وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 3206 417345 287927 2026-10-05T20:21:49Z Intisar Ali 8681 417345 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''Encyclopaedia Iranica'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''Journal of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا.<ref name="Haig1887"/> === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Sharif.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]]؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو سيوستان/سيوَستان جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Lal Shahbaz Qalandar Shrine.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه، [[سيوهڻ]].]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Lahari Bandar.jpg|thumb|300px|سنڌ جي سامونڊي واپار ۾ [[لاهري بندر]] اهم مقام رکندو هو؛ بندرگاهه جو هنڌ سنڌو ڊيلٽا جي تاريخي تبديليءَ سبب هاڻي ويران آهي.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn-e-Alam 2014.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان دهلي ويندڙ اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === [[File:Tomb of Shah Rukn-e-Alam 2014.jpg|thumb|ساڄو|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]؛ ابن بطوطه هندستان ڏانهن ويندي ملتان ۾ ڪجهه وقت ترسيو.]] سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Muhammad bin Tughluq gold dinar.jpg|thumb|کاٻو|[[محمد بن تغلق]] جي دور جو سونو سڪو.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Delhi Sultanate under Muhammad bin Tughluq.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي دور ۾ دهلي سلطنت.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Adam's Peak (Sri pada) 2009-01-25.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت جو تفصيلي احوال ڏنو.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Shah Jalal Mazar Sylhet.jpg|thumb|کاٻو|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]].]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Samudera Pasai map-en.svg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ؛ ابن بطوطه سوماترا ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Mosque 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جي chronology ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''Encyclopaedia Iranica'' پڻ سندس سفرن جي chronology ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Ibn Battuta in Egypt.jpg|thumb|ابن بطوطه جي سفرن بابت هڪ بعد جي دور جي خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Mansa Musa Catalan Atlas.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ مالي جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه مالي سندس جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque, Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]].]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''Encyclopaedia Iranica'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta travel map.svg|thumb|400px|ابن بطوطه سان منسوب سفرن جا رستا.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:Ibn Battuta's Rihla.jpg|thumb|''رحلة'' جي هڪ ڇپيل عربي نسخي جو ورق.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''Encyclopaedia Iranica'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد chronological record سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[Library of Congress]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:Ibn Battuta Tomb.jpg|thumb|ابن بطوطه سان منسوب قبر، [[طنجه]]، مراڪش.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''Charles Defrémery''' ۽ '''Beniamino Raffaello Sanguinetti''' عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[Library of Congress]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] 5erb4hp4mymelt6kfsj65az8s1qzqrn 417346 417345 2026-10-05T20:22:56Z Intisar Ali 8681 417346 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''Journal of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا.<ref name="Haig1887"/> === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Sharif.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]]؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو سيوستان/سيوَستان جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Lal Shahbaz Qalandar Shrine.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه، [[سيوهڻ]].]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Lahari Bandar.jpg|thumb|300px|سنڌ جي سامونڊي واپار ۾ [[لاهري بندر]] اهم مقام رکندو هو؛ بندرگاهه جو هنڌ سنڌو ڊيلٽا جي تاريخي تبديليءَ سبب هاڻي ويران آهي.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn-e-Alam 2014.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان دهلي ويندڙ اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === [[File:Tomb of Shah Rukn-e-Alam 2014.jpg|thumb|ساڄو|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]؛ ابن بطوطه هندستان ڏانهن ويندي ملتان ۾ ڪجهه وقت ترسيو.]] سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Muhammad bin Tughluq gold dinar.jpg|thumb|کاٻو|[[محمد بن تغلق]] جي دور جو سونو سڪو.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Delhi Sultanate under Muhammad bin Tughluq.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي دور ۾ دهلي سلطنت.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Adam's Peak (Sri pada) 2009-01-25.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت جو تفصيلي احوال ڏنو.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Shah Jalal Mazar Sylhet.jpg|thumb|کاٻو|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]].]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Samudera Pasai map-en.svg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ؛ ابن بطوطه سوماترا ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Mosque 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جي chronology ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''Encyclopaedia Iranica'' پڻ سندس سفرن جي chronology ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Ibn Battuta in Egypt.jpg|thumb|ابن بطوطه جي سفرن بابت هڪ بعد جي دور جي خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Mansa Musa Catalan Atlas.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ مالي جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه مالي سندس جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque, Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]].]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''Encyclopaedia Iranica'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta travel map.svg|thumb|400px|ابن بطوطه سان منسوب سفرن جا رستا.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:Ibn Battuta's Rihla.jpg|thumb|''رحلة'' جي هڪ ڇپيل عربي نسخي جو ورق.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''Encyclopaedia Iranica'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد chronological record سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[Library of Congress]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:Ibn Battuta Tomb.jpg|thumb|ابن بطوطه سان منسوب قبر، [[طنجه]]، مراڪش.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''Charles Defrémery''' ۽ '''Beniamino Raffaello Sanguinetti''' عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[Library of Congress]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] cwc7y51pgpx1zvkq71zft2wqkcgtkqp 417347 417346 2026-10-05T20:23:27Z Intisar Ali 8681 417347 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''Journal of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا.<ref name="Haig1887"/> === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Sharif.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]]؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو سيوستان/سيوَستان جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Lal Shahbaz Qalandar Shrine.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه، [[سيوهڻ]].]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Lahari Bandar.jpg|thumb|300px|سنڌ جي سامونڊي واپار ۾ [[لاهري بندر]] اهم مقام رکندو هو؛ بندرگاهه جو هنڌ سنڌو ڊيلٽا جي تاريخي تبديليءَ سبب هاڻي ويران آهي.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn-e-Alam 2014.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان دهلي ويندڙ اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === [[File:Tomb of Shah Rukn-e-Alam 2014.jpg|thumb|ساڄو|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]؛ ابن بطوطه هندستان ڏانهن ويندي ملتان ۾ ڪجهه وقت ترسيو.]] سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Muhammad bin Tughluq gold dinar.jpg|thumb|کاٻو|[[محمد بن تغلق]] جي دور جو سونو سڪو.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Delhi Sultanate under Muhammad bin Tughluq.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي دور ۾ دهلي سلطنت.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Adam's Peak (Sri pada) 2009-01-25.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت جو تفصيلي احوال ڏنو.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Shah Jalal Mazar Sylhet.jpg|thumb|کاٻو|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]].]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Samudera Pasai map-en.svg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ؛ ابن بطوطه سوماترا ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Mosque 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جي chronology ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''Encyclopaedia Iranica'' پڻ سندس سفرن جي chronology ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Ibn Battuta in Egypt.jpg|thumb|ابن بطوطه جي سفرن بابت هڪ بعد جي دور جي خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Mansa Musa Catalan Atlas.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ مالي جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه مالي سندس جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque, Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]].]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''Encyclopaedia Iranica'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta travel map.svg|thumb|400px|ابن بطوطه سان منسوب سفرن جا رستا.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:Ibn Battuta's Rihla.jpg|thumb|''رحلة'' جي هڪ ڇپيل عربي نسخي جو ورق.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''Encyclopaedia Iranica'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد chronological record سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[Library of Congress]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:Ibn Battuta Tomb.jpg|thumb|ابن بطوطه سان منسوب قبر، [[طنجه]]، مراڪش.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''Charles Defrémery''' ۽ '''Beniamino Raffaello Sanguinetti''' عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[Library of Congress]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] ce1qeq4gol49c81i18lpw87234cummh 417349 417347 2026-10-05T20:28:23Z Intisar Ali 8681 /* سيوهڻ */ 417349 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''Journal of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا.<ref name="Haig1887"/> === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]] جو تاريخي قلعو؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو '''سيوستان''' (Siwistan) جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Lal Shahbaz Qalandar Shrine.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه، [[سيوهڻ]].]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Lahari Bandar.jpg|thumb|300px|سنڌ جي سامونڊي واپار ۾ [[لاهري بندر]] اهم مقام رکندو هو؛ بندرگاهه جو هنڌ سنڌو ڊيلٽا جي تاريخي تبديليءَ سبب هاڻي ويران آهي.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn-e-Alam 2014.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان دهلي ويندڙ اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === [[File:Tomb of Shah Rukn-e-Alam 2014.jpg|thumb|ساڄو|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]؛ ابن بطوطه هندستان ڏانهن ويندي ملتان ۾ ڪجهه وقت ترسيو.]] سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Muhammad bin Tughluq gold dinar.jpg|thumb|کاٻو|[[محمد بن تغلق]] جي دور جو سونو سڪو.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Delhi Sultanate under Muhammad bin Tughluq.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي دور ۾ دهلي سلطنت.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Adam's Peak (Sri pada) 2009-01-25.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت جو تفصيلي احوال ڏنو.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Shah Jalal Mazar Sylhet.jpg|thumb|کاٻو|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]].]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Samudera Pasai map-en.svg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ؛ ابن بطوطه سوماترا ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Mosque 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جي chronology ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''Encyclopaedia Iranica'' پڻ سندس سفرن جي chronology ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Ibn Battuta in Egypt.jpg|thumb|ابن بطوطه جي سفرن بابت هڪ بعد جي دور جي خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Mansa Musa Catalan Atlas.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ مالي جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه مالي سندس جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque, Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]].]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''Encyclopaedia Iranica'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta travel map.svg|thumb|400px|ابن بطوطه سان منسوب سفرن جا رستا.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:Ibn Battuta's Rihla.jpg|thumb|''رحلة'' جي هڪ ڇپيل عربي نسخي جو ورق.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''Encyclopaedia Iranica'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد chronological record سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[Library of Congress]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:Ibn Battuta Tomb.jpg|thumb|ابن بطوطه سان منسوب قبر، [[طنجه]]، مراڪش.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''Charles Defrémery''' ۽ '''Beniamino Raffaello Sanguinetti''' عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[Library of Congress]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] phvd1g0dgdqpx6rif0um28pcwn3eb7q 417350 417349 2026-10-05T20:29:17Z Intisar Ali 8681 417350 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''Journal of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا.<ref name="Haig1887"/> === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]] جو تاريخي قلعو؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو '''سيوستان''' (Siwistan) جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[سيوهڻ]] ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه.]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Lahari Bandar.jpg|thumb|300px|سنڌ جي سامونڊي واپار ۾ [[لاهري بندر]] اهم مقام رکندو هو؛ بندرگاهه جو هنڌ سنڌو ڊيلٽا جي تاريخي تبديليءَ سبب هاڻي ويران آهي.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn-e-Alam 2014.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان دهلي ويندڙ اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === [[File:Tomb of Shah Rukn-e-Alam 2014.jpg|thumb|ساڄو|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]؛ ابن بطوطه هندستان ڏانهن ويندي ملتان ۾ ڪجهه وقت ترسيو.]] سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Muhammad bin Tughluq gold dinar.jpg|thumb|کاٻو|[[محمد بن تغلق]] جي دور جو سونو سڪو.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Delhi Sultanate under Muhammad bin Tughluq.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي دور ۾ دهلي سلطنت.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Adam's Peak (Sri pada) 2009-01-25.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت جو تفصيلي احوال ڏنو.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Shah Jalal Mazar Sylhet.jpg|thumb|کاٻو|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]].]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Samudera Pasai map-en.svg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ؛ ابن بطوطه سوماترا ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Mosque 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جي chronology ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''Encyclopaedia Iranica'' پڻ سندس سفرن جي chronology ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Ibn Battuta in Egypt.jpg|thumb|ابن بطوطه جي سفرن بابت هڪ بعد جي دور جي خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Mansa Musa Catalan Atlas.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ مالي جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه مالي سندس جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque, Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]].]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''Encyclopaedia Iranica'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta travel map.svg|thumb|400px|ابن بطوطه سان منسوب سفرن جا رستا.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:Ibn Battuta's Rihla.jpg|thumb|''رحلة'' جي هڪ ڇپيل عربي نسخي جو ورق.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''Encyclopaedia Iranica'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد chronological record سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[Library of Congress]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:Ibn Battuta Tomb.jpg|thumb|ابن بطوطه سان منسوب قبر، [[طنجه]]، مراڪش.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''Charles Defrémery''' ۽ '''Beniamino Raffaello Sanguinetti''' عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[Library of Congress]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] 3ki3strjklqb7h76l5heiks3fcvj3r4 417351 417350 2026-10-05T20:30:41Z Intisar Ali 8681 417351 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''Journal of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا.<ref name="Haig1887"/> === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]] جو تاريخي قلعو؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو '''سيوستان''' (Siwistan) جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[سيوهڻ]] ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه.]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|300px|ٺٽي صوبي جو اٽڪل 1770ع جو تاريخي نقشو؛ [[لاهري بندر]] سنڌو درياهه جي ڊيلٽا ۾ سنڌ جي سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn-e-Alam 2014.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان دهلي ويندڙ اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === [[File:Tomb of Shah Rukn-e-Alam 2014.jpg|thumb|ساڄو|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]؛ ابن بطوطه هندستان ڏانهن ويندي ملتان ۾ ڪجهه وقت ترسيو.]] سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Muhammad bin Tughluq gold dinar.jpg|thumb|کاٻو|[[محمد بن تغلق]] جي دور جو سونو سڪو.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Delhi Sultanate under Muhammad bin Tughluq.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي دور ۾ دهلي سلطنت.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Adam's Peak (Sri pada) 2009-01-25.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت جو تفصيلي احوال ڏنو.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Shah Jalal Mazar Sylhet.jpg|thumb|کاٻو|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]].]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Samudera Pasai map-en.svg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ؛ ابن بطوطه سوماترا ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Mosque 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جي chronology ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''Encyclopaedia Iranica'' پڻ سندس سفرن جي chronology ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Ibn Battuta in Egypt.jpg|thumb|ابن بطوطه جي سفرن بابت هڪ بعد جي دور جي خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Mansa Musa Catalan Atlas.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ مالي جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه مالي سندس جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque, Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]].]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''Encyclopaedia Iranica'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta travel map.svg|thumb|400px|ابن بطوطه سان منسوب سفرن جا رستا.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:Ibn Battuta's Rihla.jpg|thumb|''رحلة'' جي هڪ ڇپيل عربي نسخي جو ورق.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''Encyclopaedia Iranica'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد chronological record سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[Library of Congress]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:Ibn Battuta Tomb.jpg|thumb|ابن بطوطه سان منسوب قبر، [[طنجه]]، مراڪش.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''Charles Defrémery''' ۽ '''Beniamino Raffaello Sanguinetti''' عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[Library of Congress]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] t8osmuvhr8a5fyhqv58ipuxiomaq7zv 417352 417351 2026-10-05T20:33:26Z Intisar Ali 8681 /* ملتان ڏانهن سفر */ 417352 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''Journal of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا.<ref name="Haig1887"/> === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]] جو تاريخي قلعو؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو '''سيوستان''' (Siwistan) جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[سيوهڻ]] ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه.]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|300px|ٺٽي صوبي جو اٽڪل 1770ع جو تاريخي نقشو؛ [[لاهري بندر]] سنڌو درياهه جي ڊيلٽا ۾ سنڌ جي سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn e Alam Multan.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان [[دهلي]] ويندڙ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === [[File:Tomb of Shah Rukn-e-Alam 2014.jpg|thumb|ساڄو|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]؛ ابن بطوطه هندستان ڏانهن ويندي ملتان ۾ ڪجهه وقت ترسيو.]] سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Muhammad bin Tughluq gold dinar.jpg|thumb|کاٻو|[[محمد بن تغلق]] جي دور جو سونو سڪو.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Delhi Sultanate under Muhammad bin Tughluq.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي دور ۾ دهلي سلطنت.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Adam's Peak (Sri pada) 2009-01-25.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت جو تفصيلي احوال ڏنو.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Shah Jalal Mazar Sylhet.jpg|thumb|کاٻو|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]].]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Samudera Pasai map-en.svg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ؛ ابن بطوطه سوماترا ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Mosque 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جي chronology ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''Encyclopaedia Iranica'' پڻ سندس سفرن جي chronology ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Ibn Battuta in Egypt.jpg|thumb|ابن بطوطه جي سفرن بابت هڪ بعد جي دور جي خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Mansa Musa Catalan Atlas.