.parl.gc.ca/About/Parliament/GuideToHoC/index-e.htm |title=Guide to the Canadian House of Commons |publisher=Parliament of Canada |year=2012 |access-date=August 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130627214354/http://www.parl.gc.ca/About/Parliament/GuideToHoC/index-e.htm |archive-date=June 27, 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;col&quot; | گادي وارو شهر
! scope=&quot;col&quot; | سڀ کان وڏو شهر&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E |title=Census Profile |publisher=Statistic Canada |year=2013 |access-date=August 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208074653/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E |archive-date=February 8, 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;nowiki&gt;*********&lt;/nowiki&gt;
! scope=&quot;col&quot; |2021ع جي آدمشماري&lt;ref name=&quot;StatCan2021&quot;&gt;{{cite web |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101 |title=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories |publisher=[[Statistics Canada]] |date=October 11, 2022 |access-date=October 11, 2022 |url-status=live |archive-date=February 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209134802/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101}}&lt;/ref&gt; 
! scope=&quot;col&quot; |Q3 2026&lt;br&gt;اندازو &lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;{{Cite web |date=September 24, 2026 |title=Population estimates, quarterly |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901&amp;cubeTimeFrame.startMonth=10&amp;cubeTimeFrame.startYear=2025&amp;cubeTimeFrame.endMonth=04&amp;cubeTimeFrame.endYear=2026&amp;referencePeriods=20260101%2C20260701 |access-date=September 26, 2026 |publisher=[[Statistics Canada]]}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; | خشڪي
! scope=&quot;col&quot; | پاڻي 
! scope=&quot;col&quot; | ڪل
! scope=&quot;col&quot; | هائوس  آف ڪامن 
! scope=&quot;col&quot; | سينيٽ 
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[اونٽاريو]]
| ON
| colspan=&quot;2&quot; | [[ٽورنٽو]]
| rowspan=&quot;4&quot; |1 جولائي، 1867ع
| [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]
| {{right|14,223,942}}
| {{right|16,262,121}}
| {{right|917,741}}
| {{right|158,654}}
| {{right|1,076,395}}
| 122
| 24
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[ڪيوبيڪ]]
| QC
| ڪيوبيڪ شهر 
| [[مونٽريال|مانٽريال]] 
| [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] 
| {{right|8,501,833}}
| {{right|9,067,114}}
| {{right|1,356,128}}
| {{right|185,928}}
| {{right|1,542,056}}
| 78
| 24
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[نووا اسڪوٽيا]]
| NS
| colspan=&quot;2&quot; | هاليفئڪس
| انگريزي
| {{right|969,383}}
| {{right|1,103,419}}
| {{right|53,338}}
| {{right|1,946}}
| {{right|55,284}}
| 11
| 10
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[نيو برنزوڪ]]
| NB
| فريڊرڪٽن 
| مونڪٽن 
| انگريزي ۽ فرانسيسي
| {{right|775,610}}
| {{right|883,522}}
| {{right|71,450}}
| {{right|1,458}}
| {{right|72,908}}
| 10
| 10
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[منيٽوبا]]
| MB
| colspan=&quot;2&quot; | ونيپيگ 
| 15 جولائي، 1870ع
| انگريزي
| {{right|1,342,153}}
| {{right|1,517,379}}
| {{right|553,556}}
| {{right|94,241}}
| {{right|647,797}}
| 14
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[برٽش ڪولمبيا]]
| BC
| وڪٽوريا
| وئنڪوور
| 20 جولائي، 1871ع
| انگريزي
| {{right|5,000,879}}
| {{right|5,710,598}}
| {{right|925,186}}
| {{right|19,549}}
| {{right|944,735}}
| 43
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[پرنس ايڊورڊ ٻيٽ|پرنس ايڊورڊ آئيلينڊ]]
| PE
| colspan=&quot;2&quot; | شارلوٽ ٽائون
| 1 جولائي، 1873ع
| انگريزي
| {{right|154,331}}
| {{right|182,989}}
| {{right|5,660}}
| {{right|0}}
| {{right|5,660}}
| 4
| 4
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[ساسڪاچيوان]]
| SK
| ريجينا 
| ساسڪاتون
| rowspan=2| 1 سيپٽمبر، 1940ع
| انگريزي
| {{right|1,132,505}}
| {{right|1,278,402}}
| {{right|591,670}}
| {{right|59,366}}
| {{right|651,036}}
| 14
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[البرٽا]]
| AB
| ايڊمونٽن
| ڪالگئري
| انگريزي
| {{right|4,262,635}}
| {{right|5,101,050}}
| {{right|642,317}}
| {{right|19,531}}
| {{right|661,848}}
| 37
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[نيوفائونڊلينڊ ۽ ليبراڊور]]
| NL
| colspan=&quot;2&quot; | سينٽ جوهن 
| 31 مارچ، 1949ع
| انگريزي
| {{right|510,550}}
| {{right|552,462}}
| {{right|373,872}}
| {{right|31,340}}
| {{right|405,212}}
| 7
| 6
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! scope=&quot;row&quot; colspan=&quot;6&quot; | ڪل
! {{right|{{nts|36873821}}}}
! {{right|{{nts|41659056}}}}
! {{right|{{nts|5490918}}}}
! {{right|{{nts|572013}}}}
! {{right|{{nts|6062931}}}}
! {{nts|340}}
! {{nts|102}}
|}

==علائقا==
# [[اتر اولهه علائقا|اتر اولهه وارا علائقا]]
# [[نوناوت|نونئووت]] ۽
# [[يوڪون]] 

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪينيڊا]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي]]
[[زمرو:ملڪ جي لحاظ کان پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>9flc26pqcxtwfl36sculv4jaqvd3thk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417219</id>
      <parentid>417218</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:48:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* علائقا */</comment>
      <origin>417219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10900" sha1="ofj0el0rqq6hfp07bnaopc8e2kt8gpo" xml:space="preserve">{{short description|Top-level subdivisions of Canada}}
{{Infobox subdivision type
| name=ڪئناڊا جا صوبا ۽ علائقا
|alt_name=
| map=[[File:Political map of Canada.svg|350px|A map of Canada showing its 10 provinces and 3 territories]]
| category=[[Federated state]]
| current_number={{ubl|10 provinces|3 territories}}
| number_date=
| population_range=
| territory=
| area_range=
| government= [[Constitutional monarchy]] | subdivision=
}}
ڪئناڊا ۾ ڏهه صوبا ۽ ٽي علائقا آهن جيڪي ڪينيڊا جي آئين جي دائري هيٺ ذيلي قومي انتظامي ڊويزنون آهن. 1867 ۾ ڪينيڊين ڪنفيڊريشن ۾، برطانوي اتر آمريڪا جا ٽي صوبا- نيو برنزوڪ، نووا اسڪوٽيا، ۽ ڪئناڊا جو صوبو (جنهن تي ڪنفيڊريشن اونٽاريو ۽ ڪيوبيڪ ۾ ورهايل هئي) - هڪ فيڊريشن ٺاهڻ لاءِ متحد ٿي، ايندڙ وقت ۾ هڪ مڪمل آزاد ملڪ بڻجي ويو. صدي. هن جي تاريخ ۾، ڪئناڊا جون بين الاقوامي سرحدون ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿي چڪيون آهن جيئن هن علائقا ۽ صوبا شامل ڪيا آهن، ان کي علائقي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ بڻائي ڇڏيو آهي. 

ڪينيڊا جي صوبي ۽ علائقي جي وچ ۾ وڏو فرق اهو آهي ته صوبا پنهنجا اختيار ۽ اختيار حاصل ڪن ٿا آئين ايڪٽ، 1867 (اڳوڻي برطانوي نارٿ آمريڪا ايڪٽ، 1867)&lt;ref&gt;Name changed only in Canada by the [[Canada Act 1982]] (UK), s. 1&lt;/ref&gt;  کان، جڏهن ته علائقا وفاقي علائقا آهن جن جون حڪومتون قانون جي مخلوق آهن جن کي اختيار ڏنا ويا آهن. کين ڪئناڊا جي پارليامينٽ طرفان. آئيني ايڪٽ مان وهندڙ طاقتون ڪئناڊا جي حڪومت (وفاقي حڪومت) ۽ صوبائي حڪومتن جي وچ ۾ ورهايل آهن خاص طور تي استعمال ڪرڻ لاءِ. وفاقي حڪومت ۽ صوبن جي وچ ۾ اختيارن جي ورهاڱي ۾ تبديلي لاءِ آئيني ترميم جي ضرورت هوندي آهي، جڏهن ته هڪجهڙي تبديلي جيڪي علائقا متاثر ڪن ٿا، ڪينيڊا جي پارليامينٽ يا حڪومت طرفان هڪ طرفي طور تي ٿي سگهي ٿي. جديد ڪينيڊا جي آئيني نظريي ۾، صوبن کي ڪجهه علائقن ۾ گڏيل خود مختيار سمجهيو وڃي ٿو، آئيني ايڪٽ 1867 جي اندر صوبائي ۽ وفاقي حڪومت جي وچ ۾ ذميواري جي تقسيم جي بنياد تي، ۽ هر صوبي کي اهڙيءَ طرح ڪينيڊين تاج جو پنهنجو نمائندو آهي، ليفٽيننٽ گورنر. علائقا خودمختيار نه آهن، پر ان جي بدران انهن جا اختيار ۽ ذميواريون سڌي طرح وفاقي سطح کان ورهايل آهن، ۽ نتيجي طور، هڪ ڪمشنر آهي جيڪو وفاقي حڪومت جي نمائندگي ڪري ٿو.

'''ڪئناڊا جا صوبا ۽ علائقا''' گڏجي ایراضي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ بڻجن ٿا.

==صوبا==&lt;!--Section linked from [[Province of Canada]] hatnote--&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;margin:auto; text-align: center;&quot;
|+ {{sronly|Provinces of Canada}}
|-
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | نالا
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; | شهر 
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | صوبو بڻجڻ جي تاريخ &lt;ref name=&quot;(Canada)2004&quot;&gt;{{cite book |author=Reader's Digest Association (Canada) |author2=Canadian Geographic Enterprises |title=The Canadian Atlas: Our Nation, Environment and People |url=https://books.google.com/books?id=vDR7hrnO1aYC&amp;pg=PP41 |year=2004 |publisher=Douglas &amp; McIntyre |isbn=978-1-55365-082-9 |page=41 |access-date=November 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160503090030/https://books.google.com/books?id=vDR7hrnO1aYC&amp;pg=PP41 |archive-date=May 3, 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | سرڪاري ٻولي/ٻوليون&lt;ref&gt;{{cite web |title=Official Language Policies of the Canadian Provinces |publisher=Fraser Institute |year=2012 |first1=Olivier |last1=Coche |first2=François |last2=Vaillancourt |first3=Marc-Antoine |last3=Cadieux |first4=Jamie Lee |last4=Ronson |url=http://www.fraserinstitute.org/uploadedFiles/fraser-ca/Content/research-news/research/publications/official-language-policies-of-canadian-provinces.pdf |access-date=August 6, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120428174237/http://www.fraserinstitute.org/uploadedFiles/fraser-ca/Content/research-news/research/publications/official-language-policies-of-canadian-provinces.pdf |archive-date=April 28, 2012}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; | آبادي 
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=&quot;3&quot; | پکيڙ (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref name=StatsCan&gt;{{cite web |url=http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/phys01-eng.htm |title=Land and freshwater area, by province and territory |publisher=Statistics Canada |year=2005 |access-date=August 4, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524063547/http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/phys01-eng.htm |archive-date=May 24, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;j158&quot;&gt;{{cite web |title=Table 15.7 Land and freshwater area, by province and territory |website=Statistics Canada |date=2010-10-27 |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/11-402-x/2010000/chap/geo/tbl/tbl07-eng.htm | access-date=2024-12-27}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=&quot;2&quot; | پارليامينٽ ۾ سيٽون&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.parl.gc.ca/About/Parliament/GuideToHoC/index-e.htm |title=Guide to the Canadian House of Commons |publisher=Parliament of Canada |year=2012 |access-date=August 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130627214354/http://www.parl.gc.ca/About/Parliament/GuideToHoC/index-e.htm |archive-date=June 27, 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;col&quot; | گادي وارو شهر
! scope=&quot;col&quot; | سڀ کان وڏو شهر&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E |title=Census Profile |publisher=Statistic Canada |year=2013 |access-date=August 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208074653/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E |archive-date=February 8, 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;nowiki&gt;*********&lt;/nowiki&gt;
! scope=&quot;col&quot; |2021ع جي آدمشماري&lt;ref name=&quot;StatCan2021&quot;&gt;{{cite web |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101 |title=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories |publisher=[[Statistics Canada]] |date=October 11, 2022 |access-date=October 11, 2022 |url-status=live |archive-date=February 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209134802/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101}}&lt;/ref&gt; 
! scope=&quot;col&quot; |Q3 2026&lt;br&gt;اندازو &lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;{{Cite web |date=September 24, 2026 |title=Population estimates, quarterly |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901&amp;cubeTimeFrame.startMonth=10&amp;cubeTimeFrame.startYear=2025&amp;cubeTimeFrame.endMonth=04&amp;cubeTimeFrame.endYear=2026&amp;referencePeriods=20260101%2C20260701 |access-date=September 26, 2026 |publisher=[[Statistics Canada]]}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; | خشڪي
! scope=&quot;col&quot; | پاڻي 
! scope=&quot;col&quot; | ڪل
! scope=&quot;col&quot; | هائوس  آف ڪامن 
! scope=&quot;col&quot; | سينيٽ 
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[اونٽاريو]]
| ON
| colspan=&quot;2&quot; | [[ٽورنٽو]]
| rowspan=&quot;4&quot; |1 جولائي، 1867ع
| [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]
| {{right|14,223,942}}
| {{right|16,262,121}}
| {{right|917,741}}
| {{right|158,654}}
| {{right|1,076,395}}
| 122
| 24
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[ڪيوبيڪ]]
| QC
| ڪيوبيڪ شهر 
| [[مونٽريال|مانٽريال]] 
| [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] 
| {{right|8,501,833}}
| {{right|9,067,114}}
| {{right|1,356,128}}
| {{right|185,928}}
| {{right|1,542,056}}
| 78
| 24
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[نووا اسڪوٽيا]]
| NS
| colspan=&quot;2&quot; | هاليفئڪس
| انگريزي
| {{right|969,383}}
| {{right|1,103,419}}
| {{right|53,338}}
| {{right|1,946}}
| {{right|55,284}}
| 11
| 10
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[نيو برنزوڪ]]
| NB
| فريڊرڪٽن 
| مونڪٽن 
| انگريزي ۽ فرانسيسي
| {{right|775,610}}
| {{right|883,522}}
| {{right|71,450}}
| {{right|1,458}}
| {{right|72,908}}
| 10
| 10
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[منيٽوبا]]
| MB
| colspan=&quot;2&quot; | ونيپيگ 
| 15 جولائي، 1870ع
| انگريزي
| {{right|1,342,153}}
| {{right|1,517,379}}
| {{right|553,556}}
| {{right|94,241}}
| {{right|647,797}}
| 14
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[برٽش ڪولمبيا]]
| BC
| وڪٽوريا
| وئنڪوور
| 20 جولائي، 1871ع
| انگريزي
| {{right|5,000,879}}
| {{right|5,710,598}}
| {{right|925,186}}
| {{right|19,549}}
| {{right|944,735}}
| 43
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[پرنس ايڊورڊ ٻيٽ|پرنس ايڊورڊ آئيلينڊ]]
| PE
| colspan=&quot;2&quot; | شارلوٽ ٽائون
| 1 جولائي، 1873ع
| انگريزي
| {{right|154,331}}
| {{right|182,989}}
| {{right|5,660}}
| {{right|0}}
| {{right|5,660}}
| 4
| 4
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[ساسڪاچيوان]]
| SK
| ريجينا 
| ساسڪاتون
| rowspan=2| 1 سيپٽمبر، 1940ع
| انگريزي
| {{right|1,132,505}}
| {{right|1,278,402}}
| {{right|591,670}}
| {{right|59,366}}
| {{right|651,036}}
| 14
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[البرٽا]]
| AB
| ايڊمونٽن
| ڪالگئري
| انگريزي
| {{right|4,262,635}}
| {{right|5,101,050}}
| {{right|642,317}}
| {{right|19,531}}
| {{right|661,848}}
| 37
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[نيوفائونڊلينڊ ۽ ليبراڊور]]
| NL
| colspan=&quot;2&quot; | سينٽ جوهن 
| 31 مارچ، 1949ع
| انگريزي
| {{right|510,550}}
| {{right|552,462}}
| {{right|373,872}}
| {{right|31,340}}
| {{right|405,212}}
| 7
| 6
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! scope=&quot;row&quot; colspan=&quot;6&quot; | ڪل
! {{right|{{nts|36873821}}}}
! {{right|{{nts|41659056}}}}
! {{right|{{nts|5490918}}}}
! {{right|{{nts|572013}}}}
! {{right|{{nts|6062931}}}}
! {{nts|340}}
! {{nts|102}}
|}

==علائقا==
# [[نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز]]
# [[نوناوت|نونئووت]] ۽
# [[يوڪون]] 

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪينيڊا]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي]]
[[زمرو:ملڪ جي لحاظ کان پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>ofj0el0rqq6hfp07bnaopc8e2kt8gpo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417220</id>
      <parentid>417219</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:49:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* صوبا */</comment>
      <origin>417220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10917" sha1="snfjftm20dflkmhxyd85c37ativ2iin" xml:space="preserve">{{short description|Top-level subdivisions of Canada}}
{{Infobox subdivision type
| name=ڪئناڊا جا صوبا ۽ علائقا
|alt_name=
| map=[[File:Political map of Canada.svg|350px|A map of Canada showing its 10 provinces and 3 territories]]
| category=[[Federated state]]
| current_number={{ubl|10 provinces|3 territories}}
| number_date=
| population_range=
| territory=
| area_range=
| government= [[Constitutional monarchy]] | subdivision=
}}
ڪئناڊا ۾ ڏهه صوبا ۽ ٽي علائقا آهن جيڪي ڪينيڊا جي آئين جي دائري هيٺ ذيلي قومي انتظامي ڊويزنون آهن. 1867 ۾ ڪينيڊين ڪنفيڊريشن ۾، برطانوي اتر آمريڪا جا ٽي صوبا- نيو برنزوڪ، نووا اسڪوٽيا، ۽ ڪئناڊا جو صوبو (جنهن تي ڪنفيڊريشن اونٽاريو ۽ ڪيوبيڪ ۾ ورهايل هئي) - هڪ فيڊريشن ٺاهڻ لاءِ متحد ٿي، ايندڙ وقت ۾ هڪ مڪمل آزاد ملڪ بڻجي ويو. صدي. هن جي تاريخ ۾، ڪئناڊا جون بين الاقوامي سرحدون ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿي چڪيون آهن جيئن هن علائقا ۽ صوبا شامل ڪيا آهن، ان کي علائقي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ بڻائي ڇڏيو آهي. 

ڪينيڊا جي صوبي ۽ علائقي جي وچ ۾ وڏو فرق اهو آهي ته صوبا پنهنجا اختيار ۽ اختيار حاصل ڪن ٿا آئين ايڪٽ، 1867 (اڳوڻي برطانوي نارٿ آمريڪا ايڪٽ، 1867)&lt;ref&gt;Name changed only in Canada by the [[Canada Act 1982]] (UK), s. 1&lt;/ref&gt;  کان، جڏهن ته علائقا وفاقي علائقا آهن جن جون حڪومتون قانون جي مخلوق آهن جن کي اختيار ڏنا ويا آهن. کين ڪئناڊا جي پارليامينٽ طرفان. آئيني ايڪٽ مان وهندڙ طاقتون ڪئناڊا جي حڪومت (وفاقي حڪومت) ۽ صوبائي حڪومتن جي وچ ۾ ورهايل آهن خاص طور تي استعمال ڪرڻ لاءِ. وفاقي حڪومت ۽ صوبن جي وچ ۾ اختيارن جي ورهاڱي ۾ تبديلي لاءِ آئيني ترميم جي ضرورت هوندي آهي، جڏهن ته هڪجهڙي تبديلي جيڪي علائقا متاثر ڪن ٿا، ڪينيڊا جي پارليامينٽ يا حڪومت طرفان هڪ طرفي طور تي ٿي سگهي ٿي. جديد ڪينيڊا جي آئيني نظريي ۾، صوبن کي ڪجهه علائقن ۾ گڏيل خود مختيار سمجهيو وڃي ٿو، آئيني ايڪٽ 1867 جي اندر صوبائي ۽ وفاقي حڪومت جي وچ ۾ ذميواري جي تقسيم جي بنياد تي، ۽ هر صوبي کي اهڙيءَ طرح ڪينيڊين تاج جو پنهنجو نمائندو آهي، ليفٽيننٽ گورنر. علائقا خودمختيار نه آهن، پر ان جي بدران انهن جا اختيار ۽ ذميواريون سڌي طرح وفاقي سطح کان ورهايل آهن، ۽ نتيجي طور، هڪ ڪمشنر آهي جيڪو وفاقي حڪومت جي نمائندگي ڪري ٿو.

'''ڪئناڊا جا صوبا ۽ علائقا''' گڏجي ایراضي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ بڻجن ٿا.

==صوبا==&lt;!--Section linked from [[Province of Canada]] hatnote--&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;margin:auto; text-align: center;&quot;
|+ {{sronly|Provinces of Canada}}
|-
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | نالا
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; | شهر 
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | صوبو بڻجڻ جي تاريخ &lt;ref name=&quot;(Canada)2004&quot;&gt;{{cite book |author=Reader's Digest Association (Canada) |author2=Canadian Geographic Enterprises |title=The Canadian Atlas: Our Nation, Environment and People |url=https://books.google.com/books?id=vDR7hrnO1aYC&amp;pg=PP41 |year=2004 |publisher=Douglas &amp; McIntyre |isbn=978-1-55365-082-9 |page=41 |access-date=November 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160503090030/https://books.google.com/books?id=vDR7hrnO1aYC&amp;pg=PP41 |archive-date=May 3, 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | سرڪاري ٻولي/ٻوليون&lt;ref&gt;{{cite web |title=Official Language Policies of the Canadian Provinces |publisher=Fraser Institute |year=2012 |first1=Olivier |last1=Coche |first2=François |last2=Vaillancourt |first3=Marc-Antoine |last3=Cadieux |first4=Jamie Lee |last4=Ronson |url=http://www.fraserinstitute.org/uploadedFiles/fraser-ca/Content/research-news/research/publications/official-language-policies-of-canadian-provinces.pdf |access-date=August 6, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120428174237/http://www.fraserinstitute.org/uploadedFiles/fraser-ca/Content/research-news/research/publications/official-language-policies-of-canadian-provinces.pdf |archive-date=April 28, 2012}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; | آبادي 
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=&quot;3&quot; | پکيڙ (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref name=StatsCan&gt;{{cite web |url=http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/phys01-eng.htm |title=Land and freshwater area, by province and territory |publisher=Statistics Canada |year=2005 |access-date=August 4, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524063547/http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/phys01-eng.htm |archive-date=May 24, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;j158&quot;&gt;{{cite web |title=Table 15.7 Land and freshwater area, by province and territory |website=Statistics Canada |date=2010-10-27 |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/11-402-x/2010000/chap/geo/tbl/tbl07-eng.htm | access-date=2024-12-27}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=&quot;2&quot; | پارليامينٽ ۾ سيٽون&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.parl.gc.ca/About/Parliament/GuideToHoC/index-e.htm |title=Guide to the Canadian House of Commons |publisher=Parliament of Canada |year=2012 |access-date=August 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130627214354/http://www.parl.gc.ca/About/Parliament/GuideToHoC/index-e.htm |archive-date=June 27, 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;col&quot; | گادي وارو شهر
! scope=&quot;col&quot; | سڀ کان وڏو شهر&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E |title=Census Profile |publisher=Statistic Canada |year=2013 |access-date=August 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208074653/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E |archive-date=February 8, 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;nowiki&gt;*********&lt;/nowiki&gt;
! scope=&quot;col&quot; |2021ع جي آدمشماري&lt;ref name=&quot;StatCan2021&quot;&gt;{{cite web |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101 |title=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories |publisher=[[Statistics Canada]] |date=October 11, 2022 |access-date=October 11, 2022 |url-status=live |archive-date=February 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209134802/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101}}&lt;/ref&gt; 
! scope=&quot;col&quot; |Q3 2026&lt;br&gt;اندازو &lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;{{Cite web |date=September 24, 2026 |title=Population estimates, quarterly |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901&amp;cubeTimeFrame.startMonth=10&amp;cubeTimeFrame.startYear=2025&amp;cubeTimeFrame.endMonth=04&amp;cubeTimeFrame.endYear=2026&amp;referencePeriods=20260101%2C20260701 |access-date=September 26, 2026 |publisher=[[Statistics Canada]]}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; | خشڪي
! scope=&quot;col&quot; | پاڻي 
! scope=&quot;col&quot; | ڪل
! scope=&quot;col&quot; | هائوس  آف ڪامن 
! scope=&quot;col&quot; | سينيٽ 
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[اونٽاريو]]
| ON
| colspan=&quot;2&quot; | [[ٽورنٽو]]
| rowspan=&quot;4&quot; |1 جولائي، 1867ع
| [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]
| {{right|14,223,942}}
| {{right|16,262,121}}
| {{right|917,741}}
| {{right|158,654}}
| {{right|1,076,395}}
| 122
| 24
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[ڪيوبيڪ]]
| QC
| ڪيوبيڪ شهر 
| [[مونٽريال|مانٽريال]] 
| [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] 
| {{right|8,501,833}}
| {{right|9,067,114}}
| {{right|1,356,128}}
| {{right|185,928}}
| {{right|1,542,056}}
| 78
| 24
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[نووا اسڪوٽيا]]
| NS
| colspan=&quot;2&quot; | هاليفئڪس
| انگريزي
| {{right|969,383}}
| {{right|1,103,419}}
| {{right|53,338}}
| {{right|1,946}}
| {{right|55,284}}
| 11
| 10
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[نيو برنزوڪ]]
| NB
| فريڊرڪٽن 
| مونڪٽن 
| انگريزي ۽ فرانسيسي
| {{right|775,610}}
| {{right|883,522}}
| {{right|71,450}}
| {{right|1,458}}
| {{right|72,908}}
| 10
| 10
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[منيٽوبا]]
| MB
| colspan=&quot;2&quot; | [[وني پيگ|ونيپيگ]]
| 15 جولائي، 1870ع
| انگريزي
| {{right|1,342,153}}
| {{right|1,517,379}}
| {{right|553,556}}
| {{right|94,241}}
| {{right|647,797}}
| 14
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[برٽش ڪولمبيا]]
| BC
| وڪٽوريا
| وئنڪوور
| 20 جولائي، 1871ع
| انگريزي
| {{right|5,000,879}}
| {{right|5,710,598}}
| {{right|925,186}}
| {{right|19,549}}
| {{right|944,735}}
| 43
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[پرنس ايڊورڊ ٻيٽ|پرنس ايڊورڊ آئيلينڊ]]
| PE
| colspan=&quot;2&quot; | شارلوٽ ٽائون
| 1 جولائي، 1873ع
| انگريزي
| {{right|154,331}}
| {{right|182,989}}
| {{right|5,660}}
| {{right|0}}
| {{right|5,660}}
| 4
| 4
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[ساسڪاچيوان]]
| SK
| ريجينا 
| ساسڪاتون
| rowspan=2| 1 سيپٽمبر، 1940ع
| انگريزي
| {{right|1,132,505}}
| {{right|1,278,402}}
| {{right|591,670}}
| {{right|59,366}}
| {{right|651,036}}
| 14
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[البرٽا]]
| AB
| ايڊمونٽن
| ڪالگئري
| انگريزي
| {{right|4,262,635}}
| {{right|5,101,050}}
| {{right|642,317}}
| {{right|19,531}}
| {{right|661,848}}
| 37
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[نيوفائونڊلينڊ ۽ ليبراڊور]]
| NL
| colspan=&quot;2&quot; | سينٽ جوهن 
| 31 مارچ، 1949ع
| انگريزي
| {{right|510,550}}
| {{right|552,462}}
| {{right|373,872}}
| {{right|31,340}}
| {{right|405,212}}
| 7
| 6
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! scope=&quot;row&quot; colspan=&quot;6&quot; | ڪل
! {{right|{{nts|36873821}}}}
! {{right|{{nts|41659056}}}}
! {{right|{{nts|5490918}}}}
! {{right|{{nts|572013}}}}
! {{right|{{nts|6062931}}}}
! {{nts|340}}
! {{nts|102}}
|}

==علائقا==
# [[نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز]]
# [[نوناوت|نونئووت]] ۽
# [[يوڪون]] 

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪينيڊا]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي]]
[[زمرو:ملڪ جي لحاظ کان پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>snfjftm20dflkmhxyd85c37ativ2iin</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417221</id>
      <parentid>417220</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10986" sha1="9i0w5a83xq6d5ji0q0v536j1yb42nhi" xml:space="preserve">{{short description|Top-level subdivisions of Canada}}
{{Infobox subdivision type
| name=ڪئناڊا جا صوبا ۽ علائقا
|alt_name=
| map=[[File:Political map of Canada.svg|350px|A map of Canada showing its 10 provinces and 3 territories]]
| category=وفاقي رياست
| current_number={{ubl|10 صوبا|3 علائقا}}
| number_date=
| population_range=
| territory=
| area_range=
| government= آئيني بادشاهت | subdivision=
}}

'''[[ڪينيڊا]]''' ۾ '''ڏهه صوبا''' ۽ '''ٽي علائقا''' آهن جيڪا ڪينيڊا جي آئين جي دائري هيٺ ذيلي انتظامي ورهاستون آهن. سال &lt;small&gt;1867&lt;/small&gt;ع ۾ ڪينيڊين ڪنفيڊريشن ۾ برطانوي اتر آمريڪا جا ٽي صوبا؛ [[نيو برنزوڪ]]، [[نووا اسڪوٽيا]] ۽ ڪئناڊا جو صوبو (جنهن تي ڪنفيڊريشن [[اونٽاريو]] ۽ [[ڪيوبيڪ]] ۾ ورهايل هئي)، هڪ فيڊريشن ٺاهڻ لاءِ متحد ٿي ۽  ايندڙ وقت ۾ هڪ مڪمل آزاد رياست بڻجي وئي. اڻويھين صدي جي تاريخ ۾، ڪئناڊا جون بين الاقوامي حدون ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿي چڪيون آهن جيئن ته هن ۾ نوان علائقا ۽ صوبا شامل ڪيا ويا آهن، ان کي پکيڙ جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ بڻائي ڇڏيو آهي. 

ڪينيڊا جي صوبي ۽ علائقي جي وچ ۾ وڏو فرق اهو آهي ته صوبا پنهنجا اختيار آئين ايڪٽ، &lt;small&gt;1867&lt;/small&gt;ع (اڳوڻو برطانوي نارٿ آمريڪا ايڪٽ، &lt;small&gt;1867&lt;/small&gt;ع)&lt;ref&gt;Name changed only in Canada by the [[Canada Act 1982]] (UK), s. 1&lt;/ref&gt; کان اختيار حاصل ڪن ٿا، جڏهن ته علائقا وفاقي علائقا آهن جن جون حڪومتون قانوني وجود آهن جن کي ڪينيڊا جي پارليامينٽ طرفان اختيار ڏنا ويا آهن. آئين جي ايڪٽ مان وهندڙ طاقتون، خاص طور تي استعمال ڪرڻ لاء، ڪئناڊا جي وفاقي حڪومت ۽ صوبائي حڪومتن جي وچ ۾ ورهايل آهن. وفاقي حڪومت ۽ صوبن جي وچ ۾ اختيارن جي ورهاڱي ۾ تبديلي لاءِ آئيني ترميم جي ضرورت هوندي آهي، جڏهن ته هڪجهڙي تبديليون جيڪيون علائقن کي متاثر ڪن ٿيون، ڪينيڊا جي پارليامينٽ يا حڪومت طرفان هڪ طرفي طور تي ٿي سگهي ٿي. جديد ڪينيڊا جي آئين جي ايڪٽ &lt;small&gt;1867&lt;/small&gt;ع جي اندر صوبائي ۽ وفاقي حڪومتن جي وچ ۾ ذميواري جي تقسيم جي بنياد تي، صوبن کي ڪجهه شعبن ۾ گڏيل خود مختيار سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهڙيءَ طرح هر صوبي ۾ ليفٽيننٽ گورنر ڪينيڊين تاج جو پنهنجو نمائندو آهي. علائقا خودمختيار نه آهن، پر ان جي بدران انهن جا اختيار ۽ ذميواريون سڌي طرح وفاقي سطح کان ورهايل آهن ۽ نتيجي طور، ڪمشنر  وفاقي حڪومت جي نمائندگي ڪري ٿو.

'''ڪئناڊا جا صوبا ۽ علائقا''' گڏجي پکيڙ جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ بڻجن ٿا.

==صوبا==&lt;!--Section linked from [[Province of Canada]] hatnote--&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;margin:auto; text-align: center;&quot;
|+ {{sronly|Provinces of Canada}}
|-
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | نالا
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; | شهر 
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | صوبو بڻجڻ جي تاريخ &lt;ref name=&quot;(Canada)2004&quot;&gt;{{cite book |author=Reader's Digest Association (Canada) |author2=Canadian Geographic Enterprises |title=The Canadian Atlas: Our Nation, Environment and People |url=https://books.google.com/books?id=vDR7hrnO1aYC&amp;pg=PP41 |year=2004 |publisher=Douglas &amp; McIntyre |isbn=978-1-55365-082-9 |page=41 |access-date=November 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160503090030/https://books.google.com/books?id=vDR7hrnO1aYC&amp;pg=PP41 |archive-date=May 3, 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | سرڪاري ٻولي/ٻوليون&lt;ref&gt;{{cite web |title=Official Language Policies of the Canadian Provinces |publisher=Fraser Institute |year=2012 |first1=Olivier |last1=Coche |first2=François |last2=Vaillancourt |first3=Marc-Antoine |last3=Cadieux |first4=Jamie Lee |last4=Ronson |url=http://www.fraserinstitute.org/uploadedFiles/fraser-ca/Content/research-news/research/publications/official-language-policies-of-canadian-provinces.pdf |access-date=August 6, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120428174237/http://www.fraserinstitute.org/uploadedFiles/fraser-ca/Content/research-news/research/publications/official-language-policies-of-canadian-provinces.pdf |archive-date=April 28, 2012}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; | آبادي 
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=&quot;3&quot; | پکيڙ (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref name=StatsCan&gt;{{cite web |url=http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/phys01-eng.htm |title=Land and freshwater area, by province and territory |publisher=Statistics Canada |year=2005 |access-date=August 4, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524063547/http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/phys01-eng.htm |archive-date=May 24, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;j158&quot;&gt;{{cite web |title=Table 15.7 Land and freshwater area, by province and territory |website=Statistics Canada |date=2010-10-27 |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/11-402-x/2010000/chap/geo/tbl/tbl07-eng.htm | access-date=2024-12-27}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=&quot;2&quot; | پارليامينٽ ۾ سيٽون&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.parl.gc.ca/About/Parliament/GuideToHoC/index-e.htm |title=Guide to the Canadian House of Commons |publisher=Parliament of Canada |year=2012 |access-date=August 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130627214354/http://www.parl.gc.ca/About/Parliament/GuideToHoC/index-e.htm |archive-date=June 27, 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;col&quot; | گادي وارو شهر
! scope=&quot;col&quot; | سڀ کان وڏو شهر&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E |title=Census Profile |publisher=Statistic Canada |year=2013 |access-date=August 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208074653/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E |archive-date=February 8, 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;nowiki&gt;*********&lt;/nowiki&gt;
! scope=&quot;col&quot; |2021ع جي آدمشماري&lt;ref name=&quot;StatCan2021&quot;&gt;{{cite web |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101 |title=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories |publisher=[[Statistics Canada]] |date=October 11, 2022 |access-date=October 11, 2022 |url-status=live |archive-date=February 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209134802/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101}}&lt;/ref&gt; 
! scope=&quot;col&quot; |Q3 2026&lt;br&gt;اندازو &lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;{{Cite web |date=September 24, 2026 |title=Population estimates, quarterly |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901&amp;cubeTimeFrame.startMonth=10&amp;cubeTimeFrame.startYear=2025&amp;cubeTimeFrame.endMonth=04&amp;cubeTimeFrame.endYear=2026&amp;referencePeriods=20260101%2C20260701 |access-date=September 26, 2026 |publisher=[[Statistics Canada]]}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; | خشڪي
! scope=&quot;col&quot; | پاڻي 
! scope=&quot;col&quot; | ڪل
! scope=&quot;col&quot; | هائوس  آف ڪامن 
! scope=&quot;col&quot; | سينيٽ 
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[اونٽاريو]]
| ON
| colspan=&quot;2&quot; | [[ٽورنٽو]]
| rowspan=&quot;4&quot; |1 جولائي، 1867ع
| [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]
| {{right|14,223,942}}
| {{right|16,262,121}}
| {{right|917,741}}
| {{right|158,654}}
| {{right|1,076,395}}
| 122
| 24
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[ڪيوبيڪ]]
| QC
| ڪيوبيڪ شهر 
| [[مونٽريال|مانٽريال]] 
| [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] 
| {{right|8,501,833}}
| {{right|9,067,114}}
| {{right|1,356,128}}
| {{right|185,928}}
| {{right|1,542,056}}
| 78
| 24
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[نووا اسڪوٽيا]]
| NS
| colspan=&quot;2&quot; | هاليفئڪس
| انگريزي
| {{right|969,383}}
| {{right|1,103,419}}
| {{right|53,338}}
| {{right|1,946}}
| {{right|55,284}}
| 11
| 10
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[نيو برنزوڪ]]
| NB
| فريڊرڪٽن 
| مونڪٽن 
| انگريزي ۽ فرانسيسي
| {{right|775,610}}
| {{right|883,522}}
| {{right|71,450}}
| {{right|1,458}}
| {{right|72,908}}
| 10
| 10
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[منيٽوبا]]
| MB
| colspan=&quot;2&quot; | [[وني پيگ|ونيپيگ]]
| 15 جولائي، 1870ع
| انگريزي
| {{right|1,342,153}}
| {{right|1,517,379}}
| {{right|553,556}}
| {{right|94,241}}
| {{right|647,797}}
| 14
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[برٽش ڪولمبيا]]
| BC
| وڪٽوريا
| وئنڪوور
| 20 جولائي، 1871ع
| انگريزي
| {{right|5,000,879}}
| {{right|5,710,598}}
| {{right|925,186}}
| {{right|19,549}}
| {{right|944,735}}
| 43
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[پرنس ايڊورڊ ٻيٽ|پرنس ايڊورڊ آئيلينڊ]]
| PE
| colspan=&quot;2&quot; | شارلوٽ ٽائون
| 1 جولائي، 1873ع
| انگريزي
| {{right|154,331}}
| {{right|182,989}}
| {{right|5,660}}
| {{right|0}}
| {{right|5,660}}
| 4
| 4
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[ساسڪاچيوان]]
| SK
| ريجينا 
| ساسڪاتون
| rowspan=2| 1 سيپٽمبر، 1940ع
| انگريزي
| {{right|1,132,505}}
| {{right|1,278,402}}
| {{right|591,670}}
| {{right|59,366}}
| {{right|651,036}}
| 14
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[البرٽا]]
| AB
| ايڊمونٽن
| ڪالگئري
| انگريزي
| {{right|4,262,635}}
| {{right|5,101,050}}
| {{right|642,317}}
| {{right|19,531}}
| {{right|661,848}}
| 37
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[نيوفائونڊلينڊ ۽ ليبراڊور]]
| NL
| colspan=&quot;2&quot; | سينٽ جوهن 
| 31 مارچ، 1949ع
| انگريزي
| {{right|510,550}}
| {{right|552,462}}
| {{right|373,872}}
| {{right|31,340}}
| {{right|405,212}}
| 7
| 6
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! scope=&quot;row&quot; colspan=&quot;6&quot; | ڪل
! {{right|{{nts|36873821}}}}
! {{right|{{nts|41659056}}}}
! {{right|{{nts|5490918}}}}
! {{right|{{nts|572013}}}}
! {{right|{{nts|6062931}}}}
! {{nts|340}}
! {{nts|102}}
|}

==علائقا==
# [[نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز]]
# [[نوناوت|نونئووت]] ۽
# [[يوڪون]] 

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪينيڊا]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي]]
[[زمرو:ملڪ جي لحاظ کان پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>9i0w5a83xq6d5ji0q0v536j1yb42nhi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>يوڪون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77312</id>
    <revision>
      <id>417208</id>
      <parentid>278118</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:02:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>417208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1127" sha1="7hpnzs5gh40dx5207zazwh21hcb4mp9" xml:space="preserve">[[فائل:Yukon_Territory-map.png|thumb|يوڪون، ڪئناڊا]]
'''يوڪون''' (انگريزي نالو: Yukon) [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] جو هڪ اتر اولهه وارو علائقو آهي. اهو علائقي جي لحاظ کان ڪئناڊا جي ٽن ننڍن علائقن مان هڪ آهي. ان جو نالو ”يوڪون“، يوڪون درياءَ مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ  گوچ ٻوليءَ ۾ وڏي ندي آهي.

يوڪون کي يوڪون رياست پڻ سڏيو ويندو آهي، پر مقامي ماڻهو ان کي ناپسند ڪن ٿا. سال 2003ع ۾، وفاقي حڪومت يوڪون ايڪٽ ذريعي رياست جو نالو يوڪون اسٽيٽ مان تبديل ڪري يوڪون ڪيو.

يوڪون جو جبل لوگان ڪلائيون نيشنل پارڪ ۽ ریزرو ۾ 5,959 ميٽر اوچو آهي. هي جبل رياست جو بلند ترين نقطو آهي ۽ اتر آمريڪا ۾ ٻيو بلند ترين نقطو آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:يوڪون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]]</text>
      <sha1>7hpnzs5gh40dx5207zazwh21hcb4mp9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ابراهام لنڪن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81258</id>
    <revision>
      <id>417124</id>
      <parentid>368611</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T13:54:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:امريڪا جا سياستدان]]; added [[Category:آمريڪي سياستدان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16501" sha1="7w75o8val6rfgty5dxfvo0923zxv1wv" xml:space="preserve">{{Short description|President of the United States from 1861 to 1865}}
{{Good article}}
{{Infobox officeholder
| image               = Abraham Lincoln O-77 matte collodion print.jpg
| caption             = لنڪن نومبر 1863ع ۾
| alt                 = A bearded Abraham Lincoln showing his head and shoulders
| order               = 16هون
| office              = آمريڪا جو صدر
| vicepresident       = * هني بال هملن (1861–1865)
* اينڊريو جانسن (مارچ-اپريل، 1865)
| term_start          = 4 مارچ، 1861ع
| term_end            = 15 اپريل، 1865ع
| predecessor         = جيمس بوخانن
| successor           = اينڊريو جانسن
| state1              = [[الينوائي]]
| district1           = يو ايس هائوس آف ريپريزنٽيٽوز جو ميمبر
([[الينوائي]] جي اشر ضلعي کان)
| term_start1         = 4 مارچ، 1847ع
| term_end1           = 3 مارچ، 1849ع
| predecessor1        = جان هينري
| successor1          = ٿامس ايل هيرس
| state_house2        = [[الينوائي]]
| constituency2       = سانگامون ڪائونٽي کان
| term_start2         = پهرين ڊسمبر، 1834ع
| term_end2           = 4 ڊسمبر، 1842ع
| predecessor2        = اڪيليس مورس
| birth_date          = {{birth date|1809|2|12}}
| birth_place         = ابراهام لنڪن برٿ پليس نيشنل هسٽاريڪل پارڪ&lt;br&gt;
هوگين وائل، هارڊن ڪائونٽي&lt;br&gt;
(هاڻي لاروئي ڪائونٽي)،&lt;br&gt;
 [[ڪينٽڪي]]، [[آمريڪا]]
&lt;!--Links not needed per MOS:OVERLINK--&gt;
| death_date          = {{death date and age|1865|4|15|1809|2|12}}
| death_place         = [[واشنگٽن ڊي سي]]،&lt;!--Links not needed per MOS:OVERLINK--&gt;&lt;nowiki&gt;[[آمريڪا]&lt;/nowiki&gt;
| death_cause         = گولي ماري قتل ڪيو ويو
| occupation          = * سياستدان 
* وڪيل
| resting_place       = لنڪن جو مقبرو
| party               = * وگ پارٽي (1856ع کان اڳ)
* ري پبلڪن پارٽي (1856 کان پوء)
| otherparty          = نيشنل يونين پارٽي (1864ع–1865ع)
| height              = 6 ft 4 in&lt;ref&gt;{{cite book|last=Carpenter|first=Francis B.|title=Six Months in the White House: The Story of a Picture|url=https://archive.org/details/sixmonthsatwhit02carpgoog|year=1866|publisher=Hurd and Houghton.|page=[https://archive.org/details/sixmonthsatwhit02carpgoog/page/n225 217]}}&lt;/ref&gt;
| spouse              = ميري ٽوڊ (شادي: 4نومبر، 1842ع)
| children            = 4
* رابرٽ 
* ايڊورڊ 
* ولي 
* ٽيڊ
| parents             = * ٿامس لنڪن (پئي)
* نينسي هينڪس (ماء)
| relatives           = لنڪن خاندان
| signature           = Abraham Lincoln 1862 signature.svg
| signature_alt       = Cursive signature in ink
| allegiance          = &lt;!-- United States, Illinois --&gt;
| branch              = الينوئي مليشيا
| serviceyears        = اپريل-جولاءِ 1832ع
| rank                = {{plainlist|
*  ڪپتان {{Efn|name=&quot;Ranks&quot;|Discharged from command-rank of Captain and re-enlisted at rank of Private.}}
*  پرائيويٽ {{Efn|name=&quot;Ranks&quot;}}
}}
| unit                = [[Illinois Militia|31st (Sangamon) Regiment of Illinois Militia]]&lt;br /&gt;[[Samuel Whiteside|4th Mounted Volunteer Regiment]]&lt;br /&gt;[[Elijah Iles|Iles Mounted Volunteers]]
| battles             = {{tree list}}
* آمريڪن-ريڊ انڊين جنگون 
** بليڪ هاڪ جنگ 
*** اسٽلمين جي رن جي جنگ (غير جنگي) 
*** ڪيلوگز گروو جي جنگ (غير جنگي)
{{tree list/end}}
}}
'''ابراهام لنڪن''' (Abraham Lincoln؛ 12 فيبروري، 1809ع - 15 اپريل، 1865ع) آمريڪا جو 16هون صدر هو، جيڪو سال 1861ع کان وٺي 1865ع ۾ سندس قتل تائين صدر رهيو. هن آمريڪي گهرو ويڙهه ۾، قوم هڪ آئيني اتحاد جي حيثيت ۾، ڪنفيڊريشن کي شڪست ڏئي، غلامي جي خاتمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪندي، وفاقي حڪومت جي طاقت کي وڌائڻ ۽ آمريڪي معيشت کي جديد ڪرڻ ۾ آمريڪا جي اڳواڻي ڪئي.

ابراهام لنڪن هڪ  غريب هاري جي ڪاٺ جي ڪيبن ۾، لاريو ڪائونٽي، [[ڪينٽڪي]] ۾ پيدا ٿيو ۽ ان جي پرورش، [[انڊيانا]] ۾، خاص ڪري فرنٽيئر تي ٿي. هو خود تعليم يافته هو ۽ هڪ وڪيل ٿيو، وِگ پارٽي جو اڳواڻ، [[الينوائي|الينوئي رياست]] جو قانون ساز ۽ الينوئي کان آمريڪي نمائندو هو. سال 1849ع ۾، هو اسپرنگ فيلڊ، الينوئي ۾ پنهنجي ڪامياب قانون جي مشق ڏانهن موٽيو. سال 1854ع ۾ [[ڪنساس]]-[[نبراسڪا|نيبراسڪا]] ايڪٽ کان ناراض ٿي، جنهن خطن کي غلاميءَ لاءِ کوليو، هن وري سياست ۾ داخل ٿيو. هو جلد ئي نئين ريپبلڪن پارٽي جو اڳواڻ بڻجي ويو. هن اسٽيفن اي ڊگلس جي خلاف سال 1858ع ۾ سينيٽ مهم جي بحثن ۾ قومي سامعين تائين پهچايو. لنڪن 1860ع ۾ صدر جي انتخاب لاء حصو ورتو ۽ آمريڪي اتر رياستن ۾ ڪلين سوئپ ڪندي، فتح حاصل ڪيو. ڏکڻ جي رياستن ۾ &quot;غلامي جا حامي&quot; عناصر هن جي چونڊ کي &quot;غلامي&quot; لاء خطري جي طور تي ڏٺو ۽ ڏاکڻي رياستون &quot;يونين&quot; کان ڌار ٿيڻ شروع ڪيون. انهن رياستون آمريڪا جي &quot;ڪنفيڊريٽ اسٽيٽس&quot; ٺاهيون، جنهن ڏکڻ ۾ وفاقي فوجي اڏن حملو ۽ قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. لنڪن جي صدارت جو عهدو سنڀالڻ کان هڪ مهيني کان ٿورو پوءِ، &quot;ڪنفيڊريٽ فوجون&quot; فورٽ سمٽر تي حملو ڪيو، جيڪو [[ڏکڻ ڪيرولينا]] ۾ آمريڪي قلعو هو. بمباري جي پٺيان، يونين کي بحال ڪرڻ لاء لنڪن يونين جي حامي فوجن کي متحرڪ ڪيو ۽ بغاوت کي دٻائي ڇڏيو.

لنڪن، هڪ اعتدال پسند ريپبلڪن، ٻنهي ڊيموڪريٽڪ ۽ ريپبلڪن پارٽين جي دوستن ۽ مخالفن سان گڏ گروپن جي تڪراري صف کي نيويگيٽ ڪرڻو هو. سندس اتحادين، جنگ جي جمهوريت پسندن ۽ ريڊيڪل ريپبلڪن، ڏکڻ ڪنفيڊرٽس سان سخت رويي جو مطالبو ڪيو. هن انهن جي باهمي دشمني جو استحصال ڪندي، احتياط سان سياسي سرپرستي ورهائي، ۽ آمريڪي عوام کي اپيل ڪندي، گروهن کي منظم ڪيو. جنگ مخالف ڊيموڪريٽس (جنهن کي ”ڪاپر هيڊز“ سڏيو ويندو هو) لنڪن کي بي عزت ڪيو ۽ ڪنفيڊريٽ حامي اتحادي عناصر ان حد تائين هليا ويا جو هن جي قتل جي سازش ڪئي. سندس گئٽسبرگ (Gettysburg) خطاب آمريڪي تاريخ ۾ سڀ کان مشهور تقريرن ​​مان هڪ بڻجي ويو. لنڪن جنگ جي ڪوششن ۾ حڪمت عملي ۽ اسٽريٽيجي جي ويجھي نگراني ڪئي، جن ۾ جنرلن جي چونڊ به شامل هئي ۽ ڏکڻ جي واپار جي بحري بندش کي لاڳو ڪيو. هن [[ميري لينڊ]] ۽ ٻين هنڌن ۾ هيبيس ڪورپس کي معطل ڪيو ۽ هن &quot;ٽرينٽ مامري&quot; کي رد ڪندي [[برطانيه]] سان جنگ کي روڪيو. سال 1863ع ۾، هن &quot; غلامن جي آزاديء جو اعلان&quot; جاري ڪيو، جنهن ۾ آمريڪي رياستن ۾ غلامن جي آزاد ٿيڻ جو اعلان ڪيو ويو. اهو پڻ آرمي ۽ نيوي جي، &quot;ماڻهن جي آزادي کي تسليم ڪرڻ ۽ برقرار رکڻ&quot; ۽ انهن کي &quot;آمريڪا جي هٿياربند خدمت ۾&quot; حاصل ڪرڻ لاء، قيادت ڪئي. لنڪن ڏاکڻي سرحدي رياستن تي غلامي کي ختم ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وڌو ۽ هن آمريڪي آئين ۾ تيرهين ترميم کي وڌايو، جنهن غلاميءَ کي، سواءِ ڏوهه جي سزا جي، ختم ڪري ڇڏيو. لنڪن پنهنجي ڪامياب ٻيهر چونڊ مهم کي منظم ڪيو. هن صلح ذريعي جنگ وڙهيل قوم کي شفا ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. 14 اپريل، 1865ع تي، اپوميٽئڪ ۾ ڪنفيڊرٽ جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان صرف پنج ڏينهن بعد، هو پنهنجي زال، ميري سان گڏ، واشنگٽن ڊي سي ۾ فورڊ جي ٿيٽر ۾ هڪ ڊرامي ۾ شرڪت ڪري رهيو هو، جڏهن هن کي ڪنفيڊريٽ جي همدرد جان ولڪس بوٿ طرفان گوليون هڻي ماريو ويو.

لنڪن کي هنجي جنگ جي وقت جي قيادت ۽ يونين کي بچائڻ ۽ غلامي کي ختم ڪرڻ جي ڪوششن لاءِ، شهيد ۽ قومي هيرو جي طور تي ياد ڪيو ويندو آهي. هو اڪثر ڪري ٻنهي مشهور ۽ علمي چونڊن ۾ آمريڪي تاريخ ۾ عظيم ترين صدر جي حيثيت سان درجه بندي ڪيو ويندو آهي. 