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ مالي جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه مالي سندس جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque, Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]].]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''Encyclopaedia Iranica'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta travel map.svg|thumb|400px|ابن بطوطه سان منسوب سفرن جا رستا.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:Ibn Battuta's Rihla.jpg|thumb|''رحلة'' جي هڪ ڇپيل عربي نسخي جو ورق.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''Encyclopaedia Iranica'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد chronological record سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[Library of Congress]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:Ibn Battuta Tomb.jpg|thumb|ابن بطوطه سان منسوب قبر، [[طنجه]]، مراڪش.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''Charles Defrémery''' ۽ '''Beniamino Raffaello Sanguinetti''' عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[Library of Congress]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] grsw38zhhp01zljiiz1ylxx1p7kngdq 417353 417352 2026-10-05T20:34:53Z Intisar Ali 8681 417353 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''Journal of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا.<ref name="Haig1887"/> === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]] جو تاريخي قلعو؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو '''سيوستان''' (Siwistan) جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[سيوهڻ]] ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه.]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|300px|ٺٽي صوبي جو اٽڪل 1770ع جو تاريخي نقشو؛ [[لاهري بندر]] سنڌو درياهه جي ڊيلٽا ۾ سنڌ جي سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn e Alam Multan.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان [[دهلي]] ويندڙ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Muhammad bin Tughluq gold dinar.jpg|thumb|کاٻو|[[محمد بن تغلق]] جي دور جو سونو سڪو.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Delhi Sultanate under Muhammad bin Tughluq.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي دور ۾ دهلي سلطنت.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Adam's Peak (Sri pada) 2009-01-25.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت جو تفصيلي احوال ڏنو.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Shah Jalal Mazar Sylhet.jpg|thumb|کاٻو|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]].]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Samudera Pasai map-en.svg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ؛ ابن بطوطه سوماترا ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Mosque 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جي chronology ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''Encyclopaedia Iranica'' پڻ سندس سفرن جي chronology ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Ibn Battuta in Egypt.jpg|thumb|ابن بطوطه جي سفرن بابت هڪ بعد جي دور جي خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Mansa Musa Catalan Atlas.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ مالي جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه مالي سندس جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque, Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]].]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''Encyclopaedia Iranica'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta travel map.svg|thumb|400px|ابن بطوطه سان منسوب سفرن جا رستا.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:Ibn Battuta's Rihla.jpg|thumb|''رحلة'' جي هڪ ڇپيل عربي نسخي جو ورق.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''Encyclopaedia Iranica'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد chronological record سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[Library of Congress]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:Ibn Battuta Tomb.jpg|thumb|ابن بطوطه سان منسوب قبر، [[طنجه]]، مراڪش.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''Charles Defrémery''' ۽ '''Beniamino Raffaello Sanguinetti''' عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[Library of Congress]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] hd6ae822qo4gek7acu2hn419ju4ny5j 417354 417353 2026-10-05T20:35:50Z Intisar Ali 8681 /* محمد بن تغلق جي درٻار */ 417354 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''Journal of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا.<ref name="Haig1887"/> === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]] جو تاريخي قلعو؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو '''سيوستان''' (Siwistan) جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[سيوهڻ]] ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه.]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|300px|ٺٽي صوبي جو اٽڪل 1770ع جو تاريخي نقشو؛ [[لاهري بندر]] سنڌو درياهه جي ڊيلٽا ۾ سنڌ جي سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn e Alam Multan.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان [[دهلي]] ويندڙ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Coin - Gold - 1325-1351 CE - Muhammad bin Tughluq Reign - ACCN IM 300 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4274.JPG|thumb|کاٻو|300px|[[محمد بن تغلق]] جي حڪومت (1325–1351ع) جي دور جو سونو سڪو، انڊين ميوزيم، ڪولڪتا.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Delhi Sultanate under Muhammad bin Tughluq.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي دور ۾ دهلي سلطنت.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Adam's Peak (Sri pada) 2009-01-25.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت جو تفصيلي احوال ڏنو.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Shah Jalal Mazar Sylhet.jpg|thumb|کاٻو|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]].]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Samudera Pasai map-en.svg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ؛ ابن بطوطه سوماترا ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Mosque 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جي chronology ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''Encyclopaedia Iranica'' پڻ سندس سفرن جي chronology ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Ibn Battuta in Egypt.jpg|thumb|ابن بطوطه جي سفرن بابت هڪ بعد جي دور جي خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Mansa Musa Catalan Atlas.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ مالي جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه مالي سندس جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque, Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]].]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''Encyclopaedia Iranica'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta travel map.svg|thumb|400px|ابن بطوطه سان منسوب سفرن جا رستا.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:Ibn Battuta's Rihla.jpg|thumb|''رحلة'' جي هڪ ڇپيل عربي نسخي جو ورق.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''Encyclopaedia Iranica'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد chronological record سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[Library of Congress]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:Ibn Battuta Tomb.jpg|thumb|ابن بطوطه سان منسوب قبر، [[طنجه]]، مراڪش.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''Charles Defrémery''' ۽ '''Beniamino Raffaello Sanguinetti''' عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[Library of Congress]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] 8s2tt02omlcq9ejbllah4ax0jub97v1 417355 417354 2026-10-05T20:37:08Z Intisar Ali 8681 /* چين ڏانهن سفارت */ 417355 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''Journal of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا.<ref name="Haig1887"/> === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]] جو تاريخي قلعو؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو '''سيوستان''' (Siwistan) جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[سيوهڻ]] ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه.]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|300px|ٺٽي صوبي جو اٽڪل 1770ع جو تاريخي نقشو؛ [[لاهري بندر]] سنڌو درياهه جي ڊيلٽا ۾ سنڌ جي سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn e Alam Multan.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان [[دهلي]] ويندڙ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Coin - Gold - 1325-1351 CE - Muhammad bin Tughluq Reign - ACCN IM 300 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4274.JPG|thumb|کاٻو|300px|[[محمد بن تغلق]] جي حڪومت (1325–1351ع) جي دور جو سونو سڪو، انڊين ميوزيم، ڪولڪتا.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Sultanat von Delhi Tughluq-Dynastie.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي شروعاتي دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي توسيع، اٽڪل 1320–1330ع.]] [[File:Sultanat von Delhi Tughluq-Dynastie.png|thumb|300px|[[تغلق خاندان]] جي شروعاتي دور ۾ [[دهلي سلطنت]]، اٽڪل 1320–1330ع؛ ابن بطوطه [[محمد بن تغلق]] جي حڪومت دوران دهلي پهتو ۽ سلطان جي درٻار سان وابسته ٿيو.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Adam's Peak (Sri pada) 2009-01-25.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت جو تفصيلي احوال ڏنو.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Shah Jalal Mazar Sylhet.jpg|thumb|کاٻو|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]].]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Samudera Pasai map-en.svg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ؛ ابن بطوطه سوماترا ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Mosque 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جي chronology ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''Encyclopaedia Iranica'' پڻ سندس سفرن جي chronology ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Ibn Battuta in Egypt.jpg|thumb|ابن بطوطه جي سفرن بابت هڪ بعد جي دور جي خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Mansa Musa Catalan Atlas.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ مالي جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه مالي سندس جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque, Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]].]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''Encyclopaedia Iranica'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta travel map.svg|thumb|400px|ابن بطوطه سان منسوب سفرن جا رستا.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:Ibn Battuta's Rihla.jpg|thumb|''رحلة'' جي هڪ ڇپيل عربي نسخي جو ورق.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''Encyclopaedia Iranica'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد chronological record سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[Library of Congress]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:Ibn Battuta Tomb.jpg|thumb|ابن بطوطه سان منسوب قبر، [[طنجه]]، مراڪش.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''Charles Defrémery''' ۽ '''Beniamino Raffaello Sanguinetti''' عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[Library of Congress]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] j55bxackpiv4o8doh5owvfs02xaljh3 417356 417355 2026-10-05T20:37:59Z Intisar Ali 8681 417356 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''Journal of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا.<ref name="Haig1887"/> === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]] جو تاريخي قلعو؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو '''سيوستان''' (Siwistan) جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[سيوهڻ]] ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه.]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|300px|ٺٽي صوبي جو اٽڪل 1770ع جو تاريخي نقشو؛ [[لاهري بندر]] سنڌو درياهه جي ڊيلٽا ۾ سنڌ جي سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn e Alam Multan.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان [[دهلي]] ويندڙ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Coin - Gold - 1325-1351 CE - Muhammad bin Tughluq Reign - ACCN IM 300 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4274.JPG|thumb|کاٻو|300px|[[محمد بن تغلق]] جي حڪومت (1325–1351ع) جي دور جو سونو سڪو، انڊين ميوزيم، ڪولڪتا.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Sultanat von Delhi Tughluq-Dynastie.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي شروعاتي دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي توسيع، اٽڪل 1320–1330ع.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Adam's Peak (Sri pada) 2009-01-25.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت جو تفصيلي احوال ڏنو.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Shah Jalal Mazar Sylhet.jpg|thumb|کاٻو|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]].]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Samudera Pasai map-en.svg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ؛ ابن بطوطه سوماترا ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Mosque 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جي chronology ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''Encyclopaedia Iranica'' پڻ سندس سفرن جي chronology ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Ibn Battuta in Egypt.jpg|thumb|ابن بطوطه جي سفرن بابت هڪ بعد جي دور جي خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Mansa Musa Catalan Atlas.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ مالي جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه مالي سندس جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque, Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]].]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''Encyclopaedia Iranica'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta travel map.svg|thumb|400px|ابن بطوطه سان منسوب سفرن جا رستا.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:Ibn Battuta's Rihla.jpg|thumb|''رحلة'' جي هڪ ڇپيل عربي نسخي جو ورق.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''Encyclopaedia Iranica'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد chronological record سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[Library of Congress]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:Ibn Battuta Tomb.jpg|thumb|ابن بطوطه سان منسوب قبر، [[طنجه]]، مراڪش.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''Charles Defrémery''' ۽ '''Beniamino Raffaello Sanguinetti''' عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[Library of Congress]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] 8xp8eje70jkpvwauscvzlyzkxct86ad 417357 417356 2026-10-05T20:38:56Z Intisar Ali 8681 /* سري لنڪا */ 417357 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''Journal of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا.<ref name="Haig1887"/> === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]] جو تاريخي قلعو؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو '''سيوستان''' (Siwistan) جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[سيوهڻ]] ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه.]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|300px|ٺٽي صوبي جو اٽڪل 1770ع جو تاريخي نقشو؛ [[لاهري بندر]] سنڌو درياهه جي ڊيلٽا ۾ سنڌ جي سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn e Alam Multan.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان [[دهلي]] ويندڙ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Coin - Gold - 1325-1351 CE - Muhammad bin Tughluq Reign - ACCN IM 300 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4274.JPG|thumb|کاٻو|300px|[[محمد بن تغلق]] جي حڪومت (1325–1351ع) جي دور جو سونو سڪو، انڊين ميوزيم، ڪولڪتا.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Sultanat von Delhi Tughluq-Dynastie.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي شروعاتي دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي توسيع، اٽڪل 1320–1330ع.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Sri Pada -Adam's Peak.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت ۽ ان تائين پهچڻ واري سفر جو تفصيلي احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ ڏنو آهي.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Shah Jalal Mazar Sylhet.jpg|thumb|کاٻو|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]].]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Samudera Pasai map-en.svg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ؛ ابن بطوطه سوماترا ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Mosque 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جي chronology ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''Encyclopaedia Iranica'' پڻ سندس سفرن جي chronology ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Ibn Battuta in Egypt.jpg|thumb|ابن بطوطه جي سفرن بابت هڪ بعد جي دور جي خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Mansa Musa Catalan Atlas.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ مالي جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه مالي سندس جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque, Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]].]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''Encyclopaedia Iranica'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta travel map.svg|thumb|400px|ابن بطوطه سان منسوب سفرن جا رستا.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:Ibn Battuta's Rihla.jpg|thumb|''رحلة'' جي هڪ ڇپيل عربي نسخي جو ورق.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''Encyclopaedia Iranica'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد chronological record سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[Library of Congress]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:Ibn Battuta Tomb.jpg|thumb|ابن بطوطه سان منسوب قبر، [[طنجه]]، مراڪش.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''Charles Defrémery''' ۽ '''Beniamino Raffaello Sanguinetti''' عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[Library of Congress]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] 9m3gyxqydsqnow2fpsd5dgbm2py3i6k 417358 417357 2026-10-05T20:40:19Z Intisar Ali 8681 /* بنگال ۽ آسام */ 417358 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''Journal of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا.<ref name="Haig1887"/> === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]] جو تاريخي قلعو؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو '''سيوستان''' (Siwistan) جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[سيوهڻ]] ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه.]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|300px|ٺٽي صوبي جو اٽڪل 1770ع جو تاريخي نقشو؛ [[لاهري بندر]] سنڌو درياهه جي ڊيلٽا ۾ سنڌ جي سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn e Alam Multan.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان [[دهلي]] ويندڙ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Coin - Gold - 1325-1351 CE - Muhammad bin Tughluq Reign - ACCN IM 300 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4274.JPG|thumb|کاٻو|300px|[[محمد بن تغلق]] جي حڪومت (1325–1351ع) جي دور جو سونو سڪو، انڊين ميوزيم، ڪولڪتا.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Sultanat von Delhi Tughluq-Dynastie.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي شروعاتي دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي توسيع، اٽڪل 1320–1330ع.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Sri Pada -Adam's Peak.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت ۽ ان تائين پهچڻ واري سفر جو تفصيلي احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ ڏنو آهي.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Hajrat Shahjalal Dargah, Sylhet, Bangladesh.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]]، [[بنگلاديش]]؛ ابن بطوطه بنگال جي سفر دوران شاهه جلال سان ملاقات جو احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ بيان ڪيو آهي.]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Samudera Pasai map-en.svg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ؛ ابن بطوطه سوماترا ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Mosque 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جي chronology ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''Encyclopaedia Iranica'' پڻ سندس سفرن جي chronology ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Ibn Battuta in Egypt.jpg|thumb|ابن بطوطه جي سفرن بابت هڪ بعد جي دور جي خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Mansa Musa Catalan Atlas.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ مالي جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه مالي سندس جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque, Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]].]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''Encyclopaedia Iranica'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta travel map.svg|thumb|400px|ابن بطوطه سان منسوب سفرن جا رستا.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:Ibn Battuta's Rihla.jpg|thumb|''رحلة'' جي هڪ ڇپيل عربي نسخي جو ورق.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''Encyclopaedia Iranica'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد chronological record سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[Library of Congress]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:Ibn Battuta Tomb.jpg|thumb|ابن بطوطه سان منسوب قبر، [[طنجه]]، مراڪش.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''Charles Defrémery''' ۽ '''Beniamino Raffaello Sanguinetti''' عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[Library of Congress]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] 4yiwx7je8q7ac0i0cradh0lt4tejhgc 417359 417358 2026-10-05T20:41:04Z Intisar Ali 8681 417359 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''Journal of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا.<ref name="Haig1887"/> === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]] جو تاريخي قلعو؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو '''سيوستان''' (Siwistan) جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[سيوهڻ]] ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه.]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|300px|ٺٽي صوبي جو اٽڪل 1770ع جو تاريخي نقشو؛ [[لاهري بندر]] سنڌو درياهه جي ڊيلٽا ۾ سنڌ جي سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn e Alam Multan.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان [[دهلي]] ويندڙ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Coin - Gold - 1325-1351 CE - Muhammad bin Tughluq Reign - ACCN IM 300 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4274.JPG|thumb|کاٻو|300px|[[محمد بن تغلق]] جي حڪومت (1325–1351ع) جي دور جو سونو سڪو، انڊين ميوزيم، ڪولڪتا.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Sultanat von Delhi Tughluq-Dynastie.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي شروعاتي دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي توسيع، اٽڪل 1320–1330ع.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Sri Pada -Adam's Peak.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت ۽ ان تائين پهچڻ واري سفر جو تفصيلي احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ ڏنو آهي.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Hajrat Shahjalal Dargah, Sylhet, Bangladesh.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]]، [[بنگلاديش]]؛ ابن بطوطه بنگال جي سفر دوران شاهه جلال سان ملاقات جو احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ بيان ڪيو آهي.]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Pasai.jpg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ، اتر [[سوماترا]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Mosque 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جي chronology ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''Encyclopaedia Iranica'' پڻ سندس سفرن جي chronology ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Ibn Battuta in Egypt.jpg|thumb|ابن بطوطه جي سفرن بابت هڪ بعد جي دور جي خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Mansa Musa Catalan Atlas.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ مالي جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه مالي سندس جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque, Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]].]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''Encyclopaedia Iranica'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta travel map.svg|thumb|400px|ابن بطوطه سان منسوب سفرن جا رستا.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:Ibn Battuta's Rihla.jpg|thumb|''رحلة'' جي هڪ ڇپيل عربي نسخي جو ورق.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''Encyclopaedia Iranica'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد chronological record سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[Library of Congress]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:Ibn Battuta Tomb.jpg|thumb|ابن بطوطه سان منسوب قبر، [[طنجه]]، مراڪش.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''Charles Defrémery''' ۽ '''Beniamino Raffaello Sanguinetti''' عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[Library of Congress]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] a7k9wqzcrb00k8u95s5l37gteo12j3d 417360 417359 2026-10-05T20:41:56Z Intisar Ali 8681 417360 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''Journal of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا.<ref name="Haig1887"/> === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]] جو تاريخي قلعو؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو '''سيوستان''' (Siwistan) جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[سيوهڻ]] ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه.]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|300px|ٺٽي صوبي جو اٽڪل 1770ع جو تاريخي نقشو؛ [[لاهري بندر]] سنڌو درياهه جي ڊيلٽا ۾ سنڌ جي سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn e Alam Multan.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان [[دهلي]] ويندڙ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Coin - Gold - 1325-1351 CE - Muhammad bin Tughluq Reign - ACCN IM 300 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4274.JPG|thumb|کاٻو|300px|[[محمد بن تغلق]] جي حڪومت (1325–1351ع) جي دور جو سونو سڪو، انڊين ميوزيم، ڪولڪتا.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Sultanat von Delhi Tughluq-Dynastie.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي شروعاتي دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي توسيع، اٽڪل 1320–1330ع.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Sri Pada -Adam's Peak.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت ۽ ان تائين پهچڻ واري سفر جو تفصيلي احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ ڏنو آهي.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Hajrat Shahjalal Dargah, Sylhet, Bangladesh.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]]، [[بنگلاديش]]؛ ابن بطوطه بنگال جي سفر دوران شاهه جلال سان ملاقات جو احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ بيان ڪيو آهي.]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Pasai.jpg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ، اتر [[سوماترا]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Si 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جي chronology ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''Encyclopaedia Iranica'' پڻ سندس سفرن جي chronology ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Ibn Battuta in Egypt.jpg|thumb|ابن بطوطه جي سفرن بابت هڪ بعد جي دور جي خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Mansa Musa Catalan Atlas.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ مالي جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه مالي سندس جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque, Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]].]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''Encyclopaedia Iranica'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta travel map.svg|thumb|400px|ابن بطوطه سان منسوب سفرن جا رستا.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:Ibn Battuta's Rihla.jpg|thumb|''رحلة'' جي هڪ ڇپيل عربي نسخي جو ورق.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''Encyclopaedia Iranica'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد chronological record سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[Library of Congress]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:Ibn Battuta Tomb.jpg|thumb|ابن بطوطه سان منسوب قبر، [[طنجه]]، مراڪش.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''Charles Defrémery''' ۽ '''Beniamino Raffaello Sanguinetti''' عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[Library of Congress]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] ipwdw12wgxrmyalin3kf423xqzg313k 417361 417360 2026-10-05T20:42:46Z Intisar Ali 8681 417361 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''Journal of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا.<ref name="Haig1887"/> === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]] جو تاريخي قلعو؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو '''سيوستان''' (Siwistan) جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[سيوهڻ]] ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه.]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|300px|ٺٽي صوبي جو اٽڪل 1770ع جو تاريخي نقشو؛ [[لاهري بندر]] سنڌو درياهه جي ڊيلٽا ۾ سنڌ جي سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn e Alam Multan.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان [[دهلي]] ويندڙ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Coin - Gold - 1325-1351 CE - Muhammad bin Tughluq Reign - ACCN IM 300 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4274.JPG|thumb|کاٻو|300px|[[محمد بن تغلق]] جي حڪومت (1325–1351ع) جي دور جو سونو سڪو، انڊين ميوزيم، ڪولڪتا.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Sultanat von Delhi Tughluq-Dynastie.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي شروعاتي دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي توسيع، اٽڪل 1320–1330ع.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Sri Pada -Adam's Peak.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت ۽ ان تائين پهچڻ واري سفر جو تفصيلي احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ ڏنو آهي.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Hajrat Shahjalal Dargah, Sylhet, Bangladesh.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]]، [[بنگلاديش]]؛ ابن بطوطه بنگال جي سفر دوران شاهه جلال سان ملاقات جو احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ بيان ڪيو آهي.]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Pasai.jpg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ، اتر [[سوماترا]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Si 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جو تاريخچو ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''Encyclopaedia Iranica'' پڻ سندس سفرن جي chronology ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Ibn Battuta in Egypt.jpg|thumb|ابن بطوطه جي سفرن بابت هڪ بعد جي دور جي خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Mansa Musa Catalan Atlas.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ مالي جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه مالي سندس جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque, Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]].]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''Encyclopaedia Iranica'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta travel map.svg|thumb|400px|ابن بطوطه سان منسوب سفرن جا رستا.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:Ibn Battuta's Rihla.jpg|thumb|''رحلة'' جي هڪ ڇپيل عربي نسخي جو ورق.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''Encyclopaedia Iranica'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد chronological record سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[Library of Congress]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:Ibn Battuta Tomb.jpg|thumb|ابن بطوطه سان منسوب قبر، [[طنجه]]، مراڪش.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''Charles Defrémery''' ۽ '''Beniamino Raffaello Sanguinetti''' عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[Library of Congress]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] o9ijhzx5aolrkhe0dfgp4mhzlsco7zb 417362 417361 2026-10-05T20:44:33Z Intisar Ali 8681 417362 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''Journal of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا.<ref name="Haig1887"/> === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]] جو تاريخي قلعو؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو '''سيوستان''' (Siwistan) جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[سيوهڻ]] ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه.]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|300px|ٺٽي صوبي جو اٽڪل 1770ع جو تاريخي نقشو؛ [[لاهري بندر]] سنڌو درياهه جي ڊيلٽا ۾ سنڌ جي سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn e Alam Multan.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان [[دهلي]] ويندڙ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Coin - Gold - 1325-1351 CE - Muhammad bin Tughluq Reign - ACCN IM 300 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4274.JPG|thumb|کاٻو|300px|[[محمد بن تغلق]] جي حڪومت (1325–1351ع) جي دور جو سونو سڪو، انڊين ميوزيم، ڪولڪتا.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Sultanat von Delhi Tughluq-Dynastie.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي شروعاتي دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي توسيع، اٽڪل 1320–1330ع.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Sri Pada -Adam's Peak.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت ۽ ان تائين پهچڻ واري سفر جو تفصيلي احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ ڏنو آهي.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Hajrat Shahjalal Dargah, Sylhet, Bangladesh.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]]، [[بنگلاديش]]؛ ابن بطوطه بنگال جي سفر دوران شاهه جلال سان ملاقات جو احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ بيان ڪيو آهي.]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Pasai.jpg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ، اتر [[سوماترا]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Si 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جو تاريخچو ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' پڻ سندس سفرن جي تاريخچي ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Ibn Battuta in Egypt.jpg|thumb|ابن بطوطه جي سفرن بابت هڪ بعد جي دور جي خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Mansa Musa Catalan Atlas.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ مالي جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه مالي سندس جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque, Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]].]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''Encyclopaedia Iranica'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta travel map.svg|thumb|400px|ابن بطوطه سان منسوب سفرن جا رستا.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:Ibn Battuta's Rihla.jpg|thumb|''رحلة'' جي هڪ ڇپيل عربي نسخي جو ورق.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''Encyclopaedia Iranica'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد chronological record سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[Library of Congress]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:Ibn Battuta Tomb.jpg|thumb|ابن بطوطه سان منسوب قبر، [[طنجه]]، مراڪش.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''Charles Defrémery''' ۽ '''Beniamino Raffaello Sanguinetti''' عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[Library of Congress]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] 46jqip64ph28aww3gk62ltri097fuq6 417363 417362 2026-10-05T20:46:47Z Intisar Ali 8681 417363 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''Journal of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا.<ref name="Haig1887"/> === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]] جو تاريخي قلعو؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو '''سيوستان''' (Siwistan) جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[سيوهڻ]] ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه.]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|300px|ٺٽي صوبي جو اٽڪل 1770ع جو تاريخي نقشو؛ [[لاهري بندر]] سنڌو درياهه جي ڊيلٽا ۾ سنڌ جي سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn e Alam Multan.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان [[دهلي]] ويندڙ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Coin - Gold - 1325-1351 CE - Muhammad bin Tughluq Reign - ACCN IM 300 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4274.JPG|thumb|کاٻو|300px|[[محمد بن تغلق]] جي حڪومت (1325–1351ع) جي دور جو سونو سڪو، انڊين ميوزيم، ڪولڪتا.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Sultanat von Delhi Tughluq-Dynastie.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي شروعاتي دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي توسيع، اٽڪل 1320–1330ع.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Sri Pada -Adam's Peak.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت ۽ ان تائين پهچڻ واري سفر جو تفصيلي احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ ڏنو آهي.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Hajrat Shahjalal Dargah, Sylhet, Bangladesh.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]]، [[بنگلاديش]]؛ ابن بطوطه بنگال جي سفر دوران شاهه جلال سان ملاقات جو احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ بيان ڪيو آهي.]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Pasai.jpg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ، اتر [[سوماترا]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Si 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جو تاريخچو ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' پڻ سندس سفرن جي تاريخچي ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾؛ ليون بينيٽ جي 1878ع واري خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Mansa Musa Catalan Atlas.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ مالي جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه مالي سندس جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque, Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]].]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''Encyclopaedia Iranica'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta travel map.svg|thumb|400px|ابن بطوطه سان منسوب سفرن جا رستا.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:Ibn Battuta's Rihla.jpg|thumb|''رحلة'' جي هڪ ڇپيل عربي نسخي جو ورق.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''Encyclopaedia Iranica'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد chronological record سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[Library of Congress]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:Ibn Battuta Tomb.jpg|thumb|ابن بطوطه سان منسوب قبر، [[طنجه]]، مراڪش.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''Charles Defrémery''' ۽ '''Beniamino Raffaello Sanguinetti''' عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[Library of Congress]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] lh88dgmvqm4l3nqr8j9h35wygld0tpc 417364 417363 2026-10-05T20:47:48Z Intisar Ali 8681 417364 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''Journal of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا.<ref name="Haig1887"/> === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]] جو تاريخي قلعو؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو '''سيوستان''' (Siwistan) جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[سيوهڻ]] ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه.]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|300px|ٺٽي صوبي جو اٽڪل 1770ع جو تاريخي نقشو؛ [[لاهري بندر]] سنڌو درياهه جي ڊيلٽا ۾ سنڌ جي سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn e Alam Multan.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان [[دهلي]] ويندڙ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Coin - Gold - 1325-1351 CE - Muhammad bin Tughluq Reign - ACCN IM 300 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4274.JPG|thumb|کاٻو|300px|[[محمد بن تغلق]] جي حڪومت (1325–1351ع) جي دور جو سونو سڪو، انڊين ميوزيم، ڪولڪتا.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Sultanat von Delhi Tughluq-Dynastie.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي شروعاتي دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي توسيع، اٽڪل 1320–1330ع.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Sri Pada -Adam's Peak.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت ۽ ان تائين پهچڻ واري سفر جو تفصيلي احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ ڏنو آهي.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Hajrat Shahjalal Dargah, Sylhet, Bangladesh.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]]، [[بنگلاديش]]؛ ابن بطوطه بنگال جي سفر دوران شاهه جلال سان ملاقات جو احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ بيان ڪيو آهي.]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Pasai.jpg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ، اتر [[سوماترا]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Si 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جو تاريخچو ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' پڻ سندس سفرن جي تاريخچي ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾؛ ليون بينيٽ جي 1878ع واري خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa (cropped).jpg|thumb|کاٻو|300px|1375ع جي [[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ [[مالي سلطنت]] جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه اولهه آفريڪا جي سفر دوران مالي سلطنت ۾ منسا موسى جي جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque, Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]].]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''Encyclopaedia Iranica'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta travel map.svg|thumb|400px|ابن بطوطه سان منسوب سفرن جا رستا.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:Ibn Battuta's Rihla.jpg|thumb|''رحلة'' جي هڪ ڇپيل عربي نسخي جو ورق.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''Encyclopaedia Iranica'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد chronological record سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[Library of Congress]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:Ibn Battuta Tomb.jpg|thumb|ابن بطوطه سان منسوب قبر، [[طنجه]]، مراڪش.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''Charles Defrémery''' ۽ '''Beniamino Raffaello Sanguinetti''' عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[Library of Congress]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] do8x05z0paicf0pvzob7q97rwygaddb 417365 417364 2026-10-05T20:48:48Z Intisar Ali 8681 417365 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''Journal of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا.<ref name="Haig1887"/> === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]] جو تاريخي قلعو؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو '''سيوستان''' (Siwistan) جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[سيوهڻ]] ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه.]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|300px|ٺٽي صوبي جو اٽڪل 1770ع جو تاريخي نقشو؛ [[لاهري بندر]] سنڌو درياهه جي ڊيلٽا ۾ سنڌ جي سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn e Alam Multan.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان [[دهلي]] ويندڙ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Coin - Gold - 1325-1351 CE - Muhammad bin Tughluq Reign - ACCN IM 300 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4274.JPG|thumb|کاٻو|300px|[[محمد بن تغلق]] جي حڪومت (1325–1351ع) جي دور جو سونو سڪو، انڊين ميوزيم، ڪولڪتا.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Sultanat von Delhi Tughluq-Dynastie.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي شروعاتي دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي توسيع، اٽڪل 1320–1330ع.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Sri Pada -Adam's Peak.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت ۽ ان تائين پهچڻ واري سفر جو تفصيلي احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ ڏنو آهي.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Hajrat Shahjalal Dargah, Sylhet, Bangladesh.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]]، [[بنگلاديش]]؛ ابن بطوطه بنگال جي سفر دوران شاهه جلال سان ملاقات جو احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ بيان ڪيو آهي.]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Pasai.jpg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ، اتر [[سوماترا]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Si 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جو تاريخچو ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' پڻ سندس سفرن جي تاريخچي ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾؛ ليون بينيٽ جي 1878ع واري خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa (cropped).jpg|thumb|کاٻو|300px|1375ع جي [[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ [[مالي سلطنت]] جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه اولهه آفريڪا جي سفر دوران مالي سلطنت ۾ منسا موسى جي جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque in Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ [[مالي سلطنت]] جي سفر دوران ٽمبڪٽو پهتو.]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''Encyclopaedia Iranica'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta travel map.svg|thumb|400px|ابن بطوطه سان منسوب سفرن جا رستا.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:Ibn Battuta's Rihla.jpg|thumb|''رحلة'' جي هڪ ڇپيل عربي نسخي جو ورق.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''Encyclopaedia Iranica'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد chronological record سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[Library of Congress]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:Ibn Battuta Tomb.jpg|thumb|ابن بطوطه سان منسوب قبر، [[طنجه]]، مراڪش.