== خاندان ۽ ننڍپڻ ==

== شروعاتي ڪيريئر ۽ مليشيا سروس ==

== الينوئي رياستي قانون سازي (1834ع-1842ع) ==

== يو ايس هائوس آف ريپريزنٽيٽوز (1847ع-1849ع) ==

== پريري وڪيل ==

== جمهوري سياست (1854ع-1860ع) ==

== صدارت (1861ع-1865ع) ==

== قتل ==

== مذهبي ۽ فلسفيانه خيالات ==

== صحت ==

== ورثو ==

==پڻ ڏسو==
==حوالا== 
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links|wikt=no|commons=Abraham Lincoln |b=no |n=no |q=Abraham Lincoln |s=Author:Abraham Lincoln|v=no|voy=no|species=no|display=ابراهام لنڪن|d=Q91}}
{{Library resources box |by=yes |onlinebooks=yes |others=yes |about=yes |label=ابراهام لنڪن}}
===سرڪاري===
* [https://presidentlincoln.illinois.gov/ Abraham Lincoln Presidential Library and Museum]
* [https://papersofabrahamlincoln.org/about The Lincoln Presidential Library's ongoing digitization of all documents written by or to Abraham Lincoln during his lifetime]
* [https://quod.lib.umich.edu/l/lincoln/ Collected Works of Abraham Lincoln – complete collected works as edited by Basler et al. (1958)] – an online edition available through University of Michigan Library Digital Collections

===تنظيمون===
* [http://www.abrahamlincolnassociation.org/ Abraham Lincoln Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200428030450/http://abrahamlincolnassociation.org/ |date=April 28, 2020 }}
* [http://www.lincolnbicentennial.org/ Abraham Lincoln Bicentennial Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250111050304/http://www.lincolnbicentennial.org/ |date=2025-01-11 }}

===ٻيون===
* [https://www.loc.gov/rr/program/bib/presidents/lincoln/ Abraham Lincoln: A Resource Guide from the Library of Congress]
* [http://www.c-span.org/video/?125640-1/life-portrait-abraham-lincoln &quot;Life Portrait of Abraham Lincoln&quot;], from [[C-SPAN]]'s ''American presidents: Life Portraits'', June 28, 1999
* [http://www.c-span.org/video/?164439-1/writings-abraham-lincoln &quot;Writings of Abraham Lincoln&quot;] from [[C-SPAN]]'s ''[[American Writers: A Journey Through History]]''
* [http://www.shapell.org/Collection/The-Lincoln-Collection Abraham Lincoln: Original Letters and Manuscripts] – [[Shapell Manuscript Foundation]]
* [http://lincoln.lib.niu.edu/ Lincoln/Net: Abraham Lincoln Historical Digitization Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19990508095428/http://lincoln.lib.niu.edu/ |date=1999-05-08 }} – Northern Illinois University Libraries
* [http://edsitement.neh.gov/teaching-abraham-lincoln#node-19470 Teaching Abraham Lincoln] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171210055506/http://edsitement.neh.gov/teaching-abraham-lincoln#node-19470 |date=December 10, 2017 }} – [[National Endowment for the Humanities]]
* {{Gutenberg author|id=3}}
* {{Internet Archive author |sname=Abraham Lincoln}}
* {{Librivox author |id=2233}}
* [http://memory.loc.gov/diglib/ihas/loc.natlib.ihas.200002063/default.html In Popular Song: Our Noble Chief Has Passed Away by Cooper/Thomas]
* [http://www.mchistory.org/perch/resources/Finding%20Aid%20PDFs/lincoln-abraham-miscellaneous-publications-1.pdf Abraham Lincoln Recollections and Newspaper Articles Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181113063456/http://www.mchistory.org/perch/resources/Finding%20Aid%20PDFs/lincoln-abraham-miscellaneous-publications-1.pdf |date=November 13, 2018 }}, McLean County Museum of History
* Digitized items in [https://www.loc.gov/collections/alfred-whital-stern-lincolniana/about-this-collection/ the Alfred Whital Stern Collection of Lincolniana] in the [https://www.loc.gov/rr/rarebook/ Rare Book and Special Collections Division] in the [[Library of Congress]]
{{s-start}}
{{s-par|us-hs}}
{{s-bef|before=[[John Henry (representative)|John Henry]]}}
{{s-ttl|title=Member of the [[List of United States representatives from Illinois|U.S. House of Representatives]]&lt;br /&gt;from [[Illinois's 7th congressional district]]|years=1847–1849}}
{{s-aft|after=[[Thomas L. Harris|Thomas Harris]]}}

{{s-ppo}}
{{s-bef|before=[[John C. Frémont|John Frémont]]}}
{{s-ttl|title=[[Republican Party (United States)|Republican]] [[List of United States Republican Party presidential tickets|nominee]] for President of the United States |years=[[1860 United States presidential election|1860]], [[1864 United States presidential election|1864]]}}
{{s-aft|after=[[Ulysses S. Grant|Ulysses Grant]]}}

{{s-off}}
{{s-bef|before=[[James Buchanan]]}}
{{s-ttl|title=[[President of the United States]]|years=1861–1865}}
{{s-aft|after=[[Andrew Johnson]]}}

{{s-hon}}
{{s-bef|before=[[Henry Clay]]}}
{{s-ttl|title=Persons who have [[lying in state|lain in state or honor]] in the [[United States Capitol rotunda]]|years=1865}}
{{s-aft|after=[[Thaddeus Stevens]]}}
{{s-end}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Lincoln, Abraham}}
[[زمرو:ابراهام لنڪن]]
[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:آمريڪي شخصيتون]]
[[زمرو:آمريڪي سياستدان]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي تاريخ]]
[[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]]
[[زمرو:آمريڪا جي گڏيل رياستن جو صدر]]
[[زمرو:1809ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1865ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:آمريڪي قوم پرست]] 
[[زمرو:ريپبلڪن پارٽي (آمريڪا)]] 
[[زمرو:ترقي پسند قدامت پسندي]] 
[[زمرو: آمريڪا جا ريپبلڪن پارٽي جا صدر]] [[زمرو:آمريڪي گهرو ويڙهه جا سياسي اڳواڻ]] 
[[زمرو:آمريڪي سياسي پارٽين جا باني]] [[زمرو:آمريڪا جا قتل ٿيل صدر]] 
[[زمرو:عظيم آمريڪين جي شموليت وارن لاءِ هال آف فيم]] 
[[زمرو:ورجينيا]] 
[[زمرو:الينوائي]] 
[[زمرو:الينوائي جا ريپبلڪن]] 
[[زمرو:الينوائي جا وڪيل]] 
[[زمرو:لنڪن خاندان|ابراهام]] 
[[زمرو:الينوائي هائوس آف ريپريزنٽيٽوز جا ميمبر]] [[زمرو:ڪينٽڪي جا ماڻهو]] 
[[زمرو:انڊيانا جا ماڻهو]] 
[[زمرو:واشنگٽن ڊي سي ۾ قتل ٿيل ماڻهو]] [[زمرو:آمريڪي گهرو ويڙهه ۾ الينوائي جا ماڻهو]]  
[[زمرو:اسپرنگ فيلڊ، الينوائي جا سياستدان]] [[زمرو: آمريڪا جي گڏيل رياستن جا صدر]] 
[[زمرو:الينوائي کان آمريڪي ايوان نمائندگان جي وِگ پارٽي جا ميمبر]] 
[[زمرو:واشنگٽن ڊي سي ۾ هٿيارن سان موت]] [[زمرو:آمريڪي گهرو ويڙهه ۾ مارجي ويل سياستدان]] 
[[زمرو:19هين صدي جا الينوئيس جنرل اسيمبلي جا ميمبر]] 
[[زمرو:19هين صدي جا آمريڪي ايوان نمائندگان جا ميمبر]]</text>
      <sha1>7w75o8val6rfgty5dxfvo0923zxv1wv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:WikitextParser</title>
    <ns>828</ns>
    <id>89298</id>
    <revision>
      <id>417263</id>
      <parentid>354444</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T11:39:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sophivorus</username>
        <id>10955</id>
      </contributor>
      <comment>Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/enwiki/Q137784397|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]]</comment>
      <origin>417263</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="17572" sha1="3r3fpf7d7jt2ttpx3ny4bt85muaz5lj" xml:space="preserve">-- Module:WikitextParser is a general-purpose wikitext parser
-- Documentation and master version: https://en.wikipedia.org/wiki/Module:WikitextParser
-- License: GPL-3.0 (https://www.gnu.org/licenses/gpl-3.0.html)
-- Authors: User:Sophivorus, User:Certes, User:Aidan9382, et al.

local str_find, str_sub, str_match = string.find, string.sub, string.match
local str_gsub, str_gmatch, str_rep = string.gsub, string.gmatch, string.rep
local str_lower = string.lower
local table_insert, table_concat = table.insert, table.concat

-- Private helper method to escape a string for use in regexes
local function escapeString( str )
	return str_gsub( str, '[%^%$%(%)%.%[%]%*%+%-%?%%]', '%%%0' )
end

-- Fast gsplit (a la mw.text.gsplit) for fixed ASCII separators
local function str_gsplit( str, sep )
	if sep == '' or str_find( sep, '[\128-\255]' ) then
		error( 'Separator must be ASCII and cannot be empty' )
	end
	local i, str1 = 1, str .. sep
	return function()
		local s, e = str_find( str1, sep, i, true )
		if not s then
			return s
		end
		local t = i
		i = e + 1
		return str_sub( str1, t, s - 1 )
	end
end

-- Fast dedicated two-way split (a la mw.text.split) for fixed ASCII separators
local function str_split2( str, sep )
	if sep == '' or str_find( sep, '[\128-\255]' ) then
		error( 'Separator must be ASCII and cannot be empty' )
	end
	local s, e = str_find( str, sep, 1, true )
	if not s then
		return str
	end
	return str_sub( str, 1, s - 1 ), str_sub( str, e + 1 )
end

-- Fast whitespace trim (a la mw.text.trim)
local function str_trim( str )
	return str_match( str, '^%s*(.-)%s*$' )
end

local parser = {}

-- Get the lead section from the given wikitext
-- The lead section is any content before the first section title.
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @return Wikitext of the lead section. May be empty if the lead section is empty.
function parser.getLead( wikitext )
	wikitext = '\n' .. wikitext
	wikitext = str_gsub( wikitext, '\n==.*', '' )
	wikitext = str_trim( wikitext )
	return wikitext
end

-- Get the sections from the given wikitext
-- This method doesn't get the lead section, use getLead for that
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @return Map from section title to section content
function parser.getSections( wikitext )
	local sections = {}
	wikitext = '\n' .. wikitext .. '\n=='
	for title in str_gmatch( wikitext, '\n==+ *([^=]-) *==+' ) do
		local section = str_match( wikitext, '\n==+ *' .. escapeString( title ) .. ' *==+(.-)\n==' )
		section = str_trim( section )
		sections[ title ] = section
	end
	return sections
end

-- Get a section from the given wikitext (including any subsections)
-- If the given section title appears more than once, only the section of the first instance will be returned
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @param title Required. Title of the section
-- @return Wikitext of the section, or nil if it isn't found. May be empty if the section is empty or contains only subsections.
function parser.getSection( wikitext, title )
	title = str_trim( title )
	title = escapeString( title )
	wikitext = '\n' .. wikitext .. '\n'
	local level
	level, wikitext = str_match( wikitext, '\n(==+) *' .. title .. ' *==.-\n(.*)' )
	if wikitext then
		local nextSection = '\n==' .. str_rep( '=?', #level - 2 ) .. '[^=].*'
		wikitext = str_gsub( wikitext, nextSection, '' ) -- remove later sections at this level or higher
		wikitext = str_trim( wikitext )
		return wikitext
	end
end

-- Get the content of a &lt;section&gt; tag from the given wikitext.
-- We can't use getTags because unlike all other tags, both opening and closing &lt;section&gt; tags are self-closing.
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @param name Required. Name of the &lt;section&gt; tag
-- @return Content of the &lt;section&gt; tag, or nil if it isn't found. May be empty if the section tag is empty.
function parser.getSectionTag( wikitext, name )
	name = str_trim( name )
	name = escapeString( name )
	local sections = {}
	for section in str_gmatch( wikitext, '&lt; *section +begin *= *[&quot;\']? *' .. name .. ' *[&quot;\']? */&gt;(.-)&lt; *section +end= *[&quot;\']? *'.. name ..' *[&quot;\']? */&gt;' ) do
		table_insert( sections, section )
	end
	if #sections &gt; 0 then
		return table_concat( sections )
	end
end

-- Get the lists from the given wikitext.
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @return Sequence of lists.
function parser.getLists( wikitext )
	local lists = {}
	wikitext = '\n' .. wikitext .. '\n\n'
	for list in str_gmatch( wikitext, '\n([*#].-)\n[^*#]' ) do
		table_insert( lists, list )
	end
	return lists
end

-- Get the paragraphs from the given wikitext.
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @return Sequence of paragraphs.
function parser.getParagraphs( wikitext )
	local paragraphs = {}

	-- Remove non-paragraphs
	wikitext = '\n' .. wikitext .. '\n' -- add newlines to simplfy patterns
	wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n]&lt;!%-%-.-%-%-&gt; *%f[\n]', '' ) -- remove comments
	wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n]%[%b[]%] *%f[\n]', '' ) -- remove files and categories
	wikitext = str_gsub( wikitext, '&lt;gallery.-&lt;/gallery&gt;', '\n\n' ) -- remove galleries
	wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n]%b{} *%f[\n]', '' ) -- remove tables and block templates
	wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n]%b{} *%b{} *%f[\n]', '' ) -- remove neighboring tables and block templates
	wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n]%b{} *&lt;!%-%-.-%-%-&gt; *%b{} *%f[\n]', '' ) -- remove neighboring tables and block templates with a comment among them
	wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n][*#].-%f[\n]', '' ) -- remove lists
	wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n]==+[^=]+==+ *%f[\n]', '' ) -- remove section titles
	wikitext = str_trim( wikitext )

	for paragraph in str_gsplit( wikitext, &quot;\n\n&quot; ) do
		paragraph = str_trim( paragraph )
		if paragraph ~= &quot;&quot; then -- Filter out 3+ consecutive newlines
			table_insert( paragraphs, paragraph )
		end
	end
	return paragraphs
end

-- Get the templates from the given wikitext.
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @return Sequence of templates.
function parser.getTemplates( wikitext )
	local templates = {}
	for template in str_gmatch( wikitext, '{%b{}}' ) do
		if str_sub( template, 1, 3 ) ~= '{{#' then -- skip parser functions like #if
			table_insert( templates, template )
		end
	end
	return templates
end

-- Get the requested template from the given wikitext.
-- If the template appears more than once, only the first instance will be returned
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @param name Name of the template to get
-- @return Wikitext of the template, or nil if it wasn't found
function parser.getTemplate( wikitext, name )
	local templates = parser.getTemplates( wikitext )
	local lang = mw.language.getContentLanguage()
	for _, template in ipairs( templates ) do
		local templateName = parser.getTemplateName( template )
		if lang:ucfirst( templateName ) == lang:ucfirst( name ) then
			return template
		end
	end
end

-- Get name of the template from the given template wikitext.
-- @param templateWikitext Required. Wikitext of the template to parse.
-- @return Name of the template
-- @todo Strip &quot;Template:&quot; namespace?
function parser.getTemplateName( templateWikitext )
	return str_match( templateWikitext, '^{{ *([^}|\n]+)' )
end

-- Get the parameters from the given template wikitext.
-- @param templateWikitext Required. Wikitext of the template to parse.
-- @return Map from parameter names to parameter values, NOT IN THE ORIGINAL ORDER.
-- @return Order in which the parameters were parsed.
function parser.getTemplateParameters( templateWikitext )
	local parameters = {}
	local paramOrder = {}
	local params = str_match( templateWikitext, '{{[^|}]-|(.*)}}' )
	if params then
		-- Temporarily replace pipes in subtemplates and links to avoid chaos
		for subtemplate in str_gmatch( params, '{%b{}}' ) do
			params = str_gsub( params, escapeString( subtemplate ), str_gsub( subtemplate, '.', { ['%']='%%', ['|']=&quot;@@:@@&quot;, ['=']='@@_@@' } ), 1 )
		end
		for link in str_gmatch( params, '%[%b[]%]' ) do
			params = str_gsub( params, escapeString( link ), str_gsub( link, '.', { ['%']='%%', ['|']='@@:@@', ['=']='@@_@@' } ), 1 )
		end
		local count = 0
		local name, value
		for param in str_gsplit( params, '|' ) do
			name, value = str_split2( param, '=' )
			if value then
				local number = tonumber( name )
				if number then --XXX: What about keys like: 01, .1, 2e0, etc.
					name = number
				end
				value = str_trim( value )
			else
				value = name
				count = count + 1
				name = count
			end
			value = str_gsub( value, '@@_@@', '=' )
			value = str_gsub( value, '@@:@@', '|' )
			parameters[ name ] = value
			table_insert( paramOrder, name )
		end
	end
	return parameters, paramOrder
end

-- Get the tags from the given wikitext.
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @return Sequence of tags.
function parser.getTags( wikitext )
	local tags = {}
	local tag, tagName, tagEnd
	-- Don't match closing tags like &lt;/div&gt;, comments like &lt;!--foo--&gt;, comparisons like 1&lt;2 or things like &lt;3
	for tagStart, tagOpen in str_gmatch( wikitext, '()(&lt;[^/!%d].-&gt;)' ) do
		tagName = parser.getTagName( tagOpen )

		-- If we're in a self-closing tag, like &lt;ref name=&quot;foo&quot; /&gt;, &lt;references/&gt;, &lt;br/&gt;, &lt;br&gt;, &lt;hr&gt;, etc.
		if str_match( tagOpen, '&lt;.-/&gt;' ) or tagName == 'br' or tagName == 'hr' then
			tag = tagOpen

		-- If we're in a tag that may contain others like it, like &lt;div&gt; or &lt;span&gt;
		elseif tagName == 'div' or tagName == 'span' then
			local position = tagStart + #tagOpen - 1
			local depth = 1
			while depth &gt; 0 do
				tagEnd = str_match( wikitext, '&lt;/ ?' .. tagName .. ' ?&gt;()', position )
				if tagEnd then
					tagEnd = tagEnd - 1
				else
					break -- unclosed tag
				end 
				position = str_match( wikitext, '()&lt; ?' .. tagName .. '[ &gt;]', position + 1 )
				if not position then
					position = tagEnd + 1
				end
				if position &gt; tagEnd then
					depth = depth - 1
				else
					depth = depth + 1
				end
			end
			tag = str_sub( wikitext, tagStart, tagEnd )

		-- Else we're probably in tag that shouldn't contain others like it, like &lt;math&gt; or &lt;strong&gt;
		else
			tagEnd = str_match( wikitext, '&lt;/ ?' .. tagName .. ' ?&gt;()', tagStart )
			if tagEnd then
				tag = str_sub( wikitext, tagStart, tagEnd - 1 )

			-- If no end tag is found, assume we matched something that wasn't a tag, like &lt;no. 1&gt;
			else
				tag = nil
			end
		end
		table_insert( tags, tag )
	end
	return tags
end

-- Get the name of the tag in the given wikitext
-- @param tag Required. Tag to parse.
-- @return Name of the tag or nil if not found
function parser.getTagName( tagWikitext )
	local tagName = str_match( tagWikitext, '^&lt; *(.-)[ /&gt;]' )
	if tagName then tagName = str_lower( tagName ) end
	return tagName
end

-- Get the value of an attribute in the given tag.
-- @param tagWikitext Required. Wikitext of the tag to parse.
-- @param attribute Required. Name of the attribute.
-- @return Value of the attribute or nil if not found
function parser.getTagAttribute( tagWikitext, attribute )
	local _, value = str_match( tagWikitext, '^&lt;[^/&gt;]*' .. attribute .. ' *= *([&quot;\']?)([^/&gt;]-)%1[ /&gt;]' )
	return value
end

-- Get the content of the given tag.
-- @param tagWikitext Required. Wikitext of the tag to parse.
-- @return Content of the tag. May be empty if the tag is empty. Will be nil if the tag is self-closing.
-- @todo May fail with nested tags
function parser.getTagContent( tagWikitext )
	return str_match( tagWikitext, '^&lt;.-&gt;.-&lt;/.-&gt;' )
end

-- Get the &lt;gallery&gt; tags from the given wikitext.
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @return Sequence of gallery tags.
function parser.getGalleries( wikitext )
	local galleries = {}
	local tags = parser.getTags( wikitext )
	for _, tag in ipairs( tags ) do
		local tagName = parser.getTagName( tag )
		if tagName == 'gallery' then
			table_insert( galleries, tag )
		end
	end
	return galleries
end

-- Get the &lt;ref&gt; tags from the given wikitext.
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @return Sequence of ref tags.
function parser.getReferences( wikitext )
	local references = {}
	local tags = parser.getTags( wikitext )
	for _, tag in ipairs( tags ) do
		local tagName = parser.getTagName( tag )
		if tagName == 'ref' then
			table_insert( references, tag )
		end
	end
	return references
end

-- Get the reference with the given name from the given wikitext.
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @param referenceName Required. Name of the reference.
-- @return Wikitext of the reference
function parser.getReference( wikitext, referenceName )
	local references = parser.getReferences( wikitext )
	for _, reference in ipairs( references ) do
		local content = parser.getTagContent( reference )
		local name = parser.getTagAttribute( reference, 'name' )
		if content and name == referenceName then
			return reference
		end
	end
end

-- Get the tables from the given wikitext.
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @return Sequence of tables.
function parser.getTables( wikitext )
	local tables = {}
	wikitext = '\n' .. wikitext
	for t in str_gmatch( wikitext, '\n%b{}' ) do
		if str_sub( t, 1, 3 ) == '\n{|' then
			t = str_trim( t ) -- exclude the leading newline
			table_insert( tables, t )
		end
	end
	return tables
end

-- Get the id from the given table wikitext
-- @param tableWikitext Required. Wikitext of the table to parse.
-- @param attribute Required. Name of the attribute.
-- @return Value of the attribute or nil if not found
function parser.getTableAttribute( tableWikitext, attribute )
	local _, value = str_match( tableWikitext, '^{|[^\n]*' .. attribute .. ' *= *([&quot;\']?)([^\n]-)%1[^\n]*\n' )
	if not value or value == '' then
		value = str_match( tableWikitext, '^{|[^\n]*' .. attribute .. ' *= *([^\n ]+)[^\n]*\n' )
	end
	return value
end

-- Get a table by id from the given wikitext
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @param id Required. Id of the table
-- @return Wikitext of the table or nil if not found
function parser.getTable( wikitext, id )
	local tables = parser.getTables( wikitext )
	for _, t in ipairs( tables ) do
		if id == parser.getTableAttribute( t, 'id' ) then
			return t
		end
	end
end

-- Get the data from the given table wikitext
-- @param tableWikitext Required. Wikitext of the table to parse.
-- @return Table data
-- @todo Test and make more robust
function parser.getTableData( tableWikitext )
	local tableData = {}
	tableWikitext = str_trim( tableWikitext );
	tableWikitext = str_gsub( tableWikitext, '^{|.-\n', '' ) -- remove the header
	tableWikitext = str_gsub( tableWikitext, '\n|}$', '' ) -- remove the footer
	tableWikitext = str_gsub( tableWikitext, '^|%+.-\n', '' ) -- remove any caption
	tableWikitext = str_gsub( tableWikitext, '|%-.-\n', '|-\n' ) -- remove any row attributes
	tableWikitext = str_gsub( tableWikitext, '^|%-\n', '' ) -- remove any leading empty row
	tableWikitext = str_gsub( tableWikitext, '\n|%-$', '' ) -- remove any trailing empty row
	for rowWikitext in str_gsplit( tableWikitext, '|-' ) do
		local rowData = {}
		rowWikitext = str_gsub( rowWikitext, '||', '\n|' )
		rowWikitext = str_gsub( rowWikitext, '!!', '\n|' )
		rowWikitext = str_gsub( rowWikitext, '\n!', '\n|' )
		rowWikitext = str_gsub( rowWikitext, '^!', '\n|' )
		rowWikitext = str_gsub( rowWikitext, '^\n|', '' )
		for cellWikitext in str_gsplit( rowWikitext, '\n|' ) do
			cellWikitext = str_trim( cellWikitext )
			table_insert( rowData, cellWikitext )
		end
		table_insert( tableData, rowData )
	end
	return tableData
end

-- Get the internal links from the given wikitext (includes category and file links).
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @return Sequence of internal links.
function parser.getLinks( wikitext )
	local links = {}
	for link in str_gmatch( wikitext, '%[%b[]%]' ) do
		table_insert( links, link )
	end
	return links
end

-- Get the file links from the given wikitext.
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @return Sequence of file links.
function parser.getFiles( wikitext )
	local files = {}
	local links = parser.getLinks( wikitext )
	for _, link in ipairs( links ) do
		local namespace = str_match( link, '^%[%[ *(.-) *:' )
		if namespace and mw.site.namespaces[ namespace ] and mw.site.namespaces[ namespace ].canonicalName == 'File' then
			table_insert( files, link )
		end
	end
	return files
end

-- Get name of the file from the given file wikitext.
-- @param fileWikitext Required. Wikitext of the file to parse.
-- @return Name of the file
function parser.getFileName( fileWikitext )
	return str_match( fileWikitext, '^%[%[ *.- *: *(.-) *[]|]' )
end

-- Get the category links from the given wikitext.
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @return Sequence of category links.
function parser.getCategories( wikitext )
	local categories = {}
	local links = parser.getLinks( wikitext )
	for _, link in ipairs( links ) do
		local namespace = str_match( link, '^%[%[ -(.-) -:' )
		if namespace and mw.site.namespaces[ namespace ] and mw.site.namespaces[ namespace ].canonicalName == 'Category' then
			table_insert( categories, link )
		end
	end
	return categories
end

-- Get the external links from the given wikitext.
-- @param wikitext Required. Wikitext to parse.
-- @return Sequence of external links.
function parser.getExternalLinks( wikitext )
	local links = {}
	for link in str_gmatch( wikitext, '%b[]' ) do
		if str_match( link, '^%[//' ) or str_match( link, '^%[https?://' ) then
			table_insert( links, link )
		end
	end
	return links
end

return parser</text>
      <sha1>3r3fpf7d7jt2ttpx3ny4bt85muaz5lj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جي ڊي وينس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98510</id>
    <revision>
      <id>417104</id>
      <parentid>384471</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T12:37:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:آمريڪي سياستدان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="604" sha1="hqf60a6qhp2uxaip2xlg0akyz9yyaig" xml:space="preserve">&amp;nbsp;جيمس ڊيوڊ وينس (پيدائش جيمس ڊونلڊ بومن؛ [a] 2 آگسٽ 1984) هڪ آمريڪي سياستدان ۽ ليکڪ آهي جيڪو آمريڪا جي 50 هين نائب صدر جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏئي رهيو آهي. ريپبلڪن پارٽي جو ميمبر، هن 2023 کان 2025 تائين آمريڪي سينيٽ ۾ اوهائيو جي نمائندگي ڪئي.&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://commons.wikimedia.org/wiki/JD%20Vance&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;{{Stack begin}}
[[زمرو:1984ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:آمريڪي سياستدان]]</text>
      <sha1>hqf60a6qhp2uxaip2xlg0akyz9yyaig</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417105</id>
      <parentid>417104</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T12:37:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:آمريڪي شخصيتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="645" sha1="nr4l2gtjbu66h1x3nqjgh7ap5c62dqo" xml:space="preserve">&amp;nbsp;جيمس ڊيوڊ وينس (پيدائش جيمس ڊونلڊ بومن؛ [a] 2 آگسٽ 1984) هڪ آمريڪي سياستدان ۽ ليکڪ آهي جيڪو آمريڪا جي 50 هين نائب صدر جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏئي رهيو آهي. ريپبلڪن پارٽي جو ميمبر، هن 2023 کان 2025 تائين آمريڪي سينيٽ ۾ اوهائيو جي نمائندگي ڪئي.&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://commons.wikimedia.org/wiki/JD%20Vance&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;{{Stack begin}}
[[زمرو:1984ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:آمريڪي سياستدان]]
[[زمرو:آمريڪي شخصيتون]]</text>
      <sha1>nr4l2gtjbu66h1x3nqjgh7ap5c62dqo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417106</id>
      <parentid>417105</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T12:38:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:جيئرا ماڻهو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="680" sha1="3ibfl6n27ij5hlhji6rrwk4mha8cdyg" xml:space="preserve">&amp;nbsp;جيمس ڊيوڊ وينس (پيدائش جيمس ڊونلڊ بومن؛ [a] 2 آگسٽ 1984) هڪ آمريڪي سياستدان ۽ ليکڪ آهي جيڪو آمريڪا جي 50 هين نائب صدر جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏئي رهيو آهي. ريپبلڪن پارٽي جو ميمبر، هن 2023 کان 2025 تائين آمريڪي سينيٽ ۾ اوهائيو جي نمائندگي ڪئي.&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://commons.wikimedia.org/wiki/JD%20Vance&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;{{Stack begin}}
[[زمرو:1984ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:آمريڪي سياستدان]]
[[زمرو:آمريڪي شخصيتون]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]</text>
      <sha1>3ibfl6n27ij5hlhji6rrwk4mha8cdyg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417107</id>
      <parentid>417106</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T12:39:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:آمريڪا جي سياسي تاريخ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="733" sha1="nziukjn5gjq1znni2ik55oz3b8nhdwf" xml:space="preserve">&amp;nbsp;جيمس ڊيوڊ وينس (پيدائش جيمس ڊونلڊ بومن؛ [a] 2 آگسٽ 1984) هڪ آمريڪي سياستدان ۽ ليکڪ آهي جيڪو آمريڪا جي 50 هين نائب صدر جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏئي رهيو آهي. ريپبلڪن پارٽي جو ميمبر، هن 2023 کان 2025 تائين آمريڪي سينيٽ ۾ اوهائيو جي نمائندگي ڪئي.&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://commons.wikimedia.org/wiki/JD%20Vance&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;{{Stack begin}}
[[زمرو:1984ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:آمريڪي سياستدان]]
[[زمرو:آمريڪي شخصيتون]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:آمريڪا جي سياسي تاريخ]]</text>
      <sha1>nziukjn5gjq1znni2ik55oz3b8nhdwf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417111</id>
      <parentid>417107</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T12:42:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:آمريڪا جي سياسي تاريخ]]; added [[Category:آمريڪا جي سياست]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="722" sha1="syzw8s72xr9lsj09kcso6i4k0cei1mn" xml:space="preserve">&amp;nbsp;جيمس ڊيوڊ وينس (پيدائش جيمس ڊونلڊ بومن؛ [a] 2 آگسٽ 1984) هڪ آمريڪي سياستدان ۽ ليکڪ آهي جيڪو آمريڪا جي 50 هين نائب صدر جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏئي رهيو آهي. ريپبلڪن پارٽي جو ميمبر، هن 2023 کان 2025 تائين آمريڪي سينيٽ ۾ اوهائيو جي نمائندگي ڪئي.&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://commons.wikimedia.org/wiki/JD%20Vance&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;{{Stack begin}}
[[زمرو:1984ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:آمريڪي سياستدان]]
[[زمرو:آمريڪي شخصيتون]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:آمريڪا جي سياست]]</text>
      <sha1>syzw8s72xr9lsj09kcso6i4k0cei1mn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ريمنڊ، شر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100122</id>
    <redirect title="ريمون، شير" />
    <revision>
      <id>417179</id>
      <parentid>393373</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T18:07:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>1754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixing double redirect from [[ريمنڊ، ڇير]] to [[ريمون، شير]]</comment>
      <origin>417179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="8brwa5c5y1l1jgopyxi3czc4l53t386" xml:space="preserve">#چوريو [[ريمون، شير]]</text>
      <sha1>8brwa5c5y1l1jgopyxi3czc4l53t386</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آمريڪا جي سياسي تاريخ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101996</id>
    <revision>
      <id>417108</id>
      <parentid>413066</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T12:40:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118" sha1="ons3seeoazpptrlzu5w0evcrnncxvcm" xml:space="preserve">[[زمرو:سياسي تاريخ]]
[[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]]
[[زمرو:آمريڪا جي سياست]]</text>
      <sha1>ons3seeoazpptrlzu5w0evcrnncxvcm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ميڪينزي درياھه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103451</id>
    <revision>
      <id>417193</id>
      <parentid>416024</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:35:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>417193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12193" sha1="b7wknfuuwgmmlyclv97cwroy11gvkom" xml:space="preserve">{{short description|Largest river system in Canada}}
{{Distinguish|McKenzie River (disambiguation){{!}}McKenzie River}}
{{Infobox river
| name                = Mackenzie River
| native_name         = 
| native_name_lang    = 
| other_name          = [[French language|French]]: Le fleuve Mackenzie, [[Slavey language|Slavey]]: Deh-Cho, [[Gwich'in language|Gwich'in]]: Nagwichoonjik, [[Inuvialuktun]]: Kuukpak, [[Michif]]: Grande Rivière
| etymology           = [[Alexander Mackenzie (explorer)|Alexander Mackenzie]], explorer
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image               = Mackenzie_from-east.jpg
| image_caption       = The Mackenzie River in August 2009
| map                 = Mackenzie River basin map.png
| map_size            = 
| map_caption         = Map of the Mackenzie River watershed
| pushpin_map         = 
| pushpin_map_size    = 
| pushpin_caption     = 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1   = Country
| subdivision_name1   = Canada
| subdivision_type2   = [[Provinces and territories of Canada|Territories]]
| subdivision_name2   = {{hlist|[[Northwest Territories]]|[[Yukon]]}}
| subdivision_type3   = 
| subdivision_name3   = 
| subdivision_type4   = 
| subdivision_name4   = 
| subdivision_type5   = Cities
| subdivision_name5   = {{hlist|[[Fort Providence, Northwest Territories|Fort Providence]]|[[Fort Simpson, Northwest Territories|Fort Simpson]]|[[Wrigley, Northwest Territories|Wrigley]]|[[Tulita, Northwest Territories|Tulita]]|[[Norman Wells, Northwest Territories|Norman Wells]]|[[Fort Good Hope, Northwest Territories|Fort Good Hope]]|[[Tsiigehtchic, Northwest Territories|Tsiigehtchic]]|[[Inuvik, Northwest Territories|Inuvik]]}}
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length              = {{convert|4,241|km|mi|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.geologypage.com/2014/05/mackenzie-river.html|title=Mackenzie River|date=25 May 2014 }}&lt;/ref&gt;
| width_min           = {{convert|500|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie River topographic map&quot;&gt;{{Cite web|url=https://en-us.topographic-map.com/|title=Free topographic maps, elevation, terrain|website=Topographic maps}}&lt;/ref&gt;
| width_avg           = {{convert|1,600|m|abbr=on}} to {{convert|3,200|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River, Canada&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mackenzie-River|title=Mackenzie River &amp;#124; river, Canada &amp;#124; Britannica|website=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt;
| width_max           = {{convert|6,000|m|abbr=on}} to {{convert|7,000|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River topographic map&quot;/&gt;
| depth_min           = 
| depth_avg           = {{convert|8|m|abbr=on}} to {{convert|9|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;
| depth_max           = {{convert|40|m|abbr=on}} to {{convert|45|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie River topographic map&quot;/&gt;
| discharge1_location = Mackenzie Delta, [[Beaufort Sea]], Canada
| discharge1_avg      = (Period of data: 1948-1988){{convert|10,338|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.arctic.noaa.gov/|title=Arctic Program &gt; Home|website=www.arctic.noaa.gov}}&lt;/ref&gt;

(Period of data: 1984-2018){{convert|310|km3/year|m3/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;/&gt;

(Period of data: 1973-2011){{convert|10,300|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yang |first1=Daqing |last2=Shi |first2=Xiaogang |last3=Marsh |first3=Philip |title=Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011 |journal=Quaternary International |date=4 September 2015 |volume=380-381 |pages=159–168 |doi=10.1016/j.quaint.2014.09.023 |bibcode=2015QuInt.380..159Y |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;

{{convert|9,910|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt; to {{convert|12,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Panagiotopoulos |first1=Christos |last2=Sempéré |first2=Richard |last3=Jacq |first3=Violaine |last4=Charrière |first4=Bruno |title=Composition and distribution of dissolved carbohydrates in the Beaufort Sea Mackenzie margin (Arctic Ocean) |journal=Marine Chemistry |date=20 November 2014 |volume=166 |pages=92–102 |doi=10.1016/j.marchem.2014.09.004 |bibcode=2014MarCh.166...92P |s2cid=128646221 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01057507/file/Pana%20et%20al.%2C%202014-HAL.pdf }}&lt;/ref&gt;
&lt;!----------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1             = [[Great Slave Lake]]
| source1_location    = [[Fort Providence, Northwest Territories|Fort Providence]]
| source1_coordinates = {{coord|61|12|15|N|117|22|31|W|display=inline}}
| source1_elevation   = {{convert|156|m|abbr=on}}
| source2             = Most distant source of the Mackenzie–Slave–Peace–Finlay–Thutade system
| source2_location    = Headwater of Thutade Creek: a glacier snout on the south-west slopes of Alma Peak.
| source2_coordinates = {{coord|56|44|53|N|127|30|38|W|display=inline}}
| source2_elevation   = {{convert|1,990|m|abbr=on}}
| mouth               = [[Arctic Ocean]]
| mouth_location      = [[Beaufort Sea]], [[Inuvik Region]]
| mouth_coordinates   = {{coord|68|56|23|N|136|10|22|W|display=inline,title}}
| mouth_elevation     = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression         = 
| river_system        = 
| basin_size          = {{convert|1,783,912|km2|mi2|abbr=on}} to {{convert|1,805,200|km2|mi2|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie River, Canada&quot;/&gt;
| tributaries_left    = [[Liard River]], [[Keele River]], [[Arctic Red River]], [[Peel River (Canada)|Peel River]]
| tributaries_right   = [[Great Bear River]]
| custom_label        = 
| custom_data         = 
| extra               = 
| image_size          = 250
| discharge2_location = [[Tsiigehtchic]] (Arctic Red - Basin size: {{convert|1,680,000|km2|abbr=on}} to {{convert|1,717,754|km2|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;/&gt;)
| discharge2_min      = {{convert|2,180|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Yang |first1=Daqing |last2=Shi |first2=Xiaogang |last3=Marsh |first3=Philip |title=Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011 |journal=Quaternary International |date=September 2015 |volume=380-381 |pages=159–168 |doi=10.1016/j.quaint.2014.09.023 |bibcode=2015QuInt.380..159Y |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
| discharge2_avg      = 
(Period of data: 1971-2015){{convert|9,211|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;/&gt;

(Period of data: 1940-2017){{convert|288|km3/year|m3/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;/&gt;
| discharge2_max      = {{convert|35,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011&quot;/&gt;
| discharge3_location = [[Fort Simpson]] (Basin size: {{convert|1,270,000|km2|mi2|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River at Fort Simpson&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.r-arcticnet.sr.unh.edu/v4.0/ViewPoint.pl?Point=3622|title=MACKENZIE RIVER AT FORT SIMPSON|website=www.r-arcticnet.sr.unh.edu}}&lt;/ref&gt;
| discharge3_min      = {{convert|1,590|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River at Fort Simpson&quot;/&gt;
| discharge3_avg      = (Period of data: 1938-2000) {{convert|6,768.85|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River at Fort Simpson&quot;/&gt;
| discharge3_max      = {{convert|19,700|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River at Fort Simpson&quot;/&gt;
}}

'''ميڪينزي درياءُ''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: Fleuve (de) Mackenzie؛ سليوي ٻولي: Deh-Cho [tèh tʃʰò]، جنهن جو لفظي مطلب آهي وڏو درياءُ؛ انوويالڪٽن ٻولي: Kuukpak [kuːkpɑk]، جنهن جو لفظي مطلب آهي عظيم درياءُ) [[ڪينيڊا]] جي بوريل (شمالي) ٻيلن ۽ [[ٽنڊرا]] واري علائقي ۾ واقع هڪ درياءُ آهي. هي درياءُ، سليو (Slave)، پيس (Peace) ۽ فنلي (Finlay) دريائن سان گڏجي ڪينيڊا جو سڀ کان ڊگهو دريائي نظام ٺاهي ٿو ۽ [[مسيسپي ندي|مسيسپي]] کان پوءِ [[اتر آمريڪا]] جو ٻيو نمبر وڏو پاڻي [[نيڪال جو طاس|نيڪال وارو نظام]] (ڊرينيج بيسن) آهي.  

ميڪينزي درياءُ مڪمل طور تي ڪينيڊا جي ”نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز“ (&lt;small&gt;Northwest Territories&lt;/small&gt;) واري علائقي ۾ ٻيلن ۽ ٽنڊرا واري وسيع پر گهٽ آباديءَ واري خطي مان وهي ٿو، جيتوڻيڪ ان جون ڪيتريون ئي شاخون ڪينيڊا جي پنجن ٻين صوبن ۽ علائقن تائين ڦهليل آهن. هن درياءُ جي مکيه وهڪري جي ڊيگهه &lt;small&gt;1,738&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;1,080&lt;/small&gt; ميل) آهي؛ اهو ”گريٽ سليو ليڪ“ (&lt;small&gt;Great Slave Lake&lt;/small&gt;) کان اتر-اتر اولهه طرف وهي [[آرڪٽڪ سمنڊ]] (&lt;small&gt;Arctic Ocean&lt;/small&gt;) ۾ ڪري ٿو، جتي ان جي مُنهن وٽ هڪ وڏو ڊيلٽا ٺهي ٿو. ان جو وسيع پاڻي گڏ ڪرڻ وارو علائقو (واٽر شيڊ) ڪينيڊا جي تقريبن 20 سيڪڙو حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot;&gt;{{Cite book|title=Natural Wonders of the World|publisher=Reader's Digest Association|year=1980|isbn=978-0-89577-087-5|editor-last=Scheffel|editor-first=Richard L.|location=United States of America|page=220|editor-last2=Wernet|editor-first2=Susan J.}}&lt;/ref&gt; هي اتر آمريڪا مان آرڪٽڪ سمنڊ ۾ وهندڙ سڀ کان وڏو درياءُ آهي ۽ پنهنجي شاخن سميت ان جي ڪل ڊيگهه 4,241 ڪلوميٽر (2,635 ميل) آهي، جنهن سان اهو دنيا جو 13هون نمبر ڊگهو دريائي نظام ۽ 12هون نمبر وڏو پاڻي نيڪال وارو نظام بڻجي ٿو.&lt;ref name=&quot;riversofcanada&quot; /&gt;

ميڪينزي درياءُ جو بنيادي سرچشمو (شروعاتي هنڌ) برٽش ڪولمبيا جي اترئين اندروني علائقي ۾ واقع ”ٿوٽاڊي ڍنڍ“ (Thutade Lake) آهي. اهو مڃيو وڃي ٿو ته ميڪينزي وادي اهو رستو هو جنهن تان 10 هزار سالن کان به وڌيڪ عرصو اڳ ايشيا کان اتر آمريڪا ڏانهن انساني لڏپلاڻ جي شروعاتي دور ۾ قديم ماڻهن سفر ڪيو هو، جيتوڻيڪ ان بابت ثبوت گهٽ ملن ٿا. انوويالويت (Inuvialuit)، گويچن (Gwich'in) ۽ ٻيا مقامي ماڻهو هزارين سالن کان هن درياءُ جي ڪناري آباد رهيا آهن. هن درياءُ شروعاتي يورپي ڳولا ڪندڙن لاءِ ڪينيڊا جي اترئين اندروني علائقي تائين پهچڻ جو مکيه رستو فراهم ڪيو. 

درياءُ جي ڪناري اقتصادي ترقي محدود رهي آهي. 19هين صديءَ دوران، جانورن جي کلن (&lt;small&gt;fur&lt;/small&gt;) جي واپار هڪ منافعي بخش ڪاروبار بڻجي ويو، پر سخت موسم ان تي اثرانداز ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Mackenzie-River |title=Mackenzie River |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|date=18 October 2019|first=J. Lewis |last=Robinson}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;1920&lt;/small&gt;ع واري ڏهاڪي ۾ نارمن ويلز (&lt;small&gt;Norman Wells&lt;/small&gt;) ۾ تيل جي دريافت ميڪينزي وادي ۾ صنعتي دور جي شروعات ڪئي. هن علائقي (بيسن) جي اوڀر ۽ ڏکڻ وارن ڪنارن تي ڌاتوي معدنيات مليون آهن؛ انهن ۾ يورينيم، سون، ليڊ، ۽ زنڪ شامل آهن. ڏکڻ ۾ زراعت عام رهي ٿي، خاص طور تي پيس درياءَ جي علائقي ۾. درياءَ جي مختلف شاخن ۽ مٿي وارن پاڻين کي هائيڊرو اليڪٽرڪٽي جي پيداوار، ٻوڏ ڪنٽرول ۽ آبپاشي لاءِ ترقي ڏني وئي آهي.
==حوالا==
{{حوالا}}

==links==
[[زمرو:ميڪينزي درياھه]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]]</text>
      <sha1>b7wknfuuwgmmlyclv97cwroy11gvkom</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417194</id>
      <parentid>417193</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:35:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>417194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12213" sha1="og6ujyzaojq5td8e4lo4vp6a66zvmbo" xml:space="preserve">{{short description|Largest river system in Canada}}
{{Distinguish|McKenzie River (disambiguation){{!}}McKenzie River}}
{{Infobox river
| name                = Mackenzie River
| native_name         = 
| native_name_lang    = 
| other_name          = [[French language|French]]: Le fleuve Mackenzie, [[Slavey language|Slavey]]: Deh-Cho, [[Gwich'in language|Gwich'in]]: Nagwichoonjik, [[Inuvialuktun]]: Kuukpak, [[Michif]]: Grande Rivière
| etymology           = [[Alexander Mackenzie (explorer)|Alexander Mackenzie]], explorer
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image               = Mackenzie_from-east.jpg
| image_caption       = The Mackenzie River in August 2009
| map                 = Mackenzie River basin map.png
| map_size            = 
| map_caption         = Map of the Mackenzie River watershed
| pushpin_map         = 
| pushpin_map_size    = 
| pushpin_caption     = 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1   = Country
| subdivision_name1   = Canada
| subdivision_type2   = [[Provinces and territories of Canada|Territories]]
| subdivision_name2   = {{hlist|[[Northwest Territories]]|[[Yukon]]}}
| subdivision_type3   = 
| subdivision_name3   = 
| subdivision_type4   = 
| subdivision_name4   = 
| subdivision_type5   = Cities
| subdivision_name5   = {{hlist|[[Fort Providence, Northwest Territories|Fort Providence]]|[[Fort Simpson, Northwest Territories|Fort Simpson]]|[[Wrigley, Northwest Territories|Wrigley]]|[[Tulita, Northwest Territories|Tulita]]|[[Norman Wells, Northwest Territories|Norman Wells]]|[[Fort Good Hope, Northwest Territories|Fort Good Hope]]|[[Tsiigehtchic, Northwest Territories|Tsiigehtchic]]|[[Inuvik, Northwest Territories|Inuvik]]}}
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length              = {{convert|4,241|km|mi|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.geologypage.com/2014/05/mackenzie-river.html|title=Mackenzie River|date=25 May 2014 }}&lt;/ref&gt;
| width_min           = {{convert|500|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie River topographic map&quot;&gt;{{Cite web|url=https://en-us.topographic-map.com/|title=Free topographic maps, elevation, terrain|website=Topographic maps}}&lt;/ref&gt;
| width_avg           = {{convert|1,600|m|abbr=on}} to {{convert|3,200|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River, Canada&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mackenzie-River|title=Mackenzie River &amp;#124; river, Canada &amp;#124; Britannica|website=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt;
| width_max           = {{convert|6,000|m|abbr=on}} to {{convert|7,000|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River topographic map&quot;/&gt;
| depth_min           = 
| depth_avg           = {{convert|8|m|abbr=on}} to {{convert|9|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;
| depth_max           = {{convert|40|m|abbr=on}} to {{convert|45|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie River topographic map&quot;/&gt;
| discharge1_location = Mackenzie Delta, [[Beaufort Sea]], Canada
| discharge1_avg      = (Period of data: 1948-1988){{convert|10,338|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.arctic.noaa.gov/|title=Arctic Program &gt; Home|website=www.arctic.noaa.gov}}&lt;/ref&gt;

(Period of data: 1984-2018){{convert|310|km3/year|m3/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;/&gt;

(Period of data: 1973-2011){{convert|10,300|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yang |first1=Daqing |last2=Shi |first2=Xiaogang |last3=Marsh |first3=Philip |title=Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011 |journal=Quaternary International |date=4 September 2015 |volume=380-381 |pages=159–168 |doi=10.1016/j.quaint.2014.09.023 |bibcode=2015QuInt.380..159Y |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;

{{convert|9,910|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt; to {{convert|12,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Panagiotopoulos |first1=Christos |last2=Sempéré |first2=Richard |last3=Jacq |first3=Violaine |last4=Charrière |first4=Bruno |title=Composition and distribution of dissolved carbohydrates in the Beaufort Sea Mackenzie margin (Arctic Ocean) |journal=Marine Chemistry |date=20 November 2014 |volume=166 |pages=92–102 |doi=10.1016/j.marchem.2014.09.004 |bibcode=2014MarCh.166...92P |s2cid=128646221 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01057507/file/Pana%20et%20al.%2C%202014-HAL.pdf }}&lt;/ref&gt;
&lt;!----------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1             = [[Great Slave Lake]]
| source1_location    = [[Fort Providence, Northwest Territories|Fort Providence]]
| source1_coordinates = {{coord|61|12|15|N|117|22|31|W|display=inline}}
| source1_elevation   = {{convert|156|m|abbr=on}}
| source2             = Most distant source of the Mackenzie–Slave–Peace–Finlay–Thutade system
| source2_location    = Headwater of Thutade Creek: a glacier snout on the south-west slopes of Alma Peak.
| source2_coordinates = {{coord|56|44|53|N|127|30|38|W|display=inline}}
| source2_elevation   = {{convert|1,990|m|abbr=on}}
| mouth               = [[Arctic Ocean]]
| mouth_location      = [[Beaufort Sea]], [[Inuvik Region]]
| mouth_coordinates   = {{coord|68|56|23|N|136|10|22|W|display=inline,title}}
| mouth_elevation     = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression         = 
| river_system        = 
| basin_size          = {{convert|1,783,912|km2|mi2|abbr=on}} to {{convert|1,805,200|km2|mi2|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie River, Canada&quot;/&gt;
| tributaries_left    = [[Liard River]], [[Keele River]], [[Arctic Red River]], [[Peel River (Canada)|Peel River]]
| tributaries_right   = [[Great Bear River]]
| custom_label        = 
| custom_data         = 
| extra               = 
| image_size          = 250
| discharge2_location = [[Tsiigehtchic]] (Arctic Red - Basin size: {{convert|1,680,000|km2|abbr=on}} to {{convert|1,717,754|km2|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;/&gt;)
| discharge2_min      = {{convert|2,180|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Yang |first1=Daqing |last2=Shi |first2=Xiaogang |last3=Marsh |first3=Philip |title=Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011 |journal=Quaternary International |date=September 2015 |volume=380-381 |pages=159–168 |doi=10.1016/j.quaint.2014.09.023 |bibcode=2015QuInt.380..159Y |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
| discharge2_avg      = 
(Period of data: 1971-2015){{convert|9,211|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;/&gt;

(Period of data: 1940-2017){{convert|288|km3/year|m3/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;/&gt;
| discharge2_max      = {{convert|35,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011&quot;/&gt;
| discharge3_location = [[Fort Simpson]] (Basin size: {{convert|1,270,000|km2|mi2|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River at Fort Simpson&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.r-arcticnet.sr.unh.edu/v4.0/ViewPoint.pl?Point=3622|title=MACKENZIE RIVER AT FORT SIMPSON|website=www.r-arcticnet.sr.unh.edu}}&lt;/ref&gt;
| discharge3_min      = {{convert|1,590|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River at Fort Simpson&quot;/&gt;
| discharge3_avg      = (Period of data: 1938-2000) {{convert|6,768.85|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River at Fort Simpson&quot;/&gt;
| discharge3_max      = {{convert|19,700|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River at Fort Simpson&quot;/&gt;
}}

'''ميڪينزي درياءُ''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: Fleuve (de) Mackenzie؛ سليوي ٻولي: Deh-Cho [tèh tʃʰò]، جنهن جو لفظي مطلب آهي وڏو درياءُ؛ انوويالڪٽن ٻولي: Kuukpak [kuːkpɑk]، جنهن جو لفظي مطلب آهي عظيم درياءُ) [[ڪينيڊا]] جي بوريل (شمالي) ٻيلن ۽ [[ٽنڊرا]] واري علائقي ۾ واقع هڪ درياءُ آهي. هي درياءُ، سليو (Slave)، پيس (Peace) ۽ فنلي (Finlay) دريائن سان گڏجي ڪينيڊا جو سڀ کان ڊگهو دريائي نظام ٺاهي ٿو ۽ [[مسيسپي ندي|مسيسپي]] کان پوءِ [[اتر آمريڪا]] جو ٻيو نمبر وڏو پاڻي [[نيڪال جو طاس|نيڪال وارو نظام]] (ڊرينيج بيسن) آهي.  

ميڪينزي درياءُ مڪمل طور تي ڪينيڊا جي ”نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز“ (&lt;small&gt;Northwest Territories&lt;/small&gt;) واري علائقي ۾ ٻيلن ۽ ٽنڊرا واري وسيع پر گهٽ آباديءَ واري خطي مان وهي ٿو، جيتوڻيڪ ان جون ڪيتريون ئي شاخون ڪينيڊا جي پنجن ٻين صوبن ۽ علائقن تائين ڦهليل آهن. هن درياءُ جي مکيه وهڪري جي ڊيگهه &lt;small&gt;1,738&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;1,080&lt;/small&gt; ميل) آهي؛ اهو ”گريٽ سليو ليڪ“ (&lt;small&gt;Great Slave Lake&lt;/small&gt;) کان اتر-اتر اولهه طرف وهي [[آرڪٽڪ سمنڊ]] (&lt;small&gt;Arctic Ocean&lt;/small&gt;) ۾ ڪري ٿو، جتي ان جي مُنهن وٽ هڪ وڏو ڊيلٽا ٺهي ٿو. ان جو وسيع پاڻي گڏ ڪرڻ وارو علائقو (واٽر شيڊ) ڪينيڊا جي تقريبن 20 سيڪڙو حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot;&gt;{{Cite book|title=Natural Wonders of the World|publisher=Reader's Digest Association|year=1980|isbn=978-0-89577-087-5|editor-last=Scheffel|editor-first=Richard L.|location=United States of America|page=220|editor-last2=Wernet|editor-first2=Susan J.}}&lt;/ref&gt; هي اتر آمريڪا مان آرڪٽڪ سمنڊ ۾ وهندڙ سڀ کان وڏو درياءُ آهي ۽ پنهنجي شاخن سميت ان جي ڪل ڊيگهه 4,241 ڪلوميٽر (2,635 ميل) آهي، جنهن سان اهو دنيا جو 13هون نمبر ڊگهو دريائي نظام ۽ 12هون نمبر وڏو پاڻي نيڪال وارو نظام بڻجي ٿو.&lt;ref name=&quot;riversofcanada&quot; /&gt;

ميڪينزي درياءُ جو بنيادي سرچشمو (شروعاتي هنڌ) برٽش ڪولمبيا جي اترئين اندروني علائقي ۾ واقع ”ٿوٽاڊي ڍنڍ“ (Thutade Lake) آهي. اهو مڃيو وڃي ٿو ته ميڪينزي وادي اهو رستو هو جنهن تان 10 هزار سالن کان به وڌيڪ عرصو اڳ ايشيا کان اتر آمريڪا ڏانهن انساني لڏپلاڻ جي شروعاتي دور ۾ قديم ماڻهن سفر ڪيو هو، جيتوڻيڪ ان بابت ثبوت گهٽ ملن ٿا. انوويالويت (Inuvialuit)، گويچن (Gwich'in) ۽ ٻيا مقامي ماڻهو هزارين سالن کان هن درياءُ جي ڪناري آباد رهيا آهن. هن درياءُ شروعاتي يورپي ڳولا ڪندڙن لاءِ ڪينيڊا جي اترئين اندروني علائقي تائين پهچڻ جو مکيه رستو فراهم ڪيو. 