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''Charles Defrémery''' ۽ '''Beniamino Raffaello Sanguinetti''' عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[Library of Congress]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] m3e2gs00bpuof59u1po32hfotne5k1d 417366 417365 2026-10-05T20:49:28Z Intisar Ali 8681 417366 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''Journal of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا.<ref name="Haig1887"/> === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]] جو تاريخي قلعو؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو '''سيوستان''' (Siwistan) جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[سيوهڻ]] ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه.]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|300px|ٺٽي صوبي جو اٽڪل 1770ع جو تاريخي نقشو؛ [[لاهري بندر]] سنڌو درياهه جي ڊيلٽا ۾ سنڌ جي سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn e Alam Multan.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان [[دهلي]] ويندڙ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Coin - Gold - 1325-1351 CE - Muhammad bin Tughluq Reign - ACCN IM 300 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4274.JPG|thumb|کاٻو|300px|[[محمد بن تغلق]] جي حڪومت (1325–1351ع) جي دور جو سونو سڪو، انڊين ميوزيم، ڪولڪتا.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Sultanat von Delhi Tughluq-Dynastie.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي شروعاتي دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي توسيع، اٽڪل 1320–1330ع.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Sri Pada -Adam's Peak.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت ۽ ان تائين پهچڻ واري سفر جو تفصيلي احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ ڏنو آهي.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Hajrat Shahjalal Dargah, Sylhet, Bangladesh.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]]، [[بنگلاديش]]؛ ابن بطوطه بنگال جي سفر دوران شاهه جلال سان ملاقات جو احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ بيان ڪيو آهي.]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Pasai.jpg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ، اتر [[سوماترا]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Si 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جو تاريخچو ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' پڻ سندس سفرن جي تاريخچي ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾؛ ليون بينيٽ جي 1878ع واري خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa (cropped).jpg|thumb|کاٻو|300px|1375ع جي [[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ [[مالي سلطنت]] جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه اولهه آفريڪا جي سفر دوران مالي سلطنت ۾ منسا موسى جي جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque in Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ [[مالي سلطنت]] جي سفر دوران ٽمبڪٽو پهتو.]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta travel map.svg|thumb|400px|ابن بطوطه سان منسوب سفرن جا رستا.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:Ibn Battuta's Rihla.jpg|thumb|''رحلة'' جي هڪ ڇپيل عربي نسخي جو ورق.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''Encyclopaedia Iranica'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد chronological record سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[Library of Congress]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:Ibn Battuta Tomb.jpg|thumb|ابن بطوطه سان منسوب قبر، [[طنجه]]، مراڪش.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''Charles Defrémery''' ۽ '''Beniamino Raffaello Sanguinetti''' عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[Library of Congress]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] m7s0ipbouw96e2xcojvbiu9ftupb8bg 417367 417366 2026-10-05T20:50:59Z Intisar Ali 8681 417367 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''Journal of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا.<ref name="Haig1887"/> === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]] جو تاريخي قلعو؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو '''سيوستان''' (Siwistan) جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[سيوهڻ]] ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه.]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|300px|ٺٽي صوبي جو اٽڪل 1770ع جو تاريخي نقشو؛ [[لاهري بندر]] سنڌو درياهه جي ڊيلٽا ۾ سنڌ جي سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn e Alam Multan.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان [[دهلي]] ويندڙ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Coin - Gold - 1325-1351 CE - Muhammad bin Tughluq Reign - ACCN IM 300 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4274.JPG|thumb|کاٻو|300px|[[محمد بن تغلق]] جي حڪومت (1325–1351ع) جي دور جو سونو سڪو، انڊين ميوزيم، ڪولڪتا.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Sultanat von Delhi Tughluq-Dynastie.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي شروعاتي دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي توسيع، اٽڪل 1320–1330ع.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Sri Pada -Adam's Peak.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت ۽ ان تائين پهچڻ واري سفر جو تفصيلي احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ ڏنو آهي.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Hajrat Shahjalal Dargah, Sylhet, Bangladesh.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]]، [[بنگلاديش]]؛ ابن بطوطه بنگال جي سفر دوران شاهه جلال سان ملاقات جو احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ بيان ڪيو آهي.]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Pasai.jpg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ، اتر [[سوماترا]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Si 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جو تاريخچو ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' پڻ سندس سفرن جي تاريخچي ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾؛ ليون بينيٽ جي 1878ع واري خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa (cropped).jpg|thumb|کاٻو|300px|1375ع جي [[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ [[مالي سلطنت]] جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه اولهه آفريڪا جي سفر دوران مالي سلطنت ۾ منسا موسى جي جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque in Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ [[مالي سلطنت]] جي سفر دوران ٽمبڪٽو پهتو.]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|400px|ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ بيان ڪيل سفرن جي اهم رستن جو نقشو.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:Ibn Battuta's Rihla.jpg|thumb|''رحلة'' جي هڪ ڇپيل عربي نسخي جو ورق.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''Encyclopaedia Iranica'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد chronological record سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[Library of Congress]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:Ibn Battuta Tomb.jpg|thumb|ابن بطوطه سان منسوب قبر، [[طنجه]]، مراڪش.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''Charles Defrémery''' ۽ '''Beniamino Raffaello Sanguinetti''' عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[Library of Congress]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] 7wrfx972zhhpfc75i5xv5qpc6t8ntbr 417368 417367 2026-10-05T20:51:46Z Intisar Ali 8681 417368 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''Journal of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا.<ref name="Haig1887"/> === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]] جو تاريخي قلعو؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو '''سيوستان''' (Siwistan) جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[سيوهڻ]] ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه.]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|300px|ٺٽي صوبي جو اٽڪل 1770ع جو تاريخي نقشو؛ [[لاهري بندر]] سنڌو درياهه جي ڊيلٽا ۾ سنڌ جي سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn e Alam Multan.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان [[دهلي]] ويندڙ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Coin - Gold - 1325-1351 CE - Muhammad bin Tughluq Reign - ACCN IM 300 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4274.JPG|thumb|کاٻو|300px|[[محمد بن تغلق]] جي حڪومت (1325–1351ع) جي دور جو سونو سڪو، انڊين ميوزيم، ڪولڪتا.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Sultanat von Delhi Tughluq-Dynastie.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي شروعاتي دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي توسيع، اٽڪل 1320–1330ع.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Sri Pada -Adam's Peak.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت ۽ ان تائين پهچڻ واري سفر جو تفصيلي احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ ڏنو آهي.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Hajrat Shahjalal Dargah, Sylhet, Bangladesh.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]]، [[بنگلاديش]]؛ ابن بطوطه بنگال جي سفر دوران شاهه جلال سان ملاقات جو احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ بيان ڪيو آهي.]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Pasai.jpg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ، اتر [[سوماترا]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Si 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جو تاريخچو ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' پڻ سندس سفرن جي تاريخچي ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾؛ ليون بينيٽ جي 1878ع واري خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa (cropped).jpg|thumb|کاٻو|300px|1375ع جي [[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ [[مالي سلطنت]] جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه اولهه آفريڪا جي سفر دوران مالي سلطنت ۾ منسا موسى جي جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque in Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ [[مالي سلطنت]] جي سفر دوران ٽمبڪٽو پهتو.]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|400px|ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ بيان ڪيل سفرن جي اهم رستن جو نقشو.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:MS Arabe 2291 تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار (cropped).jpg|thumb|ساڄو|300px|ابن بطوطه جي سفرنامي ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' (''رحلة'') جي هڪ تاريخي عربي مخطوطي جو شروعاتي ورق؛ هي نسخو فرانس جي قومي لائبريريءَ جي عربي مخطوطو نمبر 2291 جو حصو آهي.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''Encyclopaedia Iranica'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد chronological record سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[Library of Congress]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:Ibn Battuta Tomb.jpg|thumb|ابن بطوطه سان منسوب قبر، [[طنجه]]، مراڪش.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''Charles Defrémery''' ۽ '''Beniamino Raffaello Sanguinetti''' عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[Library of Congress]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] me8ijy2uqx4z4hutaiotu3e4gfvm0v8 417369 417368 2026-10-05T20:52:43Z Intisar Ali 8681 417369 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''Journal of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا.<ref name="Haig1887"/> === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]] جو تاريخي قلعو؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو '''سيوستان''' (Siwistan) جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[سيوهڻ]] ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه.]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|300px|ٺٽي صوبي جو اٽڪل 1770ع جو تاريخي نقشو؛ [[لاهري بندر]] سنڌو درياهه جي ڊيلٽا ۾ سنڌ جي سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn e Alam Multan.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان [[دهلي]] ويندڙ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Coin - Gold - 1325-1351 CE - Muhammad bin Tughluq Reign - ACCN IM 300 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4274.JPG|thumb|کاٻو|300px|[[محمد بن تغلق]] جي حڪومت (1325–1351ع) جي دور جو سونو سڪو، انڊين ميوزيم، ڪولڪتا.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Sultanat von Delhi Tughluq-Dynastie.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي شروعاتي دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي توسيع، اٽڪل 1320–1330ع.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Sri Pada -Adam's Peak.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت ۽ ان تائين پهچڻ واري سفر جو تفصيلي احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ ڏنو آهي.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Hajrat Shahjalal Dargah, Sylhet, Bangladesh.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]]، [[بنگلاديش]]؛ ابن بطوطه بنگال جي سفر دوران شاهه جلال سان ملاقات جو احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ بيان ڪيو آهي.]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Pasai.jpg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ، اتر [[سوماترا]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Si 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جو تاريخچو ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' پڻ سندس سفرن جي تاريخچي ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾؛ ليون بينيٽ جي 1878ع واري خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa (cropped).jpg|thumb|کاٻو|300px|1375ع جي [[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ [[مالي سلطنت]] جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه اولهه آفريڪا جي سفر دوران مالي سلطنت ۾ منسا موسى جي جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque in Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ [[مالي سلطنت]] جي سفر دوران ٽمبڪٽو پهتو.]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|400px|ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ بيان ڪيل سفرن جي اهم رستن جو نقشو.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:MS Arabe 2291 تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار (cropped).jpg|thumb|ساڄو|300px|ابن بطوطه جي سفرنامي ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' (''رحلة'') جي هڪ تاريخي عربي مخطوطي جو شروعاتي ورق؛ هي نسخو فرانس جي قومي لائبريريءَ جي عربي مخطوطو نمبر 2291 جو حصو آهي.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد تاريخن جو رڪارڊ سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[Library of Congress]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:Ibn Battuta Tomb.jpg|thumb|ابن بطوطه سان منسوب قبر، [[طنجه]]، مراڪش.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''Charles Defrémery''' ۽ '''Beniamino Raffaello Sanguinetti''' عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[Library of Congress]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] g9fiibgksn53282vv2r53gl2b3bzevf 417370 417369 2026-10-05T20:53:53Z Intisar Ali 8681 417370 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''Journal of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا.<ref name="Haig1887"/> === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]] جو تاريخي قلعو؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو '''سيوستان''' (Siwistan) جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[سيوهڻ]] ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه.]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|300px|ٺٽي صوبي جو اٽڪل 1770ع جو تاريخي نقشو؛ [[لاهري بندر]] سنڌو درياهه جي ڊيلٽا ۾ سنڌ جي سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn e Alam Multan.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان [[دهلي]] ويندڙ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Coin - Gold - 1325-1351 CE - Muhammad bin Tughluq Reign - ACCN IM 300 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4274.JPG|thumb|کاٻو|300px|[[محمد بن تغلق]] جي حڪومت (1325–1351ع) جي دور جو سونو سڪو، انڊين ميوزيم، ڪولڪتا.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Sultanat von Delhi Tughluq-Dynastie.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي شروعاتي دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي توسيع، اٽڪل 1320–1330ع.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Sri Pada -Adam's Peak.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت ۽ ان تائين پهچڻ واري سفر جو تفصيلي احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ ڏنو آهي.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Hajrat Shahjalal Dargah, Sylhet, Bangladesh.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]]، [[بنگلاديش]]؛ ابن بطوطه بنگال جي سفر دوران شاهه جلال سان ملاقات جو احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ بيان ڪيو آهي.]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Pasai.jpg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ، اتر [[سوماترا]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Si 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جو تاريخچو ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' پڻ سندس سفرن جي تاريخچي ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾؛ ليون بينيٽ جي 1878ع واري خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa (cropped).jpg|thumb|کاٻو|300px|1375ع جي [[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ [[مالي سلطنت]] جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه اولهه آفريڪا جي سفر دوران مالي سلطنت ۾ منسا موسى جي جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque in Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ [[مالي سلطنت]] جي سفر دوران ٽمبڪٽو پهتو.]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|400px|ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ بيان ڪيل سفرن جي اهم رستن جو نقشو.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:MS Arabe 2291 تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار (cropped).jpg|thumb|ساڄو|300px|ابن بطوطه جي سفرنامي ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' (''رحلة'') جي هڪ تاريخي عربي مخطوطي جو شروعاتي ورق؛ هي نسخو فرانس جي قومي لائبريريءَ جي عربي مخطوطو نمبر 2291 جو حصو آهي.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد تاريخن جو رڪارڊ سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[لائبريري آف ڪانگريس]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:Ibn Battuta Tomb.jpg|thumb|ابن بطوطه سان منسوب قبر، [[طنجه]]، مراڪش.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''Charles Defrémery''' ۽ '''Beniamino Raffaello Sanguinetti''' عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[Library of Congress]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] 8u9re55arfucqccw2x8uwxe7ll7esjt 417371 417370 2026-10-05T20:55:21Z Intisar Ali 8681 /* منسوب قبر */ 417371 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''Journal of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا.<ref name="Haig1887"/> === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]] جو تاريخي قلعو؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو '''سيوستان''' (Siwistan) جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[سيوهڻ]] ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه.]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|300px|ٺٽي صوبي جو اٽڪل 1770ع جو تاريخي نقشو؛ [[لاهري بندر]] سنڌو درياهه جي ڊيلٽا ۾ سنڌ جي سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn e Alam Multan.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان [[دهلي]] ويندڙ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Coin - Gold - 1325-1351 CE - Muhammad bin Tughluq Reign - ACCN IM 300 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4274.JPG|thumb|کاٻو|300px|[[محمد بن تغلق]] جي حڪومت (1325–1351ع) جي دور جو سونو سڪو، انڊين ميوزيم، ڪولڪتا.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Sultanat von Delhi Tughluq-Dynastie.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي شروعاتي دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي توسيع، اٽڪل 1320–1330ع.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Sri Pada -Adam's Peak.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت ۽ ان تائين پهچڻ واري سفر جو تفصيلي احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ ڏنو آهي.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Hajrat Shahjalal Dargah, Sylhet, Bangladesh.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]]، [[بنگلاديش]]؛ ابن بطوطه بنگال جي سفر دوران شاهه جلال سان ملاقات جو احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ بيان ڪيو آهي.]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Pasai.jpg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ، اتر [[سوماترا]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Si 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جو تاريخچو ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' پڻ سندس سفرن جي تاريخچي ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾؛ ليون بينيٽ جي 1878ع واري خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa (cropped).jpg|thumb|کاٻو|300px|1375ع جي [[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ [[مالي سلطنت]] جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه اولهه آفريڪا جي سفر دوران مالي سلطنت ۾ منسا موسى جي جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque in Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ [[مالي سلطنت]] جي سفر دوران ٽمبڪٽو پهتو.]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|400px|ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ بيان ڪيل سفرن جي اهم رستن جو نقشو.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:MS Arabe 2291 تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار (cropped).jpg|thumb|ساڄو|300px|ابن بطوطه جي سفرنامي ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' (''رحلة'') جي هڪ تاريخي عربي مخطوطي جو شروعاتي ورق؛ هي نسخو فرانس جي قومي لائبريريءَ جي عربي مخطوطو نمبر 2291 جو حصو آهي.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد تاريخن جو رڪارڊ سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[لائبريري آف ڪانگريس]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:TumbaIbnBatuta.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[طنجه]] ۾ ابن بطوطه جي قبر سان منسوب عمارت.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''Charles Defrémery''' ۽ '''Beniamino Raffaello Sanguinetti''' عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[Library of Congress]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] k9mhngtk6i1nhrrq4amp1gdq7gztmgq 417372 417371 2026-10-05T20:55:45Z Intisar Ali 8681 417372 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''Journal of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا.<ref name="Haig1887"/> === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]] جو تاريخي قلعو؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو '''سيوستان''' (Siwistan) جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[سيوهڻ]] ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه.]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|300px|ٺٽي صوبي جو اٽڪل 1770ع جو تاريخي نقشو؛ [[لاهري بندر]] سنڌو درياهه جي ڊيلٽا ۾ سنڌ جي سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn e Alam Multan.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان [[دهلي]] ويندڙ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Coin - Gold - 1325-1351 CE - Muhammad bin Tughluq Reign - ACCN IM 300 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4274.JPG|thumb|کاٻو|300px|[[محمد بن تغلق]] جي حڪومت (1325–1351ع) جي دور جو سونو سڪو، انڊين ميوزيم، ڪولڪتا.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Sultanat von Delhi Tughluq-Dynastie.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي شروعاتي دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي توسيع، اٽڪل 1320–1330ع.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Sri Pada -Adam's Peak.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت ۽ ان تائين پهچڻ واري سفر جو تفصيلي احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ ڏنو آهي.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Hajrat Shahjalal Dargah, Sylhet, Bangladesh.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]]، [[بنگلاديش]]؛ ابن بطوطه بنگال جي سفر دوران شاهه جلال سان ملاقات جو احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ بيان ڪيو آهي.]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Pasai.jpg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ، اتر [[سوماترا]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Si 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جو تاريخچو ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' پڻ سندس سفرن جي تاريخچي ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾؛ ليون بينيٽ جي 1878ع واري خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa (cropped).jpg|thumb|کاٻو|300px|1375ع جي [[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ [[مالي سلطنت]] جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه اولهه آفريڪا جي سفر دوران مالي سلطنت ۾ منسا موسى جي جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque in Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ [[مالي سلطنت]] جي سفر دوران ٽمبڪٽو پهتو.]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|400px|ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ بيان ڪيل سفرن جي اهم رستن جو نقشو.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:MS Arabe 2291 تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار (cropped).jpg|thumb|ساڄو|300px|ابن بطوطه جي سفرنامي ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' (''رحلة'') جي هڪ تاريخي عربي مخطوطي جو شروعاتي ورق؛ هي نسخو فرانس جي قومي لائبريريءَ جي عربي مخطوطو نمبر 2291 جو حصو آهي.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد تاريخن جو رڪارڊ سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[لائبريري آف ڪانگريس]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:TumbaIbnBatuta.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[طنجه]] ۾ ابن بطوطه جي قبر سان منسوب عمارت.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. [[File:Morocco Tangier IbnBattuta.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[طنجه]]، [[مراڪش]] ۾ ابن بطوطه سان منسوب مقبرو.]] == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''Charles Defrémery''' ۽ '''Beniamino Raffaello Sanguinetti''' عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[Library of Congress]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] 29no9bpyutpnbrt38p1oit5ld3he5uu 417373 417372 2026-10-05T20:57:16Z Intisar Ali 8681 417373 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''Journal of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا.<ref name="Haig1887"/> === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]] جو تاريخي قلعو؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو '''سيوستان''' (Siwistan) جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[سيوهڻ]] ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه.]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|300px|ٺٽي صوبي جو اٽڪل 1770ع جو تاريخي نقشو؛ [[لاهري بندر]] سنڌو درياهه جي ڊيلٽا ۾ سنڌ جي سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn e Alam Multan.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان [[دهلي]] ويندڙ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Coin - Gold - 1325-1351 CE - Muhammad bin Tughluq Reign - ACCN IM 300 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4274.JPG|thumb|کاٻو|300px|[[محمد بن تغلق]] جي حڪومت (1325–1351ع) جي دور جو سونو سڪو، انڊين ميوزيم، ڪولڪتا.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Sultanat von Delhi Tughluq-Dynastie.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي شروعاتي دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي توسيع، اٽڪل 1320–1330ع.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Sri Pada -Adam's Peak.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت ۽ ان تائين پهچڻ واري سفر جو تفصيلي احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ ڏنو آهي.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Hajrat Shahjalal Dargah, Sylhet, Bangladesh.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]]، [[بنگلاديش]]؛ ابن بطوطه بنگال جي سفر دوران شاهه جلال سان ملاقات جو احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ بيان ڪيو آهي.]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Pasai.jpg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ، اتر [[سوماترا]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Si 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جو تاريخچو ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' پڻ سندس سفرن جي تاريخچي ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾؛ ليون بينيٽ جي 1878ع واري خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa (cropped).jpg|thumb|کاٻو|300px|1375ع جي [[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ [[مالي سلطنت]] جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه اولهه آفريڪا جي سفر دوران مالي سلطنت ۾ منسا موسى جي جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque in Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ [[مالي سلطنت]] جي سفر دوران ٽمبڪٽو پهتو.]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|400px|ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ بيان ڪيل سفرن جي اهم رستن جو نقشو.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:MS Arabe 2291 تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار (cropped).jpg|thumb|ساڄو|300px|ابن بطوطه جي سفرنامي ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' (''رحلة'') جي هڪ تاريخي عربي مخطوطي جو شروعاتي ورق؛ هي نسخو فرانس جي قومي لائبريريءَ جي عربي مخطوطو نمبر 2291 جو حصو آهي.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد تاريخن جو رڪارڊ سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[لائبريري آف ڪانگريس]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:TumbaIbnBatuta.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[طنجه]] ۾ ابن بطوطه جي قبر سان منسوب عمارت.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. [[File:Morocco Tangier IbnBattuta.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[طنجه]]، [[مراڪش]] ۾ ابن بطوطه سان منسوب مقبرو.]] == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''[[شارل ديفريمري]]''' (Charles Defrémery) ۽ '''[[بنيامينو رافائيلو سانگينيتي]]''' (Beniamino Raffaello Sanguinetti) عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[Library of Congress]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] gog87icrlfagsm3pwx5m6wbd52se8gk 417374 417373 2026-10-05T20:58:15Z Intisar Ali 8681 417374 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''Journal of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا.<ref name="Haig1887"/> === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]] جو تاريخي قلعو؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو '''سيوستان''' (Siwistan) جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[سيوهڻ]] ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه.]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|300px|ٺٽي صوبي جو اٽڪل 1770ع جو تاريخي نقشو؛ [[لاهري بندر]] سنڌو درياهه جي ڊيلٽا ۾ سنڌ جي سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn e Alam Multan.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان [[دهلي]] ويندڙ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Coin - Gold - 1325-1351 CE - Muhammad bin Tughluq Reign - ACCN IM 300 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4274.JPG|thumb|کاٻو|300px|[[محمد بن تغلق]] جي حڪومت (1325–1351ع) جي دور جو سونو سڪو، انڊين ميوزيم، ڪولڪتا.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Sultanat von Delhi Tughluq-Dynastie.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي شروعاتي دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي توسيع، اٽڪل 1320–1330ع.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Sri Pada -Adam's Peak.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت ۽ ان تائين پهچڻ واري سفر جو تفصيلي احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ ڏنو آهي.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Hajrat Shahjalal Dargah, Sylhet, Bangladesh.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]]، [[بنگلاديش]]؛ ابن بطوطه بنگال جي سفر دوران شاهه جلال سان ملاقات جو احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ بيان ڪيو آهي.]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Pasai.jpg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ، اتر [[سوماترا]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Si 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جو تاريخچو ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' پڻ سندس سفرن جي تاريخچي ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾؛ ليون بينيٽ جي 1878ع واري خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa (cropped).jpg|thumb|کاٻو|300px|1375ع جي [[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ [[مالي سلطنت]] جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه اولهه آفريڪا جي سفر دوران مالي سلطنت ۾ منسا موسى جي جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque in Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ [[مالي سلطنت]] جي سفر دوران ٽمبڪٽو پهتو.]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|400px|ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ بيان ڪيل سفرن جي اهم رستن جو نقشو.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:MS Arabe 2291 تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار (cropped).jpg|thumb|ساڄو|300px|ابن بطوطه جي سفرنامي ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' (''رحلة'') جي هڪ تاريخي عربي مخطوطي جو شروعاتي ورق؛ هي نسخو فرانس جي قومي لائبريريءَ جي عربي مخطوطو نمبر 2291 جو حصو آهي.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد تاريخن جو رڪارڊ سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[لائبريري آف ڪانگريس]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:TumbaIbnBatuta.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[طنجه]] ۾ ابن بطوطه جي قبر سان منسوب عمارت.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. [[File:Morocco Tangier IbnBattuta.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[طنجه]]، [[مراڪش]] ۾ ابن بطوطه سان منسوب مقبرو.]] == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''[[شارل ديفريمري]]''' (Charles Defrémery) ۽ '''[[بنيامينو رافائيلو سانگينيتي]]''' (Beniamino Raffaello Sanguinetti) عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[لائبريري آف ڪانگريس ]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] 752ltxaxjuilwhh9zls2tcilgh4cyyb 417375 417374 2026-10-05T21:11:47Z Intisar Ali 8681 417375 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''جرنل آف دي رايل ايشياٽڪ سوسائٽي'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |year=1887 |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا.<ref name="Haig1887"/> === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]] جو تاريخي قلعو؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو '''سيوستان''' (Siwistan) جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[سيوهڻ]] ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه.]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|300px|ٺٽي صوبي جو اٽڪل 1770ع جو تاريخي نقشو؛ [[لاهري بندر]] سنڌو درياهه جي ڊيلٽا ۾ سنڌ جي سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn e Alam Multan.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان [[دهلي]] ويندڙ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Coin - Gold - 1325-1351 CE - Muhammad bin Tughluq Reign - ACCN IM 300 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4274.JPG|thumb|کاٻو|300px|[[محمد بن تغلق]] جي حڪومت (1325–1351ع) جي دور جو سونو سڪو، انڊين ميوزيم، ڪولڪتا.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Sultanat von Delhi Tughluq-Dynastie.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي شروعاتي دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي توسيع، اٽڪل 1320–1330ع.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Sri Pada -Adam's Peak.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت ۽ ان تائين پهچڻ واري سفر جو تفصيلي احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ ڏنو آهي.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Hajrat Shahjalal Dargah, Sylhet, Bangladesh.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]]، [[بنگلاديش]]؛ ابن بطوطه بنگال جي سفر دوران شاهه جلال سان ملاقات جو احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ بيان ڪيو آهي.]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Pasai.jpg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ، اتر [[سوماترا]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Si 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جو تاريخچو ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' پڻ سندس سفرن جي تاريخچي ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾؛ ليون بينيٽ جي 1878ع واري خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa (cropped).jpg|thumb|کاٻو|300px|1375ع جي [[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ [[مالي سلطنت]] جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه اولهه آفريڪا جي سفر دوران مالي سلطنت ۾ منسا موسى جي جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque in Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ [[مالي سلطنت]] جي سفر دوران ٽمبڪٽو پهتو.]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|400px|ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ بيان ڪيل سفرن جي اهم رستن جو نقشو.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:MS Arabe 2291 تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار (cropped).jpg|thumb|ساڄو|300px|ابن بطوطه جي سفرنامي ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' (''رحلة'') جي هڪ تاريخي عربي مخطوطي جو شروعاتي ورق؛ هي نسخو فرانس جي قومي لائبريريءَ جي عربي مخطوطو نمبر 2291 جو حصو آهي.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد تاريخن جو رڪارڊ سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[لائبريري آف ڪانگريس]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:TumbaIbnBatuta.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[طنجه]] ۾ ابن بطوطه جي قبر سان منسوب عمارت.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. [[File:Morocco Tangier IbnBattuta.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[طنجه]]، [[مراڪش]] ۾ ابن بطوطه سان منسوب مقبرو.]] == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''[[شارل ديفريمري]]''' (Charles Defrémery) ۽ '''[[بنيامينو رافائيلو سانگينيتي]]''' (Beniamino Raffaello Sanguinetti) عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[لائبريري آف ڪانگريس ]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] mzci3opklje5rpniz0cbt7cowoq4arz 417376 417375 2026-10-05T21:14:53Z Intisar Ali 8681 417376 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''جرنل آف دي رايل ايشياٽڪ سوسائٽي'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |year=1887 |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا<ref name="Haig1887"/>. === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]] جو تاريخي قلعو؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو '''سيوستان''' (Siwistan) جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[سيوهڻ]] ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه.]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|300px|ٺٽي صوبي جو اٽڪل 1770ع جو تاريخي نقشو؛ [[لاهري بندر]] سنڌو درياهه جي ڊيلٽا ۾ سنڌ جي سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn e Alam Multan.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان [[دهلي]] ويندڙ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Coin - Gold - 1325-1351 CE - Muhammad bin Tughluq Reign - ACCN IM 300 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4274.JPG|thumb|کاٻو|300px|[[محمد بن تغلق]] جي حڪومت (1325–1351ع) جي دور جو سونو سڪو، انڊين ميوزيم، ڪولڪتا.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Sultanat von Delhi Tughluq-Dynastie.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي شروعاتي دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي توسيع، اٽڪل 1320–1330ع.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Sri Pada -Adam's Peak.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت ۽ ان تائين پهچڻ واري سفر جو تفصيلي احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ ڏنو آهي.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Hajrat Shahjalal Dargah, Sylhet, Bangladesh.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]]، [[بنگلاديش]]؛ ابن بطوطه بنگال جي سفر دوران شاهه جلال سان ملاقات جو احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ بيان ڪيو آهي.]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Pasai.jpg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ، اتر [[سوماترا]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Si 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جو تاريخچو ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' پڻ سندس سفرن جي تاريخچي ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾؛ ليون بينيٽ جي 1878ع واري خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa (cropped).jpg|thumb|کاٻو|300px|1375ع جي [[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ [[مالي سلطنت]] جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه اولهه آفريڪا جي سفر دوران مالي سلطنت ۾ منسا موسى جي جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque in Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ [[مالي سلطنت]] جي سفر دوران ٽمبڪٽو پهتو.]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|400px|ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ بيان ڪيل سفرن جي اهم رستن جو نقشو.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:MS Arabe 2291 تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار (cropped).jpg|thumb|ساڄو|300px|ابن بطوطه جي سفرنامي ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' (''رحلة'') جي هڪ تاريخي عربي مخطوطي جو شروعاتي ورق؛ هي نسخو فرانس جي قومي لائبريريءَ جي عربي مخطوطو نمبر 2291 جو حصو آهي.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد تاريخن جو رڪارڊ سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[لائبريري آف ڪانگريس]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:TumbaIbnBatuta.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[طنجه]] ۾ ابن بطوطه جي قبر سان منسوب عمارت.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. [[File:Morocco Tangier IbnBattuta.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[طنجه]]، [[مراڪش]] ۾ ابن بطوطه سان منسوب مقبرو.]] == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''[[شارل ديفريمري]]''' (Charles Defrémery) ۽ '''[[بنيامينو رافائيلو سانگينيتي]]''' (Beniamino Raffaello Sanguinetti) عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[لائبريري آف ڪانگريس ]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] 9qefu3b94bon0joha0dw96jq90h8z8z 417377 417376 2026-10-05T21:17:28Z Intisar Ali 8681 /* */ 417377 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|14هين صديءَ جو مراڪشي سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار}} {{Infobox person | name = ابن بطوطه | native_name = محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي | native_name_lang = ar | image = Ibn Battuta, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | caption = ابن بطوطه جي هڪ خيالي تصوير | birth_name = محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي | birth_date = 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع | birth_place = [[طنجه]]، [[مرينيد سلطنت]]، [[مراڪش]] | death_date = 770هه / 1368–1369ع | death_place = [[مراڪش]] | resting_place = ابن بطوطه سان منسوب مقبرو، [[طنجه]] | nationality = مراڪشي | occupation = سياح، قاضي، عالم | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | jurisprudence = [[مالڪي فقھ]] | known_for = وچئين دور جا وسيع سفر؛ ''[[رحلة ابن بطوطه]]'' | notable_works = ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' }} '''ابن بطوطه''': '''Ibn e Battuta''' (عربي: '''أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي'''؛ 17 رجب 703هه / 25 فيبروري 1304ع – 770هه / 1368–1369ع) [[مراڪش]] جو مسلمان سياح، قاضي ۽ سفرناما نگار هو، جيڪو وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو [[بربر]] نسل جي [[لواته]] قبيلي سان واسطو رکندو هو ۽ سندس خاندان [[مالڪي فقھ]] ۽ قضا سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> ابن بطوطه 725هه/1325ع ۾ لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] مان [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج]] لاءِ روانو ٿيو، پر اهو مذهبي سفر اڳتي هلي لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا جاري رهندڙ سفرن جي سلسلي ۾ تبديل ٿي ويو. سندس بيانن موجب هن اتر ۽ اولهه آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، فارس، اناطوليا، ڪاري سمنڊ، وچ ايشيا، [[سنڌ]]، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سفر ڪيا؛ وطن موٽڻ کان پوءِ وري اندلس ۽ مالي سلطنت ڏانهن پڻ ويو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666193/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|center|800px|ابن بطوطه سان منسوب ڊگهن سفرن جا مکيه رستا.<ref>{{cite web |title=File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png |website=Wikimedia Commons |date=12 May 2019 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibn_Battuta_journeys_routes-ar.png |access-date=6 October 2026 }}</ref>]] سندس سفرن جو احوال بعد ۾ مريني سلطان [[ابو عنان فارس]] جي حڪم سان اندلسي عالم [[ابن جزي]] مرتب ڪيو. ڪتاب جو نالو '''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''' آهي، پر اهو عام طرح '''رحلة ابن بطوطه''' يا رڳو '''الرحلة''' جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پاڻ سفرنامو قلمبند نه ڪيو؛ هن پنهنجا مشاهدا ۽ يادگيريون ابن جزي کي ٻڌايون، جنهن انهن کي ادبي صورت ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="Iranica"/> سندس ''رحلة'' ۾ رڳو رستن ۽ شهرن جا بيان ناهن، پر چوڏهين صديءَ جي حڪمرانن، درٻارن، واپار، بندرگاهن، مذهبي ادارن، صوفين، عالمن، رسمن، خوراڪ، پوشاڪ، عورتن، غلامي، مواصلات ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت پڻ گهڻو مواد ملي ٿو. ان ڪري سندس سفرنامو وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان سان ڳنڍيل آفريڪي ۽ ايشيائي سماجن جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به جديد محقق سندس سمورن سفرن ۽ تاريخن کي هڪجهڙو معتبر نٿا سمجهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، لقب ۽ نسب == ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ پنهنجو نالو '''ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم اللواتي الطنجي''' ڄاڻائي ٿو. سندس نالي ۾ ''اللواتي'' نسبت اتر آفريڪا جي بربر قبيلي [[لواته]] ڏانهن ۽ ''الطنجي'' نسبت سندس اباڻي شهر [[طنجه]] ڏانهن آهي. هو عام طور '''ابن بطوطه''' جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪجهه وچئين دور جي ذريعن ۾ کيس '''شمس الدين''' جو لقب پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="Movahed">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=17–18 |language=fa |isbn=964-5625-18-1 }}</ref> [[لسان الدين ابن الخطيب]] سندس نسب کي وڌيڪ ڊگهي صورت ۾ ''محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهيم بن عبدالرحمن بن يوسف'' تائين بيان ڪيو آهي.