درياءُ جي ڪناري اقتصادي ترقي محدود رهي آهي. 19هين صديءَ دوران، جانورن جي کلن (&lt;small&gt;fur&lt;/small&gt;) جي واپار هڪ منافعي بخش ڪاروبار بڻجي ويو، پر سخت موسم ان تي اثرانداز ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Mackenzie-River |title=Mackenzie River |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|date=18 October 2019|first=J. Lewis |last=Robinson}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;1920&lt;/small&gt;ع واري ڏهاڪي ۾ نارمن ويلز (&lt;small&gt;Norman Wells&lt;/small&gt;) ۾ تيل جي دريافت ميڪينزي وادي ۾ صنعتي دور جي شروعات ڪئي. هن علائقي (بيسن) جي اوڀر ۽ ڏکڻ وارن ڪنارن تي ڌاتوي معدنيات مليون آهن؛ انهن ۾ يورينيم، سون، ليڊ، ۽ زنڪ شامل آهن. ڏکڻ ۾ زراعت عام رهي ٿي، خاص طور تي پيس درياءَ جي علائقي ۾. درياءَ جي مختلف شاخن ۽ مٿي وارن پاڻين کي هائيڊرو اليڪٽرڪٽي جي پيداوار، ٻوڏ ڪنٽرول ۽ آبپاشي لاءِ ترقي ڏني وئي آهي.
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:ميڪينزي درياھه]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]]</text>
      <sha1>og6ujyzaojq5td8e4lo4vp6a66zvmbo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417195</id>
      <parentid>417194</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:38:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>417195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13160" sha1="hp4ayk3vuyramhnbjxh4lk2xz7xf4oq" xml:space="preserve">{{short description|Largest river system in Canada}}
{{Distinguish|McKenzie River (disambiguation){{!}}McKenzie River}}
{{Infobox river
| name                = Mackenzie River
| native_name         = 
| native_name_lang    = 
| other_name          = [[French language|French]]: Le fleuve Mackenzie, [[Slavey language|Slavey]]: Deh-Cho, [[Gwich'in language|Gwich'in]]: Nagwichoonjik, [[Inuvialuktun]]: Kuukpak, [[Michif]]: Grande Rivière
| etymology           = [[Alexander Mackenzie (explorer)|Alexander Mackenzie]], explorer
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image               = Mackenzie_from-east.jpg
| image_caption       = The Mackenzie River in August 2009
| map                 = Mackenzie River basin map.png
| map_size            = 
| map_caption         = Map of the Mackenzie River watershed
| pushpin_map         = 
| pushpin_map_size    = 
| pushpin_caption     = 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1   = Country
| subdivision_name1   = Canada
| subdivision_type2   = [[Provinces and territories of Canada|Territories]]
| subdivision_name2   = {{hlist|[[Northwest Territories]]|[[Yukon]]}}
| subdivision_type3   = 
| subdivision_name3   = 
| subdivision_type4   = 
| subdivision_name4   = 
| subdivision_type5   = Cities
| subdivision_name5   = {{hlist|[[Fort Providence, Northwest Territories|Fort Providence]]|[[Fort Simpson, Northwest Territories|Fort Simpson]]|[[Wrigley, Northwest Territories|Wrigley]]|[[Tulita, Northwest Territories|Tulita]]|[[Norman Wells, Northwest Territories|Norman Wells]]|[[Fort Good Hope, Northwest Territories|Fort Good Hope]]|[[Tsiigehtchic, Northwest Territories|Tsiigehtchic]]|[[Inuvik, Northwest Territories|Inuvik]]}}
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length              = {{convert|4,241|km|mi|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.geologypage.com/2014/05/mackenzie-river.html|title=Mackenzie River|date=25 May 2014 }}&lt;/ref&gt;
| width_min           = {{convert|500|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie River topographic map&quot;&gt;{{Cite web|url=https://en-us.topographic-map.com/|title=Free topographic maps, elevation, terrain|website=Topographic maps}}&lt;/ref&gt;
| width_avg           = {{convert|1,600|m|abbr=on}} to {{convert|3,200|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River, Canada&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mackenzie-River|title=Mackenzie River &amp;#124; river, Canada &amp;#124; Britannica|website=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt;
| width_max           = {{convert|6,000|m|abbr=on}} to {{convert|7,000|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River topographic map&quot;/&gt;
| depth_min           = 
| depth_avg           = {{convert|8|m|abbr=on}} to {{convert|9|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;
| depth_max           = {{convert|40|m|abbr=on}} to {{convert|45|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie River topographic map&quot;/&gt;
| discharge1_location = Mackenzie Delta, [[Beaufort Sea]], Canada
| discharge1_avg      = (Period of data: 1948-1988){{convert|10,338|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.arctic.noaa.gov/|title=Arctic Program &gt; Home|website=www.arctic.noaa.gov}}&lt;/ref&gt;

(Period of data: 1984-2018){{convert|310|km3/year|m3/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;/&gt;

(Period of data: 1973-2011){{convert|10,300|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yang |first1=Daqing |last2=Shi |first2=Xiaogang |last3=Marsh |first3=Philip |title=Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011 |journal=Quaternary International |date=4 September 2015 |volume=380-381 |pages=159–168 |doi=10.1016/j.quaint.2014.09.023 |bibcode=2015QuInt.380..159Y |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;

{{convert|9,910|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt; to {{convert|12,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Panagiotopoulos |first1=Christos |last2=Sempéré |first2=Richard |last3=Jacq |first3=Violaine |last4=Charrière |first4=Bruno |title=Composition and distribution of dissolved carbohydrates in the Beaufort Sea Mackenzie margin (Arctic Ocean) |journal=Marine Chemistry |date=20 November 2014 |volume=166 |pages=92–102 |doi=10.1016/j.marchem.2014.09.004 |bibcode=2014MarCh.166...92P |s2cid=128646221 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01057507/file/Pana%20et%20al.%2C%202014-HAL.pdf }}&lt;/ref&gt;
&lt;!----------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1             = [[Great Slave Lake]]
| source1_location    = [[Fort Providence, Northwest Territories|Fort Providence]]
| source1_coordinates = {{coord|61|12|15|N|117|22|31|W|display=inline}}
| source1_elevation   = {{convert|156|m|abbr=on}}
| source2             = Most distant source of the Mackenzie–Slave–Peace–Finlay–Thutade system
| source2_location    = Headwater of Thutade Creek: a glacier snout on the south-west slopes of Alma Peak.
| source2_coordinates = {{coord|56|44|53|N|127|30|38|W|display=inline}}
| source2_elevation   = {{convert|1,990|m|abbr=on}}
| mouth               = [[Arctic Ocean]]
| mouth_location      = [[Beaufort Sea]], [[Inuvik Region]]
| mouth_coordinates   = {{coord|68|56|23|N|136|10|22|W|display=inline,title}}
| mouth_elevation     = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression         = 
| river_system        = 
| basin_size          = {{convert|1,783,912|km2|mi2|abbr=on}} to {{convert|1,805,200|km2|mi2|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie River, Canada&quot;/&gt;
| tributaries_left    = [[Liard River]], [[Keele River]], [[Arctic Red River]], [[Peel River (Canada)|Peel River]]
| tributaries_right   = [[Great Bear River]]
| custom_label        = 
| custom_data         = 
| extra               = 
| image_size          = 250
| discharge2_location = [[Tsiigehtchic]] (Arctic Red - Basin size: {{convert|1,680,000|km2|abbr=on}} to {{convert|1,717,754|km2|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;/&gt;)
| discharge2_min      = {{convert|2,180|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Yang |first1=Daqing |last2=Shi |first2=Xiaogang |last3=Marsh |first3=Philip |title=Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011 |journal=Quaternary International |date=September 2015 |volume=380-381 |pages=159–168 |doi=10.1016/j.quaint.2014.09.023 |bibcode=2015QuInt.380..159Y |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
| discharge2_avg      = 
(Period of data: 1971-2015){{convert|9,211|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;/&gt;

(Period of data: 1940-2017){{convert|288|km3/year|m3/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;/&gt;
| discharge2_max      = {{convert|35,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011&quot;/&gt;
| discharge3_location = [[Fort Simpson]] (Basin size: {{convert|1,270,000|km2|mi2|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River at Fort Simpson&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.r-arcticnet.sr.unh.edu/v4.0/ViewPoint.pl?Point=3622|title=MACKENZIE RIVER AT FORT SIMPSON|website=www.r-arcticnet.sr.unh.edu}}&lt;/ref&gt;
| discharge3_min      = {{convert|1,590|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River at Fort Simpson&quot;/&gt;
| discharge3_avg      = (Period of data: 1938-2000) {{convert|6,768.85|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River at Fort Simpson&quot;/&gt;
| discharge3_max      = {{convert|19,700|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River at Fort Simpson&quot;/&gt;
}}

'''ميڪينزي درياءُ''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: Fleuve (de) Mackenzie؛ سليوي ٻولي: Deh-Cho [tèh tʃʰò]، جنهن جو لفظي مطلب آهي وڏو درياءُ؛ انوويالڪٽن ٻولي: Kuukpak [kuːkpɑk]، جنهن جو لفظي مطلب آهي عظيم درياءُ) [[ڪينيڊا]] جي بوريل (شمالي) ٻيلن ۽ [[ٽنڊرا]] واري علائقي ۾ واقع هڪ درياءُ آهي. هي درياءُ، سليو (Slave)، پيس (Peace) ۽ فنلي (Finlay) دريائن سان گڏجي ڪينيڊا جو سڀ کان ڊگهو دريائي نظام ٺاهي ٿو ۽ [[مسيسپي ندي|مسيسپي]] کان پوءِ [[اتر آمريڪا]] جو ٻيو نمبر وڏو پاڻي [[نيڪال جو طاس|نيڪال وارو نظام]] (ڊرينيج بيسن) آهي.  

ميڪينزي درياءُ مڪمل طور تي ڪينيڊا جي ”نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز“ (&lt;small&gt;Northwest Territories&lt;/small&gt;) واري علائقي ۾ ٻيلن ۽ ٽنڊرا واري وسيع پر گهٽ آباديءَ واري خطي مان وهي ٿو، جيتوڻيڪ ان جون ڪيتريون ئي شاخون ڪينيڊا جي پنجن ٻين صوبن ۽ علائقن تائين ڦهليل آهن. هن درياءُ جي مکيه وهڪري جي ڊيگهه &lt;small&gt;1,738&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;1,080&lt;/small&gt; ميل) آهي؛ اهو ”گريٽ سليو ليڪ“ (&lt;small&gt;Great Slave Lake&lt;/small&gt;) کان اتر-اتر اولهه طرف وهي [[آرڪٽڪ سمنڊ]] (&lt;small&gt;Arctic Ocean&lt;/small&gt;) ۾ ڪري ٿو، جتي ان جي مُنهن وٽ هڪ وڏو ڊيلٽا ٺهي ٿو. ان جو وسيع پاڻي گڏ ڪرڻ وارو علائقو (واٽر شيڊ) ڪينيڊا جي تقريبن 20 سيڪڙو حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot;&gt;{{Cite book|title=Natural Wonders of the World|publisher=Reader's Digest Association|year=1980|isbn=978-0-89577-087-5|editor-last=Scheffel|editor-first=Richard L.|location=United States of America|page=220|editor-last2=Wernet|editor-first2=Susan J.}}&lt;/ref&gt; هي اتر آمريڪا مان آرڪٽڪ سمنڊ ۾ وهندڙ سڀ کان وڏو درياءُ آهي ۽ پنهنجي شاخن سميت ان جي ڪل ڊيگهه 4,241 ڪلوميٽر (2,635 ميل) آهي، جنهن سان اهو دنيا جو 13هون نمبر ڊگهو دريائي نظام ۽ 12هون نمبر وڏو پاڻي نيڪال وارو نظام بڻجي ٿو.&lt;ref name=&quot;riversofcanada&quot; /&gt;

ميڪينزي درياءُ جو بنيادي سرچشمو (شروعاتي هنڌ) برٽش ڪولمبيا جي اترئين اندروني علائقي ۾ واقع ”ٿوٽاڊي ڍنڍ“ (Thutade Lake) آهي. اهو مڃيو وڃي ٿو ته ميڪينزي وادي اهو رستو هو جنهن تان 10 هزار سالن کان به وڌيڪ عرصو اڳ ايشيا کان اتر آمريڪا ڏانهن انساني لڏپلاڻ جي شروعاتي دور ۾ قديم ماڻهن سفر ڪيو هو، جيتوڻيڪ ان بابت ثبوت گهٽ ملن ٿا. انوويالويت (Inuvialuit)، گويچن (Gwich'in) ۽ ٻيا مقامي ماڻهو هزارين سالن کان هن درياءُ جي ڪناري آباد رهيا آهن. هن درياءُ شروعاتي يورپي ڳولا ڪندڙن لاءِ ڪينيڊا جي اترئين اندروني علائقي تائين پهچڻ جو مکيه رستو فراهم ڪيو. 

درياءُ جي ڪناري اقتصادي ترقي محدود رهي آهي. 19هين صديءَ دوران، جانورن جي کلن (&lt;small&gt;fur&lt;/small&gt;) جي واپار هڪ منافعي بخش ڪاروبار بڻجي ويو، پر سخت موسم ان تي اثرانداز ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Mackenzie-River |title=Mackenzie River |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|date=18 October 2019|first=J. Lewis |last=Robinson}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;1920&lt;/small&gt;ع واري ڏهاڪي ۾ نارمن ويلز (&lt;small&gt;Norman Wells&lt;/small&gt;) ۾ تيل جي دريافت ميڪينزي وادي ۾ صنعتي دور جي شروعات ڪئي. هن علائقي (بيسن) جي اوڀر ۽ ڏکڻ وارن ڪنارن تي ڌاتوي معدنيات مليون آهن؛ انهن ۾ يورينيم، سون، ليڊ، ۽ زنڪ شامل آهن. ڏکڻ ۾ زراعت عام رهي ٿي، خاص طور تي پيس درياءَ جي علائقي ۾. درياءَ جي مختلف شاخن ۽ مٿي وارن پاڻين کي هائيڊرو اليڪٽرڪٽي جي پيداوار، ٻوڏ ڪنٽرول ۽ آبپاشي لاءِ ترقي ڏني وئي آهي.
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{commons category|Mackenzie River}}
{{EB1911 poster|Mackenzie}}
*[https://web.archive.org/web/20050406111926/http://earthtrends.wri.org/maps_spatial/maps_detail_static.cfm?map_select=387&amp;theme=2 Information and a map of the Mackenzie's watershed]
*[https://web.archive.org/web/20100920052115/http://www.ccge.org/resources/rivers_of_canada/mackenzie_river/default.asp Canadian Council for Geographic Education page with a series of articles on the history of the Mackenzie River].
*[https://web.archive.org/web/20060507193034/http://atlas.gc.ca/site/english/learningresources/facts/rivers.html#arctic Atlas of Canada's page devoted to Arctic rivers of Canada].
*[https://www.usask.ca/geography/MAGS/Data/discharge/discharge_e.html MAGS: Daily Discharge Measurements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928093331/https://www.usask.ca/geography/MAGS/Data/discharge/discharge_e.html |date=28 September 2020 }}.

{{Authority control}}

[[زمرو:ميڪينزي درياھه]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]]</text>
      <sha1>hp4ayk3vuyramhnbjxh4lk2xz7xf4oq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417196</id>
      <parentid>417195</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:41:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>417196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13578" sha1="08h0h0ggpnkogry4sspgy6y0s36ynfa" xml:space="preserve">{{short description|Largest river system in Canada}}
{{Distinguish|McKenzie River (disambiguation){{!}}McKenzie River}}
{{Infobox river
| name                = Mackenzie River
| native_name         = 
| native_name_lang    = 
| other_name          = [[French language|French]]: Le fleuve Mackenzie, [[Slavey language|Slavey]]: Deh-Cho, [[Gwich'in language|Gwich'in]]: Nagwichoonjik, [[Inuvialuktun]]: Kuukpak, [[Michif]]: Grande Rivière
| etymology           = [[Alexander Mackenzie (explorer)|Alexander Mackenzie]], explorer
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image               = Mackenzie_from-east.jpg
| image_caption       = The Mackenzie River in August 2009
| map                 = Mackenzie River basin map.png
| map_size            = 
| map_caption         = Map of the Mackenzie River watershed
| pushpin_map         = 
| pushpin_map_size    = 
| pushpin_caption     = 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1   = Country
| subdivision_name1   = Canada
| subdivision_type2   = [[Provinces and territories of Canada|Territories]]
| subdivision_name2   = {{hlist|[[Northwest Territories]]|[[Yukon]]}}
| subdivision_type3   = 
| subdivision_name3   = 
| subdivision_type4   = 
| subdivision_name4   = 
| subdivision_type5   = Cities
| subdivision_name5   = {{hlist|[[Fort Providence, Northwest Territories|Fort Providence]]|[[Fort Simpson, Northwest Territories|Fort Simpson]]|[[Wrigley, Northwest Territories|Wrigley]]|[[Tulita, Northwest Territories|Tulita]]|[[Norman Wells, Northwest Territories|Norman Wells]]|[[Fort Good Hope, Northwest Territories|Fort Good Hope]]|[[Tsiigehtchic, Northwest Territories|Tsiigehtchic]]|[[Inuvik, Northwest Territories|Inuvik]]}}
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length              = {{convert|4,241|km|mi|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.geologypage.com/2014/05/mackenzie-river.html|title=Mackenzie River|date=25 May 2014 }}&lt;/ref&gt;
| width_min           = {{convert|500|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie River topographic map&quot;&gt;{{Cite web|url=https://en-us.topographic-map.com/|title=Free topographic maps, elevation, terrain|website=Topographic maps}}&lt;/ref&gt;
| width_avg           = {{convert|1,600|m|abbr=on}} to {{convert|3,200|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River, Canada&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mackenzie-River|title=Mackenzie River &amp;#124; river, Canada &amp;#124; Britannica|website=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt;
| width_max           = {{convert|6,000|m|abbr=on}} to {{convert|7,000|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River topographic map&quot;/&gt;
| depth_min           = 
| depth_avg           = {{convert|8|m|abbr=on}} to {{convert|9|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;
| depth_max           = {{convert|40|m|abbr=on}} to {{convert|45|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie River topographic map&quot;/&gt;
| discharge1_location = Mackenzie Delta, [[Beaufort Sea]], Canada
| discharge1_avg      = (Period of data: 1948-1988){{convert|10,338|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.arctic.noaa.gov/|title=Arctic Program &gt; Home|website=www.arctic.noaa.gov}}&lt;/ref&gt;

(Period of data: 1984-2018){{convert|310|km3/year|m3/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;/&gt;

(Period of data: 1973-2011){{convert|10,300|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yang |first1=Daqing |last2=Shi |first2=Xiaogang |last3=Marsh |first3=Philip |title=Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011 |journal=Quaternary International |date=4 September 2015 |volume=380-381 |pages=159–168 |doi=10.1016/j.quaint.2014.09.023 |bibcode=2015QuInt.380..159Y |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;

{{convert|9,910|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt; to {{convert|12,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Panagiotopoulos |first1=Christos |last2=Sempéré |first2=Richard |last3=Jacq |first3=Violaine |last4=Charrière |first4=Bruno |title=Composition and distribution of dissolved carbohydrates in the Beaufort Sea Mackenzie margin (Arctic Ocean) |journal=Marine Chemistry |date=20 November 2014 |volume=166 |pages=92–102 |doi=10.1016/j.marchem.2014.09.004 |bibcode=2014MarCh.166...92P |s2cid=128646221 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01057507/file/Pana%20et%20al.%2C%202014-HAL.pdf }}&lt;/ref&gt;
&lt;!----------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1             = [[Great Slave Lake]]
| source1_location    = [[Fort Providence, Northwest Territories|Fort Providence]]
| source1_coordinates = {{coord|61|12|15|N|117|22|31|W|display=inline}}
| source1_elevation   = {{convert|156|m|abbr=on}}
| source2             = Most distant source of the Mackenzie–Slave–Peace–Finlay–Thutade system
| source2_location    = Headwater of Thutade Creek: a glacier snout on the south-west slopes of Alma Peak.
| source2_coordinates = {{coord|56|44|53|N|127|30|38|W|display=inline}}
| source2_elevation   = {{convert|1,990|m|abbr=on}}
| mouth               = [[Arctic Ocean]]
| mouth_location      = [[Beaufort Sea]], [[Inuvik Region]]
| mouth_coordinates   = {{coord|68|56|23|N|136|10|22|W|display=inline,title}}
| mouth_elevation     = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression         = 
| river_system        = 
| basin_size          = {{convert|1,783,912|km2|mi2|abbr=on}} to {{convert|1,805,200|km2|mi2|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie River, Canada&quot;/&gt;
| tributaries_left    = [[Liard River]], [[Keele River]], [[Arctic Red River]], [[Peel River (Canada)|Peel River]]
| tributaries_right   = [[Great Bear River]]
| custom_label        = 
| custom_data         = 
| extra               = 
| image_size          = 250
| discharge2_location = [[Tsiigehtchic]] (Arctic Red - Basin size: {{convert|1,680,000|km2|abbr=on}} to {{convert|1,717,754|km2|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;/&gt;)
| discharge2_min      = {{convert|2,180|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Yang |first1=Daqing |last2=Shi |first2=Xiaogang |last3=Marsh |first3=Philip |title=Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011 |journal=Quaternary International |date=September 2015 |volume=380-381 |pages=159–168 |doi=10.1016/j.quaint.2014.09.023 |bibcode=2015QuInt.380..159Y |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
| discharge2_avg      = 
(Period of data: 1971-2015){{convert|9,211|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;/&gt;

(Period of data: 1940-2017){{convert|288|km3/year|m3/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;/&gt;
| discharge2_max      = {{convert|35,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011&quot;/&gt;
| discharge3_location = [[Fort Simpson]] (Basin size: {{convert|1,270,000|km2|mi2|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River at Fort Simpson&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.r-arcticnet.sr.unh.edu/v4.0/ViewPoint.pl?Point=3622|title=MACKENZIE RIVER AT FORT SIMPSON|website=www.r-arcticnet.sr.unh.edu}}&lt;/ref&gt;
| discharge3_min      = {{convert|1,590|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River at Fort Simpson&quot;/&gt;
| discharge3_avg      = (Period of data: 1938-2000) {{convert|6,768.85|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River at Fort Simpson&quot;/&gt;
| discharge3_max      = {{convert|19,700|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River at Fort Simpson&quot;/&gt;
}}

'''ميڪينزي درياءُ''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: Fleuve (de) Mackenzie؛ سليوي ٻولي: Deh-Cho [tèh tʃʰò]، جنهن جو لفظي مطلب آهي وڏو درياءُ؛ انوويالڪٽن ٻولي: Kuukpak [kuːkpɑk]، جنهن جو لفظي مطلب آهي عظيم درياءُ) [[ڪينيڊا]] جي بوريل (شمالي) ٻيلن ۽ [[ٽنڊرا]] واري علائقي ۾ واقع هڪ درياءُ آهي. هي درياءُ، سليو (Slave)، پيس (Peace) ۽ فنلي (Finlay) دريائن سان گڏجي ڪينيڊا جو سڀ کان ڊگهو دريائي نظام ٺاهي ٿو ۽ [[مسيسپي ندي|مسيسپي]] کان پوءِ [[اتر آمريڪا]] جو ٻيو نمبر وڏو پاڻي [[نيڪال جو طاس|نيڪال وارو نظام]] (ڊرينيج بيسن) آهي.  

ميڪينزي درياءُ مڪمل طور تي ڪينيڊا جي ”نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز“ (&lt;small&gt;Northwest Territories&lt;/small&gt;) واري علائقي ۾ ٻيلن ۽ ٽنڊرا واري وسيع پر گهٽ آباديءَ واري خطي مان وهي ٿو، جيتوڻيڪ ان جون ڪيتريون ئي شاخون ڪينيڊا جي پنجن ٻين صوبن ۽ علائقن تائين ڦهليل آهن. هن درياءُ جي مکيه وهڪري جي ڊيگهه &lt;small&gt;1,738&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;1,080&lt;/small&gt; ميل) آهي؛ اهو ”گريٽ سليو ليڪ“ (&lt;small&gt;Great Slave Lake&lt;/small&gt;) کان اتر-اتر اولهه طرف وهي [[آرڪٽڪ سمنڊ]] (&lt;small&gt;Arctic Ocean&lt;/small&gt;) ۾ ڪري ٿو، جتي ان جي مُنهن وٽ هڪ وڏو ڊيلٽا ٺهي ٿو. ان جو وسيع پاڻي گڏ ڪرڻ وارو علائقو (واٽر شيڊ) ڪينيڊا جي تقريبن 20 سيڪڙو حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot;&gt;{{Cite book|title=Natural Wonders of the World|publisher=Reader's Digest Association|year=1980|isbn=978-0-89577-087-5|editor-last=Scheffel|editor-first=Richard L.|location=United States of America|page=220|editor-last2=Wernet|editor-first2=Susan J.}}&lt;/ref&gt; هي اتر آمريڪا مان آرڪٽڪ سمنڊ ۾ وهندڙ سڀ کان وڏو درياءُ آهي ۽ پنهنجي شاخن سميت ان جي ڪل ڊيگهه 4,241 ڪلوميٽر (2,635 ميل) آهي، جنهن سان اهو دنيا جو 13هون نمبر ڊگهو دريائي نظام ۽ 12هون نمبر وڏو پاڻي نيڪال وارو نظام بڻجي ٿو.&lt;ref name=&quot;riversofcanada&quot; /&gt;

ميڪينزي درياءُ جو بنيادي سرچشمو (شروعاتي هنڌ) برٽش ڪولمبيا جي اترئين اندروني علائقي ۾ واقع ”ٿوٽاڊي ڍنڍ“ (Thutade Lake) آهي. اهو مڃيو وڃي ٿو ته ميڪينزي وادي اهو رستو هو جنهن تان 10 هزار سالن کان به وڌيڪ عرصو اڳ ايشيا کان اتر آمريڪا ڏانهن انساني لڏپلاڻ جي شروعاتي دور ۾ قديم ماڻهن سفر ڪيو هو، جيتوڻيڪ ان بابت ثبوت گهٽ ملن ٿا. انوويالويت (Inuvialuit)، گويچن (Gwich'in) ۽ ٻيا مقامي ماڻهو هزارين سالن کان هن درياءُ جي ڪناري آباد رهيا آهن. هن درياءُ شروعاتي يورپي ڳولا ڪندڙن لاءِ ڪينيڊا جي اترئين اندروني علائقي تائين پهچڻ جو مکيه رستو فراهم ڪيو. 

درياءُ جي ڪناري اقتصادي ترقي محدود رهي آهي. 19هين صديءَ دوران، جانورن جي کلن (&lt;small&gt;fur&lt;/small&gt;) جي واپار هڪ منافعي بخش ڪاروبار بڻجي ويو، پر سخت موسم ان تي اثرانداز ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Mackenzie-River |title=Mackenzie River |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|date=18 October 2019|first=J. Lewis |last=Robinson}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;1920&lt;/small&gt;ع واري ڏهاڪي ۾ نارمن ويلز (&lt;small&gt;Norman Wells&lt;/small&gt;) ۾ تيل جي دريافت ميڪينزي وادي ۾ صنعتي دور جي شروعات ڪئي. هن علائقي (بيسن) جي اوڀر ۽ ڏکڻ وارن ڪنارن تي ڌاتوي معدنيات مليون آهن؛ انهن ۾ يورينيم، سون، ليڊ، ۽ زنڪ شامل آهن. ڏکڻ ۾ زراعت عام رهي ٿي، خاص طور تي پيس درياءَ جي علائقي ۾. درياءَ جي مختلف شاخن ۽ مٿي وارن پاڻين کي هائيڊرو اليڪٽرڪٽي جي پيداوار، ٻوڏ ڪنٽرول ۽ آبپاشي لاءِ ترقي ڏني وئي آهي.
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{commons category|Mackenzie River}}
{{EB1911 poster|Mackenzie}}
*[https://web.archive.org/web/20050406111926/http://earthtrends.wri.org/maps_spatial/maps_detail_static.cfm?map_select=387&amp;theme=2 Information and a map of the Mackenzie's watershed]
*[https://web.archive.org/web/20100920052115/http://www.ccge.org/resources/rivers_of_canada/mackenzie_river/default.asp Canadian Council for Geographic Education page with a series of articles on the history of the Mackenzie River].
*[https://web.archive.org/web/20060507193034/http://atlas.gc.ca/site/english/learningresources/facts/rivers.html#arctic Atlas of Canada's page devoted to Arctic rivers of Canada].
*[https://www.usask.ca/geography/MAGS/Data/discharge/discharge_e.html MAGS: Daily Discharge Measurements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928093331/https://www.usask.ca/geography/MAGS/Data/discharge/discharge_e.html |date=28 September 2020 }}.

{{Authority control}}

[[زمرو:ميڪينزي درياھه]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]]
[[زمرو:ميڪينزي درياھه| ]] 
[[زمرو:نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز جا درياھه]] [[زمرو:طبعي جاگرافيائي علائقا]] 
[[زمرو:طبعي جاگرافيائي علائقا]] 
[[زمرو:يوڪون جون نديون]] 
[[زمرو:IUGS جي ارضياتي ورثي وارن ماڳن جي ٻي سئو واري فهرست]] 
[[زمرو:نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز]]</text>
      <sha1>08h0h0ggpnkogry4sspgy6y0s36ynfa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417197</id>
      <parentid>417196</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:43:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13613" sha1="12zptpf7c0xp05f36rhimxsr05at53m" xml:space="preserve">{{short description|Largest river system in Canada}}
{{Distinguish|McKenzie River (disambiguation){{!}}McKenzie River}}
{{Infobox river
| name                = Mackenzie River
| native_name         = 
| native_name_lang    = 
| other_name          = [[French language|French]]: Le fleuve Mackenzie, [[Slavey language|Slavey]]: Deh-Cho, [[Gwich'in language|Gwich'in]]: Nagwichoonjik, [[Inuvialuktun]]: Kuukpak, [[Michif]]: Grande Rivière
| etymology           = [[Alexander Mackenzie (explorer)|Alexander Mackenzie]], explorer
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image               = Mackenzie_from-east.jpg
| image_caption       = The Mackenzie River in August 2009
| map                 = Mackenzie River basin map.png
| map_size            = 
| map_caption         = Map of the Mackenzie River watershed
| pushpin_map         = 
| pushpin_map_size    = 
| pushpin_caption     = 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1   = Country
| subdivision_name1   = Canada
| subdivision_type2   = [[Provinces and territories of Canada|Territories]]
| subdivision_name2   = {{hlist|[[Northwest Territories]]|[[Yukon]]}}
| subdivision_type3   = 
| subdivision_name3   = 
| subdivision_type4   = 
| subdivision_name4   = 
| subdivision_type5   = Cities
| subdivision_name5   = {{hlist|[[Fort Providence, Northwest Territories|Fort Providence]]|[[Fort Simpson, Northwest Territories|Fort Simpson]]|[[Wrigley, Northwest Territories|Wrigley]]|[[Tulita, Northwest Territories|Tulita]]|[[Norman Wells, Northwest Territories|Norman Wells]]|[[Fort Good Hope, Northwest Territories|Fort Good Hope]]|[[Tsiigehtchic, Northwest Territories|Tsiigehtchic]]|[[Inuvik, Northwest Territories|Inuvik]]}}
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length              = {{convert|4,241|km|mi|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.geologypage.com/2014/05/mackenzie-river.html|title=Mackenzie River|date=25 May 2014 }}&lt;/ref&gt;
| width_min           = {{convert|500|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie River topographic map&quot;&gt;{{Cite web|url=https://en-us.topographic-map.com/|title=Free topographic maps, elevation, terrain|website=Topographic maps}}&lt;/ref&gt;
| width_avg           = {{convert|1,600|m|abbr=on}} to {{convert|3,200|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River, Canada&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mackenzie-River|title=Mackenzie River &amp;#124; river, Canada &amp;#124; Britannica|website=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt;
| width_max           = {{convert|6,000|m|abbr=on}} to {{convert|7,000|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River topographic map&quot;/&gt;
| depth_min           = 
| depth_avg           = {{convert|8|m|abbr=on}} to {{convert|9|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;
| depth_max           = {{convert|40|m|abbr=on}} to {{convert|45|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie River topographic map&quot;/&gt;
| discharge1_location = Mackenzie Delta, [[Beaufort Sea]], Canada
| discharge1_avg      = (Period of data: 1948-1988){{convert|10,338|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.arctic.noaa.gov/|title=Arctic Program &gt; Home|website=www.arctic.noaa.gov}}&lt;/ref&gt;

(Period of data: 1984-2018){{convert|310|km3/year|m3/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;/&gt;

(Period of data: 1973-2011){{convert|10,300|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yang |first1=Daqing |last2=Shi |first2=Xiaogang |last3=Marsh |first3=Philip |title=Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011 |journal=Quaternary International |date=4 September 2015 |volume=380-381 |pages=159–168 |doi=10.1016/j.quaint.2014.09.023 |bibcode=2015QuInt.380..159Y |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;

{{convert|9,910|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt; to {{convert|12,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Panagiotopoulos |first1=Christos |last2=Sempéré |first2=Richard |last3=Jacq |first3=Violaine |last4=Charrière |first4=Bruno |title=Composition and distribution of dissolved carbohydrates in the Beaufort Sea Mackenzie margin (Arctic Ocean) |journal=Marine Chemistry |date=20 November 2014 |volume=166 |pages=92–102 |doi=10.1016/j.marchem.2014.09.004 |bibcode=2014MarCh.166...92P |s2cid=128646221 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01057507/file/Pana%20et%20al.%2C%202014-HAL.pdf }}&lt;/ref&gt;
&lt;!----------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1             = [[Great Slave Lake]]
| source1_location    = [[Fort Providence, Northwest Territories|Fort Providence]]
| source1_coordinates = {{coord|61|12|15|N|117|22|31|W|display=inline}}
| source1_elevation   = {{convert|156|m|abbr=on}}
| source2             = Most distant source of the Mackenzie–Slave–Peace–Finlay–Thutade system
| source2_location    = Headwater of Thutade Creek: a glacier snout on the south-west slopes of Alma Peak.
| source2_coordinates = {{coord|56|44|53|N|127|30|38|W|display=inline}}
| source2_elevation   = {{convert|1,990|m|abbr=on}}
| mouth               = [[Arctic Ocean]]
| mouth_location      = [[Beaufort Sea]], [[Inuvik Region]]
| mouth_coordinates   = {{coord|68|56|23|N|136|10|22|W|display=inline,title}}
| mouth_elevation     = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression         = 
| river_system        = 
| basin_size          = {{convert|1,783,912|km2|mi2|abbr=on}} to {{convert|1,805,200|km2|mi2|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie River, Canada&quot;/&gt;
| tributaries_left    = [[Liard River]], [[Keele River]], [[Arctic Red River]], [[Peel River (Canada)|Peel River]]
| tributaries_right   = [[Great Bear River]]
| custom_label        = 
| custom_data         = 
| extra               = 
| image_size          = 250
| discharge2_location = [[Tsiigehtchic]] (Arctic Red - Basin size: {{convert|1,680,000|km2|abbr=on}} to {{convert|1,717,754|km2|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;/&gt;)
| discharge2_min      = {{convert|2,180|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Yang |first1=Daqing |last2=Shi |first2=Xiaogang |last3=Marsh |first3=Philip |title=Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011 |journal=Quaternary International |date=September 2015 |volume=380-381 |pages=159–168 |doi=10.1016/j.quaint.2014.09.023 |bibcode=2015QuInt.380..159Y |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
| discharge2_avg      = 
(Period of data: 1971-2015){{convert|9,211|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;/&gt;

(Period of data: 1940-2017){{convert|288|km3/year|m3/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;/&gt;
| discharge2_max      = {{convert|35,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011&quot;/&gt;
| discharge3_location = [[Fort Simpson]] (Basin size: {{convert|1,270,000|km2|mi2|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River at Fort Simpson&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.r-arcticnet.sr.unh.edu/v4.0/ViewPoint.pl?Point=3622|title=MACKENZIE RIVER AT FORT SIMPSON|website=www.r-arcticnet.sr.unh.edu}}&lt;/ref&gt;
| discharge3_min      = {{convert|1,590|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River at Fort Simpson&quot;/&gt;
| discharge3_avg      = (Period of data: 1938-2000) {{convert|6,768.85|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River at Fort Simpson&quot;/&gt;
| discharge3_max      = {{convert|19,700|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River at Fort Simpson&quot;/&gt;
}}

'''ميڪينزي درياءُ''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: Fleuve (de) Mackenzie؛ سليوي ٻولي: Deh-Cho [tèh tʃʰò]، جنهن جو لفظي مطلب آهي وڏو درياءُ؛ انوويالڪٽن ٻولي: Kuukpak [kuːkpɑk]، جنهن جو لفظي مطلب آهي عظيم درياءُ) [[ڪينيڊا]] جي بوريل (شمالي) ٻيلن ۽ [[ٽنڊرا]] واري علائقي ۾ واقع هڪ درياءُ آهي. هي درياءُ، سليو (Slave)، پيس (Peace) ۽ فنلي (Finlay) دريائن سان گڏجي ڪينيڊا جو سڀ کان ڊگهو دريائي نظام ٺاهي ٿو ۽ [[مسيسپي ندي|مسيسپي]] کان پوءِ [[اتر آمريڪا]] جو ٻيو نمبر وڏو پاڻي [[نيڪال جو طاس|نيڪال وارو نظام]] (ڊرينيج بيسن) آهي.  

ميڪينزي درياءُ مڪمل طور تي ڪينيڊا جي ”[[اتر اولهه علائقا|نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز]]“ (&lt;small&gt;Northwest Territories&lt;/small&gt;) واري علائقي ۾ ٻيلن ۽ ٽنڊرا واري وسيع پر گهٽ آباديءَ واري خطي مان وهي ٿو، جيتوڻيڪ ان جون ڪيتريون ئي شاخون ڪينيڊا جي پنجن ٻين صوبن ۽ علائقن تائين ڦهليل آهن. هن درياءُ جي مکيه وهڪري جي ڊيگهه &lt;small&gt;1,738&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;1,080&lt;/small&gt; ميل) آهي؛ اهو ”گريٽ سليو ليڪ“ (&lt;small&gt;Great Slave Lake&lt;/small&gt;) کان اتر-اتر اولهه طرف وهي [[آرڪٽڪ سمنڊ]] (&lt;small&gt;Arctic Ocean&lt;/small&gt;) ۾ ڪري ٿو، جتي ان جي مُنهن وٽ هڪ وڏو ڊيلٽا ٺهي ٿو. ان جو وسيع پاڻي گڏ ڪرڻ وارو علائقو (واٽر شيڊ) ڪينيڊا جي تقريبن 20 سيڪڙو حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot;&gt;{{Cite book|title=Natural Wonders of the World|publisher=Reader's Digest Association|year=1980|isbn=978-0-89577-087-5|editor-last=Scheffel|editor-first=Richard L.|location=United States of America|page=220|editor-last2=Wernet|editor-first2=Susan J.}}&lt;/ref&gt; هي اتر آمريڪا مان آرڪٽڪ سمنڊ ۾ وهندڙ سڀ کان وڏو درياءُ آهي ۽ پنهنجي شاخن سميت ان جي ڪل ڊيگهه 4,241 ڪلوميٽر (2,635 ميل) آهي، جنهن سان اهو دنيا جو 13هون نمبر ڊگهو دريائي نظام ۽ 12هون نمبر وڏو پاڻي نيڪال وارو نظام بڻجي ٿو.&lt;ref name=&quot;riversofcanada&quot; /&gt;

ميڪينزي درياءُ جو بنيادي سرچشمو (شروعاتي هنڌ) برٽش ڪولمبيا جي اترئين اندروني علائقي ۾ واقع ”ٿوٽاڊي ڍنڍ“ (Thutade Lake) آهي. اهو مڃيو وڃي ٿو ته ميڪينزي وادي اهو رستو هو جنهن تان 10 هزار سالن کان به وڌيڪ عرصو اڳ ايشيا کان اتر آمريڪا ڏانهن انساني لڏپلاڻ جي شروعاتي دور ۾ قديم ماڻهن سفر ڪيو هو، جيتوڻيڪ ان بابت ثبوت گهٽ ملن ٿا. انوويالويت (Inuvialuit)، گويچن (Gwich'in) ۽ ٻيا مقامي ماڻهو هزارين سالن کان هن درياءُ جي ڪناري آباد رهيا آهن. هن درياءُ شروعاتي يورپي ڳولا ڪندڙن لاءِ ڪينيڊا جي اترئين اندروني علائقي تائين پهچڻ جو مکيه رستو فراهم ڪيو. 

درياءُ جي ڪناري اقتصادي ترقي محدود رهي آهي. 19هين صديءَ دوران، جانورن جي کلن (&lt;small&gt;fur&lt;/small&gt;) جي واپار هڪ منافعي بخش ڪاروبار بڻجي ويو، پر سخت موسم ان تي اثرانداز ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Mackenzie-River |title=Mackenzie River |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|date=18 October 2019|first=J. Lewis |last=Robinson}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;1920&lt;/small&gt;ع واري ڏهاڪي ۾ نارمن ويلز (&lt;small&gt;Norman Wells&lt;/small&gt;) ۾ تيل جي دريافت ميڪينزي وادي ۾ صنعتي دور جي شروعات ڪئي. هن علائقي (بيسن) جي اوڀر ۽ ڏکڻ وارن ڪنارن تي ڌاتوي معدنيات مليون آهن؛ انهن ۾ يورينيم، سون، ليڊ، ۽ زنڪ شامل آهن. ڏکڻ ۾ زراعت عام رهي ٿي، خاص طور تي پيس درياءَ جي علائقي ۾. درياءَ جي مختلف شاخن ۽ مٿي وارن پاڻين کي هائيڊرو اليڪٽرڪٽي جي پيداوار، ٻوڏ ڪنٽرول ۽ آبپاشي لاءِ ترقي ڏني وئي آهي.
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{commons category|Mackenzie River}}
{{EB1911 poster|Mackenzie}}
*[https://web.archive.org/web/20050406111926/http://earthtrends.wri.org/maps_spatial/maps_detail_static.cfm?map_select=387&amp;theme=2 Information and a map of the Mackenzie's watershed]
*[https://web.archive.org/web/20100920052115/http://www.ccge.org/resources/rivers_of_canada/mackenzie_river/default.asp Canadian Council for Geographic Education page with a series of articles on the history of the Mackenzie River].
*[https://web.archive.org/web/20060507193034/http://atlas.gc.ca/site/english/learningresources/facts/rivers.html#arctic Atlas of Canada's page devoted to Arctic rivers of Canada].
*[https://www.usask.ca/geography/MAGS/Data/discharge/discharge_e.html MAGS: Daily Discharge Measurements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928093331/https://www.usask.ca/geography/MAGS/Data/discharge/discharge_e.html |date=28 September 2020 }}.

{{Authority control}}

[[زمرو:ميڪينزي درياھه]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]]
[[زمرو:ميڪينزي درياھه| ]] 
[[زمرو:نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز جا درياھه]] [[زمرو:طبعي جاگرافيائي علائقا]] 
[[زمرو:طبعي جاگرافيائي علائقا]] 
[[زمرو:يوڪون جون نديون]] 
[[زمرو:IUGS جي ارضياتي ورثي وارن ماڳن جي ٻي سئو واري فهرست]] 
[[زمرو:نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز]]</text>
      <sha1>12zptpf7c0xp05f36rhimxsr05at53m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417203</id>
      <parentid>417197</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:57:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>417203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13564" sha1="1rt1xoluciri8oxh898uhb763xz69v9" xml:space="preserve">{{short description|Largest river system in Canada}}
{{Distinguish|McKenzie River (disambiguation){{!}}McKenzie River}}
{{Infobox river
| name                = Mackenzie River
| native_name         = 
| native_name_lang    = 
| other_name          = [[French language|French]]: Le fleuve Mackenzie, [[Slavey language|Slavey]]: Deh-Cho, [[Gwich'in language|Gwich'in]]: Nagwichoonjik, [[Inuvialuktun]]: Kuukpak, [[Michif]]: Grande Rivière
| etymology           = [[Alexander Mackenzie (explorer)|Alexander Mackenzie]], explorer
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image               = Mackenzie_from-east.jpg
| image_caption       = The Mackenzie River in August 2009
| map                 = Mackenzie River basin map.png
| map_size            = 
| map_caption         = Map of the Mackenzie River watershed
| pushpin_map         = 
| pushpin_map_size    = 
| pushpin_caption     = 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1   = Country
| subdivision_name1   = Canada
| subdivision_type2   = [[Provinces and territories of Canada|Territories]]
| subdivision_name2   = {{hlist|[[Northwest Territories]]|[[Yukon]]}}
| subdivision_type3   = 
| subdivision_name3   = 
| subdivision_type4   = 
| subdivision_name4   = 
| subdivision_type5   = Cities
| subdivision_name5   = {{hlist|[[Fort Providence, Northwest Territories|Fort Providence]]|[[Fort Simpson, Northwest Territories|Fort Simpson]]|[[Wrigley, Northwest Territories|Wrigley]]|[[Tulita, Northwest Territories|Tulita]]|[[Norman Wells, Northwest Territories|Norman Wells]]|[[Fort Good Hope, Northwest Territories|Fort Good Hope]]|[[Tsiigehtchic, Northwest Territories|Tsiigehtchic]]|[[Inuvik, Northwest Territories|Inuvik]]}}
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length              = {{convert|4,241|km|mi|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.geologypage.com/2014/05/mackenzie-river.html|title=Mackenzie River|date=25 May 2014 }}&lt;/ref&gt;
| width_min           = {{convert|500|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie River topographic map&quot;&gt;{{Cite web|url=https://en-us.topographic-map.com/|title=Free topographic maps, elevation, terrain|website=Topographic maps}}&lt;/ref&gt;
| width_avg           = {{convert|1,600|m|abbr=on}} to {{convert|3,200|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River, Canada&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mackenzie-River|title=Mackenzie River &amp;#124; river, Canada &amp;#124; Britannica|website=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt;
| width_max           = {{convert|6,000|m|abbr=on}} to {{convert|7,000|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River topographic map&quot;/&gt;
| depth_min           = 
| depth_avg           = {{convert|8|m|abbr=on}} to {{convert|9|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;
| depth_max           = {{convert|40|m|abbr=on}} to {{convert|45|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie River topographic map&quot;/&gt;
| discharge1_location = Mackenzie Delta, [[Beaufort Sea]], Canada
| discharge1_avg      = (Period of data: 1948-1988){{convert|10,338|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.arctic.noaa.gov/|title=Arctic Program &gt; Home|website=www.arctic.noaa.gov}}&lt;/ref&gt;

(Period of data: 1984-2018){{convert|310|km3/year|m3/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;/&gt;

(Period of data: 1973-2011){{convert|10,300|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yang |first1=Daqing |last2=Shi |first2=Xiaogang |last3=Marsh |first3=Philip |title=Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011 |journal=Quaternary International |date=4 September 2015 |volume=380-381 |pages=159–168 |doi=10.1016/j.quaint.2014.09.023 |bibcode=2015QuInt.380..159Y |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;

{{convert|9,910|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt; to {{convert|12,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Panagiotopoulos |first1=Christos |last2=Sempéré |first2=Richard |last3=Jacq |first3=Violaine |last4=Charrière |first4=Bruno |title=Composition and distribution of dissolved carbohydrates in the Beaufort Sea Mackenzie margin (Arctic Ocean) |journal=Marine Chemistry |date=20 November 2014 |volume=166 |pages=92–102 |doi=10.1016/j.marchem.2014.09.004 |bibcode=2014MarCh.166...92P |s2cid=128646221 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01057507/file/Pana%20et%20al.%2C%202014-HAL.pdf }}&lt;/ref&gt;
&lt;!----------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1             = [[Great Slave Lake]]
| source1_location    = [[Fort Providence, Northwest Territories|Fort Providence]]
| source1_coordinates = {{coord|61|12|15|N|117|22|31|W|display=inline}}
| source1_elevation   = {{convert|156|m|abbr=on}}
| source2             = Most distant source of the Mackenzie–Slave–Peace–Finlay–Thutade system
| source2_location    = Headwater of Thutade Creek: a glacier snout on the south-west slopes of Alma Peak.
| source2_coordinates = {{coord|56|44|53|N|127|30|38|W|display=inline}}
| source2_elevation   = {{convert|1,990|m|abbr=on}}
| mouth               = [[Arctic Ocean]]
| mouth_location      = [[Beaufort Sea]], [[Inuvik Region]]
| mouth_coordinates   = {{coord|68|56|23|N|136|10|22|W|display=inline,title}}
| mouth_elevation     = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression         = 
| river_system        = 
| basin_size          = {{convert|1,783,912|km2|mi2|abbr=on}} to {{convert|1,805,200|km2|mi2|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie River, Canada&quot;/&gt;
| tributaries_left    = [[Liard River]], [[Keele River]], [[Arctic Red River]], [[Peel River (Canada)|Peel River]]
| tributaries_right   = [[Great Bear River]]
| custom_label        = 
| custom_data         = 
| extra               = 
| image_size          = 250
| discharge2_location = [[Tsiigehtchic]] (Arctic Red - Basin size: {{convert|1,680,000|km2|abbr=on}} to {{convert|1,717,754|km2|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;/&gt;)
| discharge2_min      = {{convert|2,180|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Yang |first1=Daqing |last2=Shi |first2=Xiaogang |last3=Marsh |first3=Philip |title=Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011 |journal=Quaternary International |date=September 2015 |volume=380-381 |pages=159–168 |doi=10.1016/j.quaint.2014.09.023 |bibcode=2015QuInt.380..159Y |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
| discharge2_avg      = 
(Period of data: 1971-2015){{convert|9,211|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;/&gt;

(Period of data: 1940-2017){{convert|288|km3/year|m3/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;/&gt;
| discharge2_max      = {{convert|35,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011&quot;/&gt;
| discharge3_location = [[Fort Simpson]] (Basin size: {{convert|1,270,000|km2|mi2|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River at Fort Simpson&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.r-arcticnet.sr.unh.edu/v4.0/ViewPoint.pl?Point=3622|title=MACKENZIE RIVER AT FORT SIMPSON|website=www.r-arcticnet.sr.unh.edu}}&lt;/ref&gt;
| discharge3_min      = {{convert|1,590|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River at Fort Simpson&quot;/&gt;
| discharge3_avg      = (Period of data: 1938-2000) {{convert|6,768.85|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River at Fort Simpson&quot;/&gt;
| discharge3_max      = {{convert|19,700|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River at Fort Simpson&quot;/&gt;
}}

'''ميڪينزي درياءُ''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: Fleuve (de) Mackenzie؛ سليوي ٻولي: Deh-Cho [tèh tʃʰò]، جنهن جو لفظي مطلب آهي وڏو درياءُ؛ انوويالڪٽن ٻولي: Kuukpak [kuːkpɑk]، جنهن جو لفظي مطلب آهي عظيم درياءُ) [[ڪينيڊا]] جي بوريل (شمالي) ٻيلن ۽ [[ٽنڊرا]] واري علائقي ۾ واقع هڪ درياءُ آهي. هي درياءُ، سليو (Slave)، پيس (Peace) ۽ فنلي (Finlay) دريائن سان گڏجي ڪينيڊا جو سڀ کان ڊگهو دريائي نظام ٺاهي ٿو ۽ [[مسيسپي ندي|مسيسپي]] کان پوءِ [[اتر آمريڪا]] جو ٻيو نمبر وڏو پاڻي [[نيڪال جو طاس|نيڪال وارو نظام]] (ڊرينيج بيسن) آهي.  

ميڪينزي درياءُ مڪمل طور تي ڪينيڊا جي ”[[اتر اولهه علائقا|نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز]]“ (&lt;small&gt;Northwest Territories&lt;/small&gt;) واري علائقي ۾ ٻيلن ۽ ٽنڊرا واري وسيع پر گهٽ آباديءَ واري خطي مان وهي ٿو، جيتوڻيڪ ان جون ڪيتريون ئي شاخون ڪينيڊا جي پنجن ٻين صوبن ۽ علائقن تائين ڦهليل آهن. هن درياءُ جي مکيه وهڪري جي ڊيگهه &lt;small&gt;1,738&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;1,080&lt;/small&gt; ميل) آهي؛ اهو ”گريٽ سليو ليڪ“ (&lt;small&gt;Great Slave Lake&lt;/small&gt;) کان اتر-اتر اولهه طرف وهي [[آرڪٽڪ سمنڊ]] (&lt;small&gt;Arctic Ocean&lt;/small&gt;) ۾ ڪري ٿو، جتي ان جي مُنهن وٽ هڪ وڏو ڊيلٽا ٺهي ٿو. ان جو وسيع پاڻي گڏ ڪرڻ وارو علائقو (واٽر شيڊ) ڪينيڊا جي تقريبن 20 سيڪڙو حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot;&gt;{{Cite book|title=Natural Wonders of the World|publisher=Reader's Digest Association|year=1980|isbn=978-0-89577-087-5|editor-last=Scheffel|editor-first=Richard L.|location=United States of America|page=220|editor-last2=Wernet|editor-first2=Susan J.}}&lt;/ref&gt; هي اتر آمريڪا مان آرڪٽڪ سمنڊ ۾ وهندڙ سڀ کان وڏو درياءُ آهي ۽ پنهنجي شاخن سميت ان جي ڪل ڊيگهه 4,241 ڪلوميٽر (2,635 ميل) آهي، جنهن سان اهو دنيا جو 13هون نمبر ڊگهو دريائي نظام ۽ 12هون نمبر وڏو پاڻي نيڪال وارو نظام بڻجي ٿو.&lt;ref name=&quot;riversofcanada&quot; /&gt;

ميڪينزي درياءُ جو بنيادي سرچشمو (شروعاتي هنڌ) برٽش ڪولمبيا جي اترئين اندروني علائقي ۾ واقع ”ٿوٽاڊي ڍنڍ“ (Thutade Lake) آهي. اهو مڃيو وڃي ٿو ته ميڪينزي وادي اهو رستو هو جنهن تان 10 هزار سالن کان به وڌيڪ عرصو اڳ ايشيا کان اتر آمريڪا ڏانهن انساني لڏپلاڻ جي شروعاتي دور ۾ قديم ماڻهن سفر ڪيو هو، جيتوڻيڪ ان بابت ثبوت گهٽ ملن ٿا. انوويالويت (Inuvialuit)، گويچن (Gwich'in) ۽ ٻيا مقامي ماڻهو هزارين سالن کان هن درياءُ جي ڪناري آباد رهيا آهن. هن درياءُ شروعاتي يورپي ڳولا ڪندڙن لاءِ ڪينيڊا جي اترئين اندروني علائقي تائين پهچڻ جو مکيه رستو فراهم ڪيو. 

درياءُ جي ڪناري اقتصادي ترقي محدود رهي آهي. 19هين صديءَ دوران، جانورن جي کلن (&lt;small&gt;fur&lt;/small&gt;) جي واپار هڪ منافعي بخش ڪاروبار بڻجي ويو، پر سخت موسم ان تي اثرانداز ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Mackenzie-River |title=Mackenzie River |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|date=18 October 2019|first=J. Lewis |last=Robinson}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;1920&lt;/small&gt;ع واري ڏهاڪي ۾ نارمن ويلز (&lt;small&gt;Norman Wells&lt;/small&gt;) ۾ تيل جي دريافت ميڪينزي وادي ۾ صنعتي دور جي شروعات ڪئي. هن علائقي (بيسن) جي اوڀر ۽ ڏکڻ وارن ڪنارن تي ڌاتوي معدنيات مليون آهن؛ انهن ۾ يورينيم، سون، ليڊ، ۽ زنڪ شامل آهن. ڏکڻ ۾ زراعت عام رهي ٿي، خاص طور تي پيس درياءَ جي علائقي ۾. درياءَ جي مختلف شاخن ۽ مٿي وارن پاڻين کي هائيڊرو اليڪٽرڪٽي جي پيداوار، ٻوڏ ڪنٽرول ۽ آبپاشي لاءِ ترقي ڏني وئي آهي.
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{commons category|Mackenzie River}}
{{EB1911 poster|Mackenzie}}
*[https://web.archive.org/web/20050406111926/http://earthtrends.wri.org/maps_spatial/maps_detail_static.cfm?map_select=387&amp;theme=2 Information and a map of the Mackenzie's watershed]
*[https://web.archive.org/web/20100920052115/http://www.ccge.org/resources/rivers_of_canada/mackenzie_river/default.asp Canadian Council for Geographic Education page with a series of articles on the history of the Mackenzie River].
*[https://web.archive.org/web/20060507193034/http://atlas.gc.ca/site/english/learningresources/facts/rivers.html#arctic Atlas of Canada's page devoted to Arctic rivers of Canada].
*[https://www.usask.ca/geography/MAGS/Data/discharge/discharge_e.html MAGS: Daily Discharge Measurements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928093331/https://www.usask.ca/geography/MAGS/Data/discharge/discharge_e.html |date=28 September 2020 }}.

{{Authority control}}

[[زمرو:ميڪينزي درياھه]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]]
[[زمرو:ميڪينزي درياھه| ]] 
[[زمرو:يوڪون جا درياھه]]
[[زمرو:طبعي جاگرافيائي علائقا]] 
[[زمرو:طبعي جاگرافيائي علائقا]] 
[[زمرو:نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز جا درياھه]] 
[[زمرو:IUGS جي ارضياتي ورثي وارن ماڳن جي ٻي سئو واري فهرست]]</text>
      <sha1>1rt1xoluciri8oxh898uhb763xz69v9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417207</id>
      <parentid>417203</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:01:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:طبعي جاگرافيائي علائقا]]; added [[Category:طبعي جاگرافيائي خطا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13502" sha1="m21cl2wfkjwda4la75f9kzd6n2r0md9" xml:space="preserve">{{short description|Largest river system in Canada}}
{{Distinguish|McKenzie River (disambiguation){{!}}McKenzie River}}
{{Infobox river
| name                = Mackenzie River
| native_name         = 
| native_name_lang    = 
| other_name          = [[French language|French]]: Le fleuve Mackenzie, [[Slavey language|Slavey]]: Deh-Cho, [[Gwich'in language|Gwich'in]]: Nagwichoonjik, [[Inuvialuktun]]: Kuukpak, [[Michif]]: Grande Rivière
| etymology           = [[Alexander Mackenzie (explorer)|Alexander Mackenzie]], explorer
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image               = Mackenzie_from-east.jpg
| image_caption       = The Mackenzie River in August 2009
| map                 = Mackenzie River basin map.png
| map_size            = 
| map_caption         = Map of the Mackenzie River watershed
| pushpin_map         = 
| pushpin_map_size    = 
| pushpin_caption     = 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1   = Country
| subdivision_name1   = Canada
| subdivision_type2   = [[Provinces and territories of Canada|Territories]]
| subdivision_name2   = {{hlist|[[Northwest Territories]]|[[Yukon]]}}
| subdivision_type3   = 
| subdivision_name3   = 
| subdivision_type4   = 
| subdivision_name4   = 
| subdivision_type5   = Cities
| subdivision_name5   = {{hlist|[[Fort Providence, Northwest Territories|Fort Providence]]|[[Fort Simpson, Northwest Territories|Fort Simpson]]|[[Wrigley, Northwest Territories|Wrigley]]|[[Tulita, Northwest Territories|Tulita]]|[[Norman Wells, Northwest Territories|Norman Wells]]|[[Fort Good Hope, Northwest Territories|Fort Good Hope]]|[[Tsiigehtchic, Northwest Territories|Tsiigehtchic]]|[[Inuvik, Northwest Territories|Inuvik]]}}
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length              = {{convert|4,241|km|mi|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.geologypage.com/2014/05/mackenzie-river.html|title=Mackenzie River|date=25 May 2014 }}&lt;/ref&gt;
| width_min           = {{convert|500|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie River topographic map&quot;&gt;{{Cite web|url=https://en-us.topographic-map.com/|title=Free topographic maps, elevation, terrain|website=Topographic maps}}&lt;/ref&gt;
| width_avg           = {{convert|1,600|m|abbr=on}} to {{convert|3,200|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River, Canada&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mackenzie-River|title=Mackenzie River &amp;#124; river, Canada &amp;#124; Britannica|website=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt;
| width_max           = {{convert|6,000|m|abbr=on}} to {{convert|7,000|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River topographic map&quot;/&gt;
| depth_min           = 
| depth_avg           = {{convert|8|m|abbr=on}} to {{convert|9|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;
| depth_max           = {{convert|40|m|abbr=on}} to {{convert|45|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie River topographic map&quot;/&gt;
| discharge1_location = Mackenzie Delta, [[Beaufort Sea]], Canada
| discharge1_avg      = (Period of data: 1948-1988){{convert|10,338|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.arctic.noaa.gov/|title=Arctic Program &gt; Home|website=www.arctic.noaa.gov}}&lt;/ref&gt;

(Period of data: 1984-2018){{convert|310|km3/year|m3/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;/&gt;

(Period of data: 1973-2011){{convert|10,300|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yang |first1=Daqing |last2=Shi |first2=Xiaogang |last3=Marsh |first3=Philip |title=Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011 |journal=Quaternary International |date=4 September 2015 |volume=380-381 |pages=159–168 |doi=10.1016/j.quaint.2014.09.023 |bibcode=2015QuInt.380..159Y |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;

{{convert|9,910|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt; to {{convert|12,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Panagiotopoulos |first1=Christos |last2=Sempéré |first2=Richard |last3=Jacq |first3=Violaine |last4=Charrière |first4=Bruno |title=Composition and distribution of dissolved carbohydrates in the Beaufort Sea Mackenzie margin (Arctic Ocean) |journal=Marine Chemistry |date=20 November 2014 |volume=166 |pages=92–102 |doi=10.1016/j.marchem.2014.09.004 |bibcode=2014MarCh.166...92P |s2cid=128646221 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01057507/file/Pana%20et%20al.%2C%202014-HAL.pdf }}&lt;/ref&gt;
&lt;!----------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1             = [[Great Slave Lake]]
| source1_location    = [[Fort Providence, Northwest Territories|Fort Providence]]
| source1_coordinates = {{coord|61|12|15|N|117|22|31|W|display=inline}}
| source1_elevation   = {{convert|156|m|abbr=on}}
| source2             = Most distant source of the Mackenzie–Slave–Peace–Finlay–Thutade system
| source2_location    = Headwater of Thutade Creek: a glacier snout on the south-west slopes of Alma Peak.
| source2_coordinates = {{coord|56|44|53|N|127|30|38|W|display=inline}}
| source2_elevation   = {{convert|1,990|m|abbr=on}}
| mouth               = [[Arctic Ocean]]
| mouth_location      = [[Beaufort Sea]], [[Inuvik Region]]
| mouth_coordinates   = {{coord|68|56|23|N|136|10|22|W|display=inline,title}}
| mouth_elevation     = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression         = 
| river_system        = 
| basin_size          = {{convert|1,783,912|km2|mi2|abbr=on}} to {{convert|1,805,200|km2|mi2|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mackenzie River, Canada&quot;/&gt;
| tributaries_left    = [[Liard River]], [[Keele River]], [[Arctic Red River]], [[Peel River (Canada)|Peel River]]
| tributaries_right   = [[Great Bear River]]
| custom_label        = 
| custom_data         = 
| extra               = 
| image_size          = 250
| discharge2_location = [[Tsiigehtchic]] (Arctic Red - Basin size: {{convert|1,680,000|km2|abbr=on}} to {{convert|1,717,754|km2|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;/&gt;)
| discharge2_min      = {{convert|2,180|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Yang |first1=Daqing |last2=Shi |first2=Xiaogang |last3=Marsh |first3=Philip |title=Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011 |journal=Quaternary International |date=September 2015 |volume=380-381 |pages=159–168 |doi=10.1016/j.quaint.2014.09.023 |bibcode=2015QuInt.380..159Y |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
| discharge2_avg      = 
(Period of data: 1971-2015){{convert|9,211|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;/&gt;

(Period of data: 1940-2017){{convert|288|km3/year|m3/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;River Discharge&quot;/&gt;
| discharge2_max      = {{convert|35,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011&quot;/&gt;
| discharge3_location = [[Fort Simpson]] (Basin size: {{convert|1,270,000|km2|mi2|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River at Fort Simpson&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.r-arcticnet.sr.unh.edu/v4.0/ViewPoint.pl?Point=3622|title=MACKENZIE RIVER AT FORT SIMPSON|website=www.r-arcticnet.sr.unh.edu}}&lt;/ref&gt;
| discharge3_min      = {{convert|1,590|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River at Fort Simpson&quot;/&gt;
| discharge3_avg      = (Period of data: 1938-2000) {{convert|6,768.85|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River at Fort Simpson&quot;/&gt;
| discharge3_max      = {{convert|19,700|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Mackenzie River at Fort Simpson&quot;/&gt;
}}

'''ميڪينزي درياءُ''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: Fleuve (de) Mackenzie؛ سليوي ٻولي: Deh-Cho [tèh tʃʰò]، جنهن جو لفظي مطلب آهي وڏو درياءُ؛ انوويالڪٽن ٻولي: Kuukpak [kuːkpɑk]، جنهن جو لفظي مطلب آهي عظيم درياءُ) [[ڪينيڊا]] جي بوريل (شمالي) ٻيلن ۽ [[ٽنڊرا]] واري علائقي ۾ واقع هڪ درياءُ آهي. هي درياءُ، سليو (Slave)، پيس (Peace) ۽ فنلي (Finlay) دريائن سان گڏجي ڪينيڊا جو سڀ کان ڊگهو دريائي نظام ٺاهي ٿو ۽ [[مسيسپي ندي|مسيسپي]] کان پوءِ [[اتر آمريڪا]] جو ٻيو نمبر وڏو پاڻي [[نيڪال جو طاس|نيڪال وارو نظام]] (ڊرينيج بيسن) آهي.  