<ref name="Movahed"/> لفظ ''بطوطه'' جي اصل ۽ اشتقاق بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. عربي ۽ ٻين ٻولين جي ماخذن ۾ نالي جي اچار ۽ رومن صورتن ۾ به اختلاف ملي ٿو، پر جديد علمي ادب ۾ ''Ibn Baṭṭūṭa'' عام صورت آهي. == خاندان ۽ تعليم == ابن بطوطه اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو جنهن جا فرد فقھ ۽ قضا سان لاڳاپيل هئا. اتر آفريڪا ۾ ان دور ۾ [[مالڪي فقھ]] غالب هئي، ۽ ابن بطوطه پڻ انهيءَ فقهي روايت ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس بعد واري زندگيءَ ۾ دهلي ۽ مالديپ ۾ قاضي مقرر ٿيڻ سندس فقهي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="Iranica"/> سندس ننڍپڻ ۽ باقاعده تعليم بابت تفصيل تمام گهٽ آهن. سندس زندگيءَ بابت بنيادي معلومات گهڻو ڪري سندس پنهنجي ''رحلة'' ۽ ان کان پوءِ لسان الدين ابن الخطيب، [[ابن خلدون]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙن مؤرخن جي مختصر ذڪرن مان ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> == پيدائش == ابن بطوطه پنهنجي ڄمڻ جي تاريخ '''17 رجب 703هه''' ڄاڻائي آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' ان کي '''25 فيبروري 1304ع''' سان برابر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> جديد ذريعن ۾ گريگورين تاريخ بابت 24 ۽ 25 فيبروري ٻنهي صورتن جو استعمال ملي ٿو؛ تنهنڪري هجري تاريخ وڌيڪ يقيني بنياد آهي. == سفرن جو تاريخي پسمنظر == ابن بطوطه جي زندگي چوڏهين صديءَ جي ان دور سان لاڳاپيل هئي جڏهن اتر آفريڪا کان هندستان ۽ چين تائين واپار، حج، علمي سفر ۽ صوفي نيٽ ورڪ مختلف مسلمان علائقن کي هڪٻئي سان ڳنڍي رهيا هئا. اسلامي فقھ جي تعليم رکندڙ ماڻهو ڪيترن علائقن ۾ عالمن، قاضين، مدرسن ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ وسيلي سفر ڪري سگهندا هئا. ابن بطوطه پڻ اهڙن ئي مذهبي، علمي ۽ درٻاري نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو. هن جي سفرن جو وڏو حصو خشڪيءَ جي قافلن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري رستن سان ٿيو. اوڀر آفريڪا، فارس، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ هلندڙ سامونڊي واپار سندس سفرنامي ۾ بار بار ظاهر ٿئي ٿو. == سفر == === پهريون حج ۽ اتر آفريڪا === ابن بطوطه '''2 رجب 725هه / جون 1325ع''' ۾ طنجه ڇڏي مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سندس اصل مقصد حج ۽ [[مسجد نبوي]] جي زيارت هو، پر پوءِ سفر سندس زندگيءَ جو بنيادي مشغلو بڻجي ويو. هو اتر آفريڪا جي ساحلي رستي سان [[تلمسان]]، مليانه، [[الجزائر]]، بجايه، قسنطينه، [[تونس]]، سوسه، صفاقس ۽ [[طرابلس]] مان گذريو. سفر جي شروعات ۾ هو گهڻو ڪري قافلن سان گڏ هلندو هو، ڇاڪاڻ تہ اڪيلو سفر خطري کان خالي نه هو. تونس ۾ هن ڪجهه وقت گذاريو ۽ عالمن سان تعلق قائم ڪيو. پوءِ حج جي قافلي سان گڏ اوڀر طرف روانو ٿيو. === مصر === ابن بطوطه [[اسڪندريه]] پهتو، جتي هن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقات ڪئي. سندس بيان موجب شيخ برهان الدين الاعرج کيس اڳڪٿيءَ جي انداز ۾ چيو ته هو هندستان، سنڌ ۽ چين تائين ويندو ۽ اتي سندس ڪجهه روحاني ڀائرن سان ملندو. ابن بطوطه بعد ۾ هن واقعي کي پنهنجي وڌيڪ ڏورانهن سفرن جي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name="Movahed40">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=40–41 |language=fa }}</ref> اسڪندريه کان هو [[قاهره]] ويو. هن نيل، شهر جي مذهبي ادارن، خانقاهن ۽ شهري زندگيءَ جو بيان ڏنو. پهرين هن ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه عيذاب کان حجاز وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مقامي سياسي ۽ فوجي افراتفري سبب اهو رستو بند ٿي ويو. تنهنڪري هو وري قاهره موٽي آيو ۽ شام واري رستي سان حج ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. === فلسطين ۽ شام === مصر کان ابن بطوطه [[غزه]]، الخليل، [[بيت المقدس]]، صور، صيدا، طرابلس، لاذقيه، انطاڪيه، حلب، بعلبڪ ۽ آخرڪار [[دمشق]] پهتو. [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾ پنهنجي رهنما سان؛ ليون بينيٽ جي بعد واري خيالي تصوير.]] دمشق ۾ هن [[اموي مسجد]]، مدرسن، خانقاهن ۽ عالمن بابت تفصيلي احوال ڏنو. سندس فلسطين ۽ شام بابت ڪجهه بيانن جي اصليت تي جديد تحقيق سوال اٿاريا آهن. Amikam Elad جي تقابلي مطالعي مطابق فلسطين بابت ''رحلة'' جا ڪي حصا اڳئين سياح محمد بن محمد العبدي جي تحريرن تان ورتل يا انهن سان ويجها آهن.<ref name="Elad">{{cite journal |last=Elad |first=Amikam |title=The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original? |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=119 |issue=2 |year=1987 |pages=256–272 |doi=10.1017/S0035869X00140651 }}</ref> === مڪو ۽ حج === شام کان هو حج جي قافلي سان [[مدينو]] ۽ پوءِ [[مڪو]] پهتو. مڪي ۾ رهائش ۽ بار بار حج سندس سفرن جي اهم خصوصيت هئي. هو مختلف سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا مڪي موٽيو ۽ مجموعي طور ڪيترائي سال اتي گذاريائين. مڪي ۾ هن مختلف ملڪن کان آيل عالمن، صوفين ۽ حاجين سان تعلق قائم ڪيو. اهڙن رابطن سندس بعد وارن سفرن لاءِ سماجي ۽ علمي نيٽ ورڪ پيدا ڪيا. === عراق ۽ فارس === حج کان پوءِ ابن بطوطه عراق ۽ فارس ڏانهن روانو ٿيو. هن [[نجف]] ۾ علي بن ابي طالب سان منسوب روضي جي زيارت ڪئي، پوءِ [[بصرو]]، واسط ۽ ٻين شهرن ڏانهن ويو. فارس ۾ هن شوشتر، [[اصفهان]] ۽ [[شيراز]] جو سفر ڪيو. شيراز ۾ هن شهر جي باغن، بازارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪيو ۽ [[سعدي شيرازي]] جي مزار پڻ ڏٺي. ان وقت سعديءَ جي وفات کي چند ڏهاڪا گذريا هئا. هو پوءِ ڪازرون، حله ۽ [[ڪربلا]] مان ٿيندو [[بغداد]] پهتو. ان وقت عراق ۽ فارس جا وڏا حصا [[ايلخاني سلطنت]] هيٺ هئا. ابن بطوطه ايلخاني حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] جي شاهي لشڪر سان پڻ ڪجهه وقت سفر ڪيو ۽ [[تبريز]] پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه پنهنجي ڊگهي سفرن دوران ايران جي علائقن مان چار مختلف موقعن تي گذريو. ان سان گڏ Iranica خبردار ڪري ٿي تہ سندس ڪجهه رستن جون تاريخون ۽ جغرافيائي ترتيب پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن؛ تنهنڪري سندس هر بيان کي لفظي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/> === عربستان، يمن ۽ اوڀر آفريڪا === مڪي ۾ وڌيڪ رهڻ کان پوءِ ابن بطوطه ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو. هن [[جدو]]، سواڪن، يمن ۽ [[عدن]] جو سفر ڪيو ۽ اتان سامونڊي رستي سان اوڀر آفريڪا جي بندرگاهن ڏانهن ويو. هن [[زيلع]]، [[موغاديشو]]، ممباسا ۽ [[ڪلوا ڪيسيواني]] جو ذڪر ڪيو. ڪلوا ان وقت هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو. UNESCO مطابق ڪلوا 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي خوشحاليءَ جي اوج تي هو ۽ سون، چاندي، موتين، خوشبوئن، عربي ۽ فارسي ٿانون ۽ چيني پورسلين جي واپار سان ڳنڍيل هو. ابن بطوطه 1331–1332ع ڌاري هتي پهتو ۽ ڪلوا کي دنيا جي خوبصورت شهرن مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="UNESCOKilwa">{{cite web |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/144/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اوڀر آفريڪا بابت ابن بطوطه جا بيان خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ان دور جي سواحلي شهرن بابت همعصر لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="Iranica"/> === عمان ۽ هرمز === اوڀر آفريڪا کان واپسيءَ تي ابن بطوطه ڏکڻ عربستان، ظفار ۽ [[عمان]] ويو. پوءِ هو [[هرمز]] پهتو، جيڪو فارس ۽ هندستان وچ ۾ سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو. هرمز ۾ هن سلطان قطب الدين تهمتن سان ملاقات جو بيان ڏنو. Iranica موجب 732هه/1332ع واري هن سفر ۾ هو هرمز کان فارس جي مکيه زمين ڏانهن ويو ۽ لار، خنج ۽ ٻين علائقن مان گذريو.<ref name="Iranica"/> === اناطوليا === ان کان پوءِ ابن بطوطه مصر ۽ شام مان ٿيندو [[اناطوليا]] پهتو. ان وقت علائقو ڪيترن ترڪ بيگن جي رياستن ۾ ورهايل هو. هن انطاليه، قونيه ۽ ٻين شهرن جو سفر ڪيو. [[قونيه]] ۾ هن [[جلال الدين رومي]] جي مزار جو ذڪر ڪيو. هن اناطوليا ۾ '''اخي''' جماعتن ۽ سندن مسافرن جي مهمان نوازيءَ بابت پڻ لکيو، جيڪو سندس سفرنامي جي سماجي تاريخ واري اهم مواد مان آهي. هو بروسه ۾ عثماني حڪمران [[اورخان غازي]] سان پڻ مليو. اهو عثماني رياست جي شروعاتي دور بابت سندس سفرنامي کي هڪ دلچسپ همعصر خارجي ماخذ بڻائي ٿو. === ڪاري سمنڊ ۽ سونهري لشڪر === ابن بطوطه سينوپ کان ٻيڙيءَ وسيلي ڪارو سمنڊ پار ڪري ڪريميا پهتو. هن ڪفا ۽ سوداق جهڙن واپاري شهرن جو دورو ڪيو ۽ پوءِ [[سونهري لشڪر]] جي حڪمران [[اوزبڪ خان]] جي علائقن ۾ سفر ڪيو. هن اوزبڪ خان جي درٻار ۽ خانہ بدوش شاهي ڪئمپ جو تفصيلي بيان ڏنو. سندس دعويٰ موجب هو اوزبڪ خان جي زال بيلون/بيالون خاتون جي قافلي سان [[قسطنطنيه]] پڻ ويو. سندس ڪاري سمنڊ ۽ وولگا واري سفر جي ڪجهه حصن، خاص ڪري [[بلغار]] تائين پهچڻ جي دعويٰ، تي محققن اعتراض ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ اهو بحث جاري رهيو آهي تہ بيان ڪيل سڀ رستا حقيقت ۾ هن پاڻ طئي ڪيا يا ڪجهه معلومات ٻين مسافرن ۽ ذريعن مان ورتائين.<ref name="Iranica"/> === خوارزم، ماوراءالنهر ۽ خراسان === سونهري لشڪر جي علائقن کان ابن بطوطه [[خوارزم]]، بخارا، نخشب ۽ [[سمرقند]] ڏانهن ويو. هن چغتائي خان ترماشيرين سان ملاقات جو احوال ڏنو. سمرقند کان پوءِ هن بلخ، هرات، جام، طوس، مشهد، سرخس، نيشاپور، بسطام ۽ ٻين خراساني ماڳن جو ذڪر ڪيو. پوءِ هو افغانستان جي علائقن مان ٿيندو هندستان ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Iranica"/> [[File:Battuta-1325-1326-paths.svg|thumb|center|800px|ابن بطوطه جي سفرن جي شروعاتي مرحلي جو نقشو، جنهن ۾ اتر آفريڪا، عراق، فارس، عربستان، صوماليا ۽ سواحلي ساحل جا رستا ڏيکاريل آهن.]] === افغانستان کان سنڌ ڏانهن === ابن بطوطه بلخ کان قندوز، بغلان، پنجشير، پروان ۽ [[ڪابل]] جي علائقن مان گذري [[غزني]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ ان سفر جي ترتيب بابت ڪجهه تاريخي ۽ جغرافيائي مشڪلاتون آهن، پر آخرڪار هو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي طرف پهتو.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ابن بطوطه '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> اهو واقعو سندس سفر جو هڪ اهم موڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان سان سندس [[سنڌ]] ۽ پوءِ [[دهلي سلطنت]] واري ڊگهي مرحلي جي شروعات ٿي. == سنڌ == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|350px|ابن بطوطه جي سفرن جو نقشو؛ 734هه/1333ع ۾ هو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] ابن بطوطه جي سفرنامي جو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل حصو چوڏهين صديءَ جي سنڌ جي تاريخي جاگرافي، سياسي حالتن، واپار، درياهي آمدرفت ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ اهم بيان آهي. سنڌ بابت سندس احوال تي پوءِ ڪيترن محققن ڪم ڪيو. برطانوي محقق ايم. آر. هيگ (M. R. Haig) سندس سنڌ واري سفر جو متن انگريزي ترجمي ۽ تاريخي-جاگرافيائي تشريح سان 1887ع ۾ ''جرنل آف دي رايل ايشياٽڪ سوسائٽي'' ۾ شايع ڪيو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |year=1887 |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-xiiiibnu-batuta-in-sindh/C88AFF4FE1B18D34BDEB9003543F3307 |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي عالم [[سيد حسام الدين راشدي]] پڻ ابن بطوطه کي سنڌ بابت معلومات مهيا ڪندڙ مشهور سياحن ۾ شمار ڪيو آهي. راشديءَ مطابق سندس سفرنامو ''عجائب الاسفار'' جي نالي سان پڻ مشهور رهيو ۽ مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو؛ سنڌ بابت سندس احوال خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سنڌ جي جاگرافي، شهرن ۽ ان وقت جي حالتن جا مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> === سنڌ ۾ اچڻ === [[File:Indus River basin map.svg|thumb|ساڄو|300px|[[سنڌو درياهه]] جو حوض؛ ابن بطوطه افغانستان کان هيٺ لهي سنڌو پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو.]] وچ ايشيا، خراسان ۽ افغانستان جو سفر ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه هندستان وڃڻ لاءِ سنڌ ڏانهن رخ ڪيو. هو [[بلخ]]، قندوز، بغلان، پنجشير، پروان، ڪابل ۽ غزني وارن علائقن مان ٿيندو سنڌو درياهه تائين پهتو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |date=15 December 1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق هن '''1 محرم 734هه / 12 سيپٽمبر 1333ع''' تي سنڌو درياهه پار ڪيو.<ref name="Iranica"/> سنڌ ۾ سندس اچڻ ان ڊگهي سفر جو آغاز هو، جنهن کيس اڳتي [[ملتان]] ۽ پوءِ [[دهلي]] پهچايو، جتي هو سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار سان وابسته ٿيو. ابن بطوطه جي وقت سنڌ جو وڏو حصو سياسي طور [[دهلي سلطنت]] جي اثر هيٺ هو، پر مقامي اميرن ۽ قبيلائي قوتن جو اثر پڻ نمايان هو. سندس سفرنامي ۾ اهڙن واقعن جا بيان ملن ٿا جيڪي مرڪزي حڪومت ۽ مقامي سياسي قوتن جي وچ ۾ لاڳاپن تي روشني وجهن ٿا<ref name="Haig1887"/>. === سنڌو درياهه ۽ سفر === ابن بطوطه سنڌو درياهه کي سنڌ جي آمدرفت ۽ آبادين جي بنيادي محور طور ڏٺو. سندس سنڌ واري سفر جو هڪ وڏو حصو درياهي رستن سان لاڳاپيل آهي. هيگ جي تحقيق موجب سفرنامي ۾ ''بحر'' جو لفظ ڪڏهن سمنڊ ۽ ڪڏهن سنڌو جهڙي وڏي درياهه لاءِ استعمال ٿيل آهي، جنهن سبب ڪجهه هنڌن جي تشريح ۾ بعد جي مترجمن کي ڏکيائي پيش آئي.<ref name="Haig1887"/> سنڌو رڳو جاگرافيائي رڪاوٽ نه، پر واپار ۽ مواصلات جو وڏو رستو پڻ هو. درياهه سان ڳنڍيل شهرن ۽ بندرگاهن وسيلي سنڌ جا لاڳاپا اتر هندستان، مڪران، فارس، عربستان ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان قائم هئا. === جناني === سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه جنهن آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿو، ان جو نالو مختلف ڇاپن ۽ ترجمن ۾ '''جناني''' يا ان سان ملندڙ صورتن ۾ نقل ٿيو آهي. ان ماڳ جي قطعي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف رهيو آهي، تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده شهر سان بنا احتياط جي سڃاڻڻ مناسب ناهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سما، سومرا ۽ ٻين سياسي-قبيلائي گروهن جو اثر موجود هو. هيگ ابن بطوطه جي بيان کي [[چچ نامو]] ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي سنڌ ۾ سما قبيلن جي جاگرافيائي حدن تي پڻ بحث ڪيو آهي<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ === [[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|300px|[[سيوهڻ]] جو تاريخي قلعو؛ ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ شهر جو نالو '''سيوستان''' (Siwistan) جي صورت ۾ ملي ٿو.]] ابن بطوطه سنڌ جي مشهور شهر '''سيوستان''' پهتو، جيڪو موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هيگ جي وضاحت مطابق سفرنامي ۾ نالو ''Sīwasitān'' يا ''Sīwistān'' جي قريب صورت ۾ لکيل آهي، جڏهن تہ جديد سنڌي اچار '''سيوهڻ''' آهي.<ref name="Haig1887"/> سيوهڻ ان وقت سنڌو درياهه سان ڳنڍيل هڪ اهم قلعيدار شهر هو. شهر جي ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] ۽ اڙل واهه/درياهه جو آبي نظام سنڌو سان ڳنڍيل هو. هيگ پنهنجي جاگرافيائي تشريح ۾ اڙل کي منڇر مان نڪري سيوهڻ ڀرسان وهندڙ ۽ وري سنڌوءَ ۾ ملندڙ وهڪري طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه سيوهڻ جي سخت گرميءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. سندس سنڌ وارو سفر سال جي اهڙي موسم سان لاڳاپيل هو، جڏهن سنڌ جي هيٺاهين علائقن ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل روايت === [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[سيوهڻ]] ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه.]] سيوهڻ جي بيان ۾ هڪ اهڙي بزرگ جو ذڪر اچي ٿو جنهن کي بعد جي تحقيق [[لعل شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل روايتن جي حوالي سان ڏٺو آهي. هيگ پنهنجي حاشيي ۾ واضح ڪري ٿو تہ اهو مشهور بزرگ تيرهين صديءَ ۾ ٿي گذريو ۽ سندس مزار لعل شهباز جي نالي سان وڏي شهرت رکي ٿي.<ref name="Haig1887"/> ابن بطوطه جي بيان ۾ ماضيءَ جي هڪ خونريز واقعي جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ وڏي عمر واري شخص جو به ذڪر اچي ٿو. هيگ حساب ڪري ڏيکاريو تہ لاڳاپيل واقعو 656هه ۾ ٿيو هو ۽ ابن بطوطه 734هه ۾ سنڌ ۾ هو؛ يعني ٻنهي وچ ۾ لڳ ڀڳ 78 قمري سالن جو فرق هو، تنهنڪري اهڙي شاهد جو زنده هجڻ عمر جي لحاظ کان ناممڪن نه هو.<ref name="Haig1887"/> === سيوهڻ جي سياسي بغاوت === ابن بطوطه جي سنڌ واري احوال جي تاريخي لحاظ کان سڀ کان اهم حصن مان هڪ سيوهڻ ۾ ٿيل سياسي بغاوت آهي. سندس اچڻ جي زماني ۾ مقامي حڪمرانيءَ بابت ڇڪتاڻ موجود هئي. سفرنامي ۾ هڪ مقامي شخص جو نالو نقل ٿيل آهي، جنهن کي نسخن ۾ مختلف صورتن ۾ پڙهيو ويو؛ هيگ دليل ڏئي ٿو تہ اهو نالو غالباً '''اُنڙ''' (Unar) هو.<ref name="Haig1887"/> هيگ ابن بطوطه جي روايت کي سنڌ جي [[سما خاندان|سما]] سياسي تاريخ سان ڀيٽيو آهي. ان مان چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سنڌ ۾ مقامي سما قوتن جي اڀار ۽ دهلي سلطنت سان سندن پيچيده لاڳاپن بابت اهم اشارا ملن ٿا.<ref name="Haig1887"/> ان واقعي بابت ابن بطوطه جو احوال خاص اهميت رکي ٿو، پر ان کي مڪمل طور آزاد سرڪاري تاريخ سمجهڻ بدران همعصر ۽ بعد جي فارسي تاريخن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شخصي نالن، واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت مختلف ماخذن ۾ فرق موجود آهي. === سنڌ جي سماجي مشاهدي جي اهميت === ابن بطوطه جو طريقو روايتي سياسي مؤرخ کان مختلف هو. هو شهرن، درگاهن، عالمن، کاڌن، موسمن، رستن، مهمان نوازي، حڪمرانن ۽ روزمره جي رسمن جو ذڪر ڪندو هو. ان ڪري سنڌ بابت سندس احوال انهن سماجي ۽ جاگرافيائي پهلوئن کي محفوظ ڪري ٿو، جيڪي سرڪاري تاريخن ۾ گهڻو ڪري نظرانداز ٿين ٿا. سيد حسام الدين راشدي پڻ سنڌ جي تاريخ لکڻ لاءِ پرڏيهي سياحن جي سفرنامن کي اهم ماخذن ۾ شمار ڪندي ابن بطوطه جي بيان کي نمايان جاءِ ڏني آهي.<ref name="Rashidi69"/> === لاهري بندر === [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|300px|ٺٽي صوبي جو اٽڪل 1770ع جو تاريخي نقشو؛ [[لاهري بندر]] سنڌو درياهه جي ڊيلٽا ۾ سنڌ جي سامونڊي واپار جو اهم بندرگاهه هو.]] سيوهڻ کان پوءِ ابن بطوطه سنڌوءَ جي وهڪري سان هيٺ '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' پهتو. هيگ موجب سيوهڻ کان لاهري بندر تائين درياهي فاصلو 400 ميلن کان وڌيڪ هو.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي ۾ هڪ اهم سامونڊي واپاري مرڪز هو. ابن بطوطه جي بيان ۾ درياهه ۽ سمنڊ جي سنگم لاءِ ٻن ''بحرن'' جي ملڻ جو تصور ملي ٿو. هيگ وضاحت ڪري ٿو تہ عربي لفظ ''بحر'' وڏي درياهه لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري هتي هڪ ''بحر'' سنڌو ۽ ٻيو عربي سمنڊ آهي.<ref name="Haig1887"/> لاهري بندر بابت ابن بطوطه جو احوال سنڌ جي وچئين دور واري سامونڊي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن جي مسلسل تبديليءَ سبب پراڻن بندرگاهن جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي، جنهن ڪري لاهري بندر جي تاريخي مقام جي تعين تي پڻ آثار قديمه ۽ تاريخي جاگرافيءَ ۾ تحقيق ٿي آهي.<ref>{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Seafaring: The Indian Ocean in the Ancient Period |publisher=Pragati Publications |location=Delhi |year=1999 |isbn=9788186050483 }}</ref> === سنڌ جو سامونڊي واپار === لاهري بندر ابن بطوطه جي دور ۾ سنڌ کي هندي سمنڊ جي وسيع تجارتي نظام سان ڳنڍيندڙ بندرگاهن مان هو. سنڌ جا واپاري لاڳاپا فارس، هرمز، عمان، يمن، گجرات ۽ هندستان جي ٻين ساحلي علائقن تائين پکڙيل هئا. ابن بطوطه پاڻ هندي سمنڊ جي ڪيترن اهم واپاري مرڪزن ــ هرمز، عدن، ظفار، ڪاليڪٽ ۽ ٻين بندرگاهن ــ جو سفر ڪري چڪو هو؛ تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن بابت سندس مشاهدو هڪ اهڙي سياح جو بيان آهي جيڪو ان دور جي بين العلاقائي سامونڊي واپاري دنيا کان واقف هو. === گهوڙن جو واپار === سنڌ ۽ هندستان جي واپاري نظام ۾ ٻاهرين ملڪن کان آندل گهوڙن کي وڏي اهميت حاصل هئي. ابن بطوطه بيان ڪري ٿو تہ سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙن تي محصول ورتو ويندو هو ۽ [[ملتان]] ۾ پڻ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse">{{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس بيان موجب اڳ واپاري مال جي قيمت جو چوٿون حصو محصول طور ورتو ويندو هو، پر سلطان محمد بن تغلق ان کي بدلائي مسلمان واپارين لاءِ شرعي محصول ۽ غير مسلم واپارين لاءِ الڳ شرح مقرر ڪئي هئي.<ref name="BattutaHorse"/> وچ ايشيا مان هندستان آندل گهوڙن مان ڪيترائي سنڌ جي موسم ۽ خوراڪ سان موافقت نه ٿيڻ سبب مري ويندا هئا. ان هوندي به هندستان ۾ سٺن گهوڙن جي وڏي طلب ۽ بلند قيمتن سبب هي واپار نفعي وارو رهيو.<ref name="BattutaHorse"/> === لاهري بندر جي آمدني === ابن بطوطه لاهري بندر جي اقتصادي اهميت بيان ڪندي بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ سرڪاري آمدنيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو. اهڙن انگن کي جديد ڪرنسيءَ ۾ سڌي طرح تبديل ڪرڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ دينار، درهم ۽ مقامي مالياتي ماپن جي قيمت مختلف علائقن ۽ دورن ۾ مختلف هئي. تنهنڪري سفرنامي ۾ ڏنل رقم کي ان دور جي بندرگاهه جي خوشحاليءَ جو اشارو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سنڌي تاريخ بابت لکندي راشدي ابن بطوطه جي احوال کي ان ڪري به اهم ڄاڻايو آهي جو سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت صرف جاگرافيائي نالا نه، پر ان دور جي ملڪ جي حالتن بابت به تفصيلي بيان موجود آهي.<ref name="Rashidi69"/> === ملتان ڏانهن سفر === [[File:Tomb of Shah Rukn e Alam Multan.jpg|thumb|300px|[[شاهه رڪن عالم]] جو مقبرو، [[ملتان]]. ابن بطوطه جي دور ۾ ملتان سنڌ کان [[دهلي]] ويندڙ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز هو.]] سنڌ جي مختلف علائقن مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو. چوڏهين صديءَ ۾ ملتان دهلي سلطنت جي اولهندي سرحد جو انتهائي اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. وچ ۽ اولهه ايشيا کان دهلي ڏانهن ايندڙ مسافر ۽ واپاري هن رستي تان گذرندا هئا. ابن بطوطه جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هندستان ۾ داخل ٿيندڙ ماڻهن جي اچ وڃ تي سرڪاري نگراني موجود هئي. دهلي سلطنت جي حڪمران تائين مسافرن ۽ اهم شخصيتن بابت اطلاع اڳواٽ پهچائڻ جو منظم انتظام هو. === محصول ۽ واپاري ضابطا === ابن بطوطه موجب سنڌ ۾ داخل ٿيندڙ گهوڙي تي '''ست چانديءَ جا دينار''' محصول ورتو ويندو هو ۽ ملتان پهچڻ تي وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="BattutaHorse"/> هن اها ڳالهه به نوٽ ڪئي تہ هندستان ۾ وچ ايشيائي گهوڙن جي طلب تمام گهڻي هئي. {{clear}} === سنڌ کان دهلي تائين مواصلاتي نظام === ابن بطوطه دهلي سلطنت جي خبررساني ۽ ٽپال واري نظام جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سرڪاري خبرون تيز رفتاريءَ سان منزل کان منزل تائين پهچايون وينديون هيون. اهڙي نظام جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت کي پري علائقن ۾ ٿيندڙ واقعن ۽ اچڻ وارن اهم مسافرن بابت نسبتاً جلدي ڄاڻ ملي سگهندي هئي. هي نظام ابن بطوطه لاءِ عملي اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو محمد بن تغلق جي درٻار ۾ ملازمت حاصل ڪرڻ جي اميد سان هندستان آيو هو. سندس اچڻ، ساڻس گڏ موجود ماڻهن ۽ سندس تحفن بابت اطلاع دهليءَ تائين هن جي پاڻ پهچڻ کان اڳ وڃي سگهيو ٿي. === سنڌ بابت ابن بطوطه جي احوال جي تاريخي اهميت === ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان جي اهميت کي چند مکيه پهلوئن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2f5597; color:white;" | پهلو ! style="background:#2f5597; color:white;" | سفرنامي مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ ! style="background:#2f5597; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2f8;" | '''تاريخي جاگرافي''' | سنڌو، سيوستان/سيوهڻ، لاهري بندر، ملتان ۽ مختلف رستا | چوڏهين صديءَ جي شهرن ۽ مواصلاتي رستن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fdf2e9;" | '''سياسي تاريخ''' | مقامي حڪمران، بغاوتون ۽ دهلي سلطنت سان لاڳاپا | سما طاقت جي اڀار ۽ مرڪزي اقتدار جي نوعيت بابت شاهدي |- | style="background:#e8f8f5;" | '''واپار''' | گهوڙن جي درآمد، محصول، بندرگاهي آمدني ۽ واپاري رستا | سنڌ جي وچ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳانڍاپي جو ثبوت |- | style="background:#f9ebea;" | '''درياهي نظام''' | سنڌوءَ تي سفر، سيوهڻ ۽ سنڌو ڊيلٽا | سنڌ جي تاريخ ۾ درياهي آمدرفت جي مرڪزي ڪردار جي ڄاڻ |- | style="background:#f4ecf7;" | '''مواصلات''' | سرڪاري ٽپال ۽ خبررساني | دهلي سلطنت جي انتظامي رابطن بابت معلومات |- | style="background:#fef9e7;" | '''سماجي تاريخ''' | صوفي، مقامي ماڻهو، بازارون، رسمون ۽ مسافرن جا تجربا | سرڪاري تاريخن کان ٻاهر روزمره جي سماج بابت ڄاڻ |} انهيءَ ڪري ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ لاءِ رڳو هڪ سفرنامو نه، پر تاريخي جاگرافي ۽ سماجي-اقتصادي تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي. هيگ جو 1887ع وارو تحقيقي مقالو خاص طور سنڌ واري متن کي مقامي جاگرافي ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ابتدائي تفصيلي ڪوششن مان آهي.<ref name="Haig1887"/> بهرحال، ابن بطوطه جي بيان کي تنقيدي طريقي سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي. سندس سفرنامو ڪيترن سالن کان پوءِ [[ابن جزي]] جي ادبي تدوين هيٺ تيار ٿيو؛ ڪجهه هنڌن تي تاريخن ۽ سفر جي ترتيب ۾ مسئلا آهن. جديد تحقيق به ان کي هندستان جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ قيمتي دستاويزي ماخذ سمجهي ٿي، پر ساڳئي وقت ياد ڏياري ٿي تہ ''رحلة'' بنيادي طور هڪ ادبي سفرنامو آهي ۽ ان جي هر تفصيل کي آزاد شاهدين سان ڀيٽڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> === سنڌ بابت تحقيق === سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ ابن بطوطه جو سفرنامو گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ سندس سنڌ واري احوال جو ترجمو ۽ تشريح شايع ڪئي، جنهن ۾ سيوستان، سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن، سما قبيلن، لاهري بندر ۽ ٻين هنڌن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو ويو.<ref name="Haig1887"/> سنڌي عالم سيد حسام الدين شاهه راشديءَ پڻ پرڏيهي سياحن جي سنڌ بابت لکڻين جي سلسلي ۾ ابن بطوطه کي نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏيندي لکيو ويو آهي تہ سندس سفرنامي ۾ هندستان ۽ سنڌ بابت احوال موجود آهن ۽ سنڌ جي جاگرافي ۽ سفرنامي واري مواد مان ملڪ جي حالتن بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Rashidi69"/> راشديءَ جي ڏنل فهرست مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ابن بطوطه اڪيلو پرڏيهي سياح نه هو؛ هن کان اڳ ۽ پوءِ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين جاگرافيدانن ۽ سياحن جا بيان پڻ سنڌ بابت ماخذ طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="Rashidi69"/> == هندستان ڏانهن روانگي == ملتان ۾ ابن بطوطه کي دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت انتظار ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ هو پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سنڌ مان سندس گذرڻ اهڙيءَ طرح سندس سفر جو مختصر، پر تاريخي لحاظ کان اهم مرحلو هو: هتان هو اسلامي دنيا جي اولهندي ۽ وچ ايشيائي علائقن مان نڪري [[دهلي سلطنت]] جي سياسي دنيا ۾ داخل ٿيو. ابن بطوطه آخرڪار [[دهلي]] پهتو، جتي سلطان [[محمد بن تغلق]] کيس عزت ڏني ۽ مالڪي فقه سان سندس واقفيت سبب قاضيءَ جي عهدي سان وابسته ڪيو.<ref name="Iranica"/> هندستان ۾ سندس ڊگهو قيام سندس ''رحلة'' جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ معلوماتي حصن مان هڪ بڻيو. == هندستان == === ملتان کان دهلي === سنڌ مان گذرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ملتان]] پهتو، جيڪو ان وقت [[دهلي سلطنت]] جي اولهندي سرحد تي هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. هندستان اچڻ جو سندس هڪ مقصد سلطان [[محمد بن تغلق]] جي درٻار تائين پهچڻ هو، جنهن جي سخاوت ۽ پرڏيهي عالمن، فقيهن ۽ مسافرن جي سرپرستيءَ بابت هن اڳ ئي ٻڌو هو.<ref name="GibbIndia">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=III |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1971 }}</ref> ابن بطوطه وٽ ان وقت سفر دوران حاصل ڪيل ڪجهه مال ۽ تحفا هئا، پر سلطان جي درٻار ۾ وڌيڪ شان سان پيش ٿيڻ لاءِ هن وڌيڪ سامان ۽ تحفا حاصل ڪيا. سندس پنهنجي بيان موجب هندستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سرحدي عملدارن مسافرن بابت تفصيلي معلومات درج ڪئي ۽ سندن اچڻ جي خبر اڳتي موڪلي وئي.<ref name="GibbIndia"/> ملتان ۾ کيس دهلي وڃڻ جي اجازت ملڻ تائين ڪجهه وقت ترسڻو پيو. اتان هو قافلي سان پنجاب مان ٿيندو دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ قافلي تي هٿياربند حملا پڻ ٿيا؛ ابن بطوطه پنهنجي ''رحلة'' ۾ لکي ٿو تہ هڪ مقابلي دوران هو تير لڳڻ سبب زخمي ٿيو.<ref name="Defremery3">{{cite book |last1=Ibn Battuta |author-link=ابن بطوطه |editor-last1=Defrémery |editor-first1=C. |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R. |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=III |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1855 |language=fr }}</ref> === محمد بن تغلق جي درٻار === [[File:Coin - Gold - 1325-1351 CE - Muhammad bin Tughluq Reign - ACCN IM 300 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4274.JPG|thumb|کاٻو|300px|[[محمد بن تغلق]] جي حڪومت (1325–1351ع) جي دور جو سونو سڪو، انڊين ميوزيم، ڪولڪتا.]] ابن بطوطه جڏهن [[دهلي]] پهتو تڏهن سلطان محمد بن تغلق شهر کان ٻاهر هو. سلطان جي واپسيءَ کان پوءِ ابن بطوطه درٻار ۾ پيش ٿيو. سلطان کيس عزت ڏني ۽ سندس مالڪي فقهي تعليم کي نظر ۾ رکندي کيس قضا سان لاڳاپيل عهدي تي مقرر ڪيو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=C. F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=4–6 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمد بن تغلق (حڪومت 725–752هه/1325–1351ع) [[تغلق خاندان]] جو حڪمران هو. ابن بطوطه جو سندس باري ۾ بيان هڪ ئي وقت سخاوت، علم دوستي، سياسي بي‌اعتمادي ۽ سخت سزائن جا مثال پيش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ''رحلة'' محمد بن تغلق جي حڪومت بابت اهم روايتي ماخذن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي بيانن کي [[ضياءُ الدين برني]] ۽ ٻين همعصر يا ويجهن تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> ابن بطوطه دهليءَ ۾ لڳ ڀڳ ست سال رهيو. ان عرصي دوران هن سلطنت جي درٻاري رسمن، سلطان جي انعامن، فوج، مذهبي عالمن، صوفين، شهرن، ڏڪار ۽ سياسي ڇڪتاڻ بابت تفصيلي احوال قلمبند ڪرايو.<ref name="GibbIndia"/> === قاضيءَ جي حيثيت سان === ابن بطوطه [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] سان وابسته هو، جڏهن تہ هندستان جي مسلمانن ۾ [[حنفي مذهب]] وڌيڪ رائج هو. سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب عدالتي ڪم ۾ کيس مقامي مددگارن ۽ ترجمانن جي ضرورت پوندي هئي. فارسي مسودي ۾ ڄاڻايل ٻن مددگارن ــ '''بهاءُ الدين ملتاني''' ۽ '''ڪمال الدين بجنوردي''' ــ جو ذڪر محمدعلي موحد جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Movahed101">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=101 |language=fa }}</ref> سلطان کيس [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] سان لاڳاپيل مذهبي اداري جي انتظام جهڙيون ذميواريون پڻ ڏنيون. درٻاري مراعتن سبب ابن بطوطه جي رهڻي ڪهڻي خوشحال ٿي، پر سندس خرچ پڻ تمام گهڻو هو ۽ هو قرضن ۾ ڦاسندو رهيو.<ref name="GibbIndia"/> === محمد بن تغلق سان تعلق ۾ ڇڪتاڻ === محمد بن تغلق جي درٻار ۾ سياسي حالتون غيريقيني هيون. ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترن ماڻهن جي گرفتاري ۽ سزا جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ صوفيءَ سان سندس لاڳاپي سبب کيس به خدشو پيدا ٿيو تہ سلطان مٿس شڪ ڪري سگهي ٿو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري زندگيءَ کان پاسو ڪري صوفي '''ڪمال الدين عبدالله غاري''' جي صحبت اختيار ڪئي. فارسي مسودي مطابق هي عرصو لڳ ڀڳ پنج مهينا رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> === چين ڏانهن سفارت === [[File:Sultanat von Delhi Tughluq-Dynastie.png|thumb|300px|محمد بن تغلق جي شروعاتي دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي توسيع، اٽڪل 1320–1330ع.]] ابن بطوطه موجب محمد بن تغلق بعد ۾ کيس چين جي حڪمران ڏانهن ويندڙ سفارتي وفد ۾ شامل ڪيو. وفد '''17 صفر 743هه''' ۾ دهليءَ مان روانو ٿيو.<ref name="Movahed109">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=109–113 |language=fa }}</ref> رستي ۾ وفد کي مقامي هٿياربند گروهن سان مقابلو ڪرڻو پيو. ابن بطوطه هڪ موقعي تي ساٿين کان جدا ٿي ويو ۽ ڪجهه وقت خطري ۾ رهيو، پر پوءِ ٻيهر وفد تائين پهتو. قافلو [[دولت آباد]] ۽ [[خامڀات]] سميت مختلف شهرن مان ٿيندو هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري ڏانهن وڌيو.<ref name="Movahed109"/> === مالابار === [[File:Kozhikode Beach.jpg|thumb|ساڄو|[[ڪوزيڪوڊ]] (ڪاليڪٽ) جو سامونڊي ڪنارو؛ وچئين دور ۾ مالابار هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو.]] ابن بطوطه آخرڪار [[مالابار]] جي سامونڊي ڪناري تي پهتو. هن هوناور، منگلور ۽ [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] سميت ڪيترن بندرگاهن جو احوال ڏنو. چوڏهين صديءَ ۾ مالابار عربي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپار جو هڪ اهم مرڪز هو، جتي عرب، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقن جا واپاري سرگرم هئا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 |isbn=9780521285421 }}</ref> ابن بطوطه چين وڃڻ لاءِ ڪاليڪٽ مان سمنڊ رستي روانو ٿيڻ جو ارادو ڪيو، پر سندس بيان موجب سفارتي تحفن ۽ سامان سان ڀريل هڪ جهاز تباهه ٿي ويو ۽ ٻيو جهاز سندس بغير روانو ٿي ويو. ان واقعي کان پوءِ چين واري سفارت جي اصل سرڪاري مهم عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="GibbIndia"/> == مالديپ == [[File:Maldives 00212.JPG|thumb|کاٻو|[[مالديپ]]؛ ابن بطوطه هتي قاضيءَ جي عهدي تي پڻ رهيو.]] ڪاليڪٽ واري واقعي کان پوءِ ابن بطوطه مختلف ساحلي علائقن مان ٿيندو [[مالديپ]] پهتو. سندس مالديپ بابت احوال ''رحلة'' جي سڀ کان تفصيلي سماجي ۽ نسلياتي بيانن مان هڪ آهي. هو مالڪي فقه جو ڄاڻو هجڻ سبب اتي '''قاضي''' مقرر ٿيو. مالديپ ۾ اسلامي قانون جي نفاذ، مقامي رسمن ۽ سماجي رواجن جي وچ ۾ اختلاف سندس بيان جو اهم موضوع آهي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> ابن بطوطه خاص طور عورتن جي لباس، شادي، طلاق، ناريل، مڇي، ڪوري ڪوڏين جي ڪرنسيءَ طور استعمال ۽ ٻيٽن جي سياسي انتظام بابت لکيو آهي. هن مقامي عورتن جي جسم ڍڪڻ بابت رسمن کي پنهنجي فقهي نظرئي مطابق بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پاڻ تسليم ڪري ٿو تہ هو انهن رسمن کي مڪمل طور تبديل نه ڪرائي سگهيو.<ref name="GibbIV">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> مالديپ ۾ هن مقامي اشرافيه سان شاديون پڻ ڪيون. اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي موجب هن اتي چار عورتن سان شادي ڪئي ۽ ٻيٽن ڇڏڻ وقت انهن کي طلاق ڏني؛ سندس هڪ ننڍڙو پٽ پڻ مالديپ ۾ پنهنجي ماءُ وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> == سري لنڪا == [[File:Sri Pada -Adam's Peak.jpg|thumb|300px|[[سري پادا|آدم جي چوٽي]]، [[سري لنڪا]]؛ ابن بطوطه هن مقدس جبل جي زيارت ۽ ان تائين پهچڻ واري سفر جو تفصيلي احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ ڏنو آهي.]] مالديپ کان ابن بطوطه [[سري لنڪا]] ــ سندس متن ۾ '''سرانديب''' ــ ڏانهن ويو. سندس سفر جو اهم مقصد ان جبل تائين پهچڻ هو، جنهن کي اسلامي روايت ۾ [[آدم جي چوٽي]] سان سڃاتو ويندو هو. هن مقامي حڪمران سان ملاقات، قيمتي پٿرن، موتين، ناريلن، سامونڊي سفر ۽ جبل ڏانهن ويندڙ زيارت جي رستي بابت بيان ڏنو. آدم جي چوٽيءَ تي موجود وڏي پير جي نشان کي مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف شخصيتن سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ابن بطوطه ان کي اسلامي روايت مطابق حضرت آدم سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |edition=Updated |isbn=9780520272927 }}</ref> واپسيءَ دوران سندس ٻيڙي خراب موسم ۽ سامونڊي مسئلن ۾ ڦاسي، جنهن کان پوءِ هو ٻيهر هندستاني ساحل ۽ پوءِ مالديپ پهتو. == بنگال ۽ آسام == [[File:Hajrat Shahjalal Dargah, Sylhet, Bangladesh.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[شاهه جلال]] جي درگاهه، [[سلهٽ]]، [[بنگلاديش]]؛ ابن بطوطه بنگال جي سفر دوران شاهه جلال سان ملاقات جو احوال پنهنجي ''رحلة'' ۾ بيان ڪيو آهي.]] ان کان پوءِ ابن بطوطه [[بنگال]] ڏانهن ويو. سندس بيان ۾ بنگال کي خوراڪ ۽ روزمره جي شين جي سستي قيمتن وارو علائقو ڏيکاريو ويو آهي، پر ساڳئي وقت ان جي گرم، گهميل آبهوا کيس پسند نه آئي. هو [[سلهٽ]] ۾ صوفي [[شاهه جلال]] سان ملاقات ڪرڻ ويو. شاهه جلال بابت ابن بطوطه جو بيان سندس زندگيءَ بابت موجود ابتدائي روايتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1993 |isbn=9780520080775 }}</ref> ابن بطوطه هتي درياهي سفر، زرعي پيداوار، بازارن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻيءَ بابت پڻ مشاهدا قلمبند ڪرايا. بنگال جو سندس بيان چوڏهين صديءَ جي اوڀر هندستان جي معاشي ۽ سماجي تاريخ لاءِ اهم ثانوي شاهدي مهيا ڪري ٿو. == سوماترا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا == [[File:Pasai.jpg|thumb|300px|[[سمودرا پاسائي سلطنت]] جو هنڌ، اتر [[سوماترا]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ هن مسلمان سلطنت جو دورو ڪيو.]] بنگال کان اڳتي وڌندي ابن بطوطه ڏکڻ اوڀر ايشيا پهتو ۽ [[سوماترا]] جي مسلمان سلطنت '''سمودرا پاسائي''' ۾ ترسيو. ان وقت پاسائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام جي اهم سياسي ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2011 |isbn=9780742567610 }}</ref> ابن بطوطه مقامي سلطان کي مسلمان ۽ شافعي مذهب سان وابسته حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان ان ڳالهه جي اهم شاهدين مان آهي تہ چوڏهين صديءَ تائين اتر سوماترا ۾ مسلمان حڪمران طبقي ۽ هندي سمنڊ جي اسلامي واپاري نيٽ ورڪ جا مضبوط لاڳاپا قائم ٿي چڪا هئا. === طوالسي جو مسئلو === سوماترا ۽ چين جي وچ واري سفر ۾ ابن بطوطه '''طوالسي''' نالي هڪ ملڪ يا ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. هن ماڳ جي سڃاڻپ جديد تحقيق ۾ تڪراري رهي آهي. ان کي جاوا، بورنيو، چامپا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين هنڌن سان سڃاڻڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. تنهنڪري پراڻي مسودي ۾ طوالسي کي قطعي طور '''فلپائن''' يا ڪنهن هڪ جديد ملڪ سان ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. [[هينري يول]] ان روايت تي شڪ ظاهر ڪيو، جڏهن تہ جاپاني محقق Tatsuro Yamamoto ان کي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي حقيقي جاگرافيائي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |volume=IV |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1994 }}</ref> == چين == [[File:Quanzhou Qingjing Si 20120229-04.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[چوانژو]] جي [[چنگ جِنگ مسجد]]؛ چين جي قديم مسلمان واپاري برادرين سان لاڳاپيل تاريخي مسجد.]] ابن بطوطه جي بيان موجب هو سمنڊ رستي [[چين]] پهتو. سندس چين واري سفر جي صحيح حد ۽ ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ جديد عالمن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي؛ تنهنڪري سفرنامي جي هر چيني ماڳ کي موجوده شهر سان يقيني طور ڳنڍڻ کان احتياط ڪرڻ گهرجي.<ref name="IranicaIB"/> هن چين جي بندرگاهن، شهرن، واپار، ڪاغذي ڪرنسي، ريشم، چيني مٽيءَ جي ٿانون، سرڪاري انتظام ۽ مسافرن جي نگرانيءَ بابت مشاهدا ڏنا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چيني سامونڊي شهرن ۾ مسلمان واپارين جون منظم برادريون موجود هيون. === چوانژو === ابن بطوطه جنهن شهر کي '''زيتون''' (زيتون/زيتونہ؛ Zaytūn) سڏيو، ان کي عام طور موجوده [[چوانژو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر يوان دور ۾ چين جي اهم بين الاقوامي بندرگاهن مان هڪ هو، جتي مسلمان، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جون آباديون موجود هيون.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Tansen |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400 |publisher=University of Hawaiʻi Press |location=Honolulu |year=2003 |isbn=9780824825935 }}</ref> ابن بطوطه چين جي وڏي بحري جهازن بابت تفصيلي بيان ڏنو. هن وڏن جهازن، ننڍين ٻيڙين، واپاري سامان ۽ جهازن تي رهندڙ عملي ۽ خاندانن جي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو. هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چيني سمنڊ جي سامونڊي تاريخ جي مطالعي ۾ سندس اهي مشاهدا اهم سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Chaudhuri |first=K. N. |title=Trade and Civilisation in the Indian Ocean |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1985 }}</ref> === هانگژو === [[File:West Lake, Hangzhou.jpg|thumb|کاٻو|[[هانگژو]] جي اولهندي ڍنڍ.]] ابن بطوطه '''الخنساء''' نالي هڪ وڏي شهر جو بيان ڪري ٿو، جنهن کي روايتي طور [[هانگژو]] سان سڃاتو ويو آهي. هن ان کي دنيا جي تمام وڏن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ۽ شهر جي وسيع ايراضي، بازارن ۽ آباديءَ بابت حيرت جو اظهار ڪيو. سندس دعويٰ تہ شهر کي پار ڪرڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا، کي جديد جاگرافيائي ماپ طور لفظي معنيٰ ۾ وٺڻ مناسب ناهي؛ وچئين دور جي سفرنامن ۾ وڏن شهرن جي جسامت بابت مبالغي جا مثال عام آهن. === خان بالق ۽ بيجنگ بابت احتياط === ڪجهه پراڻن ترجمن ۽ ثانوي بيانن ۾ ابن بطوطه کي [[خان بالق]]، يعني موجوده [[بيجنگ]]، تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ هن دعويٰ بابت اتفاق موجود ناهي. سندس چين واري سفر جي ڪجهه حصن جو تاريخچو ۽ جاگرافي غيرواضح آهي.<ref name="DunnChina">{{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |pages=258–279 |isbn=9780520272927 }}</ref> ان ڪري سنڌي وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ پراڻي مسودي جو جملو '''«پيڪنگ، جنهن کي هن تمام صاف شهر قرار ڏنو»''' قطعي حقيقت طور ڏيڻ بدران چين واري سفر بابت علمي اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چين واري سفر جي تاريخيت بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر تي سندس همعصرن کان پوءِ به بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه يورپي محققن شڪ ظاهر ڪيو تہ چين بابت سندس بيانن جا ڪجهه حصا اڳين سفرنامن يا ٻين مسافرن جي روايتن مان ورتل ٿي سگهن ٿا. ٻيا محقق دليل ڏين ٿا تہ سندس ڪجهه مقامي تفصيل اهڙا آهن جيڪي ذاتي سفر سان مطابقت رکن ٿا. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' پڻ سندس سفرن جي تاريخچي ۽ ڪجهه انتهائي ڏورانهن منزلن بابت تنقيدي مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> ان ڪري موجوده علمي طريقي ۾ ابن بطوطه جي چين واري احوال کي نه مڪمل طور رد ڪيو وڃي ٿو ۽ نه هر تفصيل کي بنا تنقيد تاريخي حقيقت طور قبول ڪيو وڃي ٿو. == اوڀر کان واپسي == چين واري سفر کان پوءِ ابن بطوطه پنهنجي بيان موجب ٻيهر [[سوماترا]]، [[مالابار]] ۽ عربي سمنڊ جي واپاري رستن وسيلي اولهه ڏانهن روانو ٿيو. هو [[ظفار]]، [[مسقط]] ۽ [[هرمز]] کان ٿيندو ايران پهتو ۽ [[شيراز]]، [[اصفهان]] ۽ ٻين شهرن مان گذري عراق ڏانهن ويو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> هو پوءِ [[نجف]]، [[ڪوفو]]، [[بغداد]] ۽ شام مان ٿيندو 749هه ۾ ٻيهر حجاز پهتو. '''22 شعبان 749هه''' تي هو پنهنجي چوٿين حج لاءِ مڪي پهتو.<ref name="Movahed77">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=77–78 |language=fa }}</ref> === ڪاري موت سان واسطو === [[File:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map.svg|thumb|300px|چوڏهين صديءَ جي [[ڪاري موت]] جي پکڙجڻ جو نقشو.]] واپسيءَ دوران ابن بطوطه شام ۽ فلسطين ۾ ان وڏي وبا جو مشاهدو ڪيو، جيڪا 14هين صديءَ جي وچ ڌاري يوريشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيل هئي ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) سان مشهور آهي. سندس ''رحلة'' ۾ دمشق ۽ ٻين شهرن ۾ موتن جي وڏي انگ، اجتماعي دعائن ۽ مذهبي جلوسن جو بيان موجود آهي. جديد طبي-تاريخي تحقيق ۾ سندس وبائي بيمارين لاءِ استعمال ڪيل عربي اصطلاحن جي صحيح تشخيص بابت احتياط ڪيو ويو آهي، تنهنڪري هر واقعي کي بنا تنقيد جديد بيماريءَ جي نالي سان سڃاڻڻ درست ناهي.<ref>{{cite journal |last=Tresso |first=Claudia Maria |title=India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle? |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=86 |issue=1 |year=2023 |pages=55–77 |doi=10.1017/S0041977X23000031 }}</ref> ان وبا جو اثر ابن بطوطه جي ذاتي زندگيءَ تي به پيو. جڏهن هو مغرب ڏانهن واپس ٿيو تہ کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ وبا دوران وفات ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=32–33 |language=fa }}</ref> == مغرب ڏانهن پهرين واپسي == ابن بطوطه 750هه ۾ اتر آفريڪا ڏانهن موٽيو. [[تونس]]، تلمسان ۽ ٻين شهرن مان ٿيندو هو آخرڪار [[فاس]] پهتو، جتي [[مريني سلطنت]] جو سلطان [[ابوعنان فارس]] حڪمران هو.<ref name="IranicaIB"/> پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. ٿوري عرصي کان پوءِ هن [[اندلس]] ڏانهن سفر ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي آخري وڏي مهم ۾ صحارا پار ڪري [[مالي سلطنت]] تائين ويو. {{clear}} == اندلس جو سفر == [[File:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|ابن بطوطه مصر ۾؛ ليون بينيٽ جي 1878ع واري خيالي تصوير.]] [[فاس]] موٽڻ کان پوءِ به ابن بطوطه جا سفر ختم نه ٿيا. هو پنهنجي اباڻي شهر [[طنجه]] ويو، جتي کيس معلوم ٿيو تہ سندس ماءُ سندس پهچڻ کان ڪجهه وقت اڳ وفات ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ هو [[سبته]] پهتو ۽ اتان [[اندلس]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Movahed53">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=53–54 |language=fa }}</ref> ان وقت اندلس جو مسلمان علائقو [[نصري سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ هو ۽ عيسائي سلطنتن سان سرحدي ڇڪتاڻ جاري هئي. ابن بطوطه [[جبل الطارق]] کان داخل ٿيو ۽ اتي جي دفاعي بندوبستن جو مشاهدو ڪيو. ان کان پوءِ هو [[روندا|رُنده]]، [[مالاگا|مالقه]] ۽ ٻين هنڌن مان ٿيندو [[گريناڊا|غرناطه]] پهتو.<ref name="IranicaIB">{{cite encyclopedia |last=Beckingham |first=Charles F. |title=Ebn Baṭṭūṭa |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=4–6 |year=1997 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> رُنده ۾ ابن بطوطه هڪ مقامي قاضيءَ کي پنهنجو سؤٽ ڄاڻايو آهي. غرناطه ۾ هن عالمن، فقيهن ۽ درٻار سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. هتي سندس ملاقات [[ابن جزي]] سان به ٿي، جيڪو ڪجهه سالن کان پوءِ سندس سفرنامي جو مرتب ٿيو.<ref name="Movahed19">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> اندلس جو هي سفر نسبتاً مختصر هو. ان کان پوءِ ابن بطوطه جبل الطارق پار ڪري ٻيهر مغرب موٽي آيو. == صحارا ۽ مالي سلطنت == [[File:Map of the Mali Empire.png|thumb|300px|[[مالي سلطنت]] جو تاريخي نقشو. ابن بطوطه جو اولهه آفريڪا وارو سفر ''رحلة'' جي تاريخي لحاظ کان اهم حصن مان آهي.]] ابن بطوطه جو آخري وڏو سفر [[صحارا]] پار ڪري [[مالي سلطنت]] ڏانهن هو. [[ابوعنان فارس]] جي دور ۾ هو 753هه/1352ع ڌاري فاس مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[سجلماسه]] پهتو، جتي صحارا پار ڪرڻ لاءِ قافلي، اُٺن ۽ سامان جي تياري ڪئي.<ref name="GibbMali">{{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |author-link=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }}</ref> هو '''1 محرم 753هه''' تي صحارا ڏانهن روانو ٿيو. ريگستان پار ڪرڻ ان دور ۾ ڊگهو ۽ خطرناڪ سفر هو، جنهن لاءِ پاڻي، اُٺ ۽ مقامي رستن کان واقف رهنمائن جي ضرورت پوندي هئي. === تغازا === قافلو [[تغازا]] پهتو، جيڪو لوڻ جي کاڻين سبب مشهور هو. ابن بطوطه اتي جي عمارتن بابت لکي ٿو تہ انهن ۾ لوڻ جا وڏا ٽڪرا تعميراتي مواد طور استعمال ٿيندا هئا. تغازا مان نڪرندڙ لوڻ صحارا پار واپار جي اهم شين مان هو.<ref name="GibbMali"/> صحارا جي واپار ۾ لوڻ ڏکڻ ڏانهن ۽ سون سميت ٻيون قيمتي شيون اتر ڏانهن منتقل ٿينديون هيون. اهڙي بين العلاقائي واپار مالي سلطنت ۽ اتر آفريڪا جي اقتصادي لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ولاته === صحارا پار ڪرڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ولاته]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن اتي رهيو. هن مقامي مهمان نوازي، کاڌي، لباس، مردن ۽ عورتن جي سماجي لاڳاپن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيلي مشاهدا درج ڪيا آهن.<ref name="FordhamMali">{{cite web |title=Ibn Battuta (1304–1368/69): Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ڪجهه تبصرا مقامي سماجي رواجن بابت سندس پنهنجي مالڪي فقهي ۽ مغربي اسلامي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿا. ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ اهڙن بيانن کي مقامي سماج جي سڌي ۽ مڪمل تصوير بدران هڪ پرڏيهي مسلمان سياح جي مشاهدي طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. === مالي جو گاديءَ وارو شهر === [[File:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Mansa Musa (cropped).jpg|thumb|کاٻو|300px|1375ع جي [[ڪيٽلان ائٽلس]] ۾ [[مالي سلطنت]] جي حڪمران [[منسا موسى]] جي تصوير؛ ابن بطوطه اولهه آفريڪا جي سفر دوران مالي سلطنت ۾ منسا موسى جي جانشينن جي دور ۾ پهتو.]] ولاته کان ابن بطوطه [[مالي سلطنت]] جي گاديءَ واري هنڌ ڏانهن ويو. سندس پنهنجي تاريخ موجب هو '''14 جمادي الاول 753هه / 28 جون 1352ع''' تي مالي پهتو.<ref name="FordhamMali"/> ان وقت سلطنت جو حڪمران '''منسا سليمان''' هو، جيڪو مشهور [[منسا موسى]] جو ڀاءُ هو. ابن بطوطه منسا سليمان جي درٻار، رسمن، درٻاري شاعرن، ماڻهن جي سلطان آڏو احترام جي طريقن ۽ حڪومتي انتظام بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي. ابن بطوطه کي حڪمران کان وڏي انعام جي اميد هئي، پر مليل تحفي کي گهٽ سمجهي هن ناراضگي ظاهر ڪئي. اهڙا واقعا سندس سفرنامي ۾ بار بار اچن ٿا ۽ سندس حڪمرانن کان سرپرستي ۽ تحفن بابت ذاتي اميدن کي به ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> === مالي جي سماج بابت مشاهدا === مالي بابت ابن بطوطه جا مشاهدا وچئين دور جي اولهه آفريڪا جي سماجي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور بابت اکين ڏٺا لکيل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> هن مالي جي ماڻهن ۾ امن امان، چوريءَ جي گهٽتائي ۽ نماز جي پابنديءَ جي واکاڻ ڪئي، پر ڪجهه مقامي سماجي ۽ لباس جي رسمن تي پنهنجي مذهبي نقطه نظر کان تنقيد پڻ ڪئي. اهڙيءَ طرح سندس احوال هڪ ئي وقت معلوماتي ۽ سندس ذاتي ثقافتي معيارن کان متاثر آهي. === نائجر درياهه === [[File:Niger river map.svg|thumb|300px|[[نائجر درياهه]] جو حوض. ابن بطوطه ان کي نيل جي نظام جو حصو سمجهيو هو.]] ابن بطوطه مالي ۾ هڪ وڏي درياهه جو بيان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[نائجر درياهه]] هو. وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اولهه آفريڪا جي دريائن جي صحيح وهڪري بابت مڪمل ڄاڻ موجود نه هئي، تنهنڪري ابن بطوطه ان کي نيل سان ڳنڍيو. هن درياهه ۾ [[هيپوپوٽيمس]] ۽ مگرمڇن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. هڪ واقعي ۾ سندس مقامي ساٿي کيس مگرمڇ کان بچائڻ لاءِ پاڻ درياهه ۽ ابن بطوطه جي وچ ۾ بيٺو.<ref name="FordhamMali"/> === ٽمبڪٽو ۽ گائو === [[File:Sankore Mosque in Timbuktu.jpg|thumb|کاٻو|300px|[[ٽمبڪٽو]] جي تاريخي [[سنڪوري مسجد]]؛ ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ [[مالي سلطنت]] جي سفر دوران ٽمبڪٽو پهتو.]] مالي جي گاديءَ کان روانو ٿيڻ کان پوءِ ابن بطوطه [[ٽمبڪٽو]] پهتو. اڄ ٽمبڪٽو وچئين دور جي صحارا پار واپار ۽ اسلامي علمي روايت سان مشهور آهي، پر ابن بطوطه جي بيان ۾ ان کي سندس سفر جي ٻين وڏن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مختصر جاءِ ملي ٿي. ٽمبڪٽو کان هو ٻيڙيءَ ذريعي نائجر تي هيٺ لهي '''گائو''' پهتو. هن گائو کي علائقي جي وڏن ۽ بهتر خوراڪ سان ڀريل شهرن مان شمار ڪيو ۽ چانور، کير ۽ مڇيءَ جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="FordhamMali"/> گائو ۾ واپار لاءِ '''ڪَوڙين''' (cowrie shells) جي استعمال جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪي آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي ڪيترن علائقن ۾ مٽاسٽا جي وسيلي طور استعمال ٿينديون هيون. === تاڪدا ۽ مغرب ڏانهن واپسي === گائو کان ابن بطوطه '''تاڪدا''' ڏانهن ويو، جتي هن ٽامي جي کاڻين ۽ ٽامي جي واپار جو ذڪر ڪيو. اتان کيس سلطان ابوعنان فارس جو پيغام مليو تہ واپس مغرب اچي. هو صحارا پار ڪري 754هه/1353ع جي آخر ڌاري [[فاس]] پهتو. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' مطابق سندس مالي واري سفر کان پوءِ فاس ۾ پهچڻ ذوالقعده 754هه/ڊسمبر 1353ع ۾ ٿيو.<ref name="IranicaIB"/> هن واپسيءَ سان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تي پکڙيل سندس وڏا سفر عملي طور ختم ٿيا. == سفرن جو دائرو == [[File:Ibn Battuta journeys routes-ar.png|thumb|400px|ابن بطوطه جي ''رحلة'' ۾ بيان ڪيل سفرن جي اهم رستن جو نقشو.]] ابن بطوطه جي سفرن جي ڪُل مفاصلي بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن. جديد مشهور حوالن ۾ لڳ ڀڳ '''117,000 کان 120,000 ڪلوميٽر''' جو انگ ملي ٿو.<ref name="UNESCO120">{{cite web |title=Arab youth, architects of their future |website=UNESCO |date=8 August 2019 |url=https://www.unesco.org/en/articles/arab-youth-architects-their-future |access-date=6 October 2026 }}</ref> محمدعلي موحد، هيملٽن گب جي اندازي جي حوالي سان، تقريباً '''75,000 ميل''' لکي ٿو.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=50–51 |language=fa }}</ref> اهي انگ قطعي ماپون نه، پر سفرنامي ۾ بيان ڪيل رستن جي بنياد تي جديد اندازا آهن. ان کان علاوه، جيئن سندس ڪجهه سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف موجود آهي، تيئن مجموعي مفاصلي کي به تقريبي سمجهڻ گهرجي. ابن بطوطه اتر آفريڪا، مصر، شام، حجاز، عراق، ايران، اوڀر آفريڪا، يمن، عمان، اناطوليا، ڪاري سمنڊ جي علائقن، وچ ايشيا، افغانستان، سنڌ، هندستان، مالديپ، سري لنڪا، بنگال، ڏکڻ اوڀر ايشيا، چين، اندلس ۽ اولهه آفريڪا تائين سفر ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref name="LOC">{{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''رحلة'' جي تدوين == [[File:MS Arabe 2291 تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار (cropped).jpg|thumb|ساڄو|300px|ابن بطوطه جي سفرنامي ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' (''رحلة'') جي هڪ تاريخي عربي مخطوطي جو شروعاتي ورق؛ هي نسخو فرانس جي قومي لائبريريءَ جي عربي مخطوطو نمبر 2291 جو حصو آهي.]] ابن بطوطه جي عالمي شهرت جو بنياد سندس سفرنامو '''''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار''''' آهي، جيڪو عام طور '''''رحلة ابن بطوطة''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="LOC"/> هي ڪتاب ابن بطوطه پاڻ قلمبند نه ڪيو. مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ مريني سلطان [[ابوعنان فارس]] کيس پنهنجي سفرن جو احوال مرتب ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. سلطان اندلسي اديب ۽ عالم '''محمد بن محمد ابن جزي الڪلبي''' کي ابن بطوطه جي بيانن کي لکڻ ۽ ادبي صورت ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه پنهنجا سفر ابن جزيءَ کي ٻڌائيندو هو ۽ ابن جزي انهن کي ادبي عربيءَ ۾ مرتب ڪندو هو. ان ڪري موجوده ''رحلة'' کي صرف ابن بطوطه جو لفظ بلفظ لکيل ذاتي روزنامچو سمجهڻ درست ناهي؛ ان جي آخري نثر ۽ ترتيب ۾ ابن جزيءَ جو اهم ادبي ڪردار آهي.<ref name="IranicaIB"/> === ابن جزيءَ جو ڪردار === اڳ شيئر ڪيل فارسي مسودي مطابق ابن جزي رڳو ڪاتب نه هو؛ هن متن جي '''تلخيص، تهذيب ۽ تنميق''' پڻ ڪئي. ڪجهه هنڌن تي سندس پنهنجا اضافا ''قال ابن جزي'' جهڙن لفظن سان سڃاڻپ لائق آهن.<ref name="Movahed20">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=20 |language=fa }}</ref> ابن جزي اڳين سفرنامن مان پڻ مواد استعمال ڪيو. خاص طور شام، فلسطين ۽ حجاز جي ڪجهه جاگرافيائي بيانن ۾ [[ابن جبير]] جي سفرنامي سان مشابهت ۽ ورتل مواد سڃاتو ويو آهي.<ref name="IranicaIB"/> انهيءَ ڪري جديد محقق ''رحلة'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي قسم جا مواد الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا: ابن بطوطه جا ذاتي مشاهدا، ٻين کان ٻڌل روايتون، ۽ اڳين ادبي يا جاگرافيائي ماخذن مان ورتل مواد. === مڪمل ٿيڻ جي تاريخ === سفرنامي جي آخر ۾ ڏنل تاريخ مطابق ان جي املا/تدوين '''3 ذوالحج 756هه''' تي مڪمل ٿي.<ref name="FordhamMali"/> هي تاريخ گريگورين حساب سان '''9 ڊسمبر 1355ع''' جي قريب بيهي ٿي. {{اقتباس |متن=هتي انهن سفرن جو بيان پورو ٿيو، جن جو عنوان ''تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار'' آهي. |ليکڪ=ابن بطوطه/ابن جزيءَ جي ''رحلة'' جو اختتامي مفهوم }} == ''رحلة'' جو مواد ۽ طرز == سفرنامو روايتي جديد جاگرافيائي ڪتاب وانگر ترتيب ڏنل ناهي. عام طور ابن بطوطه ڪنهن شهر ۾ پهچڻ کان پوءِ شهر، مسجدن، مدرسن، خانقاهن، بزرگن، حڪمرانن ۽ پنهنجن ملاقاتن جو بيان ڪري ٿو. ان کان پوءِ ذاتي واقعن، مهمان نوازي، تحفن، شادين، خطرن ۽ عجيب واقعن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="IranicaIB"/> هن جي دلچسپي قدرتي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ۾ '''ماڻهن''' ۾ وڌيڪ هئي. حڪمران، قاضي، عالم، صوفي، واپاري، عورتون، غلام، مسافر، درٻاري رسمون، کاڌا، لباس، شاديون ۽ مقامي سماجي عادتون سندس بيانن ۾ بار بار اچن ٿيون. ان ڪري ''رحلة'' سياسي تاريخ سان گڏ سماجي، ثقافتي، اقتصادي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي، خاص طور انهن علائقن لاءِ جتي چوڏهين صديءَ جا ٻيا تفصيلي لکيل ماخذ گهٽ آهن.<ref name="IranicaIB"/> == سفرنامي جي تاريخي اعتبار بابت بحث == === همعصر شڪ === ابن بطوطه جي ڪجهه دعوائن تي سندس پنهنجي دور ۾ به شڪ ڪيو ويو. [[ابن خلدون]] لکي ٿو تہ مريني درٻار ۾ ڪجهه ماڻهن سندس ڏورانهن ملڪن بابت بيانن کي ناقابل يقين سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Khaldun |author-link=ابن خلدون |translator-last=Rosenthal |translator-first=Franz |title=The Muqaddimah: An Introduction to History |volume=I |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1958 |pages=369–371 }}</ref> اهو شڪ پاڻ ۾ سندس سموري سفرنامي جي رد ٿيڻ جو ثبوت ناهي، پر ڏيکاري ٿو تہ سندس غيرمعمولي دعوائن تي تنقيدي سوال نوان ناهن. === تاريخن ۽ سفرن جا مسئلا === ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' موجب ''رحلة'' کي مڪمل طور قابل اعتماد تاريخن جو رڪارڊ سمجهي نٿو سگهجي. ڪجهه تاريخون پاڻ ۾ نه ٿيون ٺهن ۽ بلغار، يمن، عمان ۽ اوڀر اناطوليا بابت ڪجهه سفر بيان ڪيل وقت ۾ مڪمل ڪرڻ جاگرافيائي طور ڏکيا يا ناممڪن نظر اچن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> ڪجهه شهرن بابت ابن بطوطه هڪ کان وڌيڪ سفرن جا واقعا هڪ ئي دوري هيٺ گڏ ڪري ٿو. محمدعلي موحد پڻ هرمز، شيراز ۽ لرستان جهڙن مثالن ڏانهن اشارو ڪندي امڪان ظاهر ڪري ٿو تہ تدوين دوران الڳ سفرن جا واقعا گڏ ٿي ويا.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=22–23 |language=fa }}</ref> === چين ۽ ٻين ڏورانهن سفرن بابت بحث === ابن بطوطه جي چين واري سفر جي حد بابت خاص طور اختلاف موجود آهي. سندس چين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بنگال واري حصي ۾ نسبتاً ٿورا واضح جغرافيائي نالا ۽ فاصلا ڏنل آهن، جڏهن تہ ڪجهه بيان اڳين ادبي ماخذن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="IranicaIB"/> تنهن هوندي به سندس سڀني سفرن کي جعلي قرار ڏيڻ به موجود تحقيق جي نمائندگي نٿو ڪري. اوڀر آفريڪا، اناطوليا، ڏکڻ هندستان، مالديپ ۽ مالي بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن بابت ساڳئي دور جا متبادل ماخذ محدود آهن.<ref name="IranicaIB"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#315b7d;color:white;" | سفرنامي جو پهلو ! style="background:#315b7d;color:white;" | تاريخي قدر ! style="background:#315b7d;color:white;" | احتياط |- | style="background:#edf4fa;" | شهر ۽ رستا | وچئين دور جي تاريخي جاگرافي بابت اهم معلومات | ڪجهه هنڌن جي سڃاڻپ ۽ تاريخون تڪراري |- | style="background:#fdf3e7;" | حڪمران ۽ درٻار | سياسي رسمن ۽ سرپرستيءَ جا تفصيل | ابن بطوطه جا ذاتي لاڳاپا ۽ راءِ بيان تي اثرانداز |- | style="background:#edf8f2;" | سماجي زندگي | لباس، کاڌي، شادي، بازار ۽ رسمن بابت ناياب مشاهدا | پرڏيهي سياح جي ثقافتي ۽ مذهبي نظر سان لکيل |- | style="background:#f8eeee;" | ڏورانهان سفر | ايشيا ۽ آفريڪا جي رابطن بابت اهم مواد | ڪجهه رستن ۽ سفرن جي تاريخيت بابت علمي اختلاف |- | style="background:#f4eff8;" | ذاتي تجربا | چوڏهين صديءَ جي مسافريءَ جي عملي دنيا جو بيان | يادگيري، ادبي تدوين ۽ قصه گوئيءَ جو اثر ممڪن |} == شخصيت == ابن بطوطه بابت ذاتي معلومات جو سڀ کان وڏو ماخذ سندس پنهنجو سفرنامو آهي؛ تنهنڪري سندس شخصيت جي تعمير گهڻو ڪري سندس پنهنجي بيانن تي دارومدار رکي ٿي. هو [[مالڪي مذهب]] جو سني مسلمان هو ۽ صوفين، درگاهن ۽ مذهبي بزرگن ۾ گهڻي دلچسپي رکندو هو. تقريباً هر وڏي شهر ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفين سان ملاقاتون سندس بيان جو اهم حصو آهن.<ref name="IranicaIB"/> هو حڪمرانن جي سرپرستيءَ مان فائدو وٺندو هو ۽ سندن تحفن، مهمان نوازي ۽ سخاوت کي خاص توجهه سان درج ڪندو هو. جڏهن ڪنهن حڪمران کان سندس اميد کان گهٽ تحفو ملندو هو تہ هو ان بابت ناراضگي به ظاهر ڪندو هو.<ref name="IranicaIB"/> === ٻولين جي ڄاڻ === ابن بطوطه جي بنيادي ٻولي عربي هئي. اڳ شيئر ڪيل فارسي ماخذ مطابق هو ڪجهه فارسي ۽ ترڪي به سمجهندو هو ۽ هندستان ۾ ڪجهه مقامي لفظ سکيو، پر فارسيءَ تي مڪمل عبور نه هئس.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=21–22 |language=fa }}</ref> دهليءَ ۾ قاضيءَ جي ڪم دوران مقامي ٻولين کان اڻواقف هجڻ سبب کيس ترجمانن ۽ مددگارن جي ضرورت پئي. === شاديون ۽ خاندان === ابن بطوطه پنهنجي ڊگهن سفرن دوران ڪيترائي ڀيرا شادي ڪئي ۽ ڪيترين ٻانهيُن جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس شاديون اتر آفريڪا، دمشق، هندستان ۽ مالديپ سميت مختلف هنڌن سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |pages=34–37 |language=fa }}</ref> سفرنامي ۾ سندس ڪجهه ٻارن جو پڻ ذڪر آهي. ڊگهن سفرن ۽ خاندان کان جدائيءَ سبب انهن مان ڪيترن سان سندس لاڳاپا مستقل نه رهيا. غلامن ۽ ٻانهين بابت سندس بيان چوڏهين صديءَ جي انهن سماجن جي غلاميءَ واري نظام جي شاهدي پڻ ڏئي ٿو جن مان هو گذريو. جديد انسائيڪلوپيڊيا جي متن ۾ اهڙن واقعن کي سندس شخصيت جي رومانوي تصوير بدران ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام جي تاريخي تناظر ۾ پيش ڪرڻ مناسب آهي. == آخري زندگي == مالي کان واپس اچڻ کان پوءِ ابن بطوطه جا وڏا سفر ختم ٿي ويا. هن پنهنجي سفرن جو احوال ابن جزيءَ کي ٻڌايو ۽ ''رحلة'' جي تدوين مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت معلومات تمام گهٽ آهي. [[ابن حجر عسقلاني]]، ابن مرزوق جي حوالي سان، لکي ٿو تہ ابن بطوطه زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغرب جي ڪنهن شهر ۾ قاضي رهيو.<ref name="IranicaIB"/> ان کان وڌيڪ سندس آخري سالن بابت يقيني ۽ تفصيلي معلومات موجود ناهي. == وفات == ابن بطوطه جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ارانيڪا'' سندس وفات '''770هه/1368–1369ع''' ۾ مغرب ۾ ڄاڻائي ٿي.<ref name="IranicaIB"/> محمدعلي موحد پڻ '''770هه''' واري روايت کي اختيار ڪري ٿو.<ref name="MovahedDeath">{{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |page=19 |language=fa }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه ماخذ سندس وفات '''779هه/1377ع''' جي لڳ ڀڳ ڄاڻائين ٿا. [[سيد حسام الدين راشدي]] جي ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' ۾ پڻ ابن بطوطه سان گڏ '''779هه/1377ع''' ڏنل آهي.<ref name="Rashidi69">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=69 |language=sd }}</ref> [[لائبريري آف ڪانگريس]] جي فهرست پڻ 1304–1377ع واري تاريخ استعمال ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> تنهنڪري وفات جي صحيح سال کي يقيني چوڻ بدران مختلف روايتن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === منسوب قبر === [[File:TumbaIbnBatuta.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[طنجه]] ۾ ابن بطوطه جي قبر سان منسوب عمارت.]] طنجه ۾ هڪ ننڍڙي مقبري کي روايتي طور ابن بطوطه جي قبر سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، سندس آخري زندگيءَ بابت ماخذن جي کوٽ سبب قبر جي نسبت کي پڻ روايتي نسبت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ احتياطي آهي. [[File:Morocco Tangier IbnBattuta.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[طنجه]]، [[مراڪش]] ۾ ابن بطوطه سان منسوب مقبرو.]] == جديد دور ۾ ''رحلة'' جي بازدريافت == ابن بطوطه جو سفرنامو وچئين دور ۾ مغرب کان ٻاهر ايترو مشهور نه ٿيو جيترو اڄ آهي. [[ابن خلدون]]، [[لسان الدين ابن الخطيب]] ۽ ڪجهه ٻين مصنفن سندس ذڪر ڪيو، پر سندس عالمي شهرت خاص طور جديد دور ۾ متن جي يورپي تحقيق ۽ اشاعت کان پوءِ وڌي. اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا مان ''رحلة'' جا وڌيڪ قلمي نسخا يورپي عالمن تائين پهتا. فرانسيسي مستشرقن '''[[شارل ديفريمري]]''' (Charles Defrémery) ۽ '''[[بنيامينو رافائيلو سانگينيتي]]''' (Beniamino Raffaello Sanguinetti) عربي متن ۽ فرانسيسي ترجمي کي چار جلدن ۾ 1853ع کان 1858ع تائين شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }}</ref> ان ڇاپي بعد ابن بطوطه تي جديد علمي تحقيق جو بنياد مضبوط ٿيو. === گب جو انگريزي ترجمو === ويهين صديءَ ۾ [[هيملٽن اليگزينڊر روسڪين گب]] ابن بطوطه جي سفرنامي تي اهم ڪم ڪيو. سندس انگريزي ترجمي جا جلد [[Hakluyt Society]] طرفان شايع ٿيا ۽ جديد تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيا. گب جي ڪم ابن بطوطه جي سفرن جي تاريخ، جاگرافي ۽ متن جي مسئلن تي تفصيلي حاشيا مهيا ڪيا، تنهنڪري اهو جديد ابن بطوطه مطالعي جي بنيادي حوالن مان هڪ بڻيو. == سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ اهميت == ابن بطوطه جي ''رحلة'' سنڌ جي چوڏهين صديءَ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذ آهي. سندس سنڌ واري سفر ۾ سنڌو درياهه، سيوستان/[[سيوهڻ]]، مقامي سياسي ڇڪتاڻ، لاهري بندر، واپار ۽ ملتان ڏانهن ويندڙ رستي بابت مواد موجود آهي. [[سيد حسام الدين راشدي]] سنڌ بابت پرڏيهي سياحن ۽ جاگرافيدانن جي لکڻين جو ذڪر ڪندي ابن بطوطه کي مشهور سياح قرار ڏنو آهي. راشديءَ جي ڪتاب ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون'' جي صفحي 69 تي لکيل آهي تہ ابن بطوطه جو سفرنامو عربيءَ ۾ هو، مختلف يورپي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌ بابت سندس احوال نهايت قيمتي آهي.<ref name="Rashidi69"/> انهيءَ صفحي تي راشدي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ ابن بطوطه سان گڏ ابن رسته، قدامه بن جعفر، الادريسي، ياقوت الحموي، زڪريا قزويني، صوفي دمشقي، ابوالفدا، نويري ۽ ٻين مسلمان جاگرافيدانن ۽ سياحن جي لکڻين ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو.<ref name="Rashidi69"/> ابن بطوطه جي سنڌ واري بيان تي ايم. آر. هيگ 1887ع ۾ خاص تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس سفرنامي جي سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو تجزيو ڪيو ويو.<ref name="Haig1887">{{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == ابن بطوطه جي اهميت رڳو ان ڪري ناهي تہ هن وڏي مفاصلي جو سفر ڪيو. سندس ''رحلة'' چوڏهين صديءَ ۾ آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي ۾ موجود '''اسلامي، تجارتي، علمي ۽ سياسي رابطن''' جي تصوير پيش ڪري ٿي. هڪ مالڪي فقيه طور هو مغرب کان هندستان ۽ مالديپ تائين اهڙن اسلامي ادارن جو حصو بڻجي سگهيو، جن ۾ قاضي، عالم، مدرسو، خانقاهه ۽ حڪمرانن جي سرپرستيءَ جا گڏيل نيٽ ورڪ موجود هئا. اهڙي طرح سندس پنهنجو سفر به وچئين دور جي اسلامي دنيا جي بين العلاقائي رابطن جو مثال آهي. [[يونيسڪو]] جي هڪ جائزي موجب سندس سفرن جو مجموعي مفاصلو لڳ ڀڳ 120,000 ڪلوميٽر هو ۽ هو ٽن ڏهاڪن تائين سفر ڪندو رهيو.<ref name="UNESCO120"/> [[لائبريري آف ڪانگريس ]] کيس تاريخ جي وڏن سياحن مان شمار ڪندي سندس سفرن کي اتر ۽ اولهه آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين بيان ڪري ٿي.<ref name="LOC"/> ابن بطوطه ۽ [[مارڪو پولو]] جو مقابلو اڪثر ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي جا سفرناما مختلف ثقافتي ۽ ادبي پسمنظرن مان پيدا ٿيا. ابن بطوطه جو سفر خاص طور اسلامي دنيا جي عالمن، صوفين، قاضين، حڪمرانن ۽ واپاري نيٽ ورڪن جي اندر سندس حرڪت سبب منفرد تاريخي اهميت رکي ٿو. == اهم ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264653;color:white;" | دور ! style="background:#264653;color:white;" | خاص اهميت |- | style="background:#e9f5f2;" | '''ابن بطوطه / ابن جزي، ''رحلة''''' | 14هين صدي | بنيادي ماخذ؛ سفرن جو اصل روايتي بيان |- | style="background:#fff4e6;" | '''ابن خلدون، ''مقدمه''''' | 14هين صدي | ابن بطوطه جي دعوائن تي همعصر درٻاري ردعمل |- | style="background:#eef2ff;" | '''ابن حجر عسقلاني''' | 15هين صدي | آخري زندگي ۽ قاضي هجڻ بابت بعد جي روايت |- | style="background:#fceeee;" | '''Defrémery ۽ Sanguinetti''' | 1853–1858ع | عربي متن ۽ بنيادي فرانسيسي ايڊيشن |- | style="background:#eef8e8;" | '''M. R. Haig''' | 1887ع | سنڌ واري سفر جي تاريخي جاگرافيءَ جو خاص مطالعو |- | style="background:#f7eef8;" | '''H. A. R. Gibb''' | 20هين صدي | تنقيدي انگريزي ترجمو ۽ تاريخي حاشيا |- | style="background:#edf6fa;" | '''محمدعلي موحد''' | 20هين صدي | فارسي ترجمو ۽ ابن بطوطه جي شخصيت ۽ سفرن جو مطالعو |- | style="background:#fff9e5;" | '''سيد حسام الدين راشدي''' | 20هين صدي | سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ابن بطوطه جي اهميت |} == چونڊ ڪتابيات == * {{cite book |last=Ibn Battuta |editor-last1=Defrémery |editor-first1=Charles |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=Beniamino Raffaello |title=Voyages d'Ibn Batoutah |publisher=Imprimerie Impériale |location=Paris |year=1853–1858 |volumes=4 |language=fr }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=George Routledge & Sons |location=London |year=1929 }} * {{cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |publisher=Hakluyt Society |location=London |year=1958–1994 }} * {{cite book |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2012 |isbn=9780520272927 }} * {{cite book |last=موحد |first=محمدعلي |title=ابن بطوطه |publisher=طرح نو |location=تهران |year=1376 |isbn=9645625181 |language=fa }} * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين شاهه |editor-last=لاکو |editor-first=غلام محمد |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd }} * {{cite journal |last=Haig |first=M. R. |title=Art. XIII.—Ibnu Baṭūṭa in Sindh |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=19 |issue=3 |year=1887 |pages=393–412 |doi=10.1017/S0035869X00019560 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{cite web |title=Ibn Battuta's Rihla |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021666192/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ebn Baṭṭūṭa |website=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ |access-date=6 October 2026 }} * {{cite web |title=Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |website=Internet Medieval Sourcebook |publisher=Fordham University |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp |access-date=6 October 2026 }} == پڻ ڏسو == * [[سفرنامو]] * [[مارڪو پولو]] * [[ابن جبير]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سيوهڻ]] * [[لاهري بندر]] * [[دهلي سلطنت]] * [[مالي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:بطوطه، ابن}} [[زمرو:ابن بطوطه]] [[زمرو:1304ع جون پيدائشون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]] [[زمرو:14هين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مراڪشي سياح]] [[زمرو:مراڪشي جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:مالڪي]] [[زمرو:طنجه جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:آفريڪا جا سياح]] jr8xhtz2edjbnulyj5zzlj5ul47rq1x 0 11171 417287 415551 2026-10-05T14:04:09Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[سبزي]] کي [[ڀاڄيون]] ڏانھن چوريو 415551 wikitext text/x-wiki [[File:Marketvegetables.jpg|thumb|[[Philippines|فلپائن]] ۾ هڪ بازار اندر ڀاڄيون]] [[File:Vegetables for sale in a market in France.jpg|thumb|[[فرانس]] ۾ مارڪيٽ اندر وڪري لاءِ ڀاڄيون]] '''ڀاڄيون''' ('''Vegetables''') [[ٻوٽو|ٻوٽن]] جا اهي کائڻ لائق حصا آهن، جيڪي انسان يا ٻيا جانور [[کاڌو|کاڌي]] طور استعمال ڪن ٿا. هن لفظ جو اصل مطلب اڄ به عام استعمال ۾ موجود آهي، ۽ گڏيل طور ٻوٽن لاءِ استعمال ٿيندو آهي ته جيئن هر قسم جي کائڻ لائق ٻوٽن واري شين کي ظاهر ڪري سگهجي، جن ۾ [[کاڌي وارا گل|گلن]]، [[ميوا|ميون]]، [[کاڌي واريون ٻوٽن جون ڏنڊيون|ڏانڊا/ٺاٺ]]، [[پتن واريون ڀاڄيون|پن]]، [[کاڌي واريون پاڙون|پاڙون]] ۽ [[کاڌي وارا ٻج|ٻج]] شامل آهن. هڪ ٻي تعريف ڪجهه حد تائين من ماني طريقي سان اڪثر کاڌي پچائڻ واري شوق ۽ ثقافتي روايت جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي؛ ان ۾ مزيدار ميوا جهڙوڪ ٽماٽا ۽ کيرا، گل جهڙوڪ [[بروڪلي]]، ۽ ٻج جهڙوڪ دالن کي شامل ڪيو ويندو آهي؛ پر ڪجهه ٻوٽن مان نڪتل اهي شيون خارج ڪيون وينديون آهن جيڪي ميوا، گل، نٽس يا گورا يا اناج جا داڻا شامل آھن. شروعاتي دور ۾ ڀاڄيون جهنگ مان [[شڪار-۽-جمع ڪندڙ|شڪار-۽-جمع ڪندڙن]] (hunter-gatherer) گڏ ڪيون، ۽ دنيا جي مختلف علائقن ۾ پوکيءَ ۾ داخل ٿيون, گهڻو امڪان آهي ته هي عمل 10,000&nbsp;ق م کان 7,000&nbsp;ق م واري دور ۾ ٿيو، جڏهن نئين [[زراعت جي تاريخ|زرعي زندگيءَ جو طريقو]] وڌيو. شروع ۾ مقامي طور وڌندڙ ٻوٽن کي پوکيو ويو، پر وقت سان واپار ذريعي ٻاهرين علائقن مان عام ۽ ناياب فصل به آيا ۽ گهريلو قسمن ۾ شامل ٿيندا ويا. اڄڪلهه موسم جي اجازت مطابق گهڻيون ڀاڄيون سڄي دنيا ۾ پوکيون وڃن ٿيون، ۽ گهٽ موزون علائقن ۾ به محفوظ ماحول ۾ فصل پوکيا وڃن ٿا. [[چين ۾ زراعت|چين]] ڀاڄين جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ آهي، ۽ زرعي شين جي عالمي واپار سبب صارف پري پري ملڪن ۾ پوکيل ڀاڄيون به خريد ڪري سگهن ٿا. پيداوار جو پيمانو [[گھر-خرچ زراعت]] (agriculture Subsistence) ڪندڙ هارين کان، جيڪي رڳو پنهنجي خاندان لاءِ کاڌو پيدا ڪن ٿا، وڏن [[زرعي ڪاروبار|زرعي ڪاروبارن]] تائين ڦهليل آهي، جتي هڪ ئي پيداوار جا وسيع ايراضيءَ وارا فصل پوکيا وڃن ٿا. ڀاڄي جي قسم موجب، فصل لڻڻ کان پوءِ درجابندي، ذخيرو، پروسيسنگ ۽ مارڪيٽنگ جا مرحلا ٿين ٿا. ڀاڄيون ڪچيون به کائي سگهجن ٿيون ۽ پڪايون به؛ ۽ انساني غذائيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون، عام طور تي چرٻي ۽ ڪاربوهائيڊريٽ ۾ گهٽ، پر وٽامنن، معدنيات ۽ [[غذائي فائبر]] ۾ وڌيڪ. ڪيترائي غذائي ماهر ماڻهن کي ڀاڄيون ۽ ميوا وڌيڪ کائڻ جي صلاح ڏين ٿا؛ اڪثر روزانو پنج يا وڌيڪ حصا کائڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي. ==اشتقاق== انگريزي لفظ ويجٽبل (vegetable) انگريزي ۾ پهريون ڀيرو 15هين صدي جي شروعات ۾ لکيل صورت ۾ ملي ٿو. هي [[قديم فرينچ]] مان آيو آهي،<ref name="Online Etymology Dictionary">{{OEtymD|vegetable}}</ref> ۽ شروعات ۾ سڀني ٻوٽن لاءِ استعمال ٿيندو هو؛ حياتيات جي تناظر ۾ اڄ به هن معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="swedenborg">Swedenborg, Emanuel (2003). ''Swedenborg Concordance 1888''. Kessinger Publishing. p. 502. {{ISBN|0-7661-3728-7}}.</ref> هي [[وچئين دور جي لاطيني]] جي لفظ''vegetabilis'' مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب "وڌندڙ، ڦلندڙ" (يعني ٻوٽي بابت) هو؛ ۽ هي هڪ معنوي تبديلي هئي، جيڪا پوئين لاطيني ۾ "جيئارڻ، سُجاڳ ڪرڻ" واري معنيٰ مان ٿي.<ref name="Online Etymology Dictionary"></ref> "ويجٽبل" جي معنيٰ "کاڌي لاءِ پوکيل ٻوٽو" طور 18هين صديءَ تائين قائم نه ٿي هئي.<ref>{{cite book | first=John | last=Ayto | title=Dictionary of Word Origins | url=https://archive.org/details/dictionaryofword0000ayto | publisher=Arcade Publishing | location=New York | year=1993 | isbn=978-1-55970-214-0 | oclc=33022699}}</ref> 1767 ۾ هن لفظ کي خاص طور "کاڌي لاءِ پوکيل ٻوٽو، کائڻ لائق جڙ/پاڙ" جي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويو. 1955 ۾ پهريون ڀيرو هن جو مختصر ۽ عام ٻوليءَ وارو روپ "veggie" استعمال ٿيو.<ref name="Online Etymology Dictionary2">{{OEtymD|veggie}}</ref> [[صفت]] طور ''vegetable'' سائنسي ۽ فني متنن ۾ هڪ ٻي