ميڪينزي درياءُ مڪمل طور تي ڪينيڊا جي ”[[اتر اولهه علائقا|نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز]]“ (&lt;small&gt;Northwest Territories&lt;/small&gt;) واري علائقي ۾ ٻيلن ۽ ٽنڊرا واري وسيع پر گهٽ آباديءَ واري خطي مان وهي ٿو، جيتوڻيڪ ان جون ڪيتريون ئي شاخون ڪينيڊا جي پنجن ٻين صوبن ۽ علائقن تائين ڦهليل آهن. هن درياءُ جي مکيه وهڪري جي ڊيگهه &lt;small&gt;1,738&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;1,080&lt;/small&gt; ميل) آهي؛ اهو ”گريٽ سليو ليڪ“ (&lt;small&gt;Great Slave Lake&lt;/small&gt;) کان اتر-اتر اولهه طرف وهي [[آرڪٽڪ سمنڊ]] (&lt;small&gt;Arctic Ocean&lt;/small&gt;) ۾ ڪري ٿو، جتي ان جي مُنهن وٽ هڪ وڏو ڊيلٽا ٺهي ٿو. ان جو وسيع پاڻي گڏ ڪرڻ وارو علائقو (واٽر شيڊ) ڪينيڊا جي تقريبن 20 سيڪڙو حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot;&gt;{{Cite book|title=Natural Wonders of the World|publisher=Reader's Digest Association|year=1980|isbn=978-0-89577-087-5|editor-last=Scheffel|editor-first=Richard L.|location=United States of America|page=220|editor-last2=Wernet|editor-first2=Susan J.}}&lt;/ref&gt; هي اتر آمريڪا مان آرڪٽڪ سمنڊ ۾ وهندڙ سڀ کان وڏو درياءُ آهي ۽ پنهنجي شاخن سميت ان جي ڪل ڊيگهه 4,241 ڪلوميٽر (2,635 ميل) آهي، جنهن سان اهو دنيا جو 13هون نمبر ڊگهو دريائي نظام ۽ 12هون نمبر وڏو پاڻي نيڪال وارو نظام بڻجي ٿو.&lt;ref name=&quot;riversofcanada&quot; /&gt;

ميڪينزي درياءُ جو بنيادي سرچشمو (شروعاتي هنڌ) برٽش ڪولمبيا جي اترئين اندروني علائقي ۾ واقع ”ٿوٽاڊي ڍنڍ“ (Thutade Lake) آهي. اهو مڃيو وڃي ٿو ته ميڪينزي وادي اهو رستو هو جنهن تان 10 هزار سالن کان به وڌيڪ عرصو اڳ ايشيا کان اتر آمريڪا ڏانهن انساني لڏپلاڻ جي شروعاتي دور ۾ قديم ماڻهن سفر ڪيو هو، جيتوڻيڪ ان بابت ثبوت گهٽ ملن ٿا. انوويالويت (Inuvialuit)، گويچن (Gwich'in) ۽ ٻيا مقامي ماڻهو هزارين سالن کان هن درياءُ جي ڪناري آباد رهيا آهن. هن درياءُ شروعاتي يورپي ڳولا ڪندڙن لاءِ ڪينيڊا جي اترئين اندروني علائقي تائين پهچڻ جو مکيه رستو فراهم ڪيو. 

درياءُ جي ڪناري اقتصادي ترقي محدود رهي آهي. 19هين صديءَ دوران، جانورن جي کلن (&lt;small&gt;fur&lt;/small&gt;) جي واپار هڪ منافعي بخش ڪاروبار بڻجي ويو، پر سخت موسم ان تي اثرانداز ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Mackenzie-River |title=Mackenzie River |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|date=18 October 2019|first=J. Lewis |last=Robinson}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;1920&lt;/small&gt;ع واري ڏهاڪي ۾ نارمن ويلز (&lt;small&gt;Norman Wells&lt;/small&gt;) ۾ تيل جي دريافت ميڪينزي وادي ۾ صنعتي دور جي شروعات ڪئي. هن علائقي (بيسن) جي اوڀر ۽ ڏکڻ وارن ڪنارن تي ڌاتوي معدنيات مليون آهن؛ انهن ۾ يورينيم، سون، ليڊ، ۽ زنڪ شامل آهن. ڏکڻ ۾ زراعت عام رهي ٿي، خاص طور تي پيس درياءَ جي علائقي ۾. درياءَ جي مختلف شاخن ۽ مٿي وارن پاڻين کي هائيڊرو اليڪٽرڪٽي جي پيداوار، ٻوڏ ڪنٽرول ۽ آبپاشي لاءِ ترقي ڏني وئي آهي.
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{commons category|Mackenzie River}}
{{EB1911 poster|Mackenzie}}
*[https://web.archive.org/web/20050406111926/http://earthtrends.wri.org/maps_spatial/maps_detail_static.cfm?map_select=387&amp;theme=2 Information and a map of the Mackenzie's watershed]
*[https://web.archive.org/web/20100920052115/http://www.ccge.org/resources/rivers_of_canada/mackenzie_river/default.asp Canadian Council for Geographic Education page with a series of articles on the history of the Mackenzie River].
*[https://web.archive.org/web/20060507193034/http://atlas.gc.ca/site/english/learningresources/facts/rivers.html#arctic Atlas of Canada's page devoted to Arctic rivers of Canada].
*[https://www.usask.ca/geography/MAGS/Data/discharge/discharge_e.html MAGS: Daily Discharge Measurements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928093331/https://www.usask.ca/geography/MAGS/Data/discharge/discharge_e.html |date=28 September 2020 }}.

{{Authority control}}

[[زمرو:ميڪينزي درياھه]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]]
[[زمرو:ميڪينزي درياھه| ]] 
[[زمرو:يوڪون جا درياھه]]
[[زمرو:طبعي جاگرافيائي خطا]]
 
[[زمرو:نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز جا درياھه]] 
[[زمرو:IUGS جي ارضياتي ورثي وارن ماڳن جي ٻي سئو واري فهرست]]</text>
      <sha1>m21cl2wfkjwda4la75f9kzd6n2r0md9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Spit</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103471</id>
    <redirect title="لعاب" />
    <revision>
      <id>417178</id>
      <parentid>416165</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T18:07:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>1754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixing double redirect from [[ٿُڪ]] to [[لعاب]]</comment>
      <origin>417178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="t4cpqb7zfzrrbe0ryidhl8sugyjpi4a" xml:space="preserve">#چوريو [[لعاب]]</text>
      <sha1>t4cpqb7zfzrrbe0ryidhl8sugyjpi4a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103532</id>
    <revision>
      <id>417190</id>
      <parentid>416518</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T00:31:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>417190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11498" sha1="arjsg6qf7q1gdib7wvrc60inq9nup70" xml:space="preserve">{{Short description|Category of areas of England}}
{{distinguish|text = the [[Ceremonial counties of England]]}}
{{see also|Counties of England}}
{{Infobox subdivision type
| name=               County
| alt_name=           [[Shire]]
| map=                [[File:English counties 1851 with ridings.svg|250px]]
| caption=            Counties of England in 1851 with major rivers, the [[ridings of Yorkshire]], and the [[List of county exclaves in England and Wales 1844–1974|remaining exclaves]] shown
| category=           [[County]]
| territory=          England
| upper_unit=         Kingdom
| start_date=         5th–11th century
| current_number=     39
| number_date=        1 April 1889
| status=             [[County palatine]]
| population_range=   {{c.|21,000—3.4 million}} (1881)&lt;ref name=&quot;1881 census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.histpop.org/ohpr/servlet/PageBrowser2?ResourceType=Census&amp;SearchTerms=england%20counties%201881&amp;simple=yes&amp;path=Results/Census/1881&amp;active=yes&amp;titlepos=1&amp;mno=55&amp;pageseq=6&amp;page=PrinterPageBrowser |title=Population. England and Wales. Vol. I. [Ancient] counties, 1881 |page=vi |work=Census of England and Wales 1881 |publisher=Online Historical Population Reports |access-date=26 July 2010 |archive-date=16 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716180519/http://www.histpop.org/ohpr/servlet/PageBrowser2?ResourceType=Census&amp;SearchTerms=england%20counties%201881&amp;simple=yes&amp;path=Results/Census/1881&amp;active=yes&amp;titlepos=1&amp;mno=55&amp;pageseq=6&amp;page=PrinterPageBrowser |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| area_range=         {{c.}} 94,000–{{convert|3.8|e6acre|km2}} (1881)&lt;ref name=&quot;1881 census&quot;/&gt;
| government=         [[Shire court]]
| government1=        [[Sheriff|Shire-reeve]] (until 1066)
| government2=        [[Ealdorman]]
| government3=        [[Earl]] (from 1066)
| government4=        [[Quarter sessions]] (16th century–1889)
| government5=        [[County council]] (from 1 April 1889)
| subdivision=        Division, [[riding (division)|riding]], [[rape (county subdivision)|rape]], [[lathe (county subdivision)|lathe]], [[parts of Lincolnshire|parts]]
| subdivision1=       [[Hundred (county subdivision)|Hundred]] and equivalent
| subdivision2=       [[Parish (administrative division)|Parish]]
| subdivision3=
| subdivision4=
}}
'''[[انگلينڊ]] جي تاريخي ڪائونٽيئن''' (&lt;small&gt;Historic&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Counties&lt;/small&gt; &lt;small&gt;of&lt;/small&gt; &lt;small&gt;England&lt;/small&gt;) انتظامي مقصدن لاءِ &quot;نارمن&quot; پاران قائم ڪيل ننڍيون انتظامي ورهاستون هيون. ڪيترن ئي معاملن ۾ اهي اڳوڻي بادشاهتن ۽ &quot;شائرن&quot; (&lt;small&gt;shires&lt;/small&gt;) تي ٻڌل هيون جيڪي اينگلز، سيڪسنز، جوٽس، سيلٽس ۽ اتر ۾ ڊينز (&lt;small&gt;Danes&lt;/small&gt;) ۽ نورس (&lt;small&gt;Norse&lt;/small&gt;) ماڻهن قائم ڪيون هيون. 

انهن کي قديم ڪائونٽين،&lt;ref name=&quot;1891census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.histpop.org/ohpr/servlet/PageBrowser?path=Browse/Census%20%28by%20date%29/1891&amp;active=yes&amp;mno=61&amp;tocstate=expandnew&amp;display=sections&amp;display=tables&amp;display=pagetitles&amp;pageseq=7 |title=Preliminary Report, England and Wales, 1891 |page=vii |work=Census of England and Wales 1891 |publisher=Online Historical Population Reports |access-date=26 July 2010 |archive-date=16 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716180624/http://www.histpop.org/ohpr/servlet/PageBrowser?path=Browse%2FCensus%20%28by%20date%29%2F1891&amp;active=yes&amp;mno=61&amp;tocstate=expandnew&amp;display=sections&amp;display=tables&amp;display=pagetitles&amp;pageseq=7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;youngsdef&quot;&gt;{{cite book |last=Youngs | first= Frederic A Jr. |title=Guide to the Local Administrative Units of England, Vol.I: Southern England |year=1979 |publisher=[[Royal Historical Society]] |location=London |isbn=0-901050-67-9 |pages=xii-xiii|quote=''Ancient County'': Counties are geographic entities whose origins reach back into the pre-Conquest period. They were derived either from Jutish, Celtic and Anglo-Saxon kingdoms whose size made them suitable administrative units when England was unified in the tenth century, or as artificial creations formed from larger kingdoms. The number of 'shires' (the Anglo-Saxon term) or 'counties' (Norman term) varied in the medieval period, particularly in the north of England.}}&lt;/ref&gt; روايتي ڪائونٽين، اڳوڻين ڪائونٽين&lt;ref&gt;{{cite web |title=Definition of Sussex in English |url=https://www.advancedictionary.com/definition/sussex |website=Advance Dictionary |access-date=20 May 2021 |archive-date=20 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210520083710/https://www.advancedictionary.com/definition/sussex |url-status=live }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite book|title=Merriam-Webster's Geographical Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC|year=1997|publisher=Merriam-Webster|isbn=0877795460|page=1135|chapter=Suffolk|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC&amp;pg=PA1135|access-date=21 September 2013}}&lt;/ref&gt; يا صرف &quot;ڪائونٽين&quot; جي نالن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Specsavers County Championship|url=https://www.ecb.co.uk/county-championship|publisher=ECB|access-date=15 April 2018|archive-date=16 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180416201708/https://www.ecb.co.uk/county-championship|url-status=live}}&lt;/ref&gt; انهن جي قيام کان پوءِ واري صدين ۾، انتظامي ڪردار سان گڏوگڏ، انهن مقامي ثقافت ۽ سڃاڻپ کي طئي ڪرڻ ۾ پڻ مدد ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Bell|first1=Bethan|title=Flying the county flag: The preservation of an identity|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-26990828|publisher=BBC News|access-date=15 April 2018|date=20 April 2014|archive-date=8 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180508121356/http://www.bbc.com/news/uk-england-26990828|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Worrall|first1=Simon|title=Britons Feeling Rootless After Changes to England's Historic Counties|url=https://news.nationalgeographic.com/news/2014/11/141123-british-identity-matthew-engel-history-culture-ngbooktalk/|archive-url=https://web.archive.org/web/20141126102654/http://news.nationalgeographic.com/news/2014/11/141123-british-identity-matthew-engel-history-culture-ngbooktalk|url-status=dead|archive-date=26 November 2014|publisher=National Geographic Society|access-date=15 April 2018|date=22 November 2014}}&lt;/ref&gt; اهو ڪردار ان وقت به برقرار رهيو جڏهن &lt;small&gt;1889&lt;/small&gt;ع ۾ نئين &quot;انتظامي ڪائونٽين&quot; جي قيام کان پوءِ انهن پراڻين ڪائونٽين جو انتظامي استعمال ختم ٿي ويو؛ جيتوڻيڪ بعد وارن سالن ۾ مقامي حڪومت جي وڌيڪ سڌارن ذريعي انهن انتظامي ڪائونٽين ۾ به تبديليون آنديون ويون.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Chisholm|first1=Michael|title=Structural Reform of British Local Government: Rhetoric and Reality|year=2000|publisher=Manchester University Press|url=https://archive.org/details/structuralreform0000chis|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/structuralreform0000chis/page/22 22]|isbn=9780719057717|quote=local government 1974 reform england.|access-date=15 April 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=UK Local Government – Key Dates|url=http://www.jlgc.org.uk/en/pdfs/keydates.pdf|access-date=15 April 2018|archive-date=27 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127190847/https://www.jlgc.org.uk/en/pdfs/keydates.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

شهري علائقن تي مشتمل جزوي طور تي خودمختيار &quot;بورو&quot; (&lt;small&gt;boroughs&lt;/small&gt;) جي برعڪس، وچئين دور جي انگلينڊ جون ڪائونٽيون بنيادي طور تي مرڪزي حڪومت جي طاقت کي لاڳو ڪرڻ جو ذريعو هيون. انهن بادشاهن کي پنهنجي چونڊيل نمائندن, شروعات ۾ شيرف (&lt;small&gt;sheriffs&lt;/small&gt;) ۽ بعد ۾ لارڊ-لييوٽيننٽس (&lt;small&gt;lord&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;lieutenants&lt;/small&gt;) ۽ انهن جي ماتحت &quot;امن برقرار رکندڙ ججن&quot; (&lt;small&gt;justice&lt;/small&gt; &lt;small&gt;of&lt;/small&gt; &lt;small&gt;peace&lt;/small&gt;) ذريعي مقامي علائقن تي ڪنٽرول ڪرڻ جي قابل بڻايو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Chandler|first=J. A.|title=Explaining Local Government: Local Government in Britain Since 1800|url=https://books.google.com/books?id=b0glBHiU9oAC|year=2007|publisher=Manchester University Press|location=Manchester|isbn=978-0719067068|page=2|chapter=Local government before 1832|chapter-url=https://books.google.com/books?id=b0glBHiU9oAC&amp;pg=PA2 }}&lt;/ref&gt; ڪائونٽين کي شروعات ۾ انصاف جي فراهمي، ٽيڪس جي وصولي ۽ فوج جي تنظيم لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو ۽ بعد ۾ مقامي حڪومت ۽ پارلياماني نمائندگي جي چونڊ لاءِ استعمال ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Hackwood&quot;&gt;{{cite book |title=The Story of the Shire, being the Lore, History and Evolution of English County Institutions |year=1920 |publisher=Heath Cranton Limited |place=London |last=Hackwood |first=Frederick William |url=https://archive.org/download/storyofshirebein00hackuoft/storyofshirebein00hackuoft_bw.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bryne&quot;&gt;{{cite book |last=Byrne |first=Tony |title=Local Government in Britain |year=1994 |publisher=Penguin Books |location=Harmondsworth |isbn=0-14-017663-2}}&lt;/ref&gt; ملڪ جي مکيه شهري علائقن کان پري، ڪيترن ئي حصن ۾ اهي اڃا تائين جديد مقامي حڪومتي علائقن جو بنياد بڻيل آهن؛ جيتوڻيڪ نئين ٺاهيل علائقن جون حدون ڪڏهن ڪڏهن انهن &quot;تاريخي ڪائونٽيز&quot; کان ڪافي مختلف هونديون آهن جن تي اهي ٻڌل آهن.&lt;ref name=&quot;guide&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;aspects&quot;&gt;{{cite book |author=[[Central Office of Information]] |title=Local Government |series=Aspects of Britain |year=1996 |publisher=[[HMSO]] |location=London |isbn=0-11-702037-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hampton&quot;&gt;{{cite book |last=Hampton |first=William |title=Local Government and Urban Politics |year=1991 |publisher=[[Longman]] |location=London |isbn=0-582-06204-7}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*[http://www.historiccountiestrust.co.uk/ The Historic Counties Trust]
*[https://web.archive.org/web/20210506145837/http://realcounties.org.uk/ Campaign for Historic Counties]
*[https://communities.maps.arcgis.com/apps/Compare/storytelling_compare/index.html?appid=7b0e661ef66b4a7aacb5a9acf55108ac Interactive map comparing historic counties to current counties]
*[https://www.gov.uk/government/publications/celebrating-the-historic-counties-of-england/celebrating-the-historic-counties-of-england Celebrating the Historic Counties of England]

{{DEFAULTSORT:Historic Counties of England}}
[[زمرو:انگلينڊ]]
[[زمرو:انگلينڊ جي تاريخ]]
 [[زمرو:ڪائونٽي جي لحاظ کان انگلينڊ جي تاريخ| ]] 
[[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون| ]] 
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 
:
[[زمرو:مقامي جاگرافي|انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>arjsg6qf7q1gdib7wvrc60inq9nup70</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ممباسا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103571</id>
    <revision>
      <id>417191</id>
      <parentid>416709</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T02:56:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>417191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10022" sha1="36d79ilkvkgfdgwokzbnflk4popbd1n" xml:space="preserve">{{Other uses}}
{{Infobox settlement
| official_name = ممباسا&lt;br&gt;
Mombasa
| nicknames = {{Flatlist|
* Mwambao
* Arab Town
* The city of dreams
* The blue and white city
* The city that never sleeps
* Gateway to East Africa
* The old capital
 }}
| type = [[شهر|شهر ۽ شهري ڪائونٽي]]
| population_demonym = 
| image = {{multiple image
| border        = infobox
| total_width   = 270
| perrow        = 1/2/2/2/1
| caption_align = center
| image1        = Mombasa_Island.jpg
| caption1      = Aerial view of the Island
| image2        = Sir Mbarak Hinawy Road, 2025 (01).jpg
| caption2      = [[Mombasa Old Town|Mji Wa Kale]]
| image3        = FORT JESUS.jpg
| caption3      = [[Fort Jesus]]
| image4        = Mombasa tusks, 2025 (08).jpg
| caption4      = [[Mombasa tusks]]
| image5        = Voyager Beach Resort from Nyali Beach, Mombasa, Kenya.jpg
| caption5      = Nyali beach
| image6        = Mandhry Mosque, 2025 (01).jpg
| caption6      = [[Mandhry Mosque]]
| image7        = Haller Park 02.jpg
| caption7      = [[Haller Park (Kenya)|Haller Park]]
| image8        = ACK Mombasa Memorial Cathedral, 2025 (01).jpg
| caption8      = Mombasa Memorial Cathedral
}}
| image_flag = 
| flag_size = 
| image_shield = 
| shield_size = 
| motto = 
| pushpin_map = 
| pushpin_caption = 
| pushpin_relief = 1
| mapframe = yes
| mapframe-id = Q1112885
| mapframe-wikidata = yes
| map_size = 
| map_caption = Location of Mombasa
| subdivision_type = County
| subdivision_type1 = [[counties of Kenya|County]]
| subdivision_name = {{flag|Kenya}}
| subdivision_name1 = [[Mombasa County]]
| established_title = Founded
| established_date = 900 AD
| government_type = [[County Government]]
| governing_body = County Assembly
| leader_title = Governor
| leader_name = Abdulsamad Shariff Nassir
| area_total_km2 = 
| area_land_km2 = 219.9
| area_water_km2 = 
| population_rank = [[List_of_cities_and_towns_in_Kenya_by_population|2nd]] in Kenya
| population_total = 1311860&lt;ref&gt;[https://citypopulation.de/en/kenya/admin/coast/01__mombasa/]&lt;/ref&gt;
| population_as_of = 2020
| population_note = 
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;KNBS&quot;&gt;[https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county ''2019 Kenya Population and Housing Census Volume I: Population by County and Sub-County'']. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113191208/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county |date=13 November 2019 }}; retrieved 7 November 2019.&lt;/ref&gt;
| population_urban = 1388449&lt;ref&gt;[https://populationstat.com/kenya/mombasa]&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = 5495
| population_metro = 1553000&lt;ref&gt;[https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21708/mombasa/population]&lt;/ref&gt;
| population_density_urban_km2 = auto
| demographics_type1 = GDP (PPP)
| demographics1_title1 = [[GDP|Total]]
| demographics1_info1 = {{increase }} $13.132 billion ([[List of counties of Kenya by GCP|2nd]])(2022)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.knbs.or.ke/gross-county-product/ |title=GCP |access-date=31 August 2021}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title2 = [[GDP|Per Capita]]
| demographics1_info2 = {{increase }} $10,227 (2022) ([[List of counties of Kenya by GCP|2nd]])
| demographics_type2 = GDP (NOMINAL)

| 
| demographics2_title1 = [[GDP|Total]]
| demographics2_info1 = {{increase}} $4.822 billion (2022) ([[List of counties of Kenya by GCP|2nd]])

| 
| demographics2_title2 = [[GDP|Per Capita]]
| demographics2_info2 = {{increase}} $3,755 (2022) ([[List of counties of Kenya by GCP|2nd]])
| area_code = 020
| time_zone = [[East Africa Time|EAT]]
| utc_offset = +3
| mapframe-zoom = 9
| coordinates = {{coord|4|03|S|39|40|E|region:KE|display=inline,title}}
| elevation_ft = 
| elevation_m = 50
| footnotes = 
| custom_label1_sec1 = Climate
| custom_data1_sec1 = [[Tropical savanna climate|Aw]]
| website = {{URL|https://www.mombasa.go.ke/|mombasa.go.ke}}
|image_skyline={{multiple image
| border        = infobox
| total_width   = 270
| perrow        = 1/2/2/2/1
| caption_align = center
| image1        = Mombasa_Island.jpg
| caption1      = Aerial view of the Island
| image2        = Sir Mbarak Hinawy Road, 2025 (01).jpg
| caption2      = [[Mombasa Old Town|Mji Wa Kale]]
| image3        = FORT JESUS.jpg
| caption3      = [[Fort Jesus]]
| image4        = Mombasa tusks, 2025 (08).jpg
| caption4      = [[Mombasa tusks]]
| image5        = Voyager Beach Resort from Nyali Beach, Mombasa, Kenya.jpg
| caption5      = Nyali beach
| image6        = Mandhry Mosque, 2025 (01).jpg
| caption6      = [[Mandhry Mosque]]
| image7        = Haller Park 02.jpg
| caption7      = [[Haller Park (Kenya)|Haller Park]]
| image8        = ACK Mombasa Memorial Cathedral, 2025 (01).jpg
| caption8      = Mombasa Memorial Cathedral
}}}}
'''ممباسا''' (&lt;small&gt;Mombasa&lt;/small&gt;؛ {{IPAc-en|m|ɒ|m|ˈ|b|æ|s|ə}}) [[ڪينيا]] جي ڏکڻ اوڀر ۾، [[هندي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هڪ ساحلي شهر آهي. سال &lt;small&gt;1907&lt;/small&gt;ع ۾ [[نيروبي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ کان اڳ، هي برٽش ايسٽ آفريڪا (&lt;small&gt;British&lt;/small&gt; &lt;small&gt;East&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Africa&lt;/small&gt;) جو پهريون گاديءَ جو هنڌ هو. هاڻي اها ممباسا ڪائونٽي جي گاديءَ واري شهر طور ڪم ڪري ٿو. ان جي مرڪزي ڪاروباري علائقي (&lt;small&gt;Central&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Business&lt;/small&gt; &lt;small&gt;District&lt;/small&gt;) جون عمارتون نيري ۽ اڇي رنگ جون آهن، جيڪي هندي سمنڊ جي عڪاسي ڪن ٿيون. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=All Mombasa CBD buildings to have one colour - Business Daily|url=https://www.businessdailyafrica.com/bd/news/counties/all-mombasa-cbd-buildings-to-have-one-colour-2193290|access-date=2025-11-16|website=www.businessdailyafrica.com}}&lt;/ref&gt; هي ملڪ جو قديم ترين (لڳ ڀڳ &lt;small&gt;900&lt;/small&gt; عيسوي) ۽ نيروبي کان پوءِ ٻيو نمبر وڏو شهر آهي،&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook, 2012&quot;&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2219.html#ke The World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181013192019/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2219.html#ke |date=2018-10-13 }}.&lt;/ref&gt; جنهن جي آبادي سال &lt;small&gt;2019&lt;/small&gt;ع جي آدمشماري مطابق لڳ ڀڳ &lt;small&gt;12&lt;/small&gt;&lt;small&gt;,08,333&lt;/small&gt; ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;KNBS&quot;&gt;[https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county ''2019 Kenya Population and Housing Census Volume I: Population by County and Sub-County'']. [https://web.archive.org/web/20191113191208/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county Archived] 13 November 2019 at the [[Wayback Machine]]; retrieved 7 November 2019.&lt;/ref&gt;

[[هندي سمنڊ]] تي ممباسا جو مقام ان کي هڪ تاريخي واپاري مرڪز بڻايو  ۽ ان جي اسٽريٽجڪ مقام جي ڪري ڪيترن ئي ملڪن طرفان ڪنٽرول ڪيو ويو آهي. [[ڪينيا]] جي اسڪول جي تاريخ جي ڪتابن ۾ ممباسا جي بنياد کي سال 900ع قرار ڏنو ويو آهي. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-05-24|archivedate=15 November 2020}}&lt;/ref&gt; اهو 12هين صدي ۾ ضرور هڪ خوشحال واپاري شهر هوندو، جيئن عرب جاگرافيدان [[محمد الادريسي|الادريسي]] سال 1151ع ۾ ان جو ذڪر ڪيو آهي. اهو تقريباً 14هين صدي جي شروعات کان وٺي سال 1513ع ۾ سلطنت جي خاتمي تائين [[ڪلوا سلطنت]] جو حصو هو. ممباسا ۾ سڀ کان پراڻي پٿر جي مسجد، منارا، {{Circa}} 1300 ۾ ٺهي هئي. سال 1570ع ۾ ٺهيل مانڌري مسجد ۾ هڪ مينار آهي جنهن ۾ علائقائي طور تي مخصوص اوگي محراب آهي. بعد ۾ 17هين صدي جي آخر ۾ هي شهر عماني سلطنت جي قبضي ۽ ڪنٽرول هيٺ آيو.
[[Category:Articles with unsourced statements from October 2022]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
نوآبادياتي دور کان اڳ جي آخر ۾، اهو هڪ زراعت تي ٻڌل شهر هو، جيڪو هاٿي ڏند جي واپار جي چوڌاري غلامن جي مزدوري تي انحصار ڪندو هو. شروعاتي جديد دور ۾، ممباسا هندي سمنڊ جي پيچيده ۽ دور رس واپاري نيٽ ورڪن ۾ هڪ اهم واپاري مرڪز هو. ان وقت ان جي مکيه برآمدات هاٿيء ڏند، [[ٻاجهر|باجرو]]، تل ۽ ناريل شامل هئا. 

اڄ، ممباسا هڪ سياحت تي ٻڌل شهر آهي ۽ هڪ تمام وڏي [[بندرگاھ|بندرگاهه]] ۽ هڪ بين الاقوامي هوائي اڏي سان [[State House (Kenya)|رياستي گهرن]] مان هڪ آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Mombasa}}
* [https://www.mombasa.go.ke/ Mombasa County Government]

{{Authority control}}

[[زمرو:ممباسا| ]] 
[[زمرو:ڪينيا]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ شهر]]
[[زمرو:ممباسا ڪائونٽي]]
[[زمرو:سواحلي شهري-رياستون]] 
[[زمرو:هندي سمنڊ تي بندرگاهون]]
[[زمرو:اڳوڻيون پرتگالي نوآباديون]]  
[[زمرو:ڪينيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:ڪوسٽ صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:ڪينيا ۾ ڪائونٽي جا مرڪزي شهر]]  
[[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1824ع جا قيام]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]]</text>
      <sha1>36d79ilkvkgfdgwokzbnflk4popbd1n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ طاهر محمد سنڌي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103590</id>
    <redirect title="شيخ طاھر محمد سنڌي" />
    <revision>
      <id>417180</id>
      <parentid>416728</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T18:07:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>1754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixing double redirect from [[شيخ طاھر محمد]] to [[شيخ طاھر محمد سنڌي]]</comment>
      <origin>417180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="ks13svhtc6eeu0ypskzs1j30zvaaddg" xml:space="preserve">#چوريو [[شيخ طاھر محمد سنڌي]]</text>
      <sha1>ks13svhtc6eeu0ypskzs1j30zvaaddg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103687</id>
    <revision>
      <id>417198</id>
      <parentid>416997</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:51:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3227" sha1="fwhoih9wyuu93ohhj5n9lp3fuqece82" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|official_name=اتر-اولهه وارا علائقا|settlement_type=[[ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا|علائقو]]|image_skyline=|imagesize=270px|image_caption=|image_flag=Flag of the Northwest Territories.svg|image_seal=Coat of arms of Northwest Territories.svg|nickname=|motto=ندارد|image_map=Northwest_Territories_in_Canada.svg|mapsize=250x200px|map_caption=موقعیت قلمروهای شمال غرب|coor_pinpoint=|coordinates_footnotes=|pushpin_map=|pushpin_map_caption=|subdivision_type=[[فهرست کشورهای جهان|کشور]]|subdivision_name={{CAN}}|subdivision_type1=[[فهرست شهرهای کانادا|مرکز]]|subdivision_name1=[[یلونایف]]|subdivision_type2=[[فهرست شهرهای کانادا|بزرگ‌ترین شهر]]|subdivision_name2=[[یلونایف]]|established_title=پیوستن به{{سخ}}کنفدراسیون کانادا|established_date=۱۸۷۰|established_title2=|established_date2=|government_footnotes=|government_type=[[سلطنت مشروطه]]{{سخ}}[[فدرال]]|leader_title=[[پادشاهی بریتانیا|پادشاه]]|leader_name=[[چارلز سوم]]|leader_party=|leader_title1=کمیسیونر|leader_name1=[[جورج توکارو]]|leader_title2=وزیر|leader_name2=[[فلوید رولند]]|area_footnotes=|area_magnitude=|area_total_sq_mi=۵۱۹٬۷۳۴|area_land_sq_mi=۴۴۰٬۴۷۹|area_water_sq_mi=۷۹٬۲۵۶|area_urban_sq_mi=|area_metro_sq_mi=|area_rank=۳ام|elevation_footnotes=|elevation_ft=|population_footnotes=|population_as_of=۲۰۱۰|population_total=۴۳٬۵۲۹|population_rank=۱۱ام|population_urban=|population_metro=|population_demonym=Northwest Territorian|timezone=|utc_offset=۴-|timezone_DST=|postal_code_type=[[کد پستی]]|postal_code=|area_code=|blank_name=نمایندگان فدرال|blank_info=در پارلمان کانادا|blank1_name=House seats{{سخ}}مجلس سنا|blank1_info=۱{{سخ}}۱|blank2_name=زبان رسمی|blank2_info=زبان‌های [[زبان انگلیسی|انگلیسی]] و [[زبان فرانسوی|فرانسوی]]|iso_code=|website={{URL|http://www.gov.nt.ca/}}|footnotes=}}'''نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز ('''&lt;small&gt;Nortwest&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Territories&lt;/small&gt;؛ فرينچ:  {{به فرانسوی|les Territoires du Nord-Ouest}}) جنهن کي انگريزي ۾ مختصر طور تي &lt;small&gt;'''NWT'''&lt;/small&gt; ۽ فرانسيسي ۾ '''&lt;small&gt;TNO&lt;/small&gt;''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[ڪينيڊا|ڪينيڊا جو]] هڪ [[ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا|علائقو]] (&lt;small&gt;Territory&lt;/small&gt;) آهي،  جنهن جو گاديءَ جو هنڌ ييلو نائف (&lt;small&gt;Yellow Knife&lt;/small&gt;) شهر آهي. ان جون حدون ڪينيڊا جي ٻن ٻين علائقن، اولهه ۾ [[يوڪون]] ۽ اوڀر ۾ [[نوناوت]] ۽ ڏکڻ ۾ ٽن صوبن [[برٽش ڪولمبيا]]، [[البرٽا]] ۽ [[ساسڪاچيوان|ساسڪيچوان]] سان ملن ٿيون.

ڪئناڊا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ، گريٽ بيئر (&lt;small&gt;Great&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Bear&lt;/small&gt;) پڻ هن علائقي ۾ واقع آهي.

[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]]</text>
      <sha1>fwhoih9wyuu93ohhj5n9lp3fuqece82</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417199</id>
      <parentid>417198</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:54:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3248" sha1="r5gzgx29lm4lmtpqbgq78cj0b2rx3vd" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|official_name=اتر-اولهه وارا علائقا|settlement_type=[[ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا|علائقو]]|image_skyline=|imagesize=270px|image_caption=|image_flag=Flag of the Northwest Territories.svg|image_seal=Coat of arms of Northwest Territories.svg|nickname=|motto=ندارد|image_map=Northwest_Territories_in_Canada.svg|mapsize=250x200px|map_caption=موقعیت قلمروهای شمال غرب|coor_pinpoint=|coordinates_footnotes=|pushpin_map=|pushpin_map_caption=|subdivision_type=[[فهرست کشورهای جهان|کشور]]|subdivision_name={{CAN}}|subdivision_type1=[[فهرست شهرهای کانادا|مرکز]]|subdivision_name1=[[یلونایف]]|subdivision_type2=[[فهرست شهرهای کانادا|بزرگ‌ترین شهر]]|subdivision_name2=[[یلونایف]]|established_title=پیوستن به{{سخ}}کنفدراسیون کانادا|established_date=۱۸۷۰|established_title2=|established_date2=|government_footnotes=|government_type=[[سلطنت مشروطه]]{{سخ}}[[فدرال]]|leader_title=[[پادشاهی بریتانیا|پادشاه]]|leader_name=[[چارلز سوم]]|leader_party=|leader_title1=کمیسیونر|leader_name1=[[جورج توکارو]]|leader_title2=وزیر|leader_name2=[[فلوید رولند]]|area_footnotes=|area_magnitude=|area_total_sq_mi=۵۱۹٬۷۳۴|area_land_sq_mi=۴۴۰٬۴۷۹|area_water_sq_mi=۷۹٬۲۵۶|area_urban_sq_mi=|area_metro_sq_mi=|area_rank=۳ام|elevation_footnotes=|elevation_ft=|population_footnotes=|population_as_of=۲۰۱۰|population_total=۴۳٬۵۲۹|population_rank=۱۱ام|population_urban=|population_metro=|population_demonym=Northwest Territorian|timezone=|utc_offset=۴-|timezone_DST=|postal_code_type=[[کد پستی]]|postal_code=|area_code=|blank_name=نمایندگان فدرال|blank_info=در پارلمان کانادا|blank1_name=House seats{{سخ}}مجلس سنا|blank1_info=۱{{سخ}}۱|blank2_name=زبان رسمی|blank2_info=زبان‌های [[زبان انگلیسی|انگلیسی]] و [[زبان فرانسوی|فرانسوی]]|iso_code=|website={{URL|http://www.gov.nt.ca/}}|footnotes=}}
'''نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز''' (&lt;small&gt;Nortwest&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Territories&lt;/small&gt;؛ فرينچ:  les Territoires du Nord-Ouest) جنهن کي انگريزي ۾ مختصر طور تي &lt;small&gt;'''NWT'''&lt;/small&gt; ۽ فرانسيسي ۾ '''&lt;small&gt;TNO&lt;/small&gt;''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[ڪينيڊا]] جو هڪ [[ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا|علائقو]] (&lt;small&gt;Territory&lt;/small&gt;) آهي، جنهن جو گاديءَ جو هنڌ ييلو نائف (&lt;small&gt;Yellow Knife&lt;/small&gt;) شهر آهي. ان جون حدون ڪينيڊا جي ٻن ٻين علائقن، اولهه ۾ [[يوڪون]] ۽ اوڀر ۾ [[نوناوت]] ۽ ڏکڻ ۾ ٽن صوبن [[برٽش ڪولمبيا]]، [[البرٽا]] ۽ [[ساسڪاچيوان]] سان ملن ٿيون.

ڪئناڊا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ، گريٽ بيئر (&lt;small&gt;Great&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Bear&lt;/small&gt;) پڻ هن علائقي ۾ واقع آهي.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]]</text>
      <sha1>r5gzgx29lm4lmtpqbgq78cj0b2rx3vd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417201</id>
      <parentid>417199</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:55:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ibne maryam صفحي [[اتر اولهه علائقا]] کي [[نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>417199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3248" sha1="r5gzgx29lm4lmtpqbgq78cj0b2rx3vd" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|official_name=اتر-اولهه وارا علائقا|settlement_type=[[ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا|علائقو]]|image_skyline=|imagesize=270px|image_caption=|image_flag=Flag of the Northwest Territories.svg|image_seal=Coat of arms of Northwest Territories.svg|nickname=|motto=ندارد|image_map=Northwest_Territories_in_Canada.svg|mapsize=250x200px|map_caption=موقعیت قلمروهای شمال غرب|coor_pinpoint=|coordinates_footnotes=|pushpin_map=|pushpin_map_caption=|subdivision_type=[[فهرست کشورهای جهان|کشور]]|subdivision_name={{CAN}}|subdivision_type1=[[فهرست شهرهای کانادا|مرکز]]|subdivision_name1=[[یلونایف]]|subdivision_type2=[[فهرست شهرهای کانادا|بزرگ‌ترین شهر]]|subdivision_name2=[[یلونایف]]|established_title=پیوستن به{{سخ}}کنفدراسیون کانادا|established_date=۱۸۷۰|established_title2=|established_date2=|government_footnotes=|government_type=[[سلطنت مشروطه]]{{سخ}}[[فدرال]]|leader_title=[[پادشاهی بریتانیا|پادشاه]]|leader_name=[[چارلز سوم]]|leader_party=|leader_title1=کمیسیونر|leader_name1=[[جورج توکارو]]|leader_title2=وزیر|leader_name2=[[فلوید رولند]]|area_footnotes=|area_magnitude=|area_total_sq_mi=۵۱۹٬۷۳۴|area_land_sq_mi=۴۴۰٬۴۷۹|area_water_sq_mi=۷۹٬۲۵۶|area_urban_sq_mi=|area_metro_sq_mi=|area_rank=۳ام|elevation_footnotes=|elevation_ft=|population_footnotes=|population_as_of=۲۰۱۰|population_total=۴۳٬۵۲۹|population_rank=۱۱ام|population_urban=|population_metro=|population_demonym=Northwest Territorian|timezone=|utc_offset=۴-|timezone_DST=|postal_code_type=[[کد پستی]]|postal_code=|area_code=|blank_name=نمایندگان فدرال|blank_info=در پارلمان کانادا|blank1_name=House seats{{سخ}}مجلس سنا|blank1_info=۱{{سخ}}۱|blank2_name=زبان رسمی|blank2_info=زبان‌های [[زبان انگلیسی|انگلیسی]] و [[زبان فرانسوی|فرانسوی]]|iso_code=|website={{URL|http://www.gov.nt.ca/}}|footnotes=}}
'''نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز''' (&lt;small&gt;Nortwest&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Territories&lt;/small&gt;؛ فرينچ:  les Territoires du Nord-Ouest) جنهن کي انگريزي ۾ مختصر طور تي &lt;small&gt;'''NWT'''&lt;/small&gt; ۽ فرانسيسي ۾ '''&lt;small&gt;TNO&lt;/small&gt;''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[ڪينيڊا]] جو هڪ [[ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا|علائقو]] (&lt;small&gt;Territory&lt;/small&gt;) آهي، جنهن جو گاديءَ جو هنڌ ييلو نائف (&lt;small&gt;Yellow Knife&lt;/small&gt;) شهر آهي. ان جون حدون ڪينيڊا جي ٻن ٻين علائقن، اولهه ۾ [[يوڪون]] ۽ اوڀر ۾ [[نوناوت]] ۽ ڏکڻ ۾ ٽن صوبن [[برٽش ڪولمبيا]]، [[البرٽا]] ۽ [[ساسڪاچيوان]] سان ملن ٿيون.

ڪئناڊا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ، گريٽ بيئر (&lt;small&gt;Great&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Bear&lt;/small&gt;) پڻ هن علائقي ۾ واقع آهي.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]]</text>
      <sha1>r5gzgx29lm4lmtpqbgq78cj0b2rx3vd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جراحي جو اوزار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103708</id>
    <revision>
      <id>417097</id>
      <timestamp>2026-10-04T12:18:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1376790379|Surgical instrument]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>417097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="926" sha1="hhdcbnhmlwgyf41mzgj79hhy7js9gmm" xml:space="preserve">[[File:Various_scalpels.png|ساڄو|thumb|مختلف اسڪيلپل]]

'''جراحي جو اوزار''' (Surgical Instrument) هڪ طبي اوزار آهي جيڪو سرجري دوران مخصوص ڪمن، جهڙوڪ ڪٽڻ، ٽشو کي تبديل ڪرڻ، يا ڏسڻ لاءِ رسائي فراهم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. وقت سان گڏ، اوزارن جو هڪ وسيع سلسلو تيار ڪيو ويو آهي، ڪجهه عام سرجري جي استعمال لاءِ آهن، ٻيا خاص طريقيڪار جي مطابق ٺهيل آهن.

درجه بندي نظام جراح (surgeon) کي اوزار جي ڪم ۽ مناسب استعمال کي سمجهڻ ۾ مدد ڪن ٿا. ايجادون جديد سرجري لاءِ وڌيڪ صحيح، محفوظ ۽ وڌيڪ اثرائتي اوزارن کي ترقي ڏئي رهيو آهن. &lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|location=Farmington, MI}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>hhdcbnhmlwgyf41mzgj79hhy7js9gmm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417098</id>
      <parentid>417097</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T12:19:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:جراحي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="951" sha1="cu3mfzjaw7fa0duh3hkyx7w2mn1cnia" xml:space="preserve">[[File:Various_scalpels.png|ساڄو|thumb|مختلف اسڪيلپل]]

'''جراحي جو اوزار''' (Surgical Instrument) هڪ طبي اوزار آهي جيڪو سرجري دوران مخصوص ڪمن، جهڙوڪ ڪٽڻ، ٽشو کي تبديل ڪرڻ، يا ڏسڻ لاءِ رسائي فراهم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. وقت سان گڏ، اوزارن جو هڪ وسيع سلسلو تيار ڪيو ويو آهي، ڪجهه عام سرجري جي استعمال لاءِ آهن، ٻيا خاص طريقيڪار جي مطابق ٺهيل آهن.

درجه بندي نظام جراح (surgeon) کي اوزار جي ڪم ۽ مناسب استعمال کي سمجهڻ ۾ مدد ڪن ٿا. ايجادون جديد سرجري لاءِ وڌيڪ صحيح، محفوظ ۽ وڌيڪ اثرائتي اوزارن کي ترقي ڏئي رهيو آهن. &lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|location=Farmington, MI}}&lt;/ref&gt;

[[زمرو:جراحي]]</text>
      <sha1>cu3mfzjaw7fa0duh3hkyx7w2mn1cnia</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417099</id>
      <parentid>417098</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T12:19:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:طبي اوزار]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="982" sha1="iefy5c6f3rin7fjkncqif7b2cje06a9" xml:space="preserve">[[File:Various_scalpels.png|ساڄو|thumb|مختلف اسڪيلپل]]

'''جراحي جو اوزار''' (Surgical Instrument) هڪ طبي اوزار آهي جيڪو سرجري دوران مخصوص ڪمن، جهڙوڪ ڪٽڻ، ٽشو کي تبديل ڪرڻ، يا ڏسڻ لاءِ رسائي فراهم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. وقت سان گڏ، اوزارن جو هڪ وسيع سلسلو تيار ڪيو ويو آهي، ڪجهه عام سرجري جي استعمال لاءِ آهن، ٻيا خاص طريقيڪار جي مطابق ٺهيل آهن.

درجه بندي نظام جراح (surgeon) کي اوزار جي ڪم ۽ مناسب استعمال کي سمجهڻ ۾ مدد ڪن ٿا. ايجادون جديد سرجري لاءِ وڌيڪ صحيح، محفوظ ۽ وڌيڪ اثرائتي اوزارن کي ترقي ڏئي رهيو آهن. &lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|location=Farmington, MI}}&lt;/ref&gt;

[[زمرو:جراحي]]
[[زمرو:طبي اوزار]]</text>
      <sha1>iefy5c6f3rin7fjkncqif7b2cje06a9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417100</id>
      <parentid>417099</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T12:20:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1050" sha1="1flujof8o13ap10gla60ffxqahog9ut" xml:space="preserve">[[File:Various_scalpels.png|ساڄو|thumb|مختلف اسڪيلپل]]
'''جراحي جو اوزار''' (Surgical Instrument) هڪ طبي اوزار آهي جيڪو سرجري دوران مخصوص ڪمن، جهڙوڪ ڪٽڻ، ٽشو کي تبديل ڪرڻ، يا ڏسڻ لاءِ رسائي فراهم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. وقت سان گڏ، اوزارن جو هڪ وسيع سلسلو تيار ڪيو ويو آهي، ڪجهه عام سرجري جي استعمال لاءِ آهن، ٻيا خاص طريقيڪار جي مطابق ٺهيل آهن.

درجه بندي نظام جراح (surgeon) کي اوزار جي ڪم ۽ مناسب استعمال کي سمجهڻ ۾ مدد ڪن ٿا. ايجادون جديد سرجري لاءِ وڌيڪ صحيح، محفوظ ۽ وڌيڪ اثرائتي اوزارن کي ترقي ڏئي رهيو آهن. &lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|location=Farmington, MI}}&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:جراحي جا اوزار]]
[[زمرو:جراحي]]
[[زمرو:طبي اوزار]]</text>
      <sha1>1flujof8o13ap10gla60ffxqahog9ut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:جراحي جا اوزار</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103709</id>
    <revision>
      <id>417101</id>
      <timestamp>2026-10-04T12:21:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:جراحي]] [[زمرو:طبي اوزار]]</comment>
      <origin>417101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="ev5s0i2r5wovgg2zkirtupsj4qoa2kb" xml:space="preserve">[[زمرو:جراحي]]
[[زمرو:طبي اوزار]]</text>
      <sha1>ev5s0i2r5wovgg2zkirtupsj4qoa2kb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آمريڪا جي سياست</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103710</id>
    <revision>
      <id>417109</id>
      <timestamp>2026-10-04T12:41:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:سياست بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:سياست بلحاظ کنڊ]]</comment>
      <origin>417109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140" sha1="l7iphuslg4zras8h0gjdyu52xps1cm9" xml:space="preserve">[[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]]
[[زمرو:سياست بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:سياست بلحاظ کنڊ]]</text>
      <sha1>l7iphuslg4zras8h0gjdyu52xps1cm9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417110</id>
      <parentid>417109</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T12:42:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="147" sha1="ngopctu9jwrerlc684wr3jaciurx7to" xml:space="preserve">[[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]]
[[زمرو:سياست بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي سياست]]</text>
      <sha1>ngopctu9jwrerlc684wr3jaciurx7to</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عمر بن مسلم باھلي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103711</id>
    <redirect title="عمرو بن مسلم باھلي" />
    <revision>
      <id>417115</id>
      <timestamp>2026-10-04T13:42:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali صفحي [[عمر بن مسلم باھلي]] کي [[عمرو بن مسلم باھلي]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان</comment>
      <origin>417115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="m67uufrnlzey5zjxyzzhksaspotvpmw" xml:space="preserve">#چوريو [[عمرو بن مسلم باھلي]]</text>
      <sha1>m67uufrnlzey5zjxyzzhksaspotvpmw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اتر آمريڪا جا سياستدان</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103712</id>
    <revision>
      <id>417120</id>
      <timestamp>2026-10-04T13:49:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سياستدان بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا ماڻهو]]</comment>
      <origin>417120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96" sha1="famqvscp5ekur4futy23f7o6hycgbwc" xml:space="preserve">[[زمرو:سياستدان بلحاظ کنڊ]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جا ماڻهو]]</text>
      <sha1>famqvscp5ekur4futy23f7o6hycgbwc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اتر آمريڪا جا ماڻهو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103713</id>
    <revision>
      <id>417121</id>
      <timestamp>2026-10-04T13:50:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  [[زمرو:ماڻهو بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جو سماج]]</comment>
      <origin>417121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="fza3o3alkldoklsjw3bt95s8dukhi30" xml:space="preserve">
[[زمرو:ماڻهو بلحاظ کنڊ]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جو سماج]]</text>
      <sha1>fza3o3alkldoklsjw3bt95s8dukhi30</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سياستدان بلحاظ ملڪ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103714</id>
    <revision>
      <id>417122</id>
      <timestamp>2026-10-04T13:51:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:زمرا بلحاظ کنڊ]]</comment>
      <origin>417122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="q699yjpoqte2kwupj495ryle40j2cg1" xml:space="preserve">[[زمرو:سياستدان]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ کنڊ]]</text>
      <sha1>q699yjpoqte2kwupj495ryle40j2cg1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سپيريئر ڍنڍ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103715</id>
    <revision>
      <id>417131</id>
      <timestamp>2026-10-04T14:03:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]]</comment>
      <origin>417131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="t4lv2dg4cfo1bimzd2bhmwa5q7okiy6" xml:space="preserve">[[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]]</text>
      <sha1>t4lv2dg4cfo1bimzd2bhmwa5q7okiy6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417139</id>
      <parentid>417131</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T14:20:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="539" sha1="i4f1ay76tr734kk0ayad7hwnzowpxgb" xml:space="preserve">[[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]]


[[زمرو:سپيريئر ڍنڍ]]
[[زمرو:ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي سياسي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون ڍنڍون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جي سياسي جاگرافي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي سياسي جاگرافي]]</text>
      <sha1>i4f1ay76tr734kk0ayad7hwnzowpxgb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417140</id>
      <parentid>417139</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T14:21:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ڪينيڊا جي جاگرافي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="585" sha1="p8g0yopoy3uni1twfuljlga8imdm24o" xml:space="preserve">[[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]]


[[زمرو:سپيريئر ڍنڍ]]
[[زمرو:ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي سياسي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون ڍنڍون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جي سياسي جاگرافي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي سياسي جاگرافي]]
[[زمرو:ڪينيڊا جي جاگرافي]]</text>
      <sha1>p8g0yopoy3uni1twfuljlga8imdm24o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417141</id>
      <parentid>417140</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T14:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="646" sha1="cxyom8avocqalkjmfr40p8bir6cn07m" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيڊا-آمريڪا حد]]
[[زمرو:عظيم ڍنڍون|سپيريئر]]
[[زمرو:مشي گن جون ڍنڍون]] 
[[زمرو:منيسوٽا جون ڍنڍون]] 
[[زمرو:اونٽاريو جون ڍنڍون]] 
[[زمرو:وسڪونسن جون ڍنڍون]] 
[[زمرو:عظيم ڍنڍن جا آبي رستا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جون بين الاقوامي ڍنڍون]]
[[زمرو:الگوما ضلعي جون ڍنڍون]] 
[[زمرو:ٿنڊر بي ضلعي جون ڍنڍون]] [[زمرو:ميسوپروٽيروزوئيڪ رفٽس ۽ گري بينز]] [[زمرو:مشي گن جو مٿيون جزيري نما]]</text>
      <sha1>cxyom8avocqalkjmfr40p8bir6cn07m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417143</id>
      <parentid>417141</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T14:24:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:آمريڪا جون ڍنڍون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="690" sha1="befn22fdh6v4hri0kct2ajiuxhlux28" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيڊا-آمريڪا حد]]
[[زمرو:عظيم ڍنڍون|سپيريئر]]
[[زمرو:مشي گن جون ڍنڍون]] 
[[زمرو:منيسوٽا جون ڍنڍون]] 
[[زمرو:اونٽاريو جون ڍنڍون]] 
[[زمرو:وسڪونسن جون ڍنڍون]] 
[[زمرو:عظيم ڍنڍن جا آبي رستا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جون بين الاقوامي ڍنڍون]]
[[زمرو:الگوما ضلعي جون ڍنڍون]] 
[[زمرو:ٿنڊر بي ضلعي جون ڍنڍون]] [[زمرو:ميسوپروٽيروزوئيڪ رفٽس ۽ گري بينز]] [[زمرو:مشي گن جو مٿيون جزيري نما]]
[[زمرو:آمريڪا جون ڍنڍون]]</text>
      <sha1>befn22fdh6v4hri0kct2ajiuxhlux28</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪينيڊا-آمريڪا حد</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103716</id>
    <revision>
      <id>417142</id>
      <timestamp>2026-10-04T14:23:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڪينيڊا جي سياسي جاگرافي]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي سياسي جاگرافي]]</comment>
      <origin>417142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135" sha1="sd7d2lh7oogijc5e0b8ea57kleyk4ti" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيڊا جي سياسي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي سياسي جاگرافي]]</text>
      <sha1>sd7d2lh7oogijc5e0b8ea57kleyk4ti</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:عظيم ڍنڍون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103717</id>
    <revision>
      <id>417144</id>
      <timestamp>2026-10-04T14:25:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي طبعي جاگرافي]]</comment>
      <origin>417144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112" sha1="n456dbg5fn3d5r51u5q1shejem775g5" xml:space="preserve">[[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي طبعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>n456dbg5fn3d5r51u5q1shejem775g5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:مشي گن جون ڍنڍون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103718</id>
    <revision>
      <id>417145</id>
      <timestamp>2026-10-04T14:26:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:    [[زمرو:مشي گن]] [[زمرو:آمريڪا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪينيڊا جون ڍنڍون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي سياسي جاگرافي]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪينيڊا جي جاگرافي]]</comment>
      <origin>417145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="342" sha1="5fg97l1w2if08t6mm7exnss5wgg6bcn" xml:space="preserve">


[[زمرو:مشي گن]]
[[زمرو:آمريڪا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي سياسي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون ڍنڍون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جي جاگرافي]]</text>
      <sha1>5fg97l1w2if08t6mm7exnss5wgg6bcn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417146</id>
      <parentid>417145</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T14:27:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:مشي گن]]; added [[Category:مشي گن رياست]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="353" sha1="t1vdpcspjs82lgnex99s9tmk2dhlp6t" xml:space="preserve">


[[زمرو:مشي گن رياست]]
[[زمرو:آمريڪا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي سياسي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون ڍنڍون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جي جاگرافي]]</text>
      <sha1>t1vdpcspjs82lgnex99s9tmk2dhlp6t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417151</id>
      <parentid>417146</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T14:30:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="kmwul3fl1mxd4gxof5595614lkk40jw" xml:space="preserve">[[زمرو:مشي گن رياست]]
[[زمرو:آمريڪا جون ڍنڍون]]</text>
      <sha1>kmwul3fl1mxd4gxof5595614lkk40jw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:منيسوٽا جون ڍنڍون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103719</id>
    <revision>
      <id>417147</id>
      <timestamp>2026-10-04T14:27:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:منيسوٽا]] [[زمرو:آمريڪا جون ڍنڍون]]</comment>
      <origin>417147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="r7pg9437nksmwr3d87x6xwo28a60r3v" xml:space="preserve">[[زمرو:منيسوٽا]]
[[زمرو:آمريڪا جون ڍنڍون]]</text>
      <sha1>r7pg9437nksmwr3d87x6xwo28a60r3v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417148</id>
      <parentid>417147</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T14:28:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:منيسوٽا]]; added [[Category:منيسوٽا رياست]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="1j102c37ys6l054oojd74owtorlybf7" xml:space="preserve">[[زمرو:منيسوٽا رياست]]
[[زمرو:آمريڪا جون ڍنڍون]]</text>
      <sha1>1j102c37ys6l054oojd74owtorlybf7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:وسڪونسن جون ڍنڍون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103720</id>
    <revision>
      <id>417149</id>
      <timestamp>2026-10-04T14:28:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:وسڪونسن]] [[زمرو:آمريڪا جون ڍنڍون]]</comment>
      <origin>417149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="ri64iuq446x85xfd6605opffu56zqef" xml:space="preserve">[[زمرو:وسڪونسن]]
[[زمرو:آمريڪا جون ڍنڍون]]</text>
      <sha1>ri64iuq446x85xfd6605opffu56zqef</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اونٽاريو جون ڍنڍون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103721</id>
    <revision>
      <id>417150</id>
      <timestamp>2026-10-04T14:29:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اونٽاريو]] [[زمرو:ڪينيڊا جون ڍنڍون]]</comment>
      <origin>417150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="ln8wfbnd8tampwt49ii4bwvs7tzny0u" xml:space="preserve">[[زمرو:اونٽاريو]]
[[زمرو:ڪينيڊا جون ڍنڍون]]</text>
      <sha1>ln8wfbnd8tampwt49ii4bwvs7tzny0u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اتر آمريڪا جون بين الاقوامي ڍنڍون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103722</id>
    <revision>
      <id>417152</id>
      <timestamp>2026-10-04T14:32:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  [[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪينيڊا جون ڍنڍون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي سياسي جاگرافي]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪينيڊا جي جاگرافي]]</comment>
      <origin>417152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="322" sha1="e9dc68w1lq2k2o70yp3j70gnb29djo9" xml:space="preserve">
[[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي سياسي جاگرافي]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون ڍنڍون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جي جاگرافي]]</text>
      <sha1>e9dc68w1lq2k2o70yp3j70gnb29djo9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417174</id>
      <parentid>417152</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T16:45:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="rd0tgmzs2zq440ij6mfma1fvn2kmur5" xml:space="preserve">[[زمرو:بين الاقوامي ڍنڍون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]]</text>
      <sha1>rd0tgmzs2zq440ij6mfma1fvn2kmur5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>غلام شاھ راشدي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103723</id>
    <revision>
      <id>417153</id>
      <timestamp>2026-10-04T15:01:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox person | name = غلام شاهه راشدي | native_name = سيد غلام شاهه راشدي | birth_date = 1259هه (1843ع ڌاري) | birth_place = [[پير جو ڳوٺ]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | death_date = 3 ذوالحج 1319هه (13 مارچ 1902ع) | death_place = [[گولاڙچي]]، [[بدين ضلعو|بدين]] | resting_place = گولاڙچي، بدين | occupation = [[شاعر]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [...</comment>
      <origin>417153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17267" sha1="rutf8783nclt85tehxy2is4htyn0qz4" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = غلام شاهه راشدي
| native_name = سيد غلام شاهه راشدي
| birth_date = 1259هه (1843ع ڌاري)
| birth_place = [[پير جو ڳوٺ]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]
| death_date = 3 ذوالحج 1319هه (13 مارچ 1902ع)
| death_place = [[گولاڙچي]]، [[بدين ضلعو|بدين]]
| resting_place = گولاڙچي، بدين
| occupation = [[شاعر]]
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]
| nationality = سنڌي
| father = پير علي ذوالفقار شاهه راشدي
| relatives = [[صبغت الله شاهه اول]] (ڏاڏو)، [[محمد راشد روضي ڌڻي]] (پڙڏاڏو)
| religion = [[اسلام]]
}}

'''سيد غلام شاهه راشدي''' (1259هه/1843ع ڌاري – 3 ذوالحج 1319هه/13 مارچ 1902ع) سنڌ جو شاعر ۽ [[راشدي خاندان]] جو فرد هو. سندس شاعريءَ جو وڏو حصو وطن جي سڪ، ٿر ۽ لاڙ جي فطري منظرن، مارئيءَ جي داستان، وڇوڙي، محبت ۽ انساني جذبن سان تعلق رکي ٿو. هن سنڌيءَ سان گڏ سرائڪيءَ ۾ پڻ شاعري ڪئي. پير حسام الدين راشدي کيس سنڌ جي راشديه خاندان جو ”بلند پايه شاعر“ قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;&gt;{{cite book
 |last=راشدي
 |first=پير حسام الدين
 |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
 |editor-last=لاکو
 |editor-first=غلام محمد
 |chapter=غلام شاهه راشدي (سنڌ جو هڪ باڪمال شاعر)
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt; غلام شاهه راشدي بابت راشديءَ جو هي مضمون اصل ۾ نومبر 1937ع ۾ رسالي ''سنڌو'' ۾ شايع ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب غلام شاهه 1259هه (1843ع ڌاري) پير ڳوٺ، ضلعي خيرپور ۾ ڄائو ۽ 60 ورهين جي ڄمار ۾ 3 ذوالحج 1319هه (13 مارچ 1902ع) تي وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=راشدي+غلام+شاھہ:
 |title=راشدي غلام شاھہ
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ نسب ==
غلام شاهه سنڌ جي مشهور راشديه خاندان سان تعلق رکندو هو. سندس والد '''پير علي ذوالفقار شاهه''' هو. پير حسام الدين راشديءَ موجب علي ذوالفقار شاهه، [[صبغت الله شاهه اول|سيد صبغت الله شاهه پير پاڳاري]] جو پٽ ۽ [[محمد راشد روضي ڌڻي|پير محمد راشد روضي ڌڻيءَ]] جو پوٽو هو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt; اهڙيءَ ريت غلام شاهه سنڌ جي انهيءَ مذهبي ۽ علمي خاندان جي هڪ شاخ سان واسطو رکندو هو، جنهن سنڌ جي مذهبي، ادبي ۽ سماجي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

== پيدائش ۽ تعليم ==
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' غلام شاهه جي پيدائش 1259هه (1843ع ڌاري) [[پير جو ڳوٺ|پير ڳوٺ]]، ضلعي خيرپور ۾ ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt; سندس تعليم ۽ تربيت پڻ پير ڳوٺ ۾ ٿي. هن اتي خاندان سان لاڳاپيل مدرسي ۾ [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] پڙهي.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

پير حسام الدين راشديءَ جي بيان موجب غلام شاهه کي انگريزيءَ جي پڻ سٺي ڄاڻ هئي، جيتوڻيڪ راشديءَ وٽ اهو معلوم نه هو تہ هن انگريزيءَ جي باقاعدي تعليم ڪٿان ورتي هئي. عربي، فارسي ۽ انگريزي ادب جي مطالعي سبب سندس علمي دائرو وسيع هو ۽ هو بحث مباحثي ۾ به مهارت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

== پير ڳوٺ کان گولاڙچي ڏانهن لڏپلاڻ ==
غلام شاهه جي زندگيءَ ۾ اهم تبديلي تڏهن آئي، جڏهن [[حزب الله شاهه راشدي|پير حزب الله شاهه]] جي زماني ۾ خانداني اختلافن ۽ مائٽن سان ناسازگار لاڳاپن سبب هن پير ڳوٺ ڇڏي ڏنو. هو [[لاڙ]] طرف هليو ويو ۽ موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] جي [[گولاڙچي]] ۾ مستقل رهائش اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

راشديءَ جي بيان موجب، جڏهن غلام شاهه پنهنجو اباڻو ڳوٺ ڇڏيو ته سندس مالي حالت مضبوط نه هئي، پر گولاڙچي ۽ لاڙ ۾ رهڻ دوران هن پنهنجي معاشي ۽ سماجي حيثيت مضبوط ڪئي ۽ مقامي سطح تي اثر رسوخ حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

گولاڙچي پوءِ سندس مستقل رهائشگاهه بڻجي ويو ۽ هو پنهنجي وفات تائين واپس پير ڳوٺ ۾ مستقل رهڻ لاءِ نه موٽيو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

== شخصيت ۽ رهڻي ڪهڻي ==
پير حسام الدين راشدي غلام شاهه جي رهڻي ڪهڻيءَ کي نهايت سادو بيان ڪري ٿو. هو عام طور ململ جو ڪشادو چولو، ننڍي سٿڻ، سنڌي جتي ۽ سرائڪي ٽوپي پائيندو هو. خاص موقعن يا ٻاهر وڃڻ وقت ڪوٽ ۽ بوٽ به استعمال ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

راشديءَ جي شخصي خاڪي موجب سندس مزاج ۾ سادگيءَ سان گڏ آزاد خيالي پڻ هئي. سندس طبيعت ۾ سختي ۽ جذباتي نرمي ٻئي پهلو موجود هئا. موسيقي، فطرت ۽ شاعريءَ سان سندس گهرو جذباتي تعلق هو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

== شاعريءَ جي شروعات ۽ پسمنظر ==
غلام شاهه جي شاعراڻي زندگيءَ ۾ پير ڳوٺ ڇڏڻ کان پوءِ نمايان تبديلي آئي. اباڻو وطن ڇڏڻ کان ٿورو اڳ سندس والده ۽ گهرواري پڻ وفات ڪري ويون هيون. پير حسام الدين راشديءَ موجب انهن ذاتي صدمن، وطن کان جدائي ۽ پوءِ لاڙ ۽ ٿر جي قدرتي ماحول سندس شاعريءَ ۾ سوز ۽ وڇوڙي جي احساس کي وڌيڪ گهرو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

هو مسلسل يا پيشورانه انداز ۾ شعر نه چوندو هو، پر خاص جذباتي ڪيفيتن ۾ شاعري ڪندو هو. ٿر جو سفر، ڀٽن تي ساوڪ، مينهن، هلڪي هير، وطن جي ياد، موسيقي ۽ ذاتي غم اهي حالتون هيون، جن سان سندس شاعراڻو اظهار خاص طور وابسته هو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

== ٿر ۽ لاڙ جو اثر ==
غلام شاهه جي شاعريءَ تي [[ٿر]] ۽ [[لاڙ]] جي ماحول جو گهرو اثر هو. سندس ڪلام ۾ مينهن، ڀٽون، پلر، گاهه، ٻوٽا، مارو ماڻهو ۽ ڳوٺاڻي زندگي بار بار موضوع بڻجن ٿا.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

پير حسام الدين راشديءَ موجب غلام شاهه جڏهن ٿر ۾ سفر ڪندو هو ۽ مينهن کان پوءِ ڀٽن ۽ ميدانن تي ساوڪ ڏسندو هو ته ڪڏهن اٺ تان لهي فطري ماحول ۾ گهمندي شعر چوندو هو. اهڙي پسمنظر ۾ سندس ڪافي:

:'''ساڻيهه جي ميان سومرا! آهي سڪ سچي'''

جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

سندس فطرت نگاريءَ جو هڪ مثال هيٺين سٽن ۾ ملي ٿو:

:'''موسم ٿي مينهن اُٺا، پاڻي ٿيڙا پلر'''
:'''ڏٿ ڏيهائن جو، لنب لاڻا ۽ للر'''
:'''لوءِ يارين سين، وڃي لوءِ لڻان!'''&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

== وطن جي سڪ ==
غلام شاهه جي شاعريءَ جو نمايان موضوع وطن ۽ پنهنجن ماڻهن کان جدائي آهي. پير ڳوٺ ڇڏڻ ۽ لاڙ ۾ مستقل رهائش کان پوءِ وطن جي ياد سندس شاعريءَ ۾ بار بار ظاهر ٿي. عيد ۽ ٻين اجتماعي موقعن تي مائٽن ۽ اباڻي وطن جي ياد سندس شاعراڻي ڪيفيت کي وڌيڪ تيز ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

راشدي هڪ واقعي جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن موجب عيد جي موقعي تي نماز کان اڳ غلام شاهه پنهنجي مشهور ڪافي:

:'''اٿم اميدون اڃان اڃان،'''
:'''مان ته پاند پائيندس، پنهل پرچائيندس'''

چئي. راشديءَ جي بيان موجب ڪافيءَ جو مجلس تي گهرو جذباتي اثر ٿيو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

== موسيقيءَ سان لاڳاپو ==
غلام شاهه کي راڳ ۽ موسيقيءَ سان گهڻي دلچسپي هئي. موسيقي ٻڌڻ وقت سندس جذباتي ڪيفيت شديد ٿي ويندي هئي. راشديءَ موجب راڳ، ڌنارن جي بين ۽ روايتي ڳائڻ جا انداز ڪڏهن ڪڏهن کيس شعر چوڻ ڏانهن مائل ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' پڻ سندس موسيقيءَ سان دلچسپيءَ جو ذڪر ڪري ٿي ۽ ڄاڻائي ٿي تہ سازن ۽ راڳ سان سندس گهرو جذباتي تعلق هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== مارئيءَ جو موضوع ==
غلام شاهه جي محفوظ ڪلام جو هڪ اهم حصو [[مارئي]] سان تعلق رکي ٿو. مارئيءَ جي داستان ذريعي هن وطن، آزادي، ٿر، ماروئڙن ۽ جدائيءَ جي احساس کي شاعراڻي صورت ڏني.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

سندس مارئيءَ واري شاعريءَ ۾ عمرڪوٽ جون آسائشون ۽ ٿر جي سادي زندگي هڪٻئي جي مقابلي ۾ اچن ٿيون. مارئي محلن، قيمتي لباس ۽ خوراڪ بدران پنهنجي وطن، ماروئڙن، ڀٽن ۽ مقامي خوراڪ کي ترجيح ڏئي ٿي. مثال طور غلام شاهه لکي ٿو:

:'''اجڙوال عمر تو ڇو قيد ڪئي،'''
:'''وڇوڙا ورهن جا سگهي ڪين سهي'''
:'''عبث عمر ڪوٽ ۾ جيڏين ريءَ جيان'''
:'''موڪل ڏي عمر ميان ڀيڙي ٿر ٿيان'''&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

اهڙي شاعريءَ ۾ مارئيءَ جو روايتي ڪردار وطن سان وفاداري ۽ جدائيءَ جي علامت طور استعمال ٿئي ٿو.

== شاعريءَ جون خصوصيتون ==
پير حسام الدين راشدي غلام شاهه جي شاعريءَ جون اهم خصوصيتون '''سادگي، سلاست، جذباتي سوز، رواني، منظرنگاري ۽ بي ساختگي''' ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt; سندس شاعريءَ ۾ پيچيده لفظي صنعتن بدران سادي ۽ ڳالهائجندڙ ٻوليءَ جو استعمال وڌيڪ نظر اچي ٿو.

سندس ڪلام ۾ منظرڪشي پڻ نمايان آهي. ٿر جي ساوڻي، برسات، ڀٽن جي ساوڪ ۽ مقامي ٻوٽن جا نالا استعمال ڪري هو مقامي ماحول جو تصويري نقش پيش ڪري ٿو. سندس شاعريءَ ۾ گفتگو واري انداز جو پڻ استعمال ملي ٿو، خاص ڪري عمر ۽ مارئيءَ سان لاڳاپيل ڪلام ۾.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

== ٻولي ==
غلام شاهه جي شاعري سنڌيءَ سان گڏ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۾ پڻ ملي ٿي. سندس سنڌي ڪلام ۾ خاص طور ٿر ۽ لاڙ جي مقامي لغت وڏي تعداد ۾ استعمال ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

راشدي سندس ڪلام مان '''ڪونڍير، ٻوهه، ٻرو، گولون، ڀيڙي، پلر، لوءِ، کٿير، ساڻيهه، اوڇڻ، اُڪنڊ''' ۽ ٻين ڪيترن مقامي لفظن جي نشاندهي ڪئي آهي.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt; اهڙي لغت سندس شاعريءَ کي سنڌ جي ڏاکڻي ۽ ٿري ماحول سان مضبوط لساني لاڳاپو ڏئي ٿي.

== ڪلام جي ورهاست ==
پير حسام الدين راشديءَ غلام شاهه جو ڪلام گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس بيان موجب ان وقت غلام شاهه جا ٽي پراڻا صحبتي ــ '''سومار، محمد صالح ۽ طيب''' ــ زنده هئا. انهن وٽ ياد ٿيل ڪلام ۽ ڪجهه لکيل ڪتابن مان مواد گڏ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

راشديءَ گڏ ڪيل ڪلام کي ٽن بنيادي حصن ۾ ورهايو:

# '''مارئيءَ بابت ڪلام'''
# '''سرائڪي ڪلام'''
# '''متفرق ڪلام'''&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

غلام شاهه جو ڪلام لاڙ ۾ عام ڳايو ويندو هو، پر ان جو وڏو حصو لکت ۾ محفوظ نه ٿيڻ سبب وقت سان ضايع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

== سرائڪي شاعري ==
غلام شاهه سنڌيءَ کان سواءِ سرائڪيءَ ۾ پڻ شعر چيو. سندس سرائڪي ڪلام ۾ عشق ۽ وجداني ڪيفيتون نمايان آهن. راشديءَ محفوظ ڪيل سرائڪي ڪلام مان هڪ ڪافيءَ جي شروعات هن ريت نقل ڪئي آهي:

:'''رمزان لاڪي رانجهن نال، بيوس ٿي آن بيحال'''
:'''صورت معنى عشق اوهان جو، ڪيتس قرب ڪمال'''&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

هي مواد ظاهر ڪري ٿو تہ سندس شاعراڻو اظهار رڳو سنڌي لوڪ داستانن تائين محدود نه هو، پر سرائڪي صوفيانه ۽ عشقيه شعري روايت سان پڻ ڳنڍيل هو.

== ڪلام جو تحفظ ==
غلام شاهه جي زندگيءَ ۾ سندس شاعريءَ جو ڪو مڪمل ديوان يا رسالو مرتب ٿيل هجڻ جو مضبوط ثبوت نه ٿو ملي. پير حسام الدين راشدي جڏهن سندس ڪلام گڏ ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن گهڻو مواد اڳ ئي ضايع ٿي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

راشديءَ جو 1937ع وارو مضمون انهيءَ لحاظ کان غلام شاهه جي سوانح ۽ شاعريءَ لاءِ اهم ماخذ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ اهڙن ماڻهن کان ورتل معلومات پڻ شامل آهي، جيڪي غلام شاهه جا صحبتي يا سندس ڪلام جا حافظ هئا.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

== وفات ==
غلام شاهه پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏينهن گولاڙچيءَ ۾ گذاريا. پير حسام الدين راشديءَ موجب کيس '''ذات الجنب''' جي بيماري ٿي ۽ لڳ ڀڳ ست ڏينهن بيمار رهڻ کان پوءِ 2 يا 3 ذوالحج 1319هه ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' سندس وفات جي تاريخ وڌيڪ مخصوص نموني '''3 ذوالحج 1319هه، مطابق 13 مارچ 1902ع''' ڄاڻائي ٿي ۽ وفات وقت سندس عمر لڳ ڀڳ 60 سال ٻڌائي ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سندس مزار گولاڙچيءَ ۾ سندس رهائش واري ڪوٽ جي اوڀر طرف قائم هئي. پير حسام الدين راشديءَ جي لکڻ وقت اتي سندس عقيدتمند هر سال ميلو پڻ منعقد ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

== ادبي اهميت ==
غلام شاهه راشدي سنڌ جي انهن شاعرن مان هو، جن جي شاعريءَ ۾ ٿر، لاڙ ۽ مارئيءَ سان لاڳاپيل مقامي ثقافتي منظر نمايان آهن. سندس شاعريءَ ۾ وطن جي سڪ، وڇوڙي ۽ ڳوٺاڻي زندگيءَ جي تصويرڪشيءَ سان گڏ مقامي لغت جو وسيع استعمال ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' کيس سيد اصغر شاهه ”اصغر“ کان پوءِ راشدي خاندان جو هڪ باڪمال شاعر ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt; سندس ڪلام جو گهڻو حصو محفوظ نه رهي سگهيو، تنهن هوندي به پير حسام الدين راشديءَ گڏ ڪيل ڪافيون ۽ سوانحي معلومات سندس ادبي شخصيت جي مطالعي لاءِ بنيادي مواد مهيا ڪن ٿيون.

== پڻ ڏسو ==
* [[راشدي خاندان]]
* [[محمد راشد روضي ڌڻي]]
* [[صبغت الله شاهه اول]]
* [[پير جو ڳوٺ]]
* [[گولاڙچي]]
* [[مارئي]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[ڪافي (شاعري)]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{cite web
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=راشدي+غلام+شاھہ:
 |title=راشدي غلام شاھہ
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
}}</text>
      <sha1>rutf8783nclt85tehxy2is4htyn0qz4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سيد نظام الدين ٺٽوي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103724</id>
    <revision>
      <id>417154</id>
      <timestamp>2026-10-04T15:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name = سيد نظام الدين ٺٽوي | native_name = سید نظام الدین ٹھٹوی | native_name_lang = sd | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[حنفي]] | era = 11هين صدي هجري / 17هين صدي عيسوي | region = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | occupation = [[اسلامي عالم]]، فقيه | known_for = ''[[فتاويٰ عالمگيري]]'' جي تدوين ۾ حص...</comment>
      <origin>417154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15654" sha1="muyzkjj1uif278ipd2b29wi5avhdjs8" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name = سيد نظام الدين ٺٽوي
| native_name = سید نظام الدین ٹھٹوی
| native_name_lang = sd
| religion = [[اسلام]]
| denomination = [[سني اسلام]]
| jurisprudence = [[حنفي]]
| era = 11هين صدي هجري / 17هين صدي عيسوي
| region = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]]
| occupation = [[اسلامي عالم]]، فقيه
| known_for = ''[[فتاويٰ عالمگيري]]'' جي تدوين ۾ حصو
| father = سيد نور محمد
| relatives = شڪرالاهي سادات
}}

'''سيد نظام الدين ٺٽوي'''، جنهن کي '''سيد نظام الدين ثاني''' ۽ '''مير نظام الدين''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، يارهين صدي هجري (سترهين صدي عيسوي) جو سنڌي [[اسلامي عالم]]، [[حنفي]] فقيه ۽ [[ٺٽو|ٺٽي]] جي مشهور شڪرالاهي سادات خاندان جو فرد هو. هو مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] (حڪومت 1068–1118هه/1658–1707ع) جي دور ۾ مرتب ڪيل حنفي فقهي مجموعي ''[[فتاويٰ عالمگيري]]'' جي تدوين ۾ شامل عالمن مان هو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;&gt;{{cite book
 |last=راشدي
 |first=پير حسام الدين
 |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
 |editor-last=لاکو
 |editor-first=غلام محمد
 |chapter=فتاويٰ عالمگيريءَ جا ٻه سنڌي مؤلف
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

پير حسام الدين راشديءَ جي تحقيق موجب ''فتاويٰ عالمگيري'' جي مؤلفن ۾ سنڌ مان ٻن عالمن، '''سيد نظام الدين ٺٽوي''' ۽ '''قاضي ابوالخير ٺٽوي'''، حصو ورتو. راشديءَ انهيءَ سلسلي ۾ مولانا رحمان عليءَ جي ''تذڪره علماءِ هند'' ۾ موجود مختصر معلومات کي اڳتي وڌائيندي سيد نظام الدين جي خانداني ۽ علمي پسمنظر بابت وڌيڪ تفصيل گڏ ڪيا.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

== نالو ۽ سڃاڻپ ==
سيد نظام الدين کي تاريخي ۽ تحقيقي مواد ۾ '''سيد نظام الدين ٺٽوي'''، '''مير نظام الدين''' ۽ '''سيد نظام الدين ثاني''' جي نالن سان ياد ڪيو ويو آهي. ”ثاني“ جو استعمال کيس سندس خاندان جي اڳوڻي سيد نظام الدين کان ڌار سڃاڻڻ لاءِ ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

هو ٺٽي جي '''شڪرالاهي شيرازي سادات''' خاندان سان تعلق رکندو هو. هي خاندان سنڌ ۾ ڪيترين صدين تائين علم، فقہ، ادب، تصوف ۽ قضا سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

== نسب ==
پير حسام الدين راشديءَ سيد نظام الدين ٺٽويءَ جو نسب هن ريت نقل ڪيو آهي:

:'''سيد نظام الدين بن سيد نور محمد بن سيد نظام الدين اول بن سيد نور محمد بن سيد شڪرالله ثاني بن سيد ظهير الدين والاسلام، عرف سيد جادم اول، بن قاضي شڪرالله اول بن سيد وجيه الدين بن سيد نعمت الله بن سيد عرف شاهه بن سيد امير نسيم الدين محمد المعروف ميرڪ شاهه بن امير عطاءُ الله جمال الدين المحدث بن سيد فضل الله بن سيد مير عبدالرحمان بن سيد عبداللطيف الحسيني الاسڪني الشيرازي.'''&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

انهيءَ نسب مان خاندان جي شيرازي پسمنظر ۽ ڊگهي علمي روايت جو پتو پوي ٿو.

== خاندان جو شيراز کان سنڌ تائين سفر ==
سيد نظام الدين جا ابا ڏاڏا اصل [[شيراز]] جا رهواسي هئا. اتان خاندان جا ماڻهو [[هرات]] ڏانهن منتقل ٿيا. بعد ۾ قاضي سيد شڪرالله اول بن سيد وجيه الدين 906هه (1500–1501ع) ۾ [[قنڌار]] پهتو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

قاضي سيد شڪرالله لڳ ڀڳ 21 سال قنڌار ۾ رهيو. 927هه (1520–1521ع) ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن ارغون]] سنڌ جو حڪمران ٿيو. ان کان پوءِ قاضي شڪرالله سنڌ ڏانهن آيو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

راشديءَ موجب شاهه حسن ارغون پنهنجي حڪومت کي منظم ڪرڻ لاءِ مختلف عهدن تي قابل ماڻهن کي مقرر ڪيو. قاضي شڪرالله کي ٺٽي جي '''قاضي القضاة''' جي عهدي تي مقرر ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح سيد نظام الدين جي خاندان جي سنڌ ۾ مستقل علمي ۽ انتظامي موجودگيءَ جو بنياد پيو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

== شڪرالاهي سادات ==
قاضي سيد شڪرالله شيرازيءَ جي نسبت سان سندس اولاد ۽ خاندان ٺٽي ۾ '''شڪرالاهي شيرازي سيد''' يا '''شڪرالاهي سادات''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

هي خاندان ٺٽي جي علمي تاريخ ۾ نمايان مقام رکي ٿو. پير حسام الدين راشديءَ موجب خاندان جا ڪيترائي فرد عالم، فقيه، قاضي، مصنف، شاعر ۽ صوفي ٿي گذريا. ٺٽي جي هڪ قديم محلي ۾ سندن خاندان آباد رهيو ۽ اهو علائقو علمي ۽ ادبي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

راشدي پنهنجي ٺٽي بابت ٻي تحقيق ۾ پڻ لکي ٿو ته ''فتاويٰ عالمگيري'' جي مؤلفن مان '''سيد نظام الدين ثاني''' انهيءَ شڪرالاهي محلي مان پيدا ٿيو. ساڳئي خاندان ۽ محلي مان پوءِ [[مير علي شير قانع ٺٽوي]]، مير عظيم الدين، مير ضياءُ الدين ”ضيا“، مير غلام علي ”مائل“ ۽ ٻيون علمي ۽ ادبي شخصيتون پڻ پيدا ٿيون.&lt;ref name=&quot;Thatta&quot;&gt;{{cite book
 |last=راشدي
 |first=پير حسام الدين
 |title=ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون
 |chapter=ٺٽي شهر جي آڳاٽي جاگرافي
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== علمي ماحول ==
سيد نظام الدين اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو، جنهن ۾ ڪيترن نسلن کان ديني تعليم، حديث، فقہ ۽ قضا جي روايت موجود هئي. سندس ابن ڏاڏن مان امير عطاءُ الله جمال الدين کي راشديءَ جي ڏنل نسب ۾ '''المحدث''' سڏيو ويو آهي، جڏهن تہ قاضي شڪرالله اول ٺٽي جي عدالتي ۽ ديني نظام ۾ اهم عهدو سنڀاليو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

اهڙي خانداني ماحول سبب سيد نظام الدين جي علمي تربيت لاءِ ٺٽو هڪ موزون مرڪز هو. سترهين صديءَ ۾ ٺٽو سنڌ جي اهم علمي شهرن مان هو ۽ هتي ڪيترائي مدرسا، عالم، محدث، فقيه ۽ مصنف موجود هئا.

== فتاويٰ عالمگيري ==
سيد نظام الدين ٺٽويءَ جي سڀ کان اهم علمي سڃاڻپ ''[[فتاويٰ عالمگيري]]'' جي تدوين سان وابستگي آهي. هي حنفي فقہ جو وڏو مجموعو مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] جي حڪم سان مرتب ڪيو ويو.

هن فقهي مجموعي جي تدوين لاءِ سلطنت جي مختلف علائقن مان حنفي فقهاءَ ۽ عالمن کي گڏ ڪيو ويو. تدوين جو ڪم مختلف علمي گروهن ۾ ورهايل هو ۽ هر وڏي عالم سان معاون عالم ڪم ڪندا هئا. پير حسام الدين راشديءَ جي تحقيق موجب سنڌ جي ٻن عالمن ــ '''سيد نظام الدين ٺٽوي''' ۽ '''قاضي ابوالخير ٺٽوي''' ــ کي پڻ انهيءَ علمي جماعت ۾ شامل ٿيڻ جو شرف حاصل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

سنڌ سلامت تي محفوظ راشديءَ جي متن موجب، ''فتاويٰ عالمگيري'' جي تياريءَ ۾ هر هڪ وڏي عالم سان ڏهه معاون عالم مقرر هئا ۽ سيد نظام الدين ٺٽوي ۽ قاضي ابوالخير ٺٽوي به انهيءَ علمي منصوبي ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhSalamat&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/1637/read
 |title=فتاويٰ عالمگيريءَ جا ٻه سنڌي مؤلف
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |author=پير حسام الدين راشدي
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== فتاويٰ عالمگيريءَ جي تدوين جو پسمنظر ==
''فتاويٰ عالمگيري''، جنهن کي عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ ''الفتاوى الهندية'' پڻ چيو وڃي ٿو، حنفي فقہ جي مختلف معتبر ڪتابن مان شرعي مسئلن کي ترتيب ڏئي تيار ڪيل هڪ وسيع فقهي مجموعو آهي. ان جي تدوين اورنگزيب عالمگير جي دور حڪومت (1068–1118هه/1658–1707ع) ۾ ٿي.

پير حسام الدين راشديءَ جي نقل ڪيل معلومات موجب هن وڏي فقهي منصوبي تي ڪيترن عالمن گڏجي ڪم ڪيو ۽ ان جي تياري ڪيترن سالن تائين جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

سيد نظام الدين جي هن منصوبي ۾ شموليت سنڌ ۽ خاص ڪري ٺٽي جي سترهين صديءَ واري علمي حيثيت جو هڪ اهم مثال آهي.

== ٺٽي جي علمي روايت ۾ مقام ==
سيد نظام الدين جي دور ۾ ٺٽو رڳو سنڌ جو واپاري ۽ انتظامي مرڪز نه، پر اسلامي علوم جي تعليم ۽ تصنيف جو به اهم مرڪز هو. پير حسام الدين راشديءَ جي ٺٽي ۾ ٿيل تصنيفن بابت تحقيق ۾ '''سيد نظام الدين ثاني شڪرالاهي''' کي عالمگير جي دور جي مصنفن ۾ شامل ڪري سندس نالي اڳيان:

:'''جامع فتاويٰ عالمگيري'''

ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Tasneef&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2183/read/67733
 |title=ننگر ٺٽي ۾ تصنيف ۽ تاليف جو جائزو
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |author=پير حسام الدين راشدي
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳي فهرست ۾ مخدوم ابوالخير ٺٽويءَ کي پڻ ''جامع فتاويٰ عالمگيري'' سان وابسته ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Tasneef&quot;/&gt;

== علمي خاندان ==
سيد نظام الدين جو خاندان سندس پنهنجي دور تائين محدود نه رهيو، پر ايندڙ نسلن ۾ پڻ ڪيترائي عالم، صوفي، شاعر ۽ مصنف پيدا ٿيا.

پير حسام الدين راشدي پنهنجي تحقيق ۾ هن خاندان جي ڪيترن فردن جو ذڪر ڪيو آهي، جن مان سيد محمد ناصر پنهنجي زهد ۽ تقويٰ، جڏهن تہ مير عظيم الدين پنهنجي شاعري ۽ تصنيف جي ڪري مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

مير عظيم الدين جو نسب پڻ ساڳئي شڪرالاهي خاندان سان ملي ٿو. راشديءَ موجب سندس ادبي يادگارن ۾ هڪ ديوان، '''مثنوي هير رانجهو''' ۽ منظوم تاريخ '''فتح نامه''' شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

== سيد محمد ناصر ==
شڪرالاهي خاندان جي هڪ ٻي شخصيت '''سيد محمد ناصر''' هئي، جنهن جو نسب سيد نظام الدين جي خاندان سان ملي ٿو. پير حسام الدين راشدي کيس زهد ۽ تقويٰ ۾ پنهنجي زماني جي نمايان شخصيت قرار ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

راشديءَ جي نقل ڪيل روايت موجب هو [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي طريقي]] سان وابسته هو ۽ سندس ڪيترائي عقيدتمند هئا. سندس متعلق ٺٽي ۾ ڏڪار ۽ نماز استسقاءَ سان لاڳاپيل هڪ روايت پڻ تاريخي تذڪرن ۾ نقل ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

== مير عظيم الدين ==
هن خاندان جي ادبي روايت جو هڪ ٻيو اهم نالو '''مير عظيم الدين''' آهي. سندس نسب سيد عظيم الدين بن سيد يار محمد بن سيد عزت الله بن سيد محمد ڪاظم بن سيد محمد مقيم بن سيد ظهير الدين ثاني طور ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

هو شاعر ۽ اديب هو. سندس تصنيفن ۾ ديوان، مثنوي ''هير رانجهو'' ۽ منظوم ''فتح نامه'' جو ذڪر ملي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ شڪرالاهي خاندان ۾ ديني علمن سان گڏ فارسي ۽ سنڌي ادبي روايت پڻ جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
سيد نظام الدين ٺٽويءَ جي اهميت ٻن رخن کان آهي. پهريون، هو مغل دور جي هڪ وڏي سرڪاري فقهي منصوبي ''فتاويٰ عالمگيري'' سان وابسته سنڌي عالم هو؛ ٻيو، هو ٺٽي جي شڪرالاهي سادات جي انهيءَ ڊگهي علمي سلسلي جو فرد هو، جنهن سنڌ ۾ فقہ، حديث، قضا، تاريخ، ادب ۽ تصوف جي شعبن ۾ ڪيترائي عالم پيدا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

سندس شموليت مان اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو تہ سترهين صدي عيسويءَ ۾ ٺٽي جا عالم مغل هندستان جي وسيع علمي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هئا. ''فتاويٰ عالمگيري'' جهڙي بين الصوبائي علمي منصوبي ۾ ٺٽي جي عالمن جي موجودگي سنڌ جي ان دور جي علمي اهميت جو ثبوت آهي.

== تاريخن بابت وضاحت ==
سيد نظام الدين ٺٽويءَ جي پيدائش ۽ وفات جون صحيح تاريخون موجود استعمال ڪيل ماخذن ۾ نه مليون آهن. ان ڪري سندس پيدائش يا وفات لاءِ بنا ماخذ جي ڪو مخصوص هجري يا عيسوي سال مقرر ڪرڻ مناسب ناهي.

البت سندس علمي سرگرمي مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] جي دور حڪومت، يعني '''1068–1118هه (1658–1707ع)''' سان يقيني طور ڳنڍيل آهي، ڇاڪاڻ تہ ''فتاويٰ عالمگيري'' جي تدوين انهيءَ دور ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[فتاويٰ عالمگيري]]
* [[قاضي ابوالخير ٺٽوي]]
* [[اورنگزيب عالمگير]]
* [[ٺٽو]]
* [[شڪرالله شيرازي ٺٽوي]]
* [[مير علي شير قانع ٺٽوي]]
* [[حنفي فقہ]]
* [[سنڌ ۾ اسلام]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{cite web
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/1637/read/60715
 |title=فتاويٰ عالمگيريءَ جا ٻه سنڌي مؤلف
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |author=پير حسام الدين راشدي
 |language=sd
}}</text>
      <sha1>muyzkjj1uif278ipd2b29wi5avhdjs8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قاضي ابوالخير ٺٽوي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103725</id>
    <revision>
      <id>417155</id>
      <timestamp>2026-10-04T15:11:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name = قاضي ابوالخير ٺٽوي | native_name = قاضي أبو الخير التتوي | native_name_lang = ar | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[حنفي]] | era = 11هين صدي هجري / 17هين صدي عيسوي | region = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | occupation = [[اسلامي عالم]]، فقيه، استاد | known_for = ''[[فتاويٰ عالمگيري]]'' جي تد...</comment>
      <origin>417155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14653" sha1="9hg1o22rjvbvf22ri88ag2pxr9z6o9u" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name = قاضي ابوالخير ٺٽوي
| native_name = قاضي أبو الخير التتوي
| native_name_lang = ar
| religion = [[اسلام]]
| denomination = [[سني اسلام]]
| jurisprudence = [[حنفي]]
| era = 11هين صدي هجري / 17هين صدي عيسوي
| region = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]]
| occupation = [[اسلامي عالم]]، فقيه، استاد
| known_for = ''[[فتاويٰ عالمگيري]]'' جي تدوين ۾ حصو
| father = [[مخدوم فضل الله ٺٽوي]]
}}

'''قاضي ابوالخير ٺٽوي''' ({{lang-ar|أبو الخير التتوي}}) يارهين صدي هجري (سترهين صدي عيسوي) جو [[ٺٽو|ٺٽي]] سان تعلق رکندڙ سنڌي [[اسلامي عالم]] ۽ [[حنفي]] فقيه هو. هو مشهور عالم [[مخدوم فضل الله ٺٽوي]] جو پٽ هو ۽ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] جي دور ۾ مرتب ٿيل حنفي فقہ جي وڏي مجموعي ''[[فتاويٰ عالمگيري]]'' جي تدوين ۾ حصو وٺندڙ عالمن مان هو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;&gt;{{cite book
 |last=راشدي
 |first=پير حسام الدين
 |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
 |editor-last=لاکو
 |editor-first=غلام محمد
 |chapter=فتاويٰ عالمگيريءَ جا ٻه سنڌي مؤلف
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

پير حسام الدين راشديءَ سنڌ مان ''فتاويٰ عالمگيري'' جي تدوين سان وابسته ٻن عالمن جو خصوصي ذڪر ڪيو آهي: [[سيد نظام الدين ٺٽوي]] ۽ قاضي ابوالخير ٺٽوي.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt; جديد علمي تحقيق ۾ پڻ انهن ٻنهي کي ٺٽي مان تعلق رکندڙ ''فتاويٰ عالمگيري'' جي مرتب ڪندڙ عالمن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Choudhury&quot;&gt;{{cite book
 |last=Choudhury
 |first=Rishad
 |title=Hajj across Empires: Pilgrimage and Political Culture after the Mughals, 1739–1857
 |publisher=Cambridge University Press
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
راشديءَ جي مضمون ۾ هن عالم جو نالو '''قاضي ابوالخير ٺٽوي''' ڏنو ويو آهي، جڏهن تہ ٻين ماخذن ۾ کيس '''شيخ ابوالخير ٺٽوي''' ۽ '''مخدوم ابوالخير ٺٽوي''' پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

ٺٽي سان نسبت سبب سندس نالي سان ''ٺٽوي'' يا عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ ''تتوي'' جي نسبت استعمال ٿئي ٿي.

== خاندان ==
قاضي ابوالخير ٺٽوي، مشهور سنڌي عالم '''مخدوم فضل الله ٺٽوي''' جو فرزند هو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt; سندس والد پنهنجي زماني جي وڏن عالمن مان هو ۽ مختلف اسلامي علمن ۾ مهارت رکندو هو.

پير حسام الدين راشديءَ جي ڏنل معلومات مطابق مخدوم فضل الله علم ۽ تدريس ۾ پنهنجي زماني جي نمايان شخصيت هو. اهڙي علمي گهراڻي ۾ پرورش سبب ابوالخير کي ننڍپڻ کان ئي ديني علمن جي تعليم جو ماحول مليو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

== والد: مخدوم فضل الله ٺٽوي ==
مخدوم فضل الله ٺٽوي سنڌ جي مغل دور جي اهم عالمن مان هو. سنڌي علمي تاريخ بابت هڪ ٻئي ماخذ ۾ کيس پنهنجي دور جو وڏو عالم ۽ ڪيترن علمن جو ماهر ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SIL&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.library.sindhila.org/book/44/read/1304
 |title=The Superior Standard of Sindhi Language
 |website=سنڌي ورچوئل لائبريري
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ ماخذ مطابق مخدوم فضل الله سنڌ جي ترخان حڪمرانن [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] ۽ [[مرزا محمد باقي ترخان]] جي زماني جو عالم هو.&lt;ref name=&quot;SIL&quot;/&gt;

جيڪڏهن اها تاريخي نسبت صحيح مڃجي تہ ابوالخير جو خاندان ٺٽي جي ان پراڻي علمي روايت سان تعلق رکندو هو، جيڪا مغل دور کان اڳ ترخان دور تائين پهچندي هئي.

== تعليم ۽ علمي تربيت ==
قاضي ابوالخير جي ابتدائي تعليم بابت تفصيلي ۽ سڌو احوال موجود ماخذن ۾ نه ٿو ملي. البت سندس والد مخدوم فضل الله هڪ وڏو عالم ۽ مدرس هو، تنهنڪري سندس علمي تربيت جو بنيادي ماحول سندس پنهنجو خاندان ۽ ٺٽي جي علمي روايت هئي.

بعد وارن تذڪرن ۾ ابوالخير کي ڪيترن علمن جو ماهر ۽ وڏي علمي قابليت وارو شخص قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SIL&quot;/&gt;

سندس ''فتاويٰ عالمگيري'' جهڙي وڏي فقهي منصوبي لاءِ چونڊجڻ مان پڻ سندس [[فقه]]، خاص طور [[حنفي فقہ]] ۾ مهارت ظاهر ٿئي ٿي.

== ٺٽي جو علمي ماحول ==
قاضي ابوالخير جي زماني ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي اهم علمي مرڪزن مان هو. شهر ۾ ديني تعليم، فقہ، حديث، تفسير، تصوف ۽ فارسي ادب جون مضبوط روايتون موجود هيون.

مغل دور ۾ به ٺٽي جي علمي اهميت برقرار رهي. جديد تحقيق مطابق مغلن سنڌ تي اقتدار قائم ڪرڻ کان پوءِ ٺٽي جي سرحدي ۽ علمي اهميت کي تسليم ڪيو، ۽ انهيءَ شهر مان سيد نظام الدين ٺٽوي ۽ قاضي ابوالخير ٺٽوي جهڙا ٻه عالم ''فتاويٰ عالمگيري'' جي تدوين ۾ شامل ٿيا.&lt;ref name=&quot;Choudhury&quot;/&gt;

== فتاويٰ عالمگيري ==
قاضي ابوالخير جي علمي شهرت جو سڀ کان اهم سبب ''[[فتاويٰ عالمگيري]]'' جي تدوين ۾ سندس حصو آهي. هي حنفي فقہ جو هڪ وسيع مجموعو هو، جيڪو مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] جي حڪم سان هندستان جي مختلف علائقن جي عالمن ۽ فقيهن جي گڏيل ڪوشش سان مرتب ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Banuri&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.banuri.edu.pk/bayyinat-detail/فتاوی-عالمگیری-اور-اس-کے-مؤلفین
 |title=فتاویٰ عالمگیری اور اس کے مؤلفین
 |website=جامعہ علوم اسلامیہ علامہ محمد یوسف بنوری ٹاؤن
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان منصوبي لاءِ مختلف علائقن مان حنفي فقہ ۾ مهارت رکندڙ عالم گڏ ڪيا ويا. مرڪزي علمي جماعت جي سربراهي [[شيخ نظام الدين برهانپوري]] وٽ هئي.&lt;ref name=&quot;Banuri&quot;/&gt;

قاضي ابوالخير انهن عالمن مان هو، جيڪي سنڌ مان هن علمي منصوبي ۾ شامل ٿيا.

== مسئلن جي استنباط ۾ حصو ==
قاضي ابوالخير جي ڪردار بابت ''تذڪره علماءِ هند'' سان منسوب روايت ۾ ڄاڻايو ويو آهي تہ هو ''فتاويٰ عالمگيري'' ۾ '''مسئلن جي استنباط''' ۾ شريڪ هو.&lt;ref name=&quot;Tooba&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://toobaa-elibrary.blogspot.com/2024/06/blog-post_14.html
 |title=فتاوی عالمگیری مقدمہ
 |website=طوبیٰ ریسرچ لائبریری
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ مان سندس ڪردار رڳو ڪتاب جي نقل يا ڪتابت تائين محدود نه ٿو نظر اچي، بلڪه هو فقهي مسئلن جي تحقيق ۽ چونڊ ۾ ڪم ڪندڙ عالمن ۾ شامل هو.

پير حسام الدين راشدي پڻ کيس ''فتاويٰ عالمگيري'' جي ٻن سنڌي مؤلفن مان شمار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

== تدوين جو زمانو ==
''فتاويٰ عالمگيري'' جي تدوين جي صحيح شروعات ۽ پڄاڻي بابت ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف آهي. هڪ تحقيقي جائزي مطابق ان جو ڪم غالباً '''1077هه يا 1078هه (1666–1668ع)''' ۾ شروع ٿيو ۽ '''1080هه يا 1081هه (1669–1671ع)''' جي لڳ ڀڳ مڪمل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Banuri&quot;/&gt;

ٻين جديد تحقيقن ۾ مجموعي جي تڪميل '''1679ع''' تائين ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Choudhury&quot;/&gt;

انهيءَ اختلاف سبب قاضي ابوالخير جي ڪم لاءِ ڪنهن هڪ مخصوص سال کي قطعي قرار ڏيڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ محفوظ آهي تہ هو اورنگزيب عالمگير جي حڪومت دوران، يارهين صدي هجري/سترهين صدي عيسويءَ ۾، هن منصوبي سان وابسته هو.

== فتاويٰ عالمگيري جي علمي نوعيت ==
''فتاويٰ عالمگيري'' جو مقصد [[حنفي فقہ]] جي معتبر ڪتابن ۽ فتوائن مان عملي قانوني مسئلن کي منظم نموني هڪ هنڌ گڏ ڪرڻ هو. تدوين لاءِ شاهي ڪتبخاني جا فقهي ماخذ عالمن لاءِ دستياب ڪيا ويا ۽ مختلف علائقن مان فقهاءَ کي منصوبي ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Banuri&quot;/&gt;

ان ڪري قاضي ابوالخير جي هن جماعت ۾ شموليت سندس علمي مقام جي اهم شاهدي آهي. هي منصوبو ڪنهن هڪ مصنف جي تصنيف نه هو، پر ڪيترن عالمن جي گڏيل تحقيق جو نتيجو هو.

== نواب قباد خان جو استاد ==
قاضي ابوالخير جي علمي زندگيءَ جو هڪ ٻيو اهم پهلو سندس تدريسي سرگرمي هئي. پير حسام الدين راشديءَ جي ڏنل معلومات موجب '''نواب قباد خان''' سندس شاگردن مان هو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي هڪ تاريخي جائزي ۾ پڻ لکيو ويو آهي تہ اورنگزيب عالمگير سان وابسته نواب قباد خان ابوالخير وٽ تعليم حاصل ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;SIL&quot;/&gt;

اهو حوالو ظاهر ڪري ٿو تہ ابوالخير رڳو تصنيف ۽ فقهي تحقيق سان وابسته نه هو، پر شاگردن جي تعليم ۽ تربيت پڻ ڪندو هو.

== سنڌ جي علمي تاريخ ۾ مقام ==
پير حسام الدين راشديءَ پنهنجي ٺٽي ۾ ٿيل تصنيف ۽ تاليف جي جائزي ۾ '''مخدوم ابوالخير ٺٽوي (عهد عالمگير)''' جي نالي هيٺ سندس علمي ڪارنامي طور:

:'''جامع فتاويٰ عالمگيري'''

درج ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;ThattaWorks&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2183/read/67733
 |title=ننگر ٺٽي ۾ تصنيف ۽ تاليف جو جائزو
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |author=پير حسام الدين راشدي
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي فهرست ۾ [[سيد نظام الدين ٺٽوي|سيد نظام الدين ثاني شڪرالاهي]] کي به ''جامع فتاويٰ عالمگيري'' سان وابسته ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ThattaWorks&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح ٻن مختلف تحقيقي حوالن ۾ سنڌ جا اهي ٻئي عالم ساڳئي وڏي فقهي منصوبي سان لاڳاپيل نظر اچن ٿا.

== سيد نظام الدين ٺٽوي سان گڏ علمي خدمت ==
سنڌ جي علمي تاريخ جي لحاظ کان قاضي ابوالخير ۽ [[سيد نظام الدين ٺٽوي]] جو ''فتاويٰ عالمگيري'' ۾ گڏ ذڪر خاص اهميت رکي ٿو. ٻئي ٺٽي جا عالم هئا، پر مختلف علمي خاندانن سان تعلق رکندا هئا.

سيد نظام الدين شڪرالاهي سادات جي علمي خاندان مان هو، جڏهن تہ ابوالخير مخدوم فضل الله ٺٽوي جو فرزند هو. ٻنهي جو هڪ ئي شاهي فقهي منصوبي ۾ شامل ٿيڻ سترهين صديءَ جي ٺٽي جي علمي حيثيت کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Choudhury&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
قاضي ابوالخير ٺٽوي جي تاريخي اهميت جو بنيادي سبب اهو آهي تہ هو سنڌ جي انهن عالمن مان هو، جن جي علمي سرگرمي مقامي مدرسن تائين محدود نه رهي، بلڪه مغل سلطنت جي مرڪزي علمي منصوبن تائين پهتي.

''فتاويٰ عالمگيري'' ۾ سندس شموليت مان ٺٽي ۽ مغل سلطنت جي ٻين علمي مرڪزن جي وچ ۾ موجود علمي رابطن جو پڻ پتو پوي ٿو. جديد تحقيق ۾ سيد نظام الدين ٺٽوي ۽ قاضي ابوالخير ٺٽويءَ جي مثال کي انهيءَ وسيع علمي نيٽ ورڪ جي شاهدي طور پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Choudhury&quot;/&gt;

سندس ٻيو اهم پهلو تدريسي آهي. نواب قباد خان جهڙي شخص جو سندس شاگرد هجڻ اهو ڏيکاري ٿو تہ هو پنهنجي دور ۾ هڪ استاد طور پڻ سڃاتو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

== پيدائش ۽ وفات ==
قاضي ابوالخير ٺٽويءَ جي پيدائش ۽ وفات جو صحيح هجري سال، عيسوي سال يا مهينو موجود استعمال ڪيل ماخذن مان ثابت نه ٿو ٿئي.

ان ڪري سندس لاءِ بنا معتبر ماخذ جي مخصوص پيدائش يا وفات جي تاريخ لکڻ مناسب نه آهي. يقيني طور ايترو چئي سگهجي ٿو تہ سندس علمي سرگرمي [[اورنگزيب عالمگير]] جي دور حڪومت، يعني '''1068–1118هه (1658–1707ع)''' سان تعلق رکي ٿي، ۽ ''فتاويٰ عالمگيري'' جي تدوين واري عرصي ۾ هو سرگرم هو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سيد نظام الدين ٺٽوي]]
* [[مخدوم فضل الله ٺٽوي]]
* [[فتاويٰ عالمگيري]]
* [[اورنگزيب عالمگير]]
* [[ٺٽو]]
* [[حنفي فقہ]]
* [[سنڌ ۾ اسلام]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}</text>
      <sha1>9hg1o22rjvbvf22ri88ag2pxr9z6o9u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سيد شاھ ولي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103726</id>
    <revision>
      <id>417156</id>
      <timestamp>2026-10-04T15:15:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name             = سيد شاهه ولي | native_name      = سيد شاه ولي | religion         = [[اسلام]] | denomination     = [[سني اسلام]] | era              = 12هين صدي هجري / 18هين صدي عيسوي | region           = [[سنڌ]] | occupation       = عالم، مدرس، مصنف | notable_works    = ''تحفة المجالس'' | father           = سيد ابوالقاسم | relatives        = سي...</comment>
      <origin>417156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10973" sha1="fe1zabrmcm5ybthvyfjzrbwioqye8ka" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = سيد شاهه ولي
| native_name      = سيد شاه ولي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| era              = 12هين صدي هجري / 18هين صدي عيسوي
| region           = [[سنڌ]]
| occupation       = عالم، مدرس، مصنف
| notable_works    = ''تحفة المجالس''
| father           = سيد ابوالقاسم
| relatives        = سيد علي اڪبر (ڏاڏو)&lt;br /&gt;سيد عبدالواسع (پڙڏاڏو)&lt;br /&gt;سيد محمد حسين&lt;br /&gt;سيد شڪرالله ثاني
| death_date       = 13 شوال 1150هه (تقريباً 2 فيبروري 1738ع)
}}

'''سيد شاهه ولي''' (وفات 13 شوال 1150هه؛ تقريباً 2 فيبروري 1738ع) ارڙهين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ جو سنڌي [[اسلامي عالم]]، مدرس ۽ مصنف هو. هو سنڌ جي هڪ علمي سيد خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ سندس نسب سيد ابوالقاسم، سيد علي اڪبر، سيد عبدالواسع، سيد محمد حسين ۽ سيد شڪرالله ثاني تائين بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Rashidi-ShahWali&quot;&gt;{{cite book
 |last=راشدي
 |first=پير حسام الدين
 |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
 |editor-last=لاکو
 |editor-first=غلام محمد
 |pages=57–58
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

پير حسام الدين راشديءَ جي گڏ ڪيل احوال موجب شاهه ولي علم ۽ مطالعي سان گهري وابستگي رکندو هو، پنهنجو وقت ڪتابن جي مطالعي ۾ گذاريندو هو ۽ طالبن کي درس ڏيندو هو. سندس علمي تصنيفن مان '''''تحفة المجالس''''' جو نالو محفوظ آهي.&lt;ref name=&quot;Rashidi-ShahWali&quot;/&gt;

== نالو ۽ نسب ==
راشديءَ سيد شاهه وليءَ جو نسب هن طرح ڏنو آهي:

:'''سيد شاهه ولي بن سيد ابوالقاسم بن سيد علي اڪبر بن سيد عبدالواسع بن سيد محمد حسين بن سيد شڪرالله ثاني'''.&lt;ref name=&quot;Rashidi-ShahWali&quot;/&gt;

انهيءَ نسب مان معلوم ٿئي ٿو تہ هو ان سيد خاندان سان تعلق رکندو هو، جنهن جا ڪيترائي فرد سنڌ جي مذهبي ۽ علمي زندگيءَ ۾ سرگرم رهيا.&lt;ref name=&quot;Rashidi-ShahWali&quot;/&gt;

== علمي گهراڻو ==
سيد شاهه وليءَ جي سوانح کي سندس خانداني علمي پسمنظر کان الڳ ڪري نٿو سگهجي. راشديءَ جي بيان ۾ سندس خاندان جي ڪيترن فردن جو ذڪر عالمن، اديبن ۽ علم سان وابسته شخصيتن طور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Rashidi-ShahWali&quot;/&gt;

سندس نسب ۾ '''سيد شڪرالله ثاني''' جو نالو اچڻ پڻ هن خاندان جي علمي تسلسل ڏانهن اشارو ڪري ٿو. ٺٽو ان دور ۾ سنڌ جو هڪ وڏو علمي مرڪز هو، جتي ڪيترن سيدن، عالمن، مدرسن ۽ علمي خاندانن جو مرڪز موجود هو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٺٽو
 |title=ٺٽو
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ۽ علمي زندگي ==
سيد شاهه وليءَ جي ابتدائي تعليم جي صحيح هنڌ ۽ استادن جي مڪمل فهرست بابت دستياب ماخذ تفصيلي معلومات نٿا ڏين. تنهن هوندي بہ راشديءَ جي بيان مان واضح ٿئي ٿو تہ هو پنهنجي زماني جي علمي ماحول ۾ تربيت يافته عالم هو.&lt;ref name=&quot;Rashidi-ShahWali&quot;/&gt;

سندس زندگيءَ جو اهم حصو ڪتابن جي مطالعي، درس ۽ تدريس سان وابسته هو. راشدي لکي ٿو تہ هو پنهنجو وقت ڪتابن جي مطالعي ۾ گذاريندو ۽ طالبن کي درس ڏيندو هو.&lt;ref name=&quot;Rashidi-ShahWali&quot;/&gt;

اهو احوال کيس رڳو هڪ خانداني سيد يا روحاني شخصيت بدران هڪ باقاعده علمي ۽ تدريسي شخصيت طور پيش ڪري ٿو.

== درس ۽ تدريس ==
سيد شاهه وليءَ جي سرگرمين ۾ درس ڏيڻ جو خاص ذڪر ملي ٿو. سندس مجلس ۾ طالب علم علم حاصل ڪندا هئا ۽ هو پنهنجي مطالعي سان گڏ تدريس ۾ پڻ وقت صرف ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Rashidi-ShahWali&quot;/&gt;

سندس درسگاهه، شاگردن جي مڪمل فهرست ۽ پڙهايل ڪتابن بابت وڌيڪ تفصيل موجوده استعمال ڪيل ماخذ مان ثابت نٿا ٿين؛ تنهنڪري انهن بابت غيرمستند تفصيل شامل ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ مناسب آهي.

== تصنيف ==
سيد شاهه وليءَ جي نالي سان '''''تحفة المجالس''''' نالي ڪتاب جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Rashidi-ShahWali&quot;/&gt;

هي سندس علمي زندگيءَ بابت اهم شاهدي آهي، ڇاڪاڻ تہ ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ سندس سرگرمي صرف تدريس تائين محدود نه هئي، پر هو تصنيف سان پڻ وابسته هو.

''تحفة المجالس'' جي موجوده نسخن، مڪمل موضوع، تصنيف جي سال ۽ اشاعت بابت هن وقت استعمال ڪيل ماخذن مان ڪافي يقيني معلومات نه ٿي ملي؛ تنهنڪري مضمون ۾ ان ڪتاب جي موضوع بابت بنا حوالن جي قياس ڪرڻ مناسب نه ٿيندو.

== شخصيت ۽ علمي مشغلا ==
راشديءَ جي سوانحي بيان ۾ شاهه وليءَ جي علمي ذوق کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. ڪتابن جو مطالعو سندس روزاني علمي مشغلي جو حصو هو ۽ هو حاصل ڪيل علم کي درس ذريعي شاگردن تائين پهچائيندو هو.&lt;ref name=&quot;Rashidi-ShahWali&quot;/&gt;

اهڙي نموني سندس شخصيت ۾ مطالعي، تدريس ۽ تصنيف جا ٽي پهلو گڏ نظر اچن ٿا. اهي خصوصيتون ارڙهين صديءَ جي سنڌ جي روايتي اسلامي علمي ماحول جي نمائندگي ڪن ٿيون.

== ٺٽي ۽ سنڌ جو علمي ماحول ==
شاهه وليءَ جي زماني، يعني ٻارهين صدي هجري/ارڙهين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ ۾، [[ٺٽو]] سنڌ جي اهم علمي مرڪزن مان هو. شهر ۾ سادات، فقيه، محدث، شاعر ۽ مدرس رهندا هئا ۽ مختلف پاڙن ۾ مسجدن سان گڏ مدرسا پڻ قائم هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2183/read/67667
 |title=ٺٽي شهر جي آڳاٽي جاگرافي
 |work=ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون
 |author=پير حسام الدين راشدي
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

راشديءَ جي ٺٽي بابت تحقيق مان پڻ معلوم ٿئي ٿو تہ شهر ۾ ڪيترائي ساداتي ۽ علمي خاندان رهندا هئا ۽ درس ۽ تدريس لاءِ مسجدن ۽ مدرسن جو هڪ وسيع ماحول موجود هو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2183/read/67667
 |title=ٺٽي شهر جي آڳاٽي جاگرافي
 |author=پير حسام الدين راشدي
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== همعصر تاريخي پسمنظر ==
شاهه وليءَ جي زندگيءَ جو آخري زمانو سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا دور|ڪلهوڙن]] جي سياسي عروج سان همعصر هو. سندس وفات 1150هه (1738ع) ۾ ٿي، جڏهن سنڌ جي سياسي حالتن تي [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو اثر قائم هو.

ساڳئي 1150هه (1737–1738ع) ۾ اتر-اولهه کان [[نادر شاهه]] جي فوجي پيشقدمي پڻ سنڌ جي سياسي ماحول تي اثرانداز ٿيڻ شروع ٿي چڪي هئي؛ ايندڙ سال ميان نور محمد پنهنجي پٽ محمد مرادياب خان کي ٺٽي جي حفاظت لاءِ موڪليو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Burton
 |first=Richard F.
 |title=History of Sindh
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

شاهه وليءَ بابت موجود سوانحي احوال، تنهن هوندي بہ، کيس انهن سياسي واقعن ۾ ڪو سڌو ڪردار نٿو ڏئي؛ سندس سڃاڻپ بنيادي طور علم، تدريس ۽ تصنيف سان لاڳاپيل آهي.

== وفات ==
پير حسام الدين راشديءَ جي ڏنل احوال موجب سيد شاهه ولي '''13 شوال 1150هه''' تي وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Rashidi-ShahWali&quot;/&gt;

حسابي هجري-گريگورين تقويم مطابق 13 شوال 1150هه لڳ ڀڳ '''2 فيبروري 1738ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://calendarhijri.com/en/1150/shawwal/letters/
 |title=Shawwal Hijri calendar - 1150
 |website=Hijri Calendar
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; تاريخي هجري تاريخن کي عيسوي تاريخن ۾ تبديل ڪرڻ وقت قمري مهيني جي رؤيت سبب هڪ ڏينهن جو فرق ممڪن آهي.

راشديءَ جي بيان ۾ سندس وفات بابت تاريخي قطعي جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن مان سندس وفات جي هجري سال جي تصديق لاءِ ادبي شاهدي ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Rashidi-ShahWali&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
سيد شاهه وليءَ بابت محفوظ مواد مقدار ۾ محدود آهي، پر موجود معلومات کيس ارڙهين صديءَ جي سنڌ جي علمي روايت جي هڪ نمائنده شخصيت بڻائي ٿي. سندس اهميت جا ٽي واضح پهلو آهن: علمي خاندان سان تعلق، طالبن کي درس ڏيڻ، ۽ ''تحفة المجالس'' جي تصنيف.&lt;ref name=&quot;Rashidi-ShahWali&quot;/&gt;

سندس سوانح مان اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور ۾ سنڌ، خاص طور ٺٽي سان وابسته علمي حلقن ۾، علم جي منتقلي خانداني علمي روايت، استادن ۽ شاگردن جي سلسلي، ذاتي مطالعي ۽ تصنيف ذريعي ٿيندي هئي.

== تصنيفون ==
* '''''تحفة المجالس''''' — سيد شاهه وليءَ سان منسوب تصنيف.&lt;ref name=&quot;Rashidi-ShahWali&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ٺٽو]]
* [[مڪلي]]
* [[سنڌ ۾ اسلام]]
* [[ڪلهوڙا دور]]
* [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}</text>
      <sha1>fe1zabrmcm5ybthvyfjzrbwioqye8ka</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سيد غلام اولياء</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103727</id>
    <revision>
      <id>417157</id>
      <timestamp>2026-10-04T15:17:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name = سيد غلام اولياءَ | native_name = سيد غلام اولياء | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | region = [[سنڌ]] | occupation = مذهبي عالم، صوفي | known_for = ظاهري ۽ باطني علمن جي تحصيل، زهد ۽ تقويٰ | father = سيد عنايت الله | relatives = سيد اسد الله (ڏاڏو)&lt;br /&gt;سيد عنايت الله&lt;br /&gt;سيد عبدا...</comment>
      <origin>417157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11637" sha1="omy8evfhg9p96m9f2fwrveb5uqc7dly" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name = سيد غلام اولياءَ
| native_name = سيد غلام اولياء
| religion = [[اسلام]]
| denomination = [[سني اسلام]]
| region = [[سنڌ]]
| occupation = مذهبي عالم، صوفي
| known_for = ظاهري ۽ باطني علمن جي تحصيل، زهد ۽ تقويٰ
| father = سيد عنايت الله
| relatives = سيد اسد الله (ڏاڏو)&lt;br /&gt;سيد عنايت الله&lt;br /&gt;سيد عبدالرحمان&lt;br /&gt;سيد ظهير الدين والسلام عرف مير جادم&lt;br /&gt;سيد شڪرالله اول
| death_date = نامعلوم
| death_place =
}}

'''سيد غلام اولياءَ''' سنڌ جو هڪ سيد، مذهبي عالم ۽ صوفي بزرگ هو، جنهن جو تعلق هڪ علمي ۽ روحاني سيد خاندان سان هو. [[پير حسام الدين راشدي]]، [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي احوال جي بنياد تي، کيس وڏي روحاني مرتبي وارو ۽ ''اهل دل'' شخص ڄاڻائي ٿو. روايت موجب هن جوانيءَ ۾ ئي ظاهري ۽ باطني علمن جي تحصيل ڪئي ۽ زهد، تقويٰ ۽ پرهيزگاريءَ ۾ شهرت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;RashidiGhulamAuliya&quot;&gt;{{cite book
 |last=راشدي
 |first=پير حسام الدين
 |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
 |editor-last=لاکو
 |editor-first=غلام محمد
 |chapter=فتاويٰ عالمگيريءَ جا ٻه سنڌي مؤلف ۽ سندن بزرگ
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

سندس حياتيءَ بابت بنيادي احوال مير علي شير قانع جي تاريخي ۽ تذڪراتي روايتن وسيلي محفوظ ٿيو، جنهن کي پوءِ سنڌ جي جديد محققن، خاص طور پير حسام الدين راشديءَ، پنهنجي تحقيق ۾ نقل ۽ استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;RashidiGhulamAuliya&quot;/&gt;

== نالو ۽ نسب ==
پير حسام الدين راشديءَ جي ڏنل نسب موجب سندس پورو سلسلو هن طرح هو:

:'''سيد غلام اولياءَ بن سيد عنايت الله بن سيد اسد الله بن سيد عنايت الله بن سيد عبدالرحمان بن سيد ظهير الدين والسلام عرف مير جادم بن سيد شڪرالله اول'''.&lt;ref name=&quot;RashidiGhulamAuliya&quot;/&gt;

هن نسب مان سيد غلام اولياءَ جو تعلق سنڌ جي هڪ اهڙي ساداتي خاندان سان ظاهر ٿئي ٿو، جنهن جي ڪيترن فردن جو ذڪر علم، دين ۽ روحاني زندگيءَ سان لاڳاپيل شخصيتن طور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;RashidiGhulamAuliya&quot;/&gt;

== خانداني پسمنظر ==
سيد غلام اولياءَ جي سوانح پير حسام الدين راشديءَ جي انهيءَ تحقيق جو حصو آهي، جنهن ۾ هن سنڌ، خاص طور ٺٽي سان وابسته ساداتي ۽ علمي خاندانن جو ذڪر ڪيو آهي. ساڳئي سلسلي ۾ [[سيد نظام الدين ٺٽوي]]، سيد شاهه ولي، سيد محمد ناصر، مير سراج الدين ۽ ٻين عالمن ۽ بزرگن جا احوال پڻ اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;RashidiGhulamAuliya&quot;/&gt;

هن خاندان جي مختلف فردن جو علم، تدريس، تصنيف، شاعري ۽ تصوف سان تعلق هجڻ مان ان دور جي سنڌ ۾ خانداني علمي روايت جي تسلسل جو پتو پوي ٿو.

== تعليم ==
مير علي شير قانع جي روايت، جيڪا راشديءَ نقل ڪئي آهي، موجب سيد غلام اولياءَ '''ڦوهه جوانيءَ ۾ ظاهري توڙي باطني علمن جي تحصيل''' ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;RashidiGhulamAuliya&quot;/&gt;

''ظاهري علم'' ۽ ''باطني علم'' جا اصطلاح روايتي اسلامي تذڪرن ۾ بالترتيب ديني ۽ شرعي علمن ۽ روحاني يا صوفيانه تربيت لاءِ استعمال ٿيندا رهيا آهن. ماخذ سندس استادن، درسگاهه يا پڙهيل مخصوص ڪتابن جا نالا نٿو ڏئي؛ تنهنڪري انهن بابت وڌيڪ دعويٰ ڪرڻ مناسب نه ٿيندو.

== زهد ۽ تقويٰ ==
سيد غلام اولياءَ جي شخصيت جو سڀ کان نمايان پهلو سندس زهد ۽ تقويٰ هو. قانع جي بيان موجب علم حاصل ڪرڻ کان پوءِ هن '''تقويٰ ۽ پرهيزگاريءَ ۾ وڏو درجو''' حاصل ڪيو ۽ پنهنجي وقت جو وڏو حصو عبادت ۽ نيڪ ڪمن ۾ گذاريندو هو.&lt;ref name=&quot;RashidiGhulamAuliya&quot;/&gt;

راشديءَ کيس پنهنجي ماخذ جي بنياد تي ''تمام وڏو بزرگ ۽ اهل دل انسان'' سڏيو آهي. اهڙي تعريف کي جديد تاريخي حقيقت بدران تذڪراتي ماخذ جي راءِ طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.&lt;ref name=&quot;RashidiGhulamAuliya&quot;/&gt;

== سيد عبدالله سان عقيدت ==
سيد غلام اولياءَ جي روزاني معمول بابت هڪ خاص روايت محفوظ آهي. مير علي شير قانع موجب هو هر روز '''سيد عبدالله جي زيارت''' لاءِ ويندو هو ۽ باقي وقت نيڪ ڪمن ۾ گذاريندو هو.&lt;ref name=&quot;RashidiGhulamAuliya&quot;/&gt;

هيءَ روايت سندس روحاني زندگيءَ ۽ پنهنجي دور جي صوفيانه روايتن سان تعلق جو هڪ اهم اشارو آهي. البت موجود پڙهيل متن ۾ هن ''سيد عبدالله'' جي مڪمل سڃاڻپ يا نسب واضح نه ڪيو ويو آهي، تنهنڪري بغير وڌيڪ ماخذ جي کيس ڪنهن مخصوص ساڳئي نالي واري بزرگ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو.

== روحاني روايتون ==
مير علي شير قانع سيد غلام اولياءَ کي صاحبِ ڪرامت بزرگ طور پيش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;RashidiGhulamAuliya&quot;/&gt; اهڙيون روايتون سنڌ جي صوفي تذڪرن ۾ عام آهن ۽ شخصيتن جي روحاني مقام بابت سندن پوئلڳن ۽ تذڪره نگارن جي نظرين کي ظاهر ڪن ٿيون.

انسائيڪلوپيڊيا طرز جي لحاظ کان انهن روايتن کي ثابت ٿيل مافوق الفطرت واقعا قرار ڏيڻ بدران '''قانع جي روايت موجب''' يا '''تذڪراتي روايتن ۾''' جهڙي نسبت سان بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي.

== وفات ==
سيد غلام اولياءَ جي ڄمڻ ۽ وفات جا صحيح سال موجود استعمال ڪيل ماخذ ۾ درج ناهن. مير علي شير قانع جي نقل ڪيل روايت موجب هو '''ڦوهه جوانيءَ ۾''' وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;RashidiGhulamAuliya&quot;/&gt;

تنهنڪري سندس وفات لاءِ ڪو مخصوص هجري يا گريگورين سال لکڻ موجود شاهدين کان وڌيڪ دعويٰ ٿيندي. ساڳيءَ طرح وفات جو مهينو به ماخذ مان معلوم نٿو ٿئي.

راشديءَ جي متن ۾ اهو ضرور لکيل آهي ته سندس وفات کان پوءِ مريدن جي هڪ خاص جماعت رهجي وئي، جيڪا سندس ياد ۽ مزار سان وابسته رهي.&lt;ref name=&quot;RashidiGhulamAuliya&quot;/&gt;

== مزار ۽ ماهوار زيارت ==
سيد غلام اولياءَ جي وفات کان پوءِ سندس مزار زيارت جو هنڌ بڻجي وئي. قانع جي بيان موجب سندس مريد '''هر مهيني جي 21 تاريخ''' تي سندس مزار تي گڏ ٿيندا هئا، زيارت ڪندا ۽ ختمو ۽ خيرات ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;RashidiGhulamAuliya&quot;/&gt;

هيءَ ڳالهه خاص طور اهم آهي، ڇاڪاڻ تہ متن ''هر مهيني جي 21 تاريخ'' چوي ٿو؛ ان کي سندس وفات جي ڪنهن مخصوص هجري مهيني جي 21 تاريخ سمجهڻ درست نه ٿيندو. موجود ماخذ مان سندس وفات جو مهينو معلوم نٿو ٿئي.

تذڪراتي روايت ۾ مريدن طرفان انهيءَ زيارت کي مشڪلاتن جي حل سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;RashidiGhulamAuliya&quot;/&gt; وڪيپيڊيا جي غيرجانبدار طرز موجب ان کي مريدن جي عقيدي يا روايت طور ئي بيان ڪرڻ گهرجي.

== ٺٽي جو علمي ۽ مذهبي ماحول ==
سيد غلام اولياءَ جنهن ساداتي روايت سان لاڳاپيل هو، تنهن جي تاريخ کي ٺٽي جي وسيع علمي ماحول جي پسمنظر ۾ سمجهي سگهجي ٿو. [[ٺٽو]] وچئين ۽ اوائلي جديد دور ۾ سنڌ جي اهم سياسي، تجارتي ۽ علمي مرڪزن مان هو. مغل دور ۾ به شهر علمي اهميت برقرار رکي ۽ اتي ڪيترائي عالم، شاعر، صوفي ۽ ساداتي خاندان آباد هئا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=ٺٽو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٺٽو
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ٺٽي جي علمي تاريخ ۾ اهڙن خاندانن جا فرد رڳو مذهبي سرگرمين تائين محدود نه هئا؛ ساڳئي ماحول مان فقہ، تاريخ، شاعري ۽ تصوف سان وابسته ڪيترائي عالم پيدا ٿيا. مير علي شير قانع پاڻ پڻ ٺٽي جي انهيءَ علمي روايت جو اهم تاريخ نگار هو.

== تاريخي ماخذ ==
سيد غلام اولياءَ بابت موجود مختصر احوال جي اهميت ان ڪري وڌي وڃي ٿي جو سندس سوانح بابت آزاد تفصيلي مواد تمام محدود آهي. پير حسام الدين راشديءَ جو بيان بنيادي طور [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي تذڪراتي مواد تي ڀاڙي ٿو.&lt;ref name=&quot;RashidiGhulamAuliya&quot;/&gt;

تنهنڪري سندس زندگيءَ بابت ''بزرگ''، ''اهل دل'' ۽ ''صاحب ڪرامت'' جهڙيون وصفون قانع جي تذڪراتي روايت جي حيثيت سان سمجهڻ گهرجن، جڏهن تہ سندس نسب، علمي تحصيل، سيد عبدالله جي زيارت، جوانيءَ ۾ وفات ۽ مريدن جي ماهوار زيارت سندس محفوظ سوانحي روايت جا بنيادي جزا آهن.

== تاريخي اهميت ==
سيد غلام اولياءَ جو احوال سنڌ جي مذهبي ۽ سماجي تاريخ لاءِ ان لحاظ کان اهم آهي جو ان مان هڪ ساداتي خاندان اندر علم ۽ روحاني تربيت جي روايت سان گڏ بزرگ جي وفات کان پوءِ مريدن جي جماعت ۽ مزار سان وابسته زيارت جي تسلسل جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;RashidiGhulamAuliya&quot;/&gt;

سندس مختصر سوانح سنڌ جي تذڪراتي ادب جي نوعيت کي پڻ ظاهر ڪري ٿي، جنهن ۾ شخصيت جو نسب، علمي تربيت، تقويٰ، روحاني نسبت ۽ مريدن سان تعلق گڏجي محفوظ ڪيا ويندا هئا.

== پڻ ڏسو ==
* [[مير علي شير قانع ٺٽوي]]
* [[سيد نظام الدين ٺٽوي]]
* [[ٺٽو]]
* [[مڪلي]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}</text>
      <sha1>omy8evfhg9p96m9f2fwrveb5uqc7dly</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ابن خرداذبه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103728</id>
    <redirect title="ابن خردازبه" />
    <revision>
      <id>417158</id>
      <timestamp>2026-10-04T15:22:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox writer | name = ابن خرداذبه | native_name = أبو القاسم عبيد الله بن عبد الله بن خرداذبه | native_name_lang = ar | birth_name = عبيد الله بن عبد الله بن خرداذبه | birth_date = ٽين صدي هجري / نائين صدي عيسوي | birth_place = غالباً [[خراسان]] | death_date = 272هه/885ع کان پوءِ؛ 300هه/912ع تائين | occupation = جاگرافيدان، سرڪار...</comment>
      <origin>417158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18979" sha1="b7arpp3r091zsdv16e41a71k7hqr13k" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name = ابن خرداذبه
| native_name = أبو القاسم عبيد الله بن عبد الله بن خرداذبه
| native_name_lang = ar
| birth_name = عبيد الله بن عبد الله بن خرداذبه
| birth_date = ٽين صدي هجري / نائين صدي عيسوي
| birth_place = غالباً [[خراسان]]
| death_date = 272هه/885ع کان پوءِ؛ 300هه/912ع تائين
| occupation = جاگرافيدان، سرڪاري عملدار، مصنف
| language = [[عربي ٻولي|عربي]]
| subject = جاگرافي، رستا، ملڪن جو احوال، موسيقي، تاريخ
| notable_works = ''[[ڪتاب المسالڪ والممالڪ]]''
| father = عبدالله بن خرداذبه
| era = [[عباسي خلافت]]
| religion = [[اسلام]]
}}

'''ابن خرداذبه''' ({{lang-ar|أبو القاسم عبيد الله بن عبد الله بن خرداذبه}})، پورو نالو '''ابوالقاسم عبيدالله بن عبدالله بن خرداذبه'''، ٽين هجري/نائين عيسوي صديءَ جو عباسي دور جو جاگرافيدان، سرڪاري عملدار، اديب ۽ مصنف هو. هو خاص طور پنهنجي جاگرافيائي تصنيف '''''ڪتاب المسالڪ والممالڪ''''' جي ڪري مشهور آهي، جيڪا اسلامي دنيا جي قديم ترين محفوظ عربي انتظامي جاگرافيائي تصنيفن مان هڪ شمار ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Bosworth
 |first=C. E.
 |title=Ebn Ḵordāḏbeh, Abu'l-Qāsem ʿObayd-Allāh
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=VIII
 |pages=37–38
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-kordadbeh/
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي تاريخ لاءِ ابن خرداذبه جي اهميت ان ڪري خاص آهي، جو سندس ڪتاب ۾ عباسي خلافت جي اوڀر وارن رستن جي سلسلي ۾ [[سنڌ]] تائين پهچندڙ رستن، شهرن، فاصلن ۽ انتظامي جاگرافيءَ بابت مواد شامل آهي. سنڌ جي تاريخي ماخذن تي بحث ڪندي [[پير حسام الدين راشدي]] پڻ ابن خرداذبه جي ''المسالڪ والممالڪ'' کي سنڌ بابت اهم جاگرافيائي ماخذن جي شروعاتي فهرست ۾ شامل ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;&gt;{{cite book
 |last=راشدي
 |first=پير حسام الدين
 |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
 |editor-last=لاکو
 |editor-first=غلام محمد
 |chapter=جاگرافيءَ جا سفرناما
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
سندس نالو مختلف ٻولين ۾ '''ابن خرداذبه'''، '''ابن خردادبه'''، ''Ibn Khordadbeh''، ''Ibn Khurradadhbih'' ۽ ''Ebn Ḵordāḏbeh'' جي صورتن ۾ لکيو ويو آهي. سندس مڪمل عربي نالو '''ابوالقاسم عبيدالله بن عبدالله بن خرداذبه''' هو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

''خرداذبه'' سندس خانداني نسبت هئي. سندس ڏاڏو خرداذبه اصل ۾ [[زرتشتي]] هو، جنهن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو. جديد تحقيق موجب سندس اسلام قبول ڪرڻ جو تعلق [[برمڪي خاندان]] جي اثر سان هو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== خاندان ==
ابن خرداذبه جو والد '''عبدالله بن خرداذبه''' عباسي حڪومت جو عملدار هو. 201هه (816–817ع) تائين هو خليفي [[مامون الرشيد|المأمون]] طرفان [[طبرستان]] جو والي هو، جتي هن مقامي حڪمران شهريار بن شروين خلاف فوجي ڪارروائي پڻ ڪئي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

انهيءَ خانداني پسمنظر سبب ابن خرداذبه کي عباسي انتظامي نظام سان ويجهي واقفيت حاصل ٿي، جيڪا پوءِ سندس جاگرافيائي تصنيف ۾ رستن، محصولن، صوبن ۽ سرڪاري مواصلاتي نظام بابت تفصيلي ڄاڻ جي صورت ۾ ظاهر ٿي.

== ڄمڻ ۽ تعليم ==
ابن خرداذبه جي ڄمڻ جي صحيح تاريخ بابت معتبر ماخذ متفق ناهن. جديد تحقيق کيس ٽين هجري/نائين عيسوي صديءَ جي شخصيت قرار ڏئي ٿي. سندس ڄمڻ غالباً [[خراسان]] ۾ ٿيو، پر سندس پرورش [[بغداد]] ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

بغداد ۾ هن هڪ اديب ۽ درٻاري عالم جي مناسبت سان تعليم حاصل ڪئي. موسيقيءَ جي تعليم هن مشهور موسيقار ۽ ڳائڻي '''اسحاق موصلي''' کان حاصل ڪئي، جيڪو سندس والد جو دوست هو. موسيقيءَ سان اها دلچسپي سندس سڄي زندگي برقرار رهي ۽ هن ان موضوع تي پڻ ڪتاب لکيا.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== عباسي انتظام ۾ ملازمت ==
بالغ ٿيڻ کان پوءِ ابن خرداذبه عباسي خلافت جي '''بريد''' سان لاڳاپيل ٿيو. بريد رڳو ٽپال پهچائڻ وارو نظام نه هو، پر رستن، حڪومتي پيغامن ۽ صوبائي خبرن جي ترسيل سان گڏ مرڪزي حڪومت لاءِ معلومات گڏ ڪرڻ جو به اهم ذريعو هو.

ابن خرداذبه پهريان [[جبال]] واري علائقي جي بريد جو سربراهه بڻيو ۽ پوءِ [[سامرا]] ۽ [[بغداد]] ۾ به انهيءَ نظام سان لاڳاپيل اعليٰ عهدن تي رهيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

سندس سرڪاري تجربي کيس خلافت جي رستن، منزلن، شهرن، محصولن ۽ انتظامي ورهاست بابت اهڙي معلومات تائين رسائي ڏني، جيڪا پوءِ ''المسالڪ والممالڪ'' جي بنيادي مواد جو حصو بڻجي وئي.

== ڪتاب المسالڪ والممالڪ ==
ابن خرداذبه جي سڀ کان مشهور تصنيف '''''ڪتاب المسالڪ والممالڪ''''' ({{lang-ar|كتاب المسالك والممالك}}؛ معنيٰ: ''رستن ۽ ملڪن جو ڪتاب'') آهي. هي اسلامي جاگرافيءَ جي تاريخ ۾ قديم ترين محفوظ عربي انتظامي جاگرافيائي ڪتابن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ عباسي خلافت جي مختلف حصن ڏانهن ويندڙ رستا، منزلون، شهر، انهن جي وچ ۾ فاصلا، سرڪاري ٽپال جا مرڪز، صوبن جي آمدني ۽ مختلف ملڪن جي حڪمرانن جا لقب بيان ڪيا ويا آهن.

ابن خرداذبه فاصلا گهڻو ڪري '''فرسخ''' ۾ ڏئي ٿو. سندس بيان عراق جي سواد کان شروع ٿي ايران، ترڪن جي ملڪن، [[فرغانه]] ۽ [[سنڌ]] تائين پهچي ٿو؛ پوءِ عربستان، شام، آرمينيا، بازنطيني سرحدن، مصر ۽ مغرب ڏانهن وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== ڪتاب جي تصنيف جو زمانو ==
جديد تحقيق موجب ''المسالڪ والممالڪ'' جو پهريون نسخو خليفي [[واثق بالله]] جي دور، تقريباً '''232هه (846–847ع)''' ۾ [[سامرا]] ۾ ترتيب ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

ابن خرداذبه پوءِ به پنهنجي ڪتاب ۾ اضافا ڪندو رهيو. ڪتاب جي هڪ وڌيڪ ترقي يافته صورت '''272هه (885ع) يا ان کان پوءِ''' وجود ۾ آئي. ان ڪري موجود متن کي هڪ ئي وقت تي لکيل مڪمل تصنيف سمجهڻ بدران مختلف مرحلن ۾ وڌايل جاگرافيائي ڪم سمجهڻ وڌيڪ صحيح آهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== سنڌ بابت معلومات ==
''المسالڪ والممالڪ'' سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ اهم ابتدائي عربي ماخذ آهي. ابن خرداذبه عباسي خلافت جي اوڀر ڏانهن ويندڙ رستن جي بيان کي [[ايران]]، [[خراسان]]، ترڪن جي علائقن، [[فرغانه]] ۽ آخرڪار سنڌ تائين آڻي ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

پير حسام الدين راشدي سنڌ بابت جاگرافيائي سفرنامن جي فهرست ۾ ابن خرداذبه کي پهرين اهم شخصيتن مان شمار ڪري ٿو ۽ سندس ڪتاب ''المسالڪ والممالڪ'' جو ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

ابن خرداذبه جي اهميت خاص طور ان ڪري آهي ته سندس جاگرافي رڳو ملڪن جو عام بيان نه آهي، پر رستن ۽ فاصلن تي ٻڌل انتظامي نوعيت جي معلومات فراهم ڪري ٿي. انهيءَ سبب سنڌ کي عباسي دنيا جي ٻين حصن سان ڳنڍيندڙ زميني ۽ مواصلاتي نيٽ ورڪ جي مطالعي ۾ سندس ڪتاب بنيادي ماخذن مان آهي.

== واپار ۽ بين الاقوامي رستا ==
ابن خرداذبه جو ڪتاب نائين صديءَ جي بين الاقوامي واپاري رستن بابت پڻ اهم معلومات محفوظ ڪري ٿو. هو انهن واپارين ۽ رستن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي اسلامي دنيا کي اوڀر ۽ اولهه جي علائقن سان ڳنڍيندا هئا.

سندس رستن جو بيان اسلامي خلافت کي ايران، وچ ايشيا، سنڌ ۽ اڳتي هندستاني دنيا سان ڳنڍيل وسيع اقتصادي ۽ مواصلاتي نظام جي حصي طور پيش ڪري ٿو. انهيءَ لحاظ کان ''المسالڪ والممالڪ'' تاريخي جاگرافي سان گڏ واپار ۽ مواصلات جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== سلام ترجمان جو سفر ==
ابن خرداذبه پنهنجي ڪتاب ۾ خليفي واثق جي ايلچي '''سلام ترجمان''' جي مشهور سفر جو احوال پڻ محفوظ ڪيو. روايت موجب سلام کي [[ياجوج ۽ ماجوج]] سان منسوب ڀت بابت معلومات حاصل ڪرڻ لاءِ وچ ايشيا ڏانهن موڪليو ويو هو.

ابن خرداذبه هن سفر جو احوال محفوظ ڪندڙ قديم ترين مشهور جاگرافيدانن مان آهي، ۽ پوءِ [[ابن رسته]] سميت ٻين جاگرافيدانن پڻ اها روايت نقل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== اصحاب ڪهف بابت روايت ==
سندس ڪتاب ۾ هڪ ٻي مشهور روايت خليفي واثق طرفان موڪليل عالم '''محمد بن موسى الخوارزمي''' سان منسوب آهي، جنهن کي [[اصحاب ڪهف]] سان منسوب غار بابت تحقيق لاءِ موڪلڻ جو ذڪر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

اهي بيان ظاهر ڪن ٿا ته ''المسالڪ والممالڪ'' رڳو رستن ۽ منزلن جي فهرست نه هئي؛ ان ۾ تاريخي، ثقافتي ۽ عجائباتي نوعيت جون روايتون پڻ شامل هيون.

== ايران ۽ عباسي مالي تاريخ ==
ابن خرداذبه قديم ايراني ۽ ساساني انتظام بابت پڻ اهم مواد محفوظ ڪيو. هن [[ساساني سلطنت]] جي انتظامي ورهاست، سرحدي گورنرن ۽ مختلف مقامي حڪمرانن جي لقبن بابت معلومات ڏني آهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

عباسي مالي تاريخ لاءِ سندس ڪتاب ۾ [[عبدالله بن طاهر]] طرفان اوڀر جي مختلف شهرن ۽ ضلعن مان خلافت کي ڏنل خراج ۽ آمدنيءَ جا تفصيل خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== موسيقي ==
ابن خرداذبه جا علمي مفاد جاگرافي تائين محدود نه هئا. هن موسيقي، سازن ۽ سماع بابت پڻ لکيو. سندس موسيقيءَ سان دلچسپيءَ جو هڪ سبب اسحاق موصليءَ وٽ سندس تربيت هئي.

سندس موسيقي بابت مشهور تصنيف '''''ڪتاب اللهو والملاهي''''' هئي، جنهن جا ڪجهه حصا محفوظ رهيا آهن. جديد موسيقيءَ جي تاريخ بابت تحقيق ۾ پڻ هن ڪتاب کي نائين صديءَ جي عربي-اسلامي موسيقي بابت هڪ ماخذ طور استعمال ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Music History ii. ca. 650 to 1370 CE
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/music-history/music-history-ii/
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٻيون تصنيفون ==
[[ابن نديم]] پنهنجي ''الفهرست'' ۾ ابن خرداذبه جون ڪيتريون تصنيفون ڄاڻايون آهن. انهن ۾ هي ڪتاب شامل هئا:&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

* ''ڪتاب المسالڪ والممالڪ'' — جاگرافي ۽ رستا؛
* ''ادب السماع'' — موسيقي ٻڌڻ جي آداب بابت؛
* ''جمهرة أنساب الفرس والنواقل'' — فارسين ۽ منتقل ٿيل قومن جي نسب بابت؛
* ''ڪتاب الطبيخ'' — کاڌن بابت؛
* ''ڪتاب الشراب'' — مشروبات بابت؛
* ''ڪتاب اللهو والملاهي'' — موسيقي ۽ سازن بابت؛
* ''ڪتاب الأنواء'' — ستارن جي اڀرڻ ۽ لهڻ بابت؛
* ''ڪتاب الندماء والجلساء'' — درٻاري ساٿين ۽ مجلسن بابت.

ان کان سواءِ [[مسعودي]] هڪ وڏي تاريخي تصنيف '''''ڪتاب الكبير في التاريخ''''' جو پڻ ذڪر ڪري ٿو، جنهن ۾ ايرانين ۽ ٻين قومن ۽ سندن بادشاهن جا احوال هئا. هي ڪتاب مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== درٻاري زندگي ==
ابن خرداذبه پنهنجي زندگيءَ جي پوئين حصي ۾ عباسي خليفن جي درٻار سان ويجهو رهيو. هو ''نديم''، يعني علمي ۽ ادبي مجلسن ۾ خليفي جو ساٿي، پڻ رهيو.

مسعودي هڪ مجلس جو احوال ڏئي ٿو جنهن ۾ ابن خرداذبه خليفي [[معتمد بالله]] آڏو عود ۽ موسيقيءَ جي ارتقا بابت تفصيلي گفتگو ڪئي، جنهن تي کيس خلعت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== بعد جي جاگرافيدانن تي اثر ==
ابن خرداذبه جي جاگرافيءَ بعد جي اسلامي جاگرافيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو. [[ابن الفقيه]] سندس مواد مان فائدو ورتو ۽ ساماني وزير [[ابو عبدالله محمد بن احمد جيهاني|جيهاني]] پڻ پنهنجي هاڻي گم ٿيل جاگرافيائي تصنيف ۾ ان کي استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

[[ابن حوقل]] پنهنجي سفرن دوران ''المسالڪ والممالڪ'' جي هڪ ڪاپي پاڻ سان گڏ رکندو هو. [[مقدسي]] جيتوڻيڪ ابن خرداذبه جي ڪتاب کي تمام مختصر قرار ڏنو، پر سندس پنهنجي تصنيف ۾ ابن خرداذبه جي رستن واري مواد جو استعمال پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح ابن خرداذبه جو ڪم عربي جاگرافيءَ جي ان روايت جي بنيادن مان هڪ بڻيو، جيڪا پوءِ اصطخري، ابن حوقل، مقدسي ۽ ٻين مصنفن وٽ وڌيڪ تفصيلي صورت اختيار ڪري وئي.

== ڪتاب جي جديد اشاعت ==
''ڪتاب المسالڪ والممالڪ'' جو اهم تنقيدي ڇاپو ڊچ مستشرق '''مائيڪل يان ڊي گويي''' (M. J. de Goeje) جي تحقيق سان [[ليڊن]] مان '''1889ع (1306–1307هه)''' ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

پير حسام الدين راشدي پڻ سنڌ بابت پنهنجي ماخذن جي بحث ۾ انهيءَ ليڊن واري ڇاپي جو حوالو ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

موجود ڇپيل متن مڪمل اصل نسخي بدران هڪ مختصر ٿيل روايت تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ ابن خرداذبه جي ڪتاب جي مختلف تدويني مرحلن جو مواد شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== وفات ==
ابن خرداذبه جي وفات جي صحيح تاريخ بابت اختلاف آهي. ڪجهه جديد حوالن ۾ '''300هه (912ع)''' ڏنو ويو آهي، پر وڌيڪ محتاط تحقيق موجب هو '''272هه (885ع) کان پوءِ ۽ 300هه (912ع) تائين''' ڪنهن وقت وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

انهيءَ ڪري سندس وفات لاءِ 300هه/912ع کي قطعي تاريخ طور لکڻ بدران ماخذن جي اختلاف کي ظاهر ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. سندس وفات جو صحيح هجري مهينو معتبر موجود ماخذن مان ثابت نه ٿو ٿئي.

== تاريخي اهميت ==
ابن خرداذبه اسلامي جاگرافيءَ جي تاريخ ۾ ان ڪري بنيادي اهميت رکي ٿو جو سندس ''المسالڪ والممالڪ'' قديم ترين محفوظ عربي انتظامي جاگرافيائي ڪتابن مان آهي. سندس سرڪاري بريد واري تجربي کيس اهڙي معلومات تائين رسائي ڏني، جنهن سبب ڪتاب ۾ رستن، منزلن، فاصلن، محصولن ۽ صوبائي انتظام جا غيرمعمولي تفصيل محفوظ ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

سنڌ جي حوالي سان سندس اهميت وڌيڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ سندس ڪتاب انهن شروعاتي عربي ماخذن مان آهي جيڪي سنڌ کي عباسي دور جي وسيع مواصلاتي ۽ جاگرافيائي نظام اندر بيان ڪن ٿا. انهيءَ ڪري سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي جاگرافي، رستن ۽ اسلامي دنيا سان رابطن جي تحقيق ۾ ابن خرداذبه هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;Rashidi&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڪتاب المسالڪ والممالڪ]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[اسلامي جاگرافي]]
* [[اصطخري]]
* [[ابن حوقل]]
* [[مقدسي]]
* [[مسعودي]]
* [[سليمان تاجر]]
* [[عباسي خلافت]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=ابن خرداذبه
 |first=عبيد الله بن عبد الله
 |title=كتاب المسالك والممالك
 |editor-last=de Goeje
 |editor-first=M. J.
 |location=Leiden
 |publisher=Brill
 |year=1889
 |language=ar
}}</text>
      <sha1>b7arpp3r091zsdv16e41a71k7hqr13k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417161</id>
      <parentid>417158</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T15:32:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي کي [[ابن خردازبه]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>417161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="fzisz9lg5pexsa1h6y9ujjpe6rtuf1r" xml:space="preserve">#چوريو[[ابن خردازبه]]</text>
      <sha1>fzisz9lg5pexsa1h6y9ujjpe6rtuf1r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ابودلفا مسعود بن مهلهل ينبوعي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103729</id>
    <redirect title="ابو دلف مسعر بن مهلهل ينبوعي" />
    <revision>
      <id>417166</id>
      <timestamp>2026-10-04T15:59:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali صفحي [[ابودلفا مسعود بن مهلهل ينبوعي]] کي [[ابو دلف مسعر بن مهلهل ينبوعي]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان</comment>
      <origin>417166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="qy03lpywjihvkiku25vtseyrj7uxtq4" xml:space="preserve">#چوريو [[ابو دلف مسعر بن مهلهل ينبوعي]]</text>
      <sha1>qy03lpywjihvkiku25vtseyrj7uxtq4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ابو دلف</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103730</id>
    <redirect title="ابو دلف عجلي" />
    <revision>
      <id>417169</id>
      <timestamp>2026-10-04T16:07:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali صفحي [[ابو دلف]] کي [[ابو دلف عجلي]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان</comment>
      <origin>417169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="dhlt8vy0nhunu1ek9sd48kcate4jgco" xml:space="preserve">#چوريو [[ابو دلف عجلي]]</text>
      <sha1>dhlt8vy0nhunu1ek9sd48kcate4jgco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:بين الاقوامي ڍنڍون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103731</id>
    <revision>
      <id>417175</id>
      <timestamp>2026-10-04T16:46:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڍنڍون]]</comment>
      <origin>417175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="b76m63o623j0661h4rxfnxn28onpx6f" xml:space="preserve">[[زمرو:ڍنڍون]]</text>
      <sha1>b76m63o623j0661h4rxfnxn28onpx6f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>برٽش ڪولمبيا جي دريائن جي فهرست</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103732</id>
    <revision>
      <id>417176</id>
      <timestamp>2026-10-04T16:55:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1369606657|List of rivers of British Columbia]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>417176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="613" sha1="j1ng1xz8msw9vl5lndemk7v0o3o5bgo" xml:space="preserve">

هيٺ ۾ '''برٽش ڪولمبيا جي دريائن جي جزوي فهرست''' ڏنل آهي، جيڪا [[طاس|واٽر شيڊ]] جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهي. ڪجھ وڏيون نديون يا ته سائيز يا تاريخي اهميت جي ڪري شامل ڪيون ويون آهن (برٽش ڪولمبيا دريائن جي اکر جي لحاظ کان فهرست ڏسو). ان ۾ اهي [[ڍنڍ|ڍنڍون]] پڻ شامل آهن جيڪي &quot;ان-لائن&quot; آهن جيڪي درج ٿيل دريائن جي مٿئين شاخن کي يا انهن جي مٿي تي ڳنڍينديون آهن.</text>
      <sha1>j1ng1xz8msw9vl5lndemk7v0o3o5bgo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417177</id>
      <parentid>417176</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T16:56:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="669" sha1="5k8px5e5xjnnrffj2wo5pg6evrvutq1" xml:space="preserve">

هيٺ ۾ '''برٽش ڪولمبيا جي دريائن جي جزوي فهرست''' ڏنل آهي، جيڪا [[طاس|واٽر شيڊ]] جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهي. ڪجھ وڏيون نديون يا ته سائيز يا تاريخي اهميت جي ڪري شامل ڪيون ويون آهن (برٽش ڪولمبيا دريائن جي اکر جي لحاظ کان فهرست ڏسو). ان ۾ اهي [[ڍنڍ|ڍنڍون]] پڻ شامل آهن جيڪي &quot;ان-لائن&quot; آهن جيڪي درج ٿيل دريائن جي مٿئين شاخن کي يا انهن جي مٿي تي ڳنڍينديون آهن.

[[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]]</text>
      <sha1>5k8px5e5xjnnrffj2wo5pg6evrvutq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417181</id>
      <parentid>417177</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T19:35:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2036" sha1="7obkn96lbnclbehqqknzggqp3it3rv0" xml:space="preserve">

هيٺ ۾ '''برٽش ڪولمبيا جي دريائن جي جزوي فهرست''' ڏنل آهي، جيڪا [[طاس|واٽر شيڊ]] جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهي. ڪجھ وڏيون نديون يا ته سائيز يا تاريخي اهميت جي ڪري شامل ڪيون ويون آهن (برٽش ڪولمبيا دريائن جي اکر جي لحاظ کان فهرست ڏسو). ان ۾ اهي [[ڍنڍ|ڍنڍون]] پڻ شامل آهن جيڪي &quot;ان-لائن&quot; آهن جيڪي درج ٿيل دريائن جي مٿئين شاخن کي يا انهن جي مٿي تي ڳنڍينديون آهن.

==فهرست==
* [[اسڪوت درياھ]]
* [[الاهو درياھ]]
* [[اليسليويٽ درياھ
* [[امسڪوئي درياھ]]
* [[انڊين درياھ، برٽش ڪولمبيا|انڊين درياھه]]
* [[انڪلن درياھ]]
* [[انڪوماپلاء درياھ|انڪوماپليو درياھه]]
* [[او ڊونل درياھ|اوڊونيل درياھه]] 
* [[اورفرڊ درياھ]]
* [[اوسپڪا درياھ]]
* [[اومڪنا درياھ]]
* [[اوڪنگن درياھ]]
* [[ايلڪ درياھ، برٽش ڪولمبيا|ايلڪ درياھه]]
* [[ايمرلڊ درياھ|ايمرالڊ درياھه]]
* [[اگلشمين درياھ|انگلشمين درياھه]]
* [[بائيزئيڪو درياھ]]
* [[بابائين درياھ]]
* [[بش درياھ، برٽش ڪولمبيا|بش درياھه]]
* [[بلو درياھه (ڊيز درياھه جي شاخ)|بلو درياھه]]
* [[بليبري درياھ]]
* [[بلڪلي درياھ]]
* [[بوناپارٽ درياھ]]
* [[بيسا درياھ]]
* [[بيلا ڪولا درياھ]]
* [[بيور درياھ، برٽش ڪولمبيا|بيور درياھه]]
* [[بيڊويل درياھ]]
* [[رائين رور|رائن رور درياھه]]
* [[يوڪون درياھه]]
* [[يوھو درياھ]]
* [[پوس ڪوپي درياهه]]
* [[چلانڪو درياهه]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]]</text>
      <sha1>7obkn96lbnclbehqqknzggqp3it3rv0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417182</id>
      <parentid>417181</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T19:36:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* فهرست */</comment>
      <origin>417182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2038" sha1="b62f36o9nqgfhf1630w04ymkgci0v3k" xml:space="preserve">

هيٺ ۾ '''برٽش ڪولمبيا جي دريائن جي جزوي فهرست''' ڏنل آهي، جيڪا [[طاس|واٽر شيڊ]] جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهي. ڪجھ وڏيون نديون يا ته سائيز يا تاريخي اهميت جي ڪري شامل ڪيون ويون آهن (برٽش ڪولمبيا دريائن جي اکر جي لحاظ کان فهرست ڏسو). ان ۾ اهي [[ڍنڍ|ڍنڍون]] پڻ شامل آهن جيڪي &quot;ان-لائن&quot; آهن جيڪي درج ٿيل دريائن جي مٿئين شاخن کي يا انهن جي مٿي تي ڳنڍينديون آهن.

==فهرست==
* [[اسڪوت درياھ]]
* [[الاهو درياھ]]
* [[اليسليويٽ درياھ]]
* [[امسڪوئي درياھ]]
* [[انڊين درياھ، برٽش ڪولمبيا|انڊين درياھه]]
* [[انڪلن درياھ]]
* [[انڪوماپلاء درياھ|انڪوماپليو درياھه]]
* [[او ڊونل درياھ|اوڊونيل درياھه]] 
* [[اورفرڊ درياھ]]
* [[اوسپڪا درياھ]]
* [[اومڪنا درياھ]]
* [[اوڪنگن درياھ]]
* [[ايلڪ درياھ، برٽش ڪولمبيا|ايلڪ درياھه]]
* [[ايمرلڊ درياھ|ايمرالڊ درياھه]]
* [[اگلشمين درياھ|انگلشمين درياھه]]
* [[بائيزئيڪو درياھ]]
* [[بابائين درياھ]]
* [[بش درياھ، برٽش ڪولمبيا|بش درياھه]]
* [[بلو درياھه (ڊيز درياھه جي شاخ)|بلو درياھه]]
* [[بليبري درياھ]]
* [[بلڪلي درياھ]]
* [[بوناپارٽ درياھ]]
* [[بيسا درياھ]]
* [[بيلا ڪولا درياھ]]
* [[بيور درياھ، برٽش ڪولمبيا|بيور درياھه]]
* [[بيڊويل درياھ]]
* [[رائين رور|رائن رور درياھه]]
* [[يوڪون درياھه]]
* [[يوھو درياھ]]
* [[پوس ڪوپي درياهه]]
* [[چلانڪو درياهه]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]]</text>
      <sha1>b62f36o9nqgfhf1630w04ymkgci0v3k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417183</id>
      <parentid>417182</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T19:41:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* آرڪ ٽڪ سمنڊ ۾ نيڪال ڪرڻ وارا */</comment>
      <origin>417183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6409" sha1="lkwhqvubu8gjerk8c89ykj2v7erosax" xml:space="preserve">

هيٺ ۾ '''برٽش ڪولمبيا جي دريائن جي جزوي فهرست''' ڏنل آهي، جيڪا [[طاس|واٽر شيڊ]] جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهي. ڪجھ وڏيون نديون يا ته سائيز يا تاريخي اهميت جي ڪري شامل ڪيون ويون آهن (برٽش ڪولمبيا دريائن جي اکر جي لحاظ کان فهرست ڏسو). ان ۾ اهي [[ڍنڍ|ڍنڍون]] پڻ شامل آهن جيڪي &quot;ان-لائن&quot; آهن جيڪي درج ٿيل دريائن جي مٿئين شاخن کي يا انهن جي مٿي تي ڳنڍينديون آهن.

==فهرست==
* [[اسڪوت درياھ]]
* [[الاهو درياھ]]
* [[اليسليويٽ درياھ]]
* [[امسڪوئي درياھ]]
* [[انڊين درياھ، برٽش ڪولمبيا|انڊين درياھه]]
* [[انڪلن درياھ]]
* [[انڪوماپلاء درياھ|انڪوماپليو درياھه]]
* [[او ڊونل درياھ|اوڊونيل درياھه]] 
* [[اورفرڊ درياھ]]
* [[اوسپڪا درياھ]]
* [[اومڪنا درياھ]]
* [[اوڪنگن درياھ]]
* [[ايلڪ درياھ، برٽش ڪولمبيا|ايلڪ درياھه]]
* [[ايمرلڊ درياھ|ايمرالڊ درياھه]]
* [[اگلشمين درياھ|انگلشمين درياھه]]
* [[بائيزئيڪو درياھ]]
* [[بابائين درياھ]]
* [[بش درياھ، برٽش ڪولمبيا|بش درياھه]]
* [[بلو درياھه (ڊيز درياھه جي شاخ)|بلو درياھه]]
* [[بليبري درياھ]]
* [[بلڪلي درياھ]]
* [[بوناپارٽ درياھ]]
* [[بيسا درياھ]]
* [[بيلا ڪولا درياھ]]
* [[بيور درياھ، برٽش ڪولمبيا|بيور درياھه]]
* [[بيڊويل درياھ]]
* [[رائين رور|رائن رور درياھه]]
* [[يوڪون درياھه]]
* [[يوھو درياھ]]
* [[پوس ڪوپي درياهه]]
* [[چلانڪو درياهه]]

==آرڪ ٽڪ سمنڊ ۾ نيڪال ڪرڻ وارا==
==پئسيفڪ سمنڊ ۾ نيڪال ڪرڻ وارا==
([[Pacific Ocean]] watershed; Columbia tributaries on US side of border omitted)
===ڪولمبيا درياهه ۾ نيڪال ڪندڙ]]
*[[Columbia River]]
**[[Horsethief Creek]]
**[[Forster Creek]]
**[[Templeton River]]
**[[Spillimacheen River]]
**[[Kicking Horse River]]
****[[Little Yoho River]]
***[[Yoho River]]
***[[Emerald River]]
****[[Kiwetinok River]]
***[[Amiskwi River]]
***[[Otterhead River]]
***[[Ottertail River]]
****[[Ice River]]
***[[Beaverfoot River]]
**[[Blaeberry River]]
**[[Beaver River (Columbia River tributary)|Beaver River]]
**[[Bush River (British Columbia)|Bush River]]
***[[Valenciennes River]]
**[[Wood River (British Columbia)|Wood River]]
**[[Canoe River (British Columbia)|Canoe River]]
**[[Goldstream River]]
***[[Palmer Creek (Goldstream River tributary)|Palmer Creek]]
**[[Illecillewaet River]]
**[[Incomappleux River]]
**[[Beaton Creek]]
**[[Kootenay River]]
***[[Vermilion River (British Columbia)|Vermilion River]]
***[[Cross River (British Columbia)|Cross River]]
***[[Palliser River]]
***[[Lussier River]]
***[[St. Mary River (British Columbia)|St. Mary River]]
***[[Wild Horse River]]
***[[Bull River (British Columbia)|Bull River]]
***[[Elk River (British Columbia)|Elk River]]
****[[Fording River]]
****[[Coal Creek (British Columbia)|Coal Creek]]
****[[Wigwam River]]
***[[Yaak River|Yahk River]]
***[[Moyie River]]
***[[Goat River (Kootenay River tributary)|Goat River]]
***[[Duncan River (British Columbia)|Duncan River]]
****[[Lardeau River (British Columbia)|Lardeau River]]
***[[Slocan River]]
****[[Little Slocan River]]
****[[Percy Creek (Slocan River)]]
***[[White River (British Columbia)|White River]]
**[[Pend Oreille River|Pend d'Oreille River]]
***[[Flathead River]] (via the [[Clark Fork (river)|Clark Fork]])
***[[Salmo River]]
**[[Kettle River (Columbia River tributary)|Kettle River]]
***[[Granby River]]
***[[West Kettle River]]&lt;!--not sure if Sanpoil starts in BC--&gt;
**[[Okanagan River]]
***[[Similkameen River]]
****[[Pasayten River]]
****[[Tulameen River]]
*****[[Britton Creek]]
***[[Shingle Creek (British Columbia)|Shingle Creek]]
***[[Mission Creek (British Columbia)|Mission Creek]]
***[[Whiteman Creek]]
*[[Marron River]]

===[[Strait of Georgia]]===

====[[Howe Sound]]====
*[[Rainy River (British Columbia)|Rainy River]]
*[[Deeks Creek]]
*[[Lions Creek]]
*[[M Creek]]
*[[Furry Creek]]
*[[Britannia Creek]]
*[[Shannon Creek (British Columbia)|Shannon Creek]]
*[[Woodfibre Creek]]
*[[Stawamus River]]
*[[Squamish River]]
**[[Mamquam River]]
***[[Ring Creek]]
***[[Skookum Creek]]
**[[Cheakamus River]]
***[[Cheekye River]]
****[[Brohm River]]
****[[Rubble Creek]]
****[[Daisy Lake (British Columbia)|Daisy Lake]]
*****[[Cheakamus River]]
******[[Brandywine Creek (British Columbia)|Brandywine Creek]]
*******[[Cheakamus Lake]]
********[[Cheakamus River]]
*******[[Alpha Lake Creek]]&lt;!--Tamarisk Creek?--&gt;
********[[Alpha Lake]]
*********Nita Creek&lt;!--?--&gt;
**********[[Nita Lake]]
***********[[Whistler Creek (British Columbia)|Whistler Creek]]
******[[Callaghan Creek]]
**[[Ashlu Creek]]
**[[Elaho River]]
***[[Clendinning Creek]]

====[[Jervis Inlet]]====
*[[Vancouver River]]
*[[Deserted River]]
*[[Loquilts Creek]]
*[[Skwawka River]]
**[[Alfred Creek]]
*[[Brittain River]]

=====[[Sechelt Inlet]]=====
*[[Clowhom River]]
*[[Tzoonie River]]

====[[Malaspina Strait]]====
*[[Lois River]]
*[[Powell River (British Columbia)|Powell River]]
**[[Powell Lake]]
***[[Daniels River]]

====[[Desolation Sound]] watershed====

=====[[Theodosia Inlet]]=====
*[[Theodosia River]]

=====[[Toba Inlet]]=====
*[[Toba River (British Columbia)|Toba River]]
*[[Tahumming River]]

===[[Bute Inlet]]===
*[[Homathko River]]
**[[Tatlayoko Lake]]
**[[Mosley Creek]]
*[[Southgate River]]
**[[Bishop River]]

===[[Knight Inlet]]===
*[[Klinaklini River]]
**[[West Klinaklini River]]
**[[McClinchy Creek]]
**[[One Eye Lake]]

===[[North Bentinck Arm]]/[[Dean Channel]]===
*[[Necleetsconnay River]]
*[[Bella Coola River]]
**[[Atnarko River]]
***[[Hotnarko River]]
**[[Talchako River]]
**[[Salloomt River]]
**[[Nusatsum River]]
**[[Noosgulch River]]
*[[Dean River]]
**[[Sakumtha River]]
**[[Takia River]]
*[[Kimsquit River]]

====[[South Bentinck Arm]]====
*[[Asseek River]]
*[[Taleomey River]]
*[[Noeick River]]
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]]</text>
      <sha1>lkwhqvubu8gjerk8c89ykj2v7erosax</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417184</id>
      <parentid>417183</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T19:42:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>417184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6411" sha1="0ro68ba0xvbpiw6zc89n88u8ab49trh" xml:space="preserve">

هيٺ ۾ '''برٽش ڪولمبيا جي دريائن جي جزوي فهرست''' ڏنل آهي، جيڪا [[طاس|واٽر شيڊ]] جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهي. ڪجھ وڏيون نديون يا ته سائيز يا تاريخي اهميت جي ڪري شامل ڪيون ويون آهن (برٽش ڪولمبيا دريائن جي اکر جي لحاظ کان فهرست ڏسو). ان ۾ اهي [[ڍنڍ|ڍنڍون]] پڻ شامل آهن جيڪي &quot;ان-لائن&quot; آهن جيڪي درج ٿيل دريائن جي مٿئين شاخن کي يا انهن جي مٿي تي ڳنڍينديون آهن.

==فهرست==
* [[اسڪوت درياھ]]
* [[الاهو درياھ]]
* [[اليسليويٽ درياھ]]
* [[امسڪوئي درياھ]]
* [[انڊين درياھ، برٽش ڪولمبيا|انڊين درياھه]]
* [[انڪلن درياھ]]
* [[انڪوماپلاء درياھ|انڪوماپليو درياھه]]
* [[او ڊونل درياھ|اوڊونيل درياھه]] 
* [[اورفرڊ درياھ]]
* [[اوسپڪا درياھ]]
* [[اومڪنا درياھ]]
* [[اوڪنگن درياھ]]
* [[ايلڪ درياھ، برٽش ڪولمبيا|ايلڪ درياھه]]
* [[ايمرلڊ درياھ|ايمرالڊ درياھه]]
* [[اگلشمين درياھ|انگلشمين درياھه]]
* [[بائيزئيڪو درياھ]]
* [[بابائين درياھ]]
* [[بش درياھ، برٽش ڪولمبيا|بش درياھه]]
* [[بلو درياھه (ڊيز درياھه جي شاخ)|بلو درياھه]]
* [[بليبري درياھ]]
* [[بلڪلي درياھ]]
* [[بوناپارٽ درياھ]]
* [[بيسا درياھ]]
* [[بيلا ڪولا درياھ]]
* [[بيور درياھ، برٽش ڪولمبيا|بيور درياھه]]
* [[بيڊويل درياھ]]
* [[رائين رور|رائن رور درياھه]]
* [[يوڪون درياھه]]
* [[يوھو درياھ]]
* [[پوس ڪوپي درياهه]]
* [[چلانڪو درياهه]]

==آرڪ ٽڪ سمنڊ ۾ نيڪال ڪرڻ وارا==
==پئسيفڪ سمنڊ ۾ نيڪال ڪرڻ وارا==
([[Pacific Ocean]] watershed; Columbia tributaries on US side of border omitted)
===ڪولمبيا درياهه ۾ نيڪال ڪندڙ===
*[[Columbia River]]
**[[Horsethief Creek]]
**[[Forster Creek]]
**[[Templeton River]]
**[[Spillimacheen River]]
**[[Kicking Horse River]]
****[[Little Yoho River]]
***[[Yoho River]]
***[[Emerald River]]
****[[Kiwetinok River]]
***[[Amiskwi River]]
***[[Otterhead River]]
***[[Ottertail River]]
****[[Ice River]]
***[[Beaverfoot River]]
**[[Blaeberry River]]
**[[Beaver River (Columbia River tributary)|Beaver River]]
**[[Bush River (British Columbia)|Bush River]]
***[[Valenciennes River]]
**[[Wood River (British Columbia)|Wood River]]
**[[Canoe River (British Columbia)|Canoe River]]
**[[Goldstream River]]
***[[Palmer Creek (Goldstream River tributary)|Palmer Creek]]
**[[Illecillewaet River]]
**[[Incomappleux River]]
**[[Beaton Creek]]
**[[Kootenay River]]
***[[Vermilion River (British Columbia)|Vermilion River]]
***[[Cross River (British Columbia)|Cross River]]
***[[Palliser River]]
***[[Lussier River]]
***[[St. Mary River (British Columbia)|St. Mary River]]
***[[Wild Horse River]]
***[[Bull River (British Columbia)|Bull River]]
***[[Elk River (British Columbia)|Elk River]]
****[[Fording River]]
****[[Coal Creek (British Columbia)|Coal Creek]]
****[[Wigwam River]]
***[[Yaak River|Yahk River]]
***[[Moyie River]]
***[[Goat River (Kootenay River tributary)|Goat River]]
***[[Duncan River (British Columbia)|Duncan River]]
****[[Lardeau River (British Columbia)|Lardeau River]]
***[[Slocan River]]
****[[Little Slocan River]]
****[[Percy Creek (Slocan River)]]
***[[White River (British Columbia)|White River]]
**[[Pend Oreille River|Pend d'Oreille River]]
***[[Flathead River]] (via the [[Clark Fork (river)|Clark Fork]])
***[[Salmo River]]
**[[Kettle River (Columbia River tributary)|Kettle River]]
***[[Granby River]]
***[[West Kettle River]]&lt;!--not sure if Sanpoil starts in BC--&gt;
**[[Okanagan River]]
***[[Similkameen River]]
****[[Pasayten River]]
****[[Tulameen River]]
*****[[Britton Creek]]
***[[Shingle Creek (British Columbia)|Shingle Creek]]
***[[Mission Creek (British Columbia)|Mission Creek]]
***[[Whiteman Creek]]
*[[Marron River]]

===[[Strait of Georgia]]===

====[[Howe Sound]]====
*[[Rainy River (British Columbia)|Rainy River]]
*[[Deeks Creek]]
*[[Lions Creek]]
*[[M Creek]]
*[[Furry Creek]]
*[[Britannia Creek]]
*[[Shannon Creek (British Columbia)|Shannon Creek]]
*[[Woodfibre Creek]]
*[[Stawamus River]]
*[[Squamish River]]
**[[Mamquam River]]
***[[Ring Creek]]
***[[Skookum Creek]]
**[[Cheakamus River]]
***[[Cheekye River]]
****[[Brohm River]]
****[[Rubble Creek]]
****[[Daisy Lake (British Columbia)|Daisy Lake]]
*****[[Cheakamus River]]
******[[Brandywine Creek (British Columbia)|Brandywine Creek]]
*******[[Cheakamus Lake]]
********[[Cheakamus River]]
*******[[Alpha Lake Creek]]&lt;!--Tamarisk Creek?--&gt;
********[[Alpha Lake]]
*********Nita Creek&lt;!--?--&gt;
**********[[Nita Lake]]
***********[[Whistler Creek (British Columbia)|Whistler Creek]]
******[[Callaghan Creek]]
**[[Ashlu Creek]]
**[[Elaho River]]
***[[Clendinning Creek]]

====[[Jervis Inlet]]====
*[[Vancouver River]]
*[[Deserted River]]
*[[Loquilts Creek]]
*[[Skwawka River]]
**[[Alfred Creek]]
*[[Brittain River]]

=====[[Sechelt Inlet]]=====
*[[Clowhom River]]
*[[Tzoonie River]]

====[[Malaspina Strait]]====
*[[Lois River]]
*[[Powell River (British Columbia)|Powell River]]
**[[Powell Lake]]
***[[Daniels River]]

====[[Desolation Sound]] watershed====

=====[[Theodosia Inlet]]=====
*[[Theodosia River]]

=====[[Toba Inlet]]=====
*[[Toba River (British Columbia)|Toba River]]
*[[Tahumming River]]

===[[Bute Inlet]]===
*[[Homathko River]]
**[[Tatlayoko Lake]]
**[[Mosley Creek]]
*[[Southgate River]]
**[[Bishop River]]

===[[Knight Inlet]]===
*[[Klinaklini River]]
**[[West Klinaklini River]]
**[[McClinchy Creek]]
**[[One Eye Lake]]

===[[North Bentinck Arm]]/[[Dean Channel]]===
*[[Necleetsconnay River]]
*[[Bella Coola River]]
**[[Atnarko River]]
***[[Hotnarko River]]
**[[Talchako River]]
**[[Salloomt River]]
**[[Nusatsum River]]
**[[Noosgulch River]]
*[[Dean River]]
**[[Sakumtha River]]
**[[Takia River]]
*[[Kimsquit River]]

====[[South Bentinck Arm]]====
*[[Asseek River]]
*[[Taleomey River]]
*[[Noeick River]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]]</text>
      <sha1>0ro68ba0xvbpiw6zc89n88u8ab49trh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417185</id>
      <parentid>417184</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T19:54:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* آرڪٽڪ پاڻي جي نيڪال جو نظام */</comment>
      <origin>417185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7956" sha1="bgi8xmjugwi873nt2b7ee1zukqgdo7c" xml:space="preserve">

هيٺ ۾ '''برٽش ڪولمبيا جي دريائن جي جزوي فهرست''' ڏنل آهي، جيڪا [[طاس|واٽر شيڊ]] جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهي. ڪجھ وڏيون نديون يا ته سائيز يا تاريخي اهميت جي ڪري شامل ڪيون ويون آهن (برٽش ڪولمبيا دريائن جي اکر جي لحاظ کان فهرست ڏسو). ان ۾ اهي [[ڍنڍ|ڍنڍون]] پڻ شامل آهن جيڪي &quot;ان-لائن&quot; آهن جيڪي درج ٿيل دريائن جي مٿئين شاخن کي يا انهن جي مٿي تي ڳنڍينديون آهن.

==فهرست==
* [[اسڪوت درياھ]]
* [[الاهو درياھ]]
* [[اليسليويٽ درياھ]]
* [[امسڪوئي درياھ]]
* [[انڊين درياھ، برٽش ڪولمبيا|انڊين درياھه]]
* [[انڪلن درياھ]]
* [[انڪوماپلاء درياھ|انڪوماپليو درياھه]]
* [[او ڊونل درياھ|اوڊونيل درياھه]] 
* [[اورفرڊ درياھ]]
* [[اوسپڪا درياھ]]
* [[اومڪنا درياھ]]
* [[اوڪنگن درياھ]]
* [[ايلڪ درياھ، برٽش ڪولمبيا|ايلڪ درياھه]]
* [[ايمرلڊ درياھ|ايمرالڊ درياھه]]
* [[اگلشمين درياھ|انگلشمين درياھه]]
* [[بائيزئيڪو درياھ]]
* [[بابائين درياھ]]
* [[بش درياھ، برٽش ڪولمبيا|بش درياھه]]
* [[بلو درياھه (ڊيز درياھه جي شاخ)|بلو درياھه]]
* [[بليبري درياھ]]
* [[بلڪلي درياھ]]
* [[بوناپارٽ درياھ]]
* [[بيسا درياھ]]
* [[بيلا ڪولا درياھ]]
* [[بيور درياھ، برٽش ڪولمبيا|بيور درياھه]]
* [[بيڊويل درياھ]]
* [[رائين رور|رائن رور درياھه]]
* [[يوڪون درياھه]]
* [[يوھو درياھ]]
* [[پوس ڪوپي درياهه]]
* [[چلانڪو درياهه]]


==آرڪٽڪ پاڻي جي نيڪال جو نظام==
ميڪينزي درياهه ذريعي آرڪٽڪ سمنڊ ڏانهن پاڻي جو نيڪال 
(نوٽ: سرحد جي يوڪون واري پاسي موجود ليارڊ درياهه جون شاخون شامل نه ڪيون ويون آهن) 
* ليارڊ درياهه جو پاڻي گڏ ٿيڻ وارو علائقو (واٽر شيڊ) 
* ليارڊ درياهه 
** پيٽيٽوٽ درياهه 
** فورٽ نيلسن درياهه 
** ساھتانه درياهه 
* اسنيڪ درياهه 
** مسڪوا درياهه 
** پرافٽ درياهه 
** مينڪر درياهه 
** بيسا درياهه 
** ٽيٽسا درياهه 
** چسچا درياهه 
** ٽوچوڊي درياهه 
** سڪاني چيف درياهه 
** بڪنگ هارس درياهه 
** فونٽاس درياهه 
** ڊونيڊن درياهه 
* بيور درياهه 
** ٽوڊ درياهه 
** ويسٽ ٽوڊ درياهه 
** ريسنگ درياهه 
** شپيا درياهه 
** گرائلنگ درياهه 
** ٽراؤٽ درياهه 
** وينٽس درياهه 
** سمٿ درياهه 
** ڪول درياهه 
** ريبت درياهه 
** گنڊاهو درياهه 
** ڪيچيڪا درياهه 
* ريڊ درياهه 
** ٽرن اَگين درياهه 
** ميجر هارٽ درياهه 
** ڊال درياهه 
** ڪيسيار درياهه 
** گاٽاگا درياهه 
** فراگ درياهه 
* ڊيز درياهه 
** ڪاٽن ووڊ درياهه 
** بلو درياهه 
** ريپڊ درياهه 
** لٽل رانچيريا درياهه 
* پيس درياهه

==پئسيفڪ سمنڊ ۾ نيڪال ڪرڻ وارا==
([[Pacific Ocean]] watershed; Columbia tributaries on US side of border omitted)
===ڪولمبيا درياهه ۾ نيڪال ڪندڙ===
*[[Columbia River]]
**[[Horsethief Creek]]
**[[Forster Creek]]
**[[Templeton River]]
**[[Spillimacheen River]]
**[[Kicking Horse River]]
****[[Little Yoho River]]
***[[Yoho River]]
***[[Emerald River]]
****[[Kiwetinok River]]
***[[Amiskwi River]]
***[[Otterhead River]]
***[[Ottertail River]]
****[[Ice River]]
***[[Beaverfoot River]]
**[[Blaeberry River]]
**[[Beaver River (Columbia River tributary)|Beaver River]]
**[[Bush River (British Columbia)|Bush River]]
***[[Valenciennes River]]
**[[Wood River (British Columbia)|Wood River]]
**[[Canoe River (British Columbia)|Canoe River]]
**[[Goldstream River]]
***[[Palmer Creek (Goldstream River tributary)|Palmer Creek]]
**[[Illecillewaet River]]
**[[Incomappleux River]]
**[[Beaton Creek]]
**[[Kootenay River]]
***[[Vermilion River (British Columbia)|Vermilion River]]
***[[Cross River (British Columbia)|Cross River]]
***[[Palliser River]]
***[[Lussier River]]
***[[St. Mary River (British Columbia)|St. Mary River]]
***[[Wild Horse River]]
***[[Bull River (British Columbia)|Bull River]]
***[[Elk River (British Columbia)|Elk River]]
****[[Fording River]]
****[[Coal Creek (British Columbia)|Coal Creek]]
****[[Wigwam River]]
***[[Yaak River|Yahk River]]
***[[Moyie River]]
***[[Goat River (Kootenay River tributary)|Goat River]]
***[[Duncan River (British Columbia)|Duncan River]]
****[[Lardeau River (British Columbia)|Lardeau River]]
***[[Slocan River]]
****[[Little Slocan River]]
****[[Percy Creek (Slocan River)]]
***[[White River (British Columbia)|White River]]
**[[Pend Oreille River|Pend d'Oreille River]]
***[[Flathead River]] (via the [[Clark Fork (river)|Clark Fork]])
***[[Salmo River]]
**[[Kettle River (Columbia River tributary)|Kettle River]]
***[[Granby River]]
***[[West Kettle River]]&lt;!--not sure if Sanpoil starts in BC--&gt;
**[[Okanagan River]]
***[[Similkameen River]]
****[[Pasayten River]]
****[[Tulameen River]]
*****[[Britton Creek]]
***[[Shingle Creek (British Columbia)|Shingle Creek]]
***[[Mission Creek (British Columbia)|Mission Creek]]
***[[Whiteman Creek]]
*[[Marron River]]

===[[Strait of Georgia]]===

====[[Howe Sound]]====
*[[Rainy River (British Columbia)|Rainy River]]
*[[Deeks Creek]]
*[[Lions Creek]]
*[[M Creek]]
*[[Furry Creek]]
*[[Britannia Creek]]
*[[Shannon Creek (British Columbia)|Shannon Creek]]
*[[Woodfibre Creek]]
*[[Stawamus River]]
*[[Squamish River]]
**[[Mamquam River]]
***[[Ring Creek]]
***[[Skookum Creek]]
**[[Cheakamus River]]
***[[Cheekye River]]
****[[Brohm River]]
****[[Rubble Creek]]
****[[Daisy Lake (British Columbia)|Daisy Lake]]
*****[[Cheakamus River]]
******[[Brandywine Creek (British Columbia)|Brandywine Creek]]
*******[[Cheakamus Lake]]
********[[Cheakamus River]]
*******[[Alpha Lake Creek]]&lt;!--Tamarisk Creek?--&gt;
********[[Alpha Lake]]
*********Nita Creek&lt;!--?--&gt;
**********[[Nita Lake]]
***********[[Whistler Creek (British Columbia)|Whistler Creek]]
******[[Callaghan Creek]]
**[[Ashlu Creek]]
**[[Elaho River]]
***[[Clendinning Creek]]

====[[Jervis Inlet]]====
*[[Vancouver River]]
*[[Deserted River]]
*[[Loquilts Creek]]
*[[Skwawka River]]
**[[Alfred Creek]]
*[[Brittain River]]

=====[[Sechelt Inlet]]=====
*[[Clowhom River]]
*[[Tzoonie River]]

====[[Malaspina Strait]]====
*[[Lois River]]
*[[Powell River (British Columbia)|Powell River]]
**[[Powell Lake]]
***[[Daniels River]]

====[[Desolation Sound]] watershed====

=====[[Theodosia Inlet]]=====
*[[Theodosia River]]

=====[[Toba Inlet]]=====
*[[Toba River (British Columbia)|Toba River]]
*[[Tahumming River]]

===[[Bute Inlet]]===
*[[Homathko River]]
**[[Tatlayoko Lake]]
**[[Mosley Creek]]
*[[Southgate River]]
**[[Bishop River]]

===[[Knight Inlet]]===
*[[Klinaklini River]]
**[[West Klinaklini River]]
**[[McClinchy Creek]]
**[[One Eye Lake]]

===[[North Bentinck Arm]]/[[Dean Channel]]===
*[[Necleetsconnay River]]
*[[Bella Coola River]]
**[[Atnarko River]]
***[[Hotnarko River]]
**[[Talchako River]]
**[[Salloomt River]]
**[[Nusatsum River]]
**[[Noosgulch River]]
*[[Dean River]]
**[[Sakumtha River]]
**[[Takia River]]
*[[Kimsquit River]]

====[[South Bentinck Arm]]====
*[[Asseek River]]
*[[Taleomey River]]
*[[Noeick River]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]]</text>
      <sha1>bgi8xmjugwi873nt2b7ee1zukqgdo7c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417186</id>
      <parentid>417185</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T19:57:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* آرڪٽڪ پاڻي جي نيڪال جو نظام */</comment>
      <origin>417186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8088" sha1="ezefpr8vertlj2glgjs8ervybqlnjm0" xml:space="preserve">

هيٺ ۾ '''برٽش ڪولمبيا جي دريائن جي جزوي فهرست''' ڏنل آهي، جيڪا [[طاس|واٽر شيڊ]] جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهي. ڪجھ وڏيون نديون يا ته سائيز يا تاريخي اهميت جي ڪري شامل ڪيون ويون آهن (برٽش ڪولمبيا دريائن جي اکر جي لحاظ کان فهرست ڏسو). ان ۾ اهي [[ڍنڍ|ڍنڍون]] پڻ شامل آهن جيڪي &quot;ان-لائن&quot; آهن جيڪي درج ٿيل دريائن جي مٿئين شاخن کي يا انهن جي مٿي تي ڳنڍينديون آهن.

==فهرست==
* [[اسڪوت درياھ]]
* [[الاهو درياھ]]
* [[اليسليويٽ درياھ]]
* [[امسڪوئي درياھ]]
* [[انڊين درياھ، برٽش ڪولمبيا|انڊين درياھه]]
* [[انڪلن درياھ]]
* [[انڪوماپلاء درياھ|انڪوماپليو درياھه]]
* [[او ڊونل درياھ|اوڊونيل درياھه]] 
* [[اورفرڊ درياھ]]
* [[اوسپڪا درياھ]]
* [[اومڪنا درياھ]]
* [[اوڪنگن درياھ]]
* [[ايلڪ درياھ، برٽش ڪولمبيا|ايلڪ درياھه]]
* [[ايمرلڊ درياھ|ايمرالڊ درياھه]]
* [[اگلشمين درياھ|انگلشمين درياھه]]
* [[بائيزئيڪو درياھ]]
* [[بابائين درياھ]]
* [[بش درياھ، برٽش ڪولمبيا|بش درياھه]]
* [[بلو درياھه (ڊيز درياھه جي شاخ)|بلو درياھه]]
* [[بليبري درياھ]]
* [[بلڪلي درياھ]]
* [[بوناپارٽ درياھ]]
* [[بيسا درياھ]]
* [[بيلا ڪولا درياھ]]
* [[بيور درياھ، برٽش ڪولمبيا|بيور درياھه]]
* [[بيڊويل درياھ]]
* [[رائين رور|رائن رور درياھه]]
* [[يوڪون درياھه]]
* [[يوھو درياھ]]
* [[پوس ڪوپي درياهه]]
* [[چلانڪو درياهه]]


==آرڪٽڪ پاڻي جي نيڪال جو نظام==
ميڪينزي درياهه ذريعي آرڪٽڪ سمنڊ ڏانهن پاڻي جو نيڪال  

(نوٽ: سرحد جي يوڪون واري پاسي موجود ليارڊ درياهه جون شاخون شامل نه ڪيون ويون آهن) 
* ليارڊ درياهه جو پاڻي گڏ ٿيڻ وارو علائقو (واٽر شيڊ)
* ليارڊ درياهه 
** پيٽيٽوٽ درياهه
** فورٽ نيلسن درياهه
** ساھتانه درياهه
* اسنيڪ درياهه 
** [[امسڪوئي درياھ|امسڪوا درياهه]] 
** پرافٽ درياهه
** مينڪر درياهه
** [[بيسا درياھ|بيسا درياهه]] 
** ٽيٽسا درياهه
** چسچا درياهه
** ٽوچوڊي درياهه
** سڪاني چيف درياهه
** بڪنگ هارس درياهه
** فونٽاس درياهه
** ڊونيڊن درياهه
* [[بيور درياھ، برٽش ڪولمبيا|بيور درياهه]] 
** ٽوڊ درياهه
** ويسٽ ٽوڊ درياهه
** ريسنگ درياهه
** شپيا درياهه
** گرائلنگ درياهه
** ٽراؤٽ درياهه
** وينٽس درياهه
** سمٿ درياهه
** ڪول درياهه
** ريبت درياهه
** گنڊاهو درياهه
** ڪيچيڪا درياهه
* ريڊ درياهه 
** ٽرن اَگين درياهه
** ميجر هارٽ درياهه
** ڊال درياهه
** ڪيسيار درياهه
** گاٽاگا درياهه
** فراگ درياهه
* ڊيز درياهه 
** ڪاٽن ووڊ درياهه
** [[بلو درياھه (ڊيز درياھه جي شاخ)|بلو درياهه]] 
** ريپڊ درياهه
** لٽل رانچيريا درياهه
* پيس درياهه

==پئسيفڪ سمنڊ ۾ نيڪال ڪرڻ وارا==
([[Pacific Ocean]] watershed; Columbia tributaries on US side of border omitted)
===ڪولمبيا درياهه ۾ نيڪال ڪندڙ===
*[[Columbia River]]
**[[Horsethief Creek]]
**[[Forster Creek]]
**[[Templeton River]]
**[[Spillimacheen River]]
**[[Kicking Horse River]]
****[[Little Yoho River]]
***[[Yoho River]]
***[[Emerald River]]
****[[Kiwetinok River]]
***[[Amiskwi River]]
***[[Otterhead River]]
***[[Ottertail River]]
****[[Ice River]]
***[[Beaverfoot River]]
**[[Blaeberry River]]
**[[Beaver River (Columbia River tributary)|Beaver River]]
**[[Bush River (British Columbia)|Bush River]]
***[[Valenciennes River]]
**[[Wood River (British Columbia)|Wood River]]
**[[Canoe River (British Columbia)|Canoe River]]
**[[Goldstream River]]
***[[Palmer Creek (Goldstream River tributary)|Palmer Creek]]
**[[Illecillewaet River]]
**[[Incomappleux River]]
**[[Beaton Creek]]
**[[Kootenay River]]
***[[Vermilion River (British Columbia)|Vermilion River]]
***[[Cross River (British Columbia)|Cross River]]
***[[Palliser River]]
***[[Lussier River]]
***[[St. Mary River (British Columbia)|St. Mary River]]
***[[Wild Horse River]]
***[[Bull River (British Columbia)|Bull River]]
***[[Elk River (British Columbia)|Elk River]]
****[[Fording River]]
****[[Coal Creek (British Columbia)|Coal Creek]]
****[[Wigwam River]]
***[[Yaak River|Yahk River]]
***[[Moyie River]]
***[[Goat River (Kootenay River tributary)|Goat River]]
***[[Duncan River (British Columbia)|Duncan River]]
****[[Lardeau River (British Columbia)|Lardeau River]]
***[[Slocan River]]
****[[Little Slocan River]]
****[[Percy Creek (Slocan River)]]
***[[White River (British Columbia)|White River]]
**[[Pend Oreille River|Pend d'Oreille River]]
***[[Flathead River]] (via the [[Clark Fork (river)|Clark Fork]])
***[[Salmo River]]
**[[Kettle River (Columbia River tributary)|Kettle River]]
***[[Granby River]]
***[[West Kettle River]]&lt;!--not sure if Sanpoil starts in BC--&gt;
**[[Okanagan River]]
***[[Similkameen River]]
****[[Pasayten River]]
****[[Tulameen River]]
*****[[Britton Creek]]
***[[Shingle Creek (British Columbia)|Shingle Creek]]
***[[Mission Creek (British Columbia)|Mission Creek]]
***[[Whiteman Creek]]
*[[Marron River]]

===[[Strait of Georgia]]===

====[[Howe Sound]]====
*[[Rainy River (British Columbia)|Rainy River]]
*[[Deeks Creek]]
*[[Lions Creek]]
*[[M Creek]]
*[[Furry Creek]]
*[[Britannia Creek]]
*[[Shannon Creek (British Columbia)|Shannon Creek]]
*[[Woodfibre Creek]]
*[[Stawamus River]]
*[[Squamish River]]
**[[Mamquam River]]
***[[Ring Creek]]
***[[Skookum Creek]]
**[[Cheakamus River]]
***[[Cheekye River]]
****[[Brohm River]]
****[[Rubble Creek]]
****[[Daisy Lake (British Columbia)|Daisy Lake]]
*****[[Cheakamus River]]
******[[Brandywine Creek (British Columbia)|Brandywine Creek]]
*******[[Cheakamus Lake]]
********[[Cheakamus River]]
*******[[Alpha Lake Creek]]&lt;!--Tamarisk Creek?--&gt;
********[[Alpha Lake]]
*********Nita Creek&lt;!--?--&gt;
**********[[Nita Lake]]
***********[[Whistler Creek (British Columbia)|Whistler Creek]]
******[[Callaghan Creek]]
**[[Ashlu Creek]]
**[[Elaho River]]
***[[Clendinning Creek]]

====[[Jervis Inlet]]====
*[[Vancouver River]]
*[[Deserted River]]
*[[Loquilts Creek]]
*[[Skwawka River]]
**[[Alfred Creek]]
*[[Brittain River]]

=====[[Sechelt Inlet]]=====
*[[Clowhom River]]
*[[Tzoonie River]]

====[[Malaspina Strait]]====
*[[Lois River]]
*[[Powell River (British Columbia)|Powell River]]
**[[Powell Lake]]
***[[Daniels River]]

====[[Desolation Sound]] watershed====

=====[[Theodosia Inlet]]=====
*[[Theodosia River]]

=====[[Toba Inlet]]=====
*[[Toba River (British Columbia)|Toba River]]
*[[Tahumming River]]

===[[Bute Inlet]]===
*[[Homathko River]]
**[[Tatlayoko Lake]]
**[[Mosley Creek]]
*[[Southgate River]]
**[[Bishop River]]

===[[Knight Inlet]]===
*[[Klinaklini River]]
**[[West Klinaklini River]]
**[[McClinchy Creek]]
**[[One Eye Lake]]

===[[North Bentinck Arm]]/[[Dean Channel]]===
*[[Necleetsconnay River]]
*[[Bella Coola River]]
**[[Atnarko River]]
***[[Hotnarko River]]
**[[Talchako River]]
**[[Salloomt River]]
**[[Nusatsum River]]
**[[Noosgulch River]]
*[[Dean River]]
**[[Sakumtha River]]
**[[Takia River]]
*[[Kimsquit River]]

====[[South Bentinck Arm]]====
*[[Asseek River]]
*[[Taleomey River]]
*[[Noeick River]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]]</text>
      <sha1>ezefpr8vertlj2glgjs8ervybqlnjm0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417187</id>
      <parentid>417186</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T20:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* پئسيفڪ سمنڊ ۾ نيڪال ڪرڻ وارا */</comment>
      <origin>417187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8404" sha1="2xx1kwa6lxb24nmlueqos5zrxs0vqdb" xml:space="preserve">

هيٺ ۾ '''برٽش ڪولمبيا جي دريائن جي جزوي فهرست''' ڏنل آهي، جيڪا [[طاس|واٽر شيڊ]] جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهي. ڪجھ وڏيون نديون يا ته سائيز يا تاريخي اهميت جي ڪري شامل ڪيون ويون آهن (برٽش ڪولمبيا دريائن جي اکر جي لحاظ کان فهرست ڏسو). ان ۾ اهي [[ڍنڍ|ڍنڍون]] پڻ شامل آهن جيڪي &quot;ان-لائن&quot; آهن جيڪي درج ٿيل دريائن جي مٿئين شاخن کي يا انهن جي مٿي تي ڳنڍينديون آهن.

==فهرست==
* [[اسڪوت درياھ]]
* [[الاهو درياھ]]
* [[اليسليويٽ درياھ]]
* [[امسڪوئي درياھ]]
* [[انڊين درياھ، برٽش ڪولمبيا|انڊين درياھه]]
* [[انڪلن درياھ]]
* [[انڪوماپلاء درياھ|انڪوماپليو درياھه]]
* [[او ڊونل درياھ|اوڊونيل درياھه]] 
* [[اورفرڊ درياھ]]
* [[اوسپڪا درياھ]]
* [[اومڪنا درياھ]]
* [[اوڪنگن درياھ]]
* [[ايلڪ درياھ، برٽش ڪولمبيا|ايلڪ درياھه]]
* [[ايمرلڊ درياھ|ايمرالڊ درياھه]]
* [[اگلشمين درياھ|انگلشمين درياھه]]
* [[بائيزئيڪو درياھ]]
* [[بابائين درياھ]]
* [[بش درياھ، برٽش ڪولمبيا|بش درياھه]]
* [[بلو درياھه (ڊيز درياھه جي شاخ)|بلو درياھه]]
* [[بليبري درياھ]]
* [[بلڪلي درياھ]]
* [[بوناپارٽ درياھ]]
* [[بيسا درياھ]]
* [[بيلا ڪولا درياھ]]
* [[بيور درياھ، برٽش ڪولمبيا|بيور درياھه]]
* [[بيڊويل درياھ]]
* [[رائين رور|رائن رور درياھه]]
* [[يوڪون درياھه]]
* [[يوھو درياھ]]
* [[پوس ڪوپي درياهه]]
* [[چلانڪو درياهه]]


==آرڪٽڪ پاڻي جي نيڪال جو نظام==
ميڪينزي درياهه ذريعي آرڪٽڪ سمنڊ ڏانهن پاڻي جو نيڪال  

(نوٽ: سرحد جي يوڪون واري پاسي موجود ليارڊ درياهه جون شاخون شامل نه ڪيون ويون آهن) 
* ليارڊ درياهه جو پاڻي گڏ ٿيڻ وارو علائقو (واٽر شيڊ)
* ليارڊ درياهه 
** پيٽيٽوٽ درياهه
** فورٽ نيلسن درياهه
** ساھتانه درياهه
* اسنيڪ درياهه 
** [[امسڪوئي درياھ|امسڪوا درياهه]] 
** پرافٽ درياهه
** مينڪر درياهه
** [[بيسا درياھ|بيسا درياهه]] 
** ٽيٽسا درياهه
** چسچا درياهه
** ٽوچوڊي درياهه
** سڪاني چيف درياهه
** بڪنگ هارس درياهه
** فونٽاس درياهه
** ڊونيڊن درياهه
* [[بيور درياھ، برٽش ڪولمبيا|بيور درياهه]] 
** ٽوڊ درياهه
** ويسٽ ٽوڊ درياهه
** ريسنگ درياهه
** شپيا درياهه
** گرائلنگ درياهه
** ٽراؤٽ درياهه
** وينٽس درياهه
** سمٿ درياهه
** ڪول درياهه
** ريبت درياهه
** گنڊاهو درياهه
** ڪيچيڪا درياهه
* ريڊ درياهه 
** ٽرن اَگين درياهه
** ميجر هارٽ درياهه
** ڊال درياهه
** ڪيسيار درياهه
** گاٽاگا درياهه
** فراگ درياهه
* ڊيز درياهه 
** ڪاٽن ووڊ درياهه
** [[بلو درياھه (ڊيز درياھه جي شاخ)|بلو درياهه]] 
** ريپڊ درياهه
** لٽل رانچيريا درياهه
* پيس درياهه

==پئسيفڪ ۾ پاڻي جي نيڪال وارو نظام ==
(پئسيفڪ سمنڊ جي پاڻي جي وهڪري جو علائقي جي آمريڪي پاسي وارا ڪولمبيا جا معاون درياهه شامل نه ڪيا ويا آهن).

=== ڪولمبيا درياهه جو پاڻي نيڪال وارو نظام ===
*[[ڪولمبيا درياهه]] 
**هارسٿيف ڪريڪ 
**فورسٽر ڪريڪ 
**ٽيمپلٽن درياهه 
**اسپليماچين درياهه 
**ڪڪنگ هارس درياهه 
****لٽل يوهو درياهه 
***[[يوھو درياھ|يوهو درياهه]] 
***[[ايمرلڊ درياھ|ايمرالڊ درياھه]] 
****ڪويٽينوڪ درياهه
***[[امسڪوئي درياھ|امسڪوي درياهه]] 
***اوٽر هيڊ درياهه 
***اوٽر ٽيل درياهه 
****آئس درياهه
***بيور فٽ درياهه
**[[بليبري درياھ|بلئبيري درياهه]] 
**[[بيور درياھ، برٽش ڪولمبيا|بيور درياهه]] 
**[[بش درياھ، برٽش ڪولمبيا|بش درياهه]]
***وئلينسينيس درياهه
**وڊ درياهه 
**ڪينوئ درياهه 
**گولڊ اسٽريم درياهه 
***پالمر ڪريڪ
**[[اليسليويٽ درياھ|اليسيليويٽ درياهه]] 
**[[انڪوماپلاء درياھ|انڪوماپليو درياھه]] 
** بيٽن ڪريڪ  
**ڪوٽينئ درياهه
***ورميليئن درياهه 
***ڪراس درياهه 
***پيليسر درياهه
*** لوسير درياهه
*** سينٽ ميري درياهه 
***وائلڊ هارس درياهه
*** بل درياهه
*** [[ايلڪ درياھ، برٽش ڪولمبيا|ايلڪ درياهه]]
****فورڊنگ درياهه 
**** ڪول ڪريڪ 
**** وگوام درياهه 
***يئهڪ درياهه 
***مويئ درياهه 
***گوٽ درياهه 
***ڊنڪن درياهه
****لئرڊو درياهه
***سلوڪان درياهه  
****لٽل سلوڪان درياهه
****پرسي ڪريڪ (سلوڪان درياهه)
***وائيٽ درياهه
**پينڊ ڊي اوريل درياهه
***فليٽ هيڊ درياهه (&lt;small&gt;ڪلارڪ فورڪ&lt;/small&gt; &lt;small&gt;ذريعي&lt;/small&gt;)
***سالمو درياهه 
***ڪيٽل درياهه 
***گرانبي درياهه 
***ويسٽ ڪيٽل درياهه
**اوڪاناگن درياهه
***سميلڪامين درياهه  
****پاسيٽن درياهه
****ٽولامين درياهه 
*****برٽن ڪريڪ
***شنگل ڪريڪ 
***مشن ڪريڪ 
***وائيٽ مين ڪريڪ
*مئرون درياهه 

===[[Strait of Georgia]]===

====[[Howe Sound]]====
*[[Rainy River (British Columbia)|Rainy River]]
*[[Deeks Creek]]
*[[Lions Creek]]
*[[M Creek]]
*[[Furry Creek]]
*[[Britannia Creek]]
*[[Shannon Creek (British Columbia)|Shannon Creek]]
*[[Woodfibre Creek]]
*[[Stawamus River]]
*[[Squamish River]]
**[[Mamquam River]]
***[[Ring Creek]]
***[[Skookum Creek]]
**[[Cheakamus River]]
***[[Cheekye River]]
****[[Brohm River]]
****[[Rubble Creek]]
****[[Daisy Lake (British Columbia)|Daisy Lake]]
*****[[Cheakamus River]]
******[[Brandywine Creek (British Columbia)|Brandywine Creek]]
*******[[Cheakamus Lake]]
********[[Cheakamus River]]
*******[[Alpha Lake Creek]]&lt;!--Tamarisk Creek?--&gt;
********[[Alpha Lake]]
*********Nita Creek&lt;!--?--&gt;
**********[[Nita Lake]]
***********[[Whistler Creek (British Columbia)|Whistler Creek]]
******[[Callaghan Creek]]
**[[Ashlu Creek]]
**[[Elaho River]]
***[[Clendinning Creek]]

====[[Jervis Inlet]]====
*[[Vancouver River]]
*[[Deserted River]]
*[[Loquilts Creek]]
*[[Skwawka River]]
**[[Alfred Creek]]
*[[Brittain River]]

=====[[Sechelt Inlet]]=====
*[[Clowhom River]]
*[[Tzoonie River]]

====[[Malaspina Strait]]====
*[[Lois River]]
*[[Powell River (British Columbia)|Powell River]]
**[[Powell Lake]]
***[[Daniels River]]

====[[Desolation Sound]] watershed====

=====[[Theodosia Inlet]]=====
*[[Theodosia River]]

=====[[Toba Inlet]]=====
*[[Toba River (British Columbia)|Toba River]]
*[[Tahumming River]]

===[[Bute Inlet]]===
*[[Homathko River]]
**[[Tatlayoko Lake]]
**[[Mosley Creek]]
*[[Southgate River]]
**[[Bishop River]]

===[[Knight Inlet]]===
*[[Klinaklini River]]
**[[West Klinaklini River]]
**[[McClinchy Creek]]
**[[One Eye Lake]]

===[[North Bentinck Arm]]/[[Dean Channel]]===
*[[Necleetsconnay River]]
*[[Bella Coola River]]
**[[Atnarko River]]
***[[Hotnarko River]]
**[[Talchako River]]
**[[Salloomt River]]
**[[Nusatsum River]]
**[[Noosgulch River]]
*[[Dean River]]
**[[Sakumtha River]]
**[[Takia River]]
*[[Kimsquit River]]

====[[South Bentinck Arm]]====
*[[Asseek River]]
*[[Taleomey River]]
*[[Noeick River]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]]</text>
      <sha1>2xx1kwa6lxb24nmlueqos5zrxs0vqdb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103733</id>
    <revision>
      <id>417200</id>
      <timestamp>2026-10-05T07:54:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]]</comment>
      <origin>417200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="rar379p4nk853i6dod3jcmzopfhgvuj" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]]</text>
      <sha1>rar379p4nk853i6dod3jcmzopfhgvuj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اتر اولهه علائقا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103734</id>
    <redirect title="نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز" />
    <revision>
      <id>417202</id>
      <timestamp>2026-10-05T07:55:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>Ibne maryam صفحي [[اتر اولهه علائقا]] کي [[نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>417202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="qj9pea3tevhpamg2ez3r79ck4l7pt8g" xml:space="preserve">#چوريو [[نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز]]</text>
      <sha1>qj9pea3tevhpamg2ez3r79ck4l7pt8g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز جا درياھه</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103735</id>
    <revision>
      <id>417204</id>
      <timestamp>2026-10-05T07:58:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز]]</comment>
      <origin>417204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92" sha1="bciaxrgheeuh6ywc0nci0162ckfvp9g" xml:space="preserve">
[[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]]
[[زمرو:نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز]]</text>
      <sha1>bciaxrgheeuh6ywc0nci0162ckfvp9g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:يوڪون جا درياھه</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103736</id>
    <revision>
      <id>417205</id>
      <timestamp>2026-10-05T07:59:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:يوڪون]]</comment>
      <origin>417205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="16xkkn4tsmazye273bidbos3xxcvm6u" xml:space="preserve">[[زمرو:يوڪون]]</text>
      <sha1>16xkkn4tsmazye273bidbos3xxcvm6u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417206</id>
      <parentid>417205</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:00:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:يوڪون]]; added [[Category:ڪينيڊا جا درياھه]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="8r2fcse13u6zpgds9vc6bggna26ir1b" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]]</text>
      <sha1>8r2fcse13u6zpgds9vc6bggna26ir1b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417210</id>
      <parentid>417206</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:05:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>417210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="0gthq7zr215jvwg5rbby96jkl2in0jj" xml:space="preserve">[[زمرو:يوڪون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]]</text>
      <sha1>0gthq7zr215jvwg5rbby96jkl2in0jj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:يوڪون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103737</id>
    <revision>
      <id>417209</id>
      <timestamp>2026-10-05T08:03:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]]</comment>
      <origin>417209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="rar379p4nk853i6dod3jcmzopfhgvuj" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]]</text>
      <sha1>rar379p4nk853i6dod3jcmzopfhgvuj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪنلون جبلن جو سلسلو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103738</id>
    <revision>
      <id>417222</id>
      <timestamp>2026-10-05T09:21:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:ur:Special:Redirect/revision/6917622|سلسلہ کوہ کونلون]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>417222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="264" sha1="tkudz7a0qjlxubpd35d3p3wjo08118a" xml:space="preserve">'''ڪنلون جبلن جو سلسلو (Kunlun Mountain)''' [[چين|چين ۾]] هڪ [[جبلن جا سلسلا|جبلن جا سلسلو]] آهي، جيڪا [[تبت خودمختيار علائقو|تبت جي خودمختيار علائقي]] ۾ واقع آهي.</text>
      <sha1>tkudz7a0qjlxubpd35d3p3wjo08118a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417223</id>
      <parentid>417222</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:21:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:جبلن جا سلسلا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="303" sha1="57zzdsagthcjxhry4z0d1nu1nm1snb2" xml:space="preserve">'''ڪنلون جبلن جو سلسلو (Kunlun Mountain)''' [[چين|چين ۾]] هڪ [[جبلن جا سلسلا|جبلن جا سلسلو]] آهي، جيڪا [[تبت خودمختيار علائقو|تبت جي خودمختيار علائقي]] ۾ واقع آهي.

[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>57zzdsagthcjxhry4z0d1nu1nm1snb2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417224</id>
      <parentid>417223</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:22:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:چين جا جبلن جا سلسلا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="353" sha1="pjt1nortzpx3u0oswxnhkipxbkehq6p" xml:space="preserve">'''ڪنلون جبلن جو سلسلو (Kunlun Mountain)''' [[چين|چين ۾]] هڪ [[جبلن جا سلسلا|جبلن جا سلسلو]] آهي، جيڪا [[تبت خودمختيار علائقو|تبت جي خودمختيار علائقي]] ۾ واقع آهي.

[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:چين جا جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>pjt1nortzpx3u0oswxnhkipxbkehq6p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417225</id>
      <parentid>417224</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:22:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:چين جي طبعي جاگرافي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="402" sha1="07ny3pf7l31ur78t3pn24j8fyw2apcj" xml:space="preserve">'''ڪنلون جبلن جو سلسلو (Kunlun Mountain)''' [[چين|چين ۾]] هڪ [[جبلن جا سلسلا|جبلن جا سلسلو]] آهي، جيڪا [[تبت خودمختيار علائقو|تبت جي خودمختيار علائقي]] ۾ واقع آهي.

[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:چين جا جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>07ny3pf7l31ur78t3pn24j8fyw2apcj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417226</id>
      <parentid>417225</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:23:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:تبت خودمختيار علائقو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="454" sha1="s9n3syrw2pui9h7zipb01zx8umjafl5" xml:space="preserve">'''ڪنلون جبلن جو سلسلو (Kunlun Mountain)''' [[چين|چين ۾]] هڪ [[جبلن جا سلسلا|جبلن جا سلسلو]] آهي، جيڪا [[تبت خودمختيار علائقو|تبت جي خودمختيار علائقي]] ۾ واقع آهي.

[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:چين جا جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:تبت خودمختيار علائقو]]</text>
      <sha1>s9n3syrw2pui9h7zipb01zx8umjafl5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417227</id>
      <parentid>417226</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:24:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="470" sha1="47j9vxfqdumunmfdt68j66yrpjp1s7l" xml:space="preserve">'''ڪنلون جبلن جو سلسلو ('''&lt;small&gt;Kunlun Mountain&lt;/small&gt;''')''' [[چين|چين ۾]] هڪ [[جبلن جا سلسلا|جبلن جا سلسلو]] آهي، جيڪا [[تبت خودمختيار علائقو|تبت خودمختيار علائقي]] ۾ واقع آهي.

[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:چين جا جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:تبت خودمختيار علائقو]]</text>
      <sha1>47j9vxfqdumunmfdt68j66yrpjp1s7l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417228</id>
      <parentid>417227</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:27:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4556" sha1="l9aj5qbce0qubakuadu0n4fm1nnss5z" xml:space="preserve">'''ڪنلون جبلن جو سلسلو''' (&lt;small&gt;Kunlun Mountain&lt;/small&gt;) [[چين]] ۾ هڪ [[جبلن جا سلسلا|جبلن جا سلسلو]] آهي، جيڪا [[تبت خودمختيار علائقو|تبت خودمختيار علائقي]] ۾ واقع آهي.

{{Short description|Mountain range in China}}
{{Redirect|Kunlun|the mythological mountain|Kunlun (mythology)|other uses}}
{{Infobox mountain
| name = Kunlun Mountains 
| other_name = &lt;!-- See transcription table and Notes section below. --&gt;
| image = Cordillère du Kunlun.jpg
| image_caption = View of Western Kunlun Shan from the Tibet–Xinjiang highway
| country = China 
| state_type = Region
| region = [[Xinjiang]], [[Qinghai]], [[Tibet Autonomous Region|Tibet]]
| borders_on = [[Gobi Desert]]
| area_km2 = 
| highest = [[Liushi Shan]]
| elevation_m = 7167
| coordinates = 
| range_coordinates = {{coord|36|N|84|E|type:mountain_region:CN_scale:300000|format=dms|display=inline,title}}
| geology = 
| age = 
| orogeny = 
| length_km = 
| length_orientation = N/S
| width_km = 
| width_orientation = E/W
| mapframe-zoom = 4
}}
{{Infobox Chinese
| pic = Kunlun (Chinese characters).svg
| piccap = &quot;Kunlun&quot; in simplified (top) and traditional (bottom) Chinese characters
| picupright = 0.5
| psp = Kwenlun Mountains
| s = {{linktext|昆仑山}}
| t = {{linktext|崑崙山}}
| w = K'un&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;-lun&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Shan&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| p = Kūnlún Shān
| mi = {{IPAc-cmn|k|un|1|.|l|un|2|-|sh|an|1}}
| order = st
| mon = Хөндлөн Уул
| monr = Khöndlön Uul
| uig = قۇرۇم تاغ تىزمىسى
| uly = Qurum Tagh Tizmisi
| uky = Қурум Тағ Тизмиси
| uipa = {{IPA|ug|qʰʊˈɾʊm tʰaʁ tʰɨzmɨˈsɨ|}}
| tib = ཁུ་ནུ་རི་རྒྱུད
| wylie = khu nu ri rgyud
| thdl = &lt;!-- THDL Simplified Phonetic Transcription of Tibetan --&gt;
| zwpy = Kunu Ri'gyü
| j = kwan1 leon4 saan1
| ci = {{IPAc-yue|kw|an|1|-|l|eon|4|-|s|aan|1}}
| lang1 = ky
| lang1_content = {{lang|ky-Arab|قۇن-لۇن توو}}&lt;br /&gt;{{lang|ky|Кунь-Лунь Тоо}}&lt;br /&gt;{{transliteration|ky|Kun-Lun Too}}&lt;br /&gt;{{IPA|ky|ˌkʰʊnˈɫʊn tʰɔː|}}
}}

The '''Kunlun Mountains'''{{efn|{{bulleted list|{{lang-zh|s=昆仑山|t=崑崙山|p=Kūnlún Shān}}, {{IPA|cmn|kʰwə́nlwə̌n ʂán|pron}}|{{langx|bo|ཁུ་ནུ་རི་རྒྱུད|khu nu ri rgyud}}|{{langx|mn|Хөндлөн Уул|Khöndlön Uul}}, {{IPA|mn|ˈxɵnt͡ɬəɴ ʊːɮ|pron}}|{{langx|ug|قۇرۇم تاغ تىزمىسى|Qurum Tagh Tizmisi}}, {{IPA|ug|qʰʊˈɾʊm tʰaʁ tʰɨzmɨˈsɨ|pron}}|{{langx|ky-Arab|قۇن-لۇن توو|Kun-Lun Too}}, {{IPA|ky|ˌkʰʊnˈɫʊn tʰɔː|pron}}}}}} constitute one of the longest [[mountain chain]]s in [[Asia]], extending for more than {{convert|3000|km}}. In the broadest sense, the chain forms the northern edge of the [[Tibetan Plateau]] south of the [[Tarim Basin]]. Located in [[Western China]], the Kunlun Mountains have been known as the &quot;Forefather of Mountains&quot; in China.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.foreignercn.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=8400:kunlun-mountains&amp;catid=121:travel-in-qinghai&amp;Itemid=278 | title = Kunlun Mountains | access-date = April 1, 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.hkywa.com/wp-content/uploads/2021/07/Non-fiction.pdf | title = Kunlun Mountain Range – A Forever Legend  | access-date = April 1, 2024}}&lt;/ref&gt;

The exact definition of the Kunlun Mountains varies over time. Older sources used Kunlun to mean the mountain belt that runs across the center of China,&lt;ref&gt;{{cite book |first=L. |last=Richard |title=Comprehensive Geography of the Chinese Empire |year=1908 |oclc=2281016 }}&lt;/ref&gt; that is, [[Altyn Tagh]] along with the [[Qilian Mountains|Qilian]] and [[Qin Mountains]]. Recent sources&lt;ref&gt;National Geographic Atlas of China, 2008&lt;/ref&gt; have the Kunlun range forming most of the south side of the [[Tarim Basin]] and then continuing east, south of the Altyn Tagh. [[Sima Qian]] (''[[Records of the Grand Historian]]'', scroll 123) says that [[Emperor Wu of Han]] sent men to find the source of the [[Yellow River]] and gave the name Kunlun to the mountains at its source. The name seems to have originated as a semi-mythical location in the classical Chinese text ''[[Classic of Mountains and Seas]]''.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪنلون جبلن جو سلسلو]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:چين جا جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:تبت خودمختيار علائقو]]</text>
      <sha1>l9aj5qbce0qubakuadu0n4fm1nnss5z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417230</id>
      <parentid>417228</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:46:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>417230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4918" sha1="cb4qbdkws609e1cpqe6g7nxmlza2qnf" xml:space="preserve">{{Short description|Mountain range in China}}
{{Redirect|Kunlun|the mythological mountain|Kunlun (mythology)|other uses}}
{{Infobox mountain
| name = Kunlun Mountains 
| other_name = &lt;!-- See transcription table and Notes section below. --&gt;
| image = Cordillère du Kunlun.jpg
| image_caption = View of Western Kunlun Shan from the Tibet–Xinjiang highway
| country = China 
| state_type = Region
| region = [[Xinjiang]], [[Qinghai]], [[Tibet Autonomous Region|Tibet]]
| borders_on = [[Gobi Desert]]
| area_km2 = 
| highest = [[Liushi Shan]]
| elevation_m = 7167
| coordinates = 
| range_coordinates = {{coord|36|N|84|E|type:mountain_region:CN_scale:300000|format=dms|display=inline,title}}
| geology = 
| age = 
| orogeny = 
| length_km = 
| length_orientation = N/S
| width_km = 
| width_orientation = E/W
| mapframe-zoom = 4
}}
{{Infobox Chinese
| pic = Kunlun (Chinese characters).svg
| piccap = &quot;Kunlun&quot; in simplified (top) and traditional (bottom) Chinese characters
| picupright = 0.5
| psp = Kwenlun Mountains
| s = {{linktext|昆仑山}}
| t = {{linktext|崑崙山}}
| w = K'un&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;-lun&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Shan&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| p = Kūnlún Shān
| mi = {{IPAc-cmn|k|un|1|.|l|un|2|-|sh|an|1}}
| order = st
| mon = Хөндлөн Уул
| monr = Khöndlön Uul
| uig = قۇرۇم تاغ تىزمىسى
| uly = Qurum Tagh Tizmisi
| uky = Қурум Тағ Тизмиси
| uipa = {{IPA|ug|qʰʊˈɾʊm tʰaʁ tʰɨzmɨˈsɨ|}}
| tib = ཁུ་ནུ་རི་རྒྱུད
| wylie = khu nu ri rgyud
| thdl = &lt;!-- THDL Simplified Phonetic Transcription of Tibetan --&gt;
| zwpy = Kunu Ri'gyü
| j = kwan1 leon4 saan1
| ci = {{IPAc-yue|kw|an|1|-|l|eon|4|-|s|aan|1}}
| lang1 = ky
| lang1_content = {{lang|ky-Arab|قۇن-لۇن توو}}&lt;br /&gt;{{lang|ky|Кунь-Лунь Тоо}}&lt;br /&gt;{{transliteration|ky|Kun-Lun Too}}&lt;br /&gt;{{IPA|ky|ˌkʰʊnˈɫʊn tʰɔː|}}
}}
'''ڪنلون جبلن جو سلسلو''' (&lt;small&gt;Kunlun Mountain&lt;/small&gt;) [[چين]] ۾ هڪ [[جبلن جا سلسلا|جبلن جا سلسلو]] آهي، جيڪا [[تبت خودمختيار علائقو|تبت خودمختيار علائقي]] ۾ واقع آهي. ڪنلون جبلن جو سلسلو''' [[ايشيا]] جي ڊگهي ترين جبلن جي سلسلن مان هڪ آهي، جيڪو &lt;small&gt;3,000&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;1,900&lt;/small&gt; ميل) کان به وڌيڪ علائقي تي پکڙيل آهي. وسيع مفهوم ۾، هي سلسلو &quot;تاريم بيسن&quot; جي ڏکڻ ۾ واقع [[تبت|تبتي پليٽو]] جي اترئين ڪناري کي تشڪيل ڏئي ٿو. اولهه چين ۾ واقع، ڪنلون جبلن کي چين ۾ &quot;جبلن جو اباڻو&quot; (&lt;small&gt;Forefather of Mountains&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.foreignercn.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=8400:kunlun-mountains&amp;catid=121:travel-in-qinghai&amp;Itemid=278 | title = Kunlun Mountains | access-date = April 1, 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.hkywa.com/wp-content/uploads/2021/07/Non-fiction.pdf | title = Kunlun Mountain Range – A Forever Legend  | access-date = April 1, 2024}}&lt;/ref&gt;

ڪنلون جبلن جي صحيح سڃاڻپ يا تعريف وقت سان گڏ تبديل ٿيندي رهي آهي. پراڻن ذريعن ۾ &quot;ڪنلون&quot; مان مراد اهو جبلن جو سلسلو ورتو ويندو هو جيڪو چين جي وچ،&lt;ref&gt;{{cite book |first=L. |last=Richard |title=Comprehensive Geography of the Chinese Empire |year=1908 |oclc=2281016 }}&lt;/ref&gt; يعني &quot;التن تاغ&quot; (&lt;small&gt;Altyn Tagh&lt;/small&gt;) سان گڏ &quot;قليان&quot; (&lt;small&gt;Qilian&lt;/small&gt;) ۽ &quot;قن&quot; (&lt;small&gt;Qin&lt;/small&gt;) جبل مان گذري ٿو. جديد ذريعن موجب، ڪنلون سلسلو تاريم بيسن جي ڏکڻ واري حصي جو گهڻو حصو ٺاهي ٿو ۽ پوءِ التن تاغ جي ڏکڻ کان ٿيندو اوڀر طرف وڌي ٿو.&lt;ref&gt;National Geographic Atlas of China, 2008&lt;/ref&gt; &quot;سيما قيان&quot; (عظيم تاريخ دان جا رڪارڊ، اسڪرول &lt;small&gt;123&lt;/small&gt;) بيان ڪرڻ ٿا ته هان شهنشاهه &quot;وو&quot; ماڻهن کي &quot;[[پيلي ندي|پيلي درياءَ]]&quot; (&lt;small&gt;Yellow River&lt;/small&gt;) جو سرچشمو ڳولڻ لاءِ موڪليو هو ۽ ان جي سرچشمي وٽ موجود جبلن کي &quot;ڪنلون&quot; جو نالو ڏنو هو. ائين لڳي ٿو ته هي نالو قديم چيني تحرير &quot;جبلن ۽ سمنڊن جا احوال&quot; (&lt;small&gt;Classic&lt;/small&gt; &lt;small&gt;of&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Mountains&lt;/small&gt; &lt;small&gt;and&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Seas&lt;/small&gt;) ۾ بيان ڪيل هڪ نيم-افسانوي مقام طور وجود ۾ آيو هو.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪنلون جبلن جو سلسلو]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:چين جا جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:تبت خودمختيار علائقو]]</text>
      <sha1>cb4qbdkws609e1cpqe6g7nxmlza2qnf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417231</id>
      <parentid>417230</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:47:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>417231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4839" sha1="hhsizrcoqps9m9ibw61gko2hgwlj1vk" xml:space="preserve">{{Short description|Mountain range in China}}
{{Infobox mountain
| name = Kunlun Mountains 
| other_name = &lt;!-- See transcription table and Notes section below. --&gt;
| image = Cordillère du Kunlun.jpg
| image_caption = View of Western Kunlun Shan from the Tibet–Xinjiang highway
| country = China 
| state_type = Region
| region = [[Xinjiang]], [[Qinghai]], [[Tibet Autonomous Region|Tibet]]
| borders_on = [[Gobi Desert]]
| area_km2 = 
| highest = [[Liushi Shan]]
| elevation_m = 7167
| coordinates = 
| range_coordinates = {{coord|36|N|84|E|type:mountain_region:CN_scale:300000|format=dms|display=inline,title}}
| geology = 
| age = 
| orogeny = 
| length_km = 
| length_orientation = N/S
| width_km = 
| width_orientation = E/W
| mapframe-zoom = 4
}}
{{Infobox Chinese
| pic = Kunlun (Chinese characters).svg
| piccap = &quot;Kunlun&quot; in simplified (top) and traditional (bottom) Chinese characters
| picupright = 0.5
| psp = Kwenlun Mountains
| s = {{linktext|昆仑山}}
| t = {{linktext|崑崙山}}
| w = K'un&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;-lun&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Shan&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| p = Kūnlún Shān
| mi = {{IPAc-cmn|k|un|1|.|l|un|2|-|sh|an|1}}
| order = st
| mon = Хөндлөн Уул
| monr = Khöndlön Uul
| uig = قۇرۇم تاغ تىزمىسى
| uly = Qurum Tagh Tizmisi
| uky = Қурум Тағ Тизмиси
| uipa = {{IPA|ug|qʰʊˈɾʊm tʰaʁ tʰɨzmɨˈsɨ|}}
| tib = ཁུ་ནུ་རི་རྒྱུད
| wylie = khu nu ri rgyud
| thdl = &lt;!-- THDL Simplified Phonetic Transcription of Tibetan --&gt;
| zwpy = Kunu Ri'gyü
| j = kwan1 leon4 saan1
| ci = {{IPAc-yue|kw|an|1|-|l|eon|4|-|s|aan|1}}
| lang1 = ky
| lang1_content = {{lang|ky-Arab|قۇن-لۇن توو}}&lt;br /&gt;{{lang|ky|Кунь-Лунь Тоо}}&lt;br /&gt;{{transliteration|ky|Kun-Lun Too}}&lt;br /&gt;{{IPA|ky|ˌkʰʊnˈɫʊn tʰɔː|}}
}}
'''ڪنلون جبلن جو سلسلو''' (&lt;small&gt;Kunlun Mountain&lt;/small&gt;) [[چين]] ۾ هڪ [[جبلن جا سلسلا|جبلن جا سلسلو]] آهي، جيڪا [[تبت خودمختيار علائقو|تبت خودمختيار علائقي]] ۾ واقع آهي. ڪنلون جبلن جو سلسلو [[ايشيا]] جي ڊگهي ترين جبلن جي سلسلن مان هڪ آهي، جيڪو &lt;small&gt;3,000&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;1,900&lt;/small&gt; ميل) کان به وڌيڪ علائقي تي پکڙيل آهي. وسيع مفهوم ۾، هي سلسلو &quot;تاريم بيسن&quot; جي ڏکڻ ۾ واقع [[تبت|تبتي پليٽو]] جي اترئين ڪناري کي تشڪيل ڏئي ٿو. اولهه چين ۾ واقع، ڪنلون جبلن کي چين ۾ &quot;جبلن جو اباڻو&quot; (&lt;small&gt;Forefather of Mountains&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.foreignercn.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=8400:kunlun-mountains&amp;catid=121:travel-in-qinghai&amp;Itemid=278 | title = Kunlun Mountains | access-date = April 1, 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.hkywa.com/wp-content/uploads/2021/07/Non-fiction.pdf | title = Kunlun Mountain Range – A Forever Legend  | access-date = April 1, 2024}}&lt;/ref&gt;

ڪنلون جبلن جي صحيح سڃاڻپ يا تعريف وقت سان گڏ تبديل ٿيندي رهي آهي. پراڻن ذريعن ۾ &quot;ڪنلون&quot; مان مراد اهو جبلن جو سلسلو ورتو ويندو هو جيڪو چين جي وچ،&lt;ref&gt;{{cite book |first=L. |last=Richard |title=Comprehensive Geography of the Chinese Empire |year=1908 |oclc=2281016 }}&lt;/ref&gt; يعني &quot;التن تاغ&quot; (&lt;small&gt;Altyn Tagh&lt;/small&gt;) سان گڏ &quot;قليان&quot; (&lt;small&gt;Qilian&lt;/small&gt;) ۽ &quot;قن&quot; (&lt;small&gt;Qin&lt;/small&gt;) جبل مان گذري ٿو. جديد ذريعن موجب، ڪنلون سلسلو تاريم بيسن جي ڏکڻ واري حصي جو گهڻو حصو ٺاهي ٿو ۽ پوءِ التن تاغ جي ڏکڻ کان ٿيندو اوڀر طرف وڌي ٿو.&lt;ref&gt;National Geographic Atlas of China, 2008&lt;/ref&gt; &quot;سيما قيان&quot; (عظيم تاريخ دان جا رڪارڊ، اسڪرول &lt;small&gt;123&lt;/small&gt;) بيان ڪرڻ ٿا ته هان شهنشاهه &quot;وو&quot; ماڻهن کي &quot;[[پيلي ندي|پيلي درياءَ]]&quot; (&lt;small&gt;Yellow River&lt;/small&gt;) جو سرچشمو ڳولڻ لاءِ موڪليو هو ۽ ان جي سرچشمي وٽ موجود جبلن کي &quot;ڪنلون&quot; جو نالو ڏنو هو. ائين لڳي ٿو ته هي نالو قديم چيني تحرير &quot;جبلن ۽ سمنڊن جا احوال&quot; (&lt;small&gt;Classic&lt;/small&gt; &lt;small&gt;of&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Mountains&lt;/small&gt; &lt;small&gt;and&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Seas&lt;/small&gt;) ۾ بيان ڪيل هڪ نيم-افسانوي مقام طور وجود ۾ آيو هو.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪنلون جبلن جو سلسلو]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:چين جا جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:تبت خودمختيار علائقو]]</text>
      <sha1>hhsizrcoqps9m9ibw61gko2hgwlj1vk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪنلون جبلن جو سلسلو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103739</id>
    <revision>
      <id>417229</id>
      <timestamp>2026-10-05T09:28:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:تبت خودمختيار علائقو]] [[زمرو:چين جا جبلن جا سلسلا]]</comment>
      <origin>417229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="6bcm7ru3k92je9rdli0rdy7niti6rd1" xml:space="preserve">[[زمرو:تبت خودمختيار علائقو]]
[[زمرو:چين جا جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>6bcm7ru3k92je9rdli0rdy7niti6rd1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوراس جبلن جو سلسلو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103740</id>
    <revision>
      <id>417232</id>
      <timestamp>2026-10-05T09:52:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1355616208|Aurès Mountains]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>417232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="535" sha1="f8802owvuward3sfe6bxik5pf1yucqf" xml:space="preserve">'''اوراس جبلن جو سلسلو''' ( {{langx|ar|جبال الأوراس}}، قديم زماني ۾ {{Langx|la|Aurasius Mons}} طور سڃاتو ويندو هو) اتر اوڀر [[الجزائر|الجيريا]] ۾ سهارا ائٽلس جو هڪ ذيلي سلسلو آهي. &lt;ref name=&quot;Encyclopedia Britannica 1998&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=20 Jul 1998|quote=8 Apr 2023}}&lt;/ref&gt; جبلن جي سلسلي جو نالو اوريس جي جبل واري قدرتي ۽ تاريخي علائقي جي نالي تي ڏنو ويو آهي.</text>
      <sha1>f8802owvuward3sfe6bxik5pf1yucqf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417233</id>
      <parentid>417232</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:52:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:جبلن جا سلسلا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="574" sha1="j6awuuvik7g44x7fyc48l6xnkkj9igo" xml:space="preserve">'''اوراس جبلن جو سلسلو''' ( {{langx|ar|جبال الأوراس}}، قديم زماني ۾ {{Langx|la|Aurasius Mons}} طور سڃاتو ويندو هو) اتر اوڀر [[الجزائر|الجيريا]] ۾ سهارا ائٽلس جو هڪ ذيلي سلسلو آهي. &lt;ref name=&quot;Encyclopedia Britannica 1998&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=20 Jul 1998|quote=8 Apr 2023}}&lt;/ref&gt; جبلن جي سلسلي جو نالو اوريس جي جبل واري قدرتي ۽ تاريخي علائقي جي نالي تي ڏنو ويو آهي.

[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>j6awuuvik7g44x7fyc48l6xnkkj9igo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417234</id>
      <parentid>417233</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:54:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:آفريڪا جي ارضيات بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="636" sha1="0qgeoe6fjn719dpsqdeuly5tlq2cl1o" xml:space="preserve">'''اوراس جبلن جو سلسلو''' ( {{langx|ar|جبال الأوراس}}، قديم زماني ۾ {{Langx|la|Aurasius Mons}} طور سڃاتو ويندو هو) اتر اوڀر [[الجزائر|الجيريا]] ۾ سهارا ائٽلس جو هڪ ذيلي سلسلو آهي. &lt;ref name=&quot;Encyclopedia Britannica 1998&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=20 Jul 1998|quote=8 Apr 2023}}&lt;/ref&gt; جبلن جي سلسلي جو نالو اوريس جي جبل واري قدرتي ۽ تاريخي علائقي جي نالي تي ڏنو ويو آهي.

[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:آفريڪا جي ارضيات بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>0qgeoe6fjn719dpsqdeuly5tlq2cl1o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417235</id>
      <parentid>417234</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:54:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:الجزائر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="664" sha1="53j905vyqhclbzkas24bmbik48w0roy" xml:space="preserve">'''اوراس جبلن جو سلسلو''' ( {{langx|ar|جبال الأوراس}}، قديم زماني ۾ {{Langx|la|Aurasius Mons}} طور سڃاتو ويندو هو) اتر اوڀر [[الجزائر|الجيريا]] ۾ سهارا ائٽلس جو هڪ ذيلي سلسلو آهي. &lt;ref name=&quot;Encyclopedia Britannica 1998&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=20 Jul 1998|quote=8 Apr 2023}}&lt;/ref&gt; جبلن جي سلسلي جو نالو اوريس جي جبل واري قدرتي ۽ تاريخي علائقي جي نالي تي ڏنو ويو آهي.

[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:آفريڪا جي ارضيات بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:الجزائر]]</text>
      <sha1>53j905vyqhclbzkas24bmbik48w0roy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417236</id>
      <parentid>417235</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:58:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="753" sha1="od6tje0olq11ldrtt7c24uwqrxlembr" xml:space="preserve">'''اوراس جبلن جو سلسلو''' (عربي: جبال الأوراس)، قديم زماني ۾ &quot;اوراسيئس مونز&quot;(لاطيني: Aurasius Mons) طور سڃاتو ويندو هو، اتر اوڀر [[الجزائر|الجيريا]] ۾ صحارا واري اطلس جبلن جي سلسلي جو هڪ ذيلي سلسلو آهي.&lt;ref name=&quot;Encyclopedia Britannica 1998&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=20 Jul 1998|quote=8 Apr 2023}}&lt;/ref&gt; جبلن جي سلسلي جو نالو اوريس جي جبل واري قدرتي ۽ تاريخي علائقي جي نالي تي ڏنو ويو آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:آفريڪا جي ارضيات بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:الجزائر]]</text>
      <sha1>od6tje0olq11ldrtt7c24uwqrxlembr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417237</id>
      <parentid>417236</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T10:00:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:آفريڪا جي طبعي جاگرافي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="808" sha1="4ec3nlfot25xn6loo8bz96vapq3qjsu" xml:space="preserve">'''اوراس جبلن جو سلسلو''' (عربي: جبال الأوراس)، قديم زماني ۾ &quot;اوراسيئس مونز&quot;(لاطيني: Aurasius Mons) طور سڃاتو ويندو هو، اتر اوڀر [[الجزائر|الجيريا]] ۾ صحارا واري اطلس جبلن جي سلسلي جو هڪ ذيلي سلسلو آهي.&lt;ref name=&quot;Encyclopedia Britannica 1998&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=20 Jul 1998|quote=8 Apr 2023}}&lt;/ref&gt; جبلن جي سلسلي جو نالو اوريس جي جبل واري قدرتي ۽ تاريخي علائقي جي نالي تي ڏنو ويو آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:آفريڪا جي ارضيات بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:الجزائر]]
[[زمرو:آفريڪا جي طبعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>4ec3nlfot25xn6loo8bz96vapq3qjsu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417238</id>
      <parentid>417237</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T10:00:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:آفريڪا ۾ زميني شڪليون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="861" sha1="af0yxxzk07rhlkuegubq09apt3maya2" xml:space="preserve">'''اوراس جبلن جو سلسلو''' (عربي: جبال الأوراس)، قديم زماني ۾ &quot;اوراسيئس مونز&quot;(لاطيني: Aurasius Mons) طور سڃاتو ويندو هو، اتر اوڀر [[الجزائر|الجيريا]] ۾ صحارا واري اطلس جبلن جي سلسلي جو هڪ ذيلي سلسلو آهي.&lt;ref name=&quot;Encyclopedia Britannica 1998&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=20 Jul 1998|quote=8 Apr 2023}}&lt;/ref&gt; جبلن جي سلسلي جو نالو اوريس جي جبل واري قدرتي ۽ تاريخي علائقي جي نالي تي ڏنو ويو آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:آفريڪا جي ارضيات بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:الجزائر]]
[[زمرو:آفريڪا جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ زميني شڪليون]]</text>
      <sha1>af0yxxzk07rhlkuegubq09apt3maya2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417239</id>
      <parentid>417238</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T10:05:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>417239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="913" sha1="pt5389d8i81acg43ufwapqrwjasu4t1" xml:space="preserve">'''اوراس جبلن جو سلسلو''' (عربي: جبال الأوراس)، قديم زماني ۾ &quot;اوراسيئس مونز&quot;(لاطيني: Aurasius Mons) طور سڃاتو ويندو هو، اتر اوڀر [[الجزائر|الجيريا]] ۾ صحارا واري اطلس جبلن جي سلسلي جو هڪ ذيلي سلسلو آهي.&lt;ref name=&quot;Encyclopedia Britannica 1998&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=20 Jul 1998|quote=8 Apr 2023}}&lt;/ref&gt; جبلن جي سلسلي جو نالو اوريس جي جبل واري قدرتي ۽ تاريخي علائقي جي نالي تي ڏنو ويو آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اوراس جبلن جو سلسلو]]
[[زمرو:الجزائر]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:الجزائر جا جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:اطلس جا ذيلي جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>pt5389d8i81acg43ufwapqrwjasu4t1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417253</id>
      <parentid>417239</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T10:20:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>417253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1077" sha1="ab7hr2109neiblbfvzevsrt3firt6h4" xml:space="preserve">'''اوراس جبلن جو سلسلو''' (عربي: جبال الأوراس)، قديم زماني ۾ &quot;اوراسيئس مونز&quot;(لاطيني: Aurasius Mons) طور سڃاتو ويندو هو، اتر اوڀر [[الجزائر|الجيريا]] ۾ صحارا واري اطلس جبلن جي سلسلي جو هڪ ذيلي سلسلو آهي.&lt;ref name=&quot;Encyclopedia Britannica 1998&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=20 Jul 1998|quote=8 Apr 2023}}&lt;/ref&gt; جبلن جي سلسلي جو نالو اوريس جي جبل واري قدرتي ۽ تاريخي علائقي جي نالي تي ڏنو ويو آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اوراس جبلن جو سلسلو]]
[[زمرو:الجزائر]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:الجزائر جي ارضيات]]
[[زمرو:الجزائر جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:الجزائر جا جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:اطلس جا ذيلي جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:اتر آفريڪا ۾ جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>ab7hr2109neiblbfvzevsrt3firt6h4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417254</id>
      <parentid>417253</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T10:23:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>417254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2687" sha1="i0qqqmfet0c5qud3ib62pqwnj86somh" xml:space="preserve">{{short description|Mountain range in Algeria}}
{{Infobox mountain
| name= Aures Mountains&lt;br/&gt;{{lang|ar|جبال الأوراس}}
| other_name=
| image= Hammam Essalhine Aquae Flaviane Khenchela Mont View 2.jpg
| image_size= 275
| image_caption= Mountain landscape at [[Hammam Essalihine]]
| country= [[Algeria]]
| subdivision1_type= Provinces
| subdivision1= {{hlist|[[Batna Province|Batna]]|[[Tebessa Province|Tebessa]]|[[Khenchela Province|Khenchela]]|[[Oum El Bouaghi Province|Oum El Bouaghi]]|[[Souk Ahras Province|Souk Ahras]]|[[Biskra Province|Biskra]]}}
| parent= [[Atlas Mountains]]
| geology= 
| highest= [[Djebel Chélia]]
| elevation_m= 2328
| elevation_ref=&lt;ref name=&quot;peaklist&quot;&gt;{{cite web|url=http://peaklist.org/WWlists/ultras/africa.html|title=Africa Ultra-Prominences|website=peaklist.org|access-date=2024-10-16}}&lt;/ref&gt;
| coordinates= {{coord|35|19|05|N|6|38|13|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}}
| coordinates_ref=&lt;ref name=&quot;peaklist&quot;/&gt;
| range_coordinates =
| range_coordinates_ref=
| map_image= 
| map_size= 280
}}

'''اوراس جبلن جو سلسلو''' (Aures Mountains؛ عربي: جبال الأوراس)، قديم زماني ۾ &quot;اوراسيئس مونز&quot;(لاطيني: Aurasius Mons) طور سڃاتو ويندو هو، اتر اوڀر [[الجزائر|الجيريا]] ۾ صحارا واري اطلس جبلن جي سلسلي جو هڪ ذيلي سلسلو آهي.&lt;ref name=&quot;Encyclopedia Britannica 1998&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=20 Jul 1998|quote=8 Apr 2023}}&lt;/ref&gt; جبلن جي سلسلي جو نالو اوريس جي جبل واري قدرتي ۽ تاريخي علائقي جي نالي تي ڏنو ويو آهي.

The '''Aures Mountains''' ({{langx|ar|جبال الأوراس}}, known in antiquity as {{Langx|la|Aurasius Mons}}) are a subrange of the [[Saharan Atlas]] in northeastern [[Algeria]].&lt;ref name=&quot;Encyclopedia Britannica 1998&quot;&gt;{{cite web | title=Aurès - mountains, Algeria | website=Encyclopedia Britannica | date=20 Jul 1998 | url=https://www.britannica.com/place/Aures | access-date=8 Apr 2023}}&lt;/ref&gt; The mountain range gives its name to the mountainous [[natural region|natural]] and [[historical region]] of the [[Aurès]].

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اوراس جبلن جو سلسلو]]
[[زمرو:الجزائر]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:الجزائر جي ارضيات]]
[[زمرو:الجزائر جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:الجزائر جا جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:اطلس جا ذيلي جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:اتر آفريڪا ۾ جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>i0qqqmfet0c5qud3ib62pqwnj86somh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417255</id>
      <parentid>417254</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T10:29:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2291" sha1="9mihru98gg95od0cr162em16h42cqe2" xml:space="preserve">{{short description|Mountain range in Algeria}}
{{Infobox mountain|name=اوريس جبلن جو سلسلو&lt;br/&gt;
{{lang|ar|جبال الأوراس}}|other_name=|image=Hammam Essalhine Aquae Flaviane Khenchela Mont View 2.jpg|image_size=275|image_caption=Mountain landscape at [[Hammam Essalihine]]|country=[[الجزائر]]|subdivision1_type=Provinces|subdivision1={{hlist|[[Batna Province|Batna]]|[[Tebessa Province|Tebessa]]|[[Khenchela Province|Khenchela]]|[[Oum El Bouaghi Province|Oum El Bouaghi]]|[[Souk Ahras Province|Souk Ahras]]|[[Biskra Province|Biskra]]}}|parent=[[اطلس|اطلس جبلن جو سلسلو]]|geology=|highest=جبل شيليا (Djebel Chélia)|elevation_m=2328|elevation_ref=&lt;ref name=&quot;peaklist&quot;&gt;{{cite web|url=http://peaklist.org/WWlists/ultras/africa.html|title=Africa Ultra-Prominences|website=peaklist.org|access-date=2024-10-16}}&lt;/ref&gt;|coordinates={{coord|35|19|05|N|6|38|13|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}}|coordinates_ref=&lt;ref name=&quot;peaklist&quot;/&gt;|range_coordinates=|range_coordinates_ref=|map_image=|map_size=280}}

'''اوراس جبلن جو سلسلو''' (&lt;small&gt;Aures Mountains&lt;/small&gt;؛ [[عربي ٻولي|عربي]]: جبال الأوراس)، قديم زماني ۾ &quot;اوراسيئس مونز&quot; ([[لاطيني]]: &lt;small&gt;Aurasius&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Mons&lt;/small&gt;) طور سڃاتو ويندو هو، اتر اوڀر [[الجزائر|الجيريا]] ۾ [[صحارا ريگستان|صحارا]] واري [[اطلس|اطلس جبلن جي سلسلي]] جو هڪ ذيلي سلسلو آهي.&lt;ref name=&quot;Encyclopedia Britannica 1998&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=20 Jul 1998|quote=8 Apr 2023}}&lt;/ref&gt; جبلن جي سلسلي جو نالو اوريس جي جبل واري قدرتي ۽ تاريخي علائقي جي نالي تي ڏنو ويو آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اوراس جبلن جو سلسلو]]
[[زمرو:الجزائر]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:الجزائر جي ارضيات]]
[[زمرو:الجزائر جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:الجزائر جا جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:اطلس جا ذيلي جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:اتر آفريڪا ۾ جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>9mihru98gg95od0cr162em16h42cqe2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417256</id>
      <parentid>417255</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T10:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2393" sha1="2p7nguo0lgt3pm9q9xaoj9fxnt62xq8" xml:space="preserve">{{short description|Mountain range in Algeria}}
{{Infobox mountain|name=اوريس جبلن جو سلسلو&lt;br/&gt;
{{lang|ar|جبال الأوراس}}|other_name=|image=Hammam Essalhine Aquae Flaviane Khenchela Mont View 2.jpg|image_size=275|image_caption=Mountain landscape at [[Hammam Essalihine]]|country=[[الجزائر]]|subdivision1_type=Provinces|subdivision1={{hlist|[[Batna Province|Batna]]|[[Tebessa Province|Tebessa]]|[[Khenchela Province|Khenchela]]|[[Oum El Bouaghi Province|Oum El Bouaghi]]|[[Souk Ahras Province|Souk Ahras]]|[[Biskra Province|Biskra]]}}|parent=[[اطلس|اطلس جبلن جو سلسلو]]|geology=|highest=جبل شيليا (Djebel Chélia)|elevation_m=2328|elevation_ref=&lt;ref name=&quot;peaklist&quot;&gt;{{cite web|url=http://peaklist.org/WWlists/ultras/africa.html|title=Africa Ultra-Prominences|website=peaklist.org|access-date=2024-10-16}}&lt;/ref&gt;|coordinates={{coord|35|19|05|N|6|38|13|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}}|coordinates_ref=&lt;ref name=&quot;peaklist&quot;/&gt;|range_coordinates=|range_coordinates_ref=|map_image=|map_size=280}}
[[File:Hammam Essalhine Aquae Flaviane Khenchela Mont View 2.jpg|thumb|MountainLandscapeat Essalihan]]
'''اوراس جبلن جو سلسلو''' (&lt;small&gt;Aures Mountains&lt;/small&gt;؛ [[عربي ٻولي|عربي]]: جبال الأوراس)، قديم زماني ۾ &quot;اوراسيئس مونز&quot; ([[لاطيني]]: &lt;small&gt;Aurasius&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Mons&lt;/small&gt;) طور سڃاتو ويندو هو، اتر اوڀر [[الجزائر|الجيريا]] ۾ [[صحارا ريگستان|صحارا]] واري [[اطلس|اطلس جبلن جي سلسلي]] جو هڪ ذيلي سلسلو آهي.&lt;ref name=&quot;Encyclopedia Britannica 1998&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=20 Jul 1998|quote=8 Apr 2023}}&lt;/ref&gt; جبلن جي سلسلي جو نالو اوريس جي جبل واري قدرتي ۽ تاريخي علائقي جي نالي تي ڏنو ويو آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اوراس جبلن جو سلسلو]]
[[زمرو:الجزائر]]
[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:الجزائر جي ارضيات]]
[[زمرو:الجزائر جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:الجزائر جا جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:اطلس جا ذيلي جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:اتر آفريڪا ۾ جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>2p7nguo0lgt3pm9q9xaoj9fxnt62xq8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اوراس جبلن جو سلسلو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103741</id>
    <revision>
      <id>417240</id>
      <timestamp>2026-10-05T10:05:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:الجزائر جا جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:اطلس جا ذيلي جبلن جا سلسلا]]</comment>
      <origin>417240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118" sha1="4pftn527qv56uo3tyqht3ed5vbf0nvg" xml:space="preserve">[[زمرو:الجزائر جا جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:اطلس جا ذيلي جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>4pftn527qv56uo3tyqht3ed5vbf0nvg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417241</id>
      <parentid>417240</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T10:07:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="221" sha1="tek6drzbuvpscwc1y1kt4wf0zi4qbml" xml:space="preserve">[[زمرو:الجزائر جي ارضيات]]
[[زمرو:الجزائر جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:الجزائر جا جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:اطلس جا ذيلي جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>tek6drzbuvpscwc1y1kt4wf0zi4qbml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:الجزائر جي ارضيات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103742</id>
    <revision>
      <id>417242</id>
      <timestamp>2026-10-05T10:08:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:الجزائر]] [[زمرو:ارضيات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا جي ارضيات بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>417242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133" sha1="4d6h7rflsd1b0jwqtfmj5kdvtieslyi" xml:space="preserve">[[زمرو:الجزائر]]
[[زمرو:ارضيات بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:آفريڪا جي ارضيات بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>4d6h7rflsd1b0jwqtfmj5kdvtieslyi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:الجزائر جي طبعي جاگرافي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103743</id>
    <revision>
      <id>417243</id>
      <timestamp>2026-10-05T10:09:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:الجزائر جي جاگرافي]] [[زمرو:آفريڪا جي طبعي جاگرافي]]</comment>
      <origin>417243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="k8vnwqzq84kk22qe4af8ozz58qp8mjo" xml:space="preserve">[[زمرو:الجزائر جي جاگرافي]]
[[زمرو:آفريڪا جي طبعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>k8vnwqzq84kk22qe4af8ozz58qp8mjo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417244</id>
      <parentid>417243</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T10:09:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:الجزائر جي جاگرافي]]; added [[Category:الجيريا جي جاگرافي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="c278jfc6xw4xvzy0rk0posq5cf9i8rt" xml:space="preserve">[[زمرو:الجيريا جي جاگرافي]]
[[زمرو:آفريڪا جي طبعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>c278jfc6xw4xvzy0rk0posq5cf9i8rt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:الجزائر جا جبلن جا سلسلا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103744</id>
    <revision>
      <id>417245</id>
      <timestamp>2026-10-05T10:11:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:الجزائر جي ارضيات]] [[زمرو:الجزائر جي طبعي جاگرافي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ جبلن جا سلسلا]]</comment>
      <origin>417245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="156" sha1="d7i2kged1stbjk3981t5wcor85t2ffc" xml:space="preserve">[[زمرو:الجزائر جي ارضيات]]
[[زمرو:الجزائر جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>d7i2kged1stbjk3981t5wcor85t2ffc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آفريڪا ۾ جبلن جا سلسلا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103745</id>
    <revision>
      <id>417246</id>
      <timestamp>2026-10-05T10:13:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:آفريڪا جي طبعي جاگرافي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ زميني شڪليون]]</comment>
      <origin>417246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145" sha1="ksoty3mswwpaif4kuesotlh9qq37rpq" xml:space="preserve">[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:آفريڪا جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ زميني شڪليون]]</text>
      <sha1>ksoty3mswwpaif4kuesotlh9qq37rpq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اطلس جا ذيلي جبلن جا سلسلا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103746</id>
    <revision>
      <id>417247</id>
      <timestamp>2026-10-05T10:14:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اطلس]] [[زمرو:ذيلي جبلن جا سلسلا]]</comment>
      <origin>417247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="nm5efb0lzz48pzbot5cuudnr73q29d5" xml:space="preserve">[[زمرو:اطلس]]
[[زمرو:ذيلي جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>nm5efb0lzz48pzbot5cuudnr73q29d5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417248</id>
      <parentid>417247</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T10:15:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:اطلس]]; added [[Category:اطلس جبلن جو سلسلو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="688hlft75aghmcloo6yuuyyziyu9n4h" xml:space="preserve">[[زمرو:اطلس جبلن جو سلسلو]]
[[زمرو:ذيلي جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>688hlft75aghmcloo6yuuyyziyu9n4h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ذيلي جبلن جا سلسلا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103747</id>
    <revision>
      <id>417249</id>
      <timestamp>2026-10-05T10:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:جبلن جا سلسلا]]</comment>
      <origin>417249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="e4m4nfe7bmxvzqbftc9vlaid5p25h2t" xml:space="preserve">[[زمرو:جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>e4m4nfe7bmxvzqbftc9vlaid5p25h2t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اطلس جبلن جو سلسلو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103748</id>
    <revision>
      <id>417250</id>
      <timestamp>2026-10-05T10:17:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:آفريڪا ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:اتر آفريڪا ۾ جبلن جا سلسلا]]</comment>
      <origin>417250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114" sha1="rqfpnpf86bczoidjc44fuzk6laia4l3" xml:space="preserve">[[زمرو:آفريڪا ۾ جبلن جا سلسلا]]
[[زمرو:اتر آفريڪا ۾ جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>rqfpnpf86bczoidjc44fuzk6laia4l3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اتر آفريڪا ۾ جبلن جا سلسلا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103749</id>
    <revision>
      <id>417251</id>
      <timestamp>2026-10-05T10:18:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اتر آفريڪا]] [[زمرو:آفريڪا ۾ جبلن جا سلسلا]]</comment>
      <origin>417251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="mso94lfjn5xoq3dzqygz4elrf8wexjf" xml:space="preserve">[[زمرو:اتر آفريڪا]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>mso94lfjn5xoq3dzqygz4elrf8wexjf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417252</id>
      <parentid>417251</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T10:18:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:اتر آفريڪا]]; added [[Category:اتر آفريڪا جي ارضيات]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="srrhmw9lasn4ov4irkn1wltuyovvthm" xml:space="preserve">[[زمرو:اتر آفريڪا جي ارضيات]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ جبلن جا سلسلا]]</text>
      <sha1>srrhmw9lasn4ov4irkn1wltuyovvthm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فارسي وڪيپيڊيا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103750</id>
    <revision>
      <id>417257</id>
      <timestamp>2026-10-05T11:14:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:ur:Special:Redirect/revision/9697874|فارسی ویکیپیڈیا]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>417257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="544" sha1="cysnmsy0rywp0dn6r54so9xrx1mxpo2" xml:space="preserve">'''فارسي وڪيپيڊيا (Persian Wikipedia) هڪ''' آن لائن [[انسائيڪلوپيڊيا|آزاد ڄاڻ چيڪلي]]، [[وڪيپيڊيا]] جو  فارسي نسخو آهي. ان جي شروعات ڊسمبر 2003ع ۾ ٿي. فارسي وڪيپيڊيا 16 ڊسمبر 2004ع تي 1,000 مضمونن جو سنگ ميل پار ڪيو ۽ 10 جولاءِ 2016 تي 2,00,000 مضمون مڪمل ڪيا. روزبه پورنادر فارسي وڪيپيڊيا منصوبي جو پهريون منتظم، ڊولپر ۽ ايڊيٽر آهي.</text>
      <sha1>cysnmsy0rywp0dn6r54so9xrx1mxpo2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417258</id>
      <parentid>417257</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T11:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:فارسي ٻولي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="578" sha1="iw9viudkg464e4hl5fbx99vya48putu" xml:space="preserve">'''فارسي وڪيپيڊيا (Persian Wikipedia) هڪ''' آن لائن [[انسائيڪلوپيڊيا|آزاد ڄاڻ چيڪلي]]، [[وڪيپيڊيا]] جو  فارسي نسخو آهي. ان جي شروعات ڊسمبر 2003ع ۾ ٿي. فارسي وڪيپيڊيا 16 ڊسمبر 2004ع تي 1,000 مضمونن جو سنگ ميل پار ڪيو ۽ 10 جولاءِ 2016 تي 2,00,000 مضمون مڪمل ڪيا. روزبه پورنادر فارسي وڪيپيڊيا منصوبي جو پهريون منتظم، ڊولپر ۽ ايڊيٽر آهي.

[[زمرو:فارسي ٻولي]]</text>
      <sha1>iw9viudkg464e4hl5fbx99vya48putu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417259</id>
      <parentid>417258</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T11:16:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="628" sha1="tpsa3tmqohb9z27fiuhqsyz3ps48rj0" xml:space="preserve">'''فارسي وڪيپيڊيا (Persian Wikipedia) هڪ''' آن لائن [[انسائيڪلوپيڊيا|آزاد ڄاڻ چيڪلي]]، [[وڪيپيڊيا]] جو  فارسي نسخو آهي. ان جي شروعات ڊسمبر 2003ع ۾ ٿي. فارسي وڪيپيڊيا 16 ڊسمبر 2004ع تي 1,000 مضمونن جو سنگ ميل پار ڪيو ۽ 10 جولاءِ 2016 تي 2,00,000 مضمون مڪمل ڪيا. روزبه پورنادر فارسي وڪيپيڊيا منصوبي جو پهريون منتظم، ڊولپر ۽ ايڊيٽر آهي.

[[زمرو:فارسي ٻولي]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]</text>
      <sha1>tpsa3tmqohb9z27fiuhqsyz3ps48rj0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417260</id>
      <parentid>417259</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T11:17:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="669" sha1="j0b9x0al0wmtmgtp8d5bc4oh6osckrw" xml:space="preserve">'''فارسي وڪيپيڊيا (Persian Wikipedia) هڪ''' آن لائن [[انسائيڪلوپيڊيا|آزاد ڄاڻ چيڪلي]]، [[وڪيپيڊيا]] جو  فارسي نسخو آهي. ان جي شروعات ڊسمبر 2003ع ۾ ٿي. فارسي وڪيپيڊيا 16 ڊسمبر 2004ع تي 1,000 مضمونن جو سنگ ميل پار ڪيو ۽ 10 جولاءِ 2016 تي 2,00,000 مضمون مڪمل ڪيا. روزبه پورنادر فارسي وڪيپيڊيا منصوبي جو پهريون منتظم، ڊولپر ۽ ايڊيٽر آهي.

[[زمرو:فارسي وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:فارسي ٻولي]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]</text>
      <sha1>j0b9x0al0wmtmgtp8d5bc4oh6osckrw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417262</id>
      <parentid>417260</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T11:19:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3102" sha1="r4goowu59mq2kyvf8aysivrl2gabuny" xml:space="preserve">'''فارسي وڪيپيڊيا (Persian Wikipedia) هڪ''' آن لائن [[انسائيڪلوپيڊيا|آزاد ڄاڻ چيڪلي]]، [[وڪيپيڊيا]] جو  فارسي نسخو آهي. ان جي شروعات ڊسمبر 2003ع ۾ ٿي. فارسي وڪيپيڊيا 16 ڊسمبر 2004ع تي 1,000 مضمونن جو سنگ ميل پار ڪيو ۽ 10 جولاءِ 2016 تي 2,00,000 مضمون مڪمل ڪيا. روزبه پورنادر فارسي وڪيپيڊيا منصوبي جو پهريون منتظم، ڊولپر ۽ ايڊيٽر آهي.

{{Short description|Persian-language version of Wikipedia}}
{{Multiple issues|
{{More citations needed|date=April 2024}}
{{Expand Persian|ویکی‌پدیای فارسی|date=August 2011}}
}}
{{use dmy dates|date=August 2025}}
{{Infobox website
| name = {{Wiki favicon}} Persian Wikipedia
| logo = Wikipedia-logo-v2-fa.svg
| logo_size = 127px
| screenshot = [[File:Persian Wikipedia's Main Page screenshotV2.png|border|300px|alt=The main page of the Persian Wikipedia]]
| collapsible = yes
| native_name = {{lang|fa|ویکی‌پدیا فارسی}}
| caption = Main Page of the Persian Wikipedia in June 2011
| website = [http://fa.wikipedia.org/ fa.wikipedia.org]
| commercial = No
| native_name_lang = fa
| website_type = [[Internet encyclopedia]]
| language = [[Persian language|Persian]]
| num_users = 1,133,601 (total registered, as of 11 July 2022)&lt;ref&gt;[http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles List of Wikipedias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220711195452/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles |date=2022-07-11}}. Wikimedia.org. 13 January 2014. Retrieved 13 January 2014.&lt;/ref&gt;
| content_license = {{nobr|[[Creative Commons licenses|Creative Commons Attribution/&lt;br/&gt;Share-Alike]] 4.0}} (most text also dual-licensed under [[GFDL]])&lt;br/&gt;Media licensing varies
| registration = Optional (required only for certain tasks such as editing protected pages, creating pages or uploading files)
| owner = [[Wikimedia Foundation]] (non-profit)
| launched = {{start date and age|2003|12|19|df=yes}}
}}

'''Persian Wikipedia''' ({{langx|fa|ویکی‌پدیای فارسی|Vīkipediā-ye Fārsī}}) is the [[Persian language]] version of [[Wikipedia]]. The Persian version of Wikipedia was started in December 2003. As of {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}, it has {{NUMBEROF|ARTICLES|fa|N}} articles, {{NUMBEROF|USERS|fa|N}} registered users, and {{NUMBEROF|FILES|fa|N}} files, and it is the [[List of Wikipedias|{{Ordinal|{{Wikipedia rank by size|fa}}}} largest]] edition of Wikipedia by article count, and ranks [[m:Wikipedia article depth|22nd in terms of depth]] among Wikipedias. It passed 1,000 articles on 16 December 2004, and 200,000 on 10 July 2012. Roozbeh Pournader is the project's first administrator, developer, and bureaucrat.

It is the most popular language version of Wikipedia in Iran and Afghanistan.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فارسي وڪيپيڊيا]]
[[زمرو:فارسي ٻولي]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]</text>
      <sha1>r4goowu59mq2kyvf8aysivrl2gabuny</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:فارسي وڪيپيڊيا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103751</id>
    <revision>
      <id>417261</id>
      <timestamp>2026-10-05T11:17:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:فارسي ٻولي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]</comment>
      <origin>417261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="qe86c5mg0p0knwa92ig6i22oato8qwd" xml:space="preserve">[[زمرو:فارسي ٻولي]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]]</text>
      <sha1>qe86c5mg0p0knwa92ig6i22oato8qwd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوميگا-3 فيٽي ايسڊ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103752</id>
    <revision>
      <id>417265</id>
      <timestamp>2026-10-05T11:47:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: اوميگا-3 فيٽي ايسڊز (Omega-3 fatty acids)، جن کي اوميگا-3 آئلز (omega-3 oils) يا n-3 فيٽي ايسڊز پڻ چيو ويندو آهي، اهي پولي-انسيچوريٽيڊ فيٽي ايسڊز (PUFAs) آهن. انهن جي ڪيميائي بناوٽ جي خاصيت اها آهي ته انهن ۾ ”ٽرمينل ميٿائل گروپ“ (جنهن کي يوناني اکرن جي آخري اکر ’اوميگا‘ يا ω سان ظاهر ڪ...</comment>
      <origin>417265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3386" sha1="nhca6l709meelhmjd6b9solgzu10534" xml:space="preserve">اوميگا-3 فيٽي ايسڊز (Omega-3 fatty acids)، جن کي اوميگا-3 آئلز (omega-3 oils) يا n-3 فيٽي ايسڊز پڻ چيو ويندو آهي، اهي پولي-انسيچوريٽيڊ فيٽي ايسڊز (PUFAs) آهن. انهن جي ڪيميائي بناوٽ جي خاصيت اها آهي ته انهن ۾ ”ٽرمينل ميٿائل گروپ“ (جنهن کي يوناني اکرن جي آخري اکر ’اوميگا‘ يا ω سان ظاهر ڪيو ويندو آهي) کان ٽن ايٽمن جي فاصلي تي هڪ ”ڊبل بانڊ“ (double bond) موجود هوندو آهي. اهي فطرت ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن، جانورن جي لپڊ ميٽابولزم (چرٻي جي ميٽابولزم) جا اهم جزا آهن، ۽ انساني خوراڪ توڙي انساني جسماني نظام (فزيالاجي) ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. انساني جسماني نظام ۾ شامل اوميگا-3 فيٽي ايسڊز جا ٽي قسم آهن: الفا-لينولينڪ ايسڊ (ALA)، ايڪوساپينٽينوڪ ايسڊ (EPA) ۽ ڊوڪوساهيڪسانوڪ ايسڊ (DHA). لينولڪ ايسڊ (ALA) ڪجهه خشڪي وارن ٻوٽن ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ڊوڪوساهيتڪ ايسڊ (DHA) ۽ ايڪوسا پينٽينوئڪ ايسڊ (EPA) الجي (algae) ۽ مڇين ۾ ملن ٿا. سامونڊي الجي ۽ فائٽوپلانڪٽن (phytoplankton) اوميگا-3 فيٽي ايسڊز جا بنيادي ذريعا آهن. DHA ۽ EPA انهن مڇين ۾ گڏ ٿين ٿا جيڪي اهي الجي کائين ٿيون. ALA تي مشتمل خشڪي وارن ٻوٽن جي عام ذريعن ۾ اخروٽ، چيا جا ٻج (chia seeds) ۽ السي جا ٻج (flaxseeds) توڙي ڀنگ جي ٻج جو تيل (hempseed oil) شامل آهن، جڏهن ته EPA ۽ DHA جي ذريعن ۾ مڇي، مڇيءَ جو تيل ۽ الجي جو تيل شامل آهن. 

لڳ ڀڳ هر صورت ۾، جانور ضروري اوميگا-3 فيٽي ايسڊ ALA پاڻ تيار ڪرڻ کان قاصر هوندا آهن ۽ ان کي صرف خوراڪ ذريعي حاصل ڪري سگهندا آهن. جڏهن ته، جڏهن ALA موجود هجي ته اهي ان کي استعمال ڪندي EPA ۽ DHA ٺاهي سگهن ٿا؛ ان لاءِ اهي ان جي ڪاربان چين (carbon chain) ۾ اضافي ڊبل بانڊ ٺاهيندا آهن (جنهن کي ڊي-سيچوريشن يا desaturation چئبو آهي) ۽ ان جي ڊيگهه وڌائيندا آهن (جنهن کي ايلونگيشن يا elongation چئبو آهي). ALA (جنهن ۾ 18 ڪاربان ۽ 3 ڊبل بانڊ هوندا آهن) کي EPA (جنهن ۾ 20 ڪاربان ۽ 5 ڊبل بانڊ هوندا آهن) ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، ۽ پوءِ ان EPA کي DHA (جنهن ۾ 22 ڪاربان ۽ 6 ڊبل بانڊ هوندا آهن) ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. وڏي عمر ۾، ALA مان ڊگهي چين وارا اوميگا-3 فيٽي ايسڊز ٺاهڻ جي صلاحيت متاثر ٿي سگهي ٿي. هوا جي سامهون ايندڙ خوراڪ ۾، ان-سيچوريٽيڊ فيٽي ايسڊز آڪسائيڊيشن (oxidation) ۽ خراب ٿيڻ يا بوءِ پيدا ٿيڻ (rancidity) جي عمل کان متاثر ٿيڻ جو خطرو رکن ٿا.</text>
      <sha1>nhca6l709meelhmjd6b9solgzu10534</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417266</id>
      <parentid>417265</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T11:48:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ڪيميائي مرڪب]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3424" sha1="ktl83qkhfhlt31ii8bz42vc5jno898n" xml:space="preserve">اوميگا-3 فيٽي ايسڊز (Omega-3 fatty acids)، جن کي اوميگا-3 آئلز (omega-3 oils) يا n-3 فيٽي ايسڊز پڻ چيو ويندو آهي، اهي پولي-انسيچوريٽيڊ فيٽي ايسڊز (PUFAs) آهن. انهن جي ڪيميائي بناوٽ جي خاصيت اها آهي ته انهن ۾ ”ٽرمينل ميٿائل گروپ“ (جنهن کي يوناني اکرن جي آخري اکر ’اوميگا‘ يا ω سان ظاهر ڪيو ويندو آهي) کان ٽن ايٽمن جي فاصلي تي هڪ ”ڊبل بانڊ“ (double bond) موجود هوندو آهي. اهي فطرت ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن، جانورن جي لپڊ ميٽابولزم (چرٻي جي ميٽابولزم) جا اهم جزا آهن، ۽ انساني خوراڪ توڙي انساني جسماني نظام (فزيالاجي) ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. انساني جسماني نظام ۾ شامل اوميگا-3 فيٽي ايسڊز جا ٽي قسم آهن: الفا-لينولينڪ ايسڊ (ALA)، ايڪوساپينٽينوڪ ايسڊ (EPA) ۽ ڊوڪوساهيڪسانوڪ ايسڊ (DHA). لينولڪ ايسڊ (ALA) ڪجهه خشڪي وارن ٻوٽن ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ڊوڪوساهيتڪ ايسڊ (DHA) ۽ ايڪوسا پينٽينوئڪ ايسڊ (EPA) الجي (algae) ۽ مڇين ۾ ملن ٿا. سامونڊي الجي ۽ فائٽوپلانڪٽن (phytoplankton) اوميگا-3 فيٽي ايسڊز جا بنيادي ذريعا آهن. DHA ۽ EPA انهن مڇين ۾ گڏ ٿين ٿا جيڪي اهي الجي کائين ٿيون. ALA تي مشتمل خشڪي وارن ٻوٽن جي عام ذريعن ۾ اخروٽ، چيا جا ٻج (chia seeds) ۽ السي جا ٻج (flaxseeds) توڙي ڀنگ جي ٻج جو تيل (hempseed oil) شامل آهن، جڏهن ته EPA ۽ DHA جي ذريعن ۾ مڇي، مڇيءَ جو تيل ۽ الجي جو تيل شامل آهن. 

لڳ ڀڳ هر صورت ۾، جانور ضروري اوميگا-3 فيٽي ايسڊ ALA پاڻ تيار ڪرڻ کان قاصر هوندا آهن ۽ ان کي صرف خوراڪ ذريعي حاصل ڪري سگهندا آهن. جڏهن ته، جڏهن ALA موجود هجي ته اهي ان کي استعمال ڪندي EPA ۽ DHA ٺاهي سگهن ٿا؛ ان لاءِ اهي ان جي ڪاربان چين (carbon chain) ۾ اضافي ڊبل بانڊ ٺاهيندا آهن (جنهن کي ڊي-سيچوريشن يا desaturation چئبو آهي) ۽ ان جي ڊيگهه وڌائيندا آهن (جنهن کي ايلونگيشن يا elongation چئبو آهي). ALA (جنهن ۾ 18 ڪاربان ۽ 3 ڊبل بانڊ هوندا آهن) کي EPA (جنهن ۾ 20 ڪاربان ۽ 5 ڊبل بانڊ هوندا آهن) ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، ۽ پوءِ ان EPA کي DHA (جنهن ۾ 22 ڪاربان ۽ 6 ڊبل بانڊ هوندا آهن) ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. وڏي عمر ۾، ALA مان ڊگهي چين وارا اوميگا-3 فيٽي ايسڊز ٺاهڻ جي صلاحيت متاثر ٿي سگهي ٿي. هوا جي سامهون ايندڙ خوراڪ ۾، ان-سيچوريٽيڊ فيٽي ايسڊز آڪسائيڊيشن (oxidation) ۽ خراب ٿيڻ يا بوءِ پيدا ٿيڻ (rancidity) جي عمل کان متاثر ٿيڻ جو خطرو رکن ٿا.

[[زمرو:ڪيميائي مرڪب]]</text>
      <sha1>ktl83qkhfhlt31ii8bz42vc5jno898n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417267</id>
      <parentid>417266</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T11:48:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:غذا جا ضروري جز]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3465" sha1="dboxs5tv29x6qisrgtx1lo0xfinwrf2" xml:space="preserve">اوميگا-3 فيٽي ايسڊز (Omega-3 fatty acids)، جن کي اوميگا-3 آئلز (omega-3 oils) يا n-3 فيٽي ايسڊز پڻ چيو ويندو آهي، اهي پولي-انسيچوريٽيڊ فيٽي ايسڊز (PUFAs) آهن. انهن جي ڪيميائي بناوٽ جي خاصيت اها آهي ته انهن ۾ ”ٽرمينل ميٿائل گروپ“ (جنهن کي يوناني اکرن جي آخري اکر ’اوميگا‘ يا ω سان ظاهر ڪيو ويندو آهي) کان ٽن ايٽمن جي فاصلي تي هڪ ”ڊبل بانڊ“ (double bond) موجود هوندو آهي. اهي فطرت ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن، جانورن جي لپڊ ميٽابولزم (چرٻي جي ميٽابولزم) جا اهم جزا آهن، ۽ انساني خوراڪ توڙي انساني جسماني نظام (فزيالاجي) ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. انساني جسماني نظام ۾ شامل اوميگا-3 فيٽي ايسڊز جا ٽي قسم آهن: الفا-لينولينڪ ايسڊ (ALA)، ايڪوساپينٽينوڪ ايسڊ (EPA) ۽ ڊوڪوساهيڪسانوڪ ايسڊ (DHA). لينولڪ ايسڊ (ALA) ڪجهه خشڪي وارن ٻوٽن ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ڊوڪوساهيتڪ ايسڊ (DHA) ۽ ايڪوسا پينٽينوئڪ ايسڊ (EPA) الجي (algae) ۽ مڇين ۾ ملن ٿا. سامونڊي الجي ۽ فائٽوپلانڪٽن (phytoplankton) اوميگا-3 فيٽي ايسڊز جا بنيادي ذريعا آهن. DHA ۽ EPA انهن مڇين ۾ گڏ ٿين ٿا جيڪي اهي الجي کائين ٿيون. ALA تي مشتمل خشڪي وارن ٻوٽن جي عام ذريعن ۾ اخروٽ، چيا جا ٻج (chia seeds) ۽ السي جا ٻج (flaxseeds) توڙي ڀنگ جي ٻج جو تيل (hempseed oil) شامل آهن، جڏهن ته EPA ۽ DHA جي ذريعن ۾ مڇي، مڇيءَ جو تيل ۽ الجي جو تيل شامل آهن. 

لڳ ڀڳ هر صورت ۾، جانور ضروري اوميگا-3 فيٽي ايسڊ ALA پاڻ تيار ڪرڻ کان قاصر هوندا آهن ۽ ان کي صرف خوراڪ ذريعي حاصل ڪري سگهندا آهن. جڏهن ته، جڏهن ALA موجود هجي ته اهي ان کي استعمال ڪندي EPA ۽ DHA ٺاهي سگهن ٿا؛ ان لاءِ اهي ان جي ڪاربان چين (carbon chain) ۾ اضافي ڊبل بانڊ ٺاهيندا آهن (جنهن کي ڊي-سيچوريشن يا desaturation چئبو آهي) ۽ ان جي ڊيگهه وڌائيندا آهن (جنهن کي ايلونگيشن يا elongation چئبو آهي). ALA (جنهن ۾ 18 ڪاربان ۽ 3 ڊبل بانڊ هوندا آهن) کي EPA (جنهن ۾ 20 ڪاربان ۽ 5 ڊبل بانڊ هوندا آهن) ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، ۽ پوءِ ان EPA کي DHA (جنهن ۾ 22 ڪاربان ۽ 6 ڊبل بانڊ هوندا آهن) ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. وڏي عمر ۾، ALA مان ڊگهي چين وارا اوميگا-3 فيٽي ايسڊز ٺاهڻ جي صلاحيت متاثر ٿي سگهي ٿي. هوا جي سامهون ايندڙ خوراڪ ۾، ان-سيچوريٽيڊ فيٽي ايسڊز آڪسائيڊيشن (oxidation) ۽ خراب ٿيڻ يا بوءِ پيدا ٿيڻ (rancidity) جي عمل کان متاثر ٿيڻ جو خطرو رکن ٿا.

[[زمرو:ڪيميائي مرڪب]]
[[زمرو:غذا جا ضروري جز]]</text>
      <sha1>dboxs5tv29x6qisrgtx1lo0xfinwrf2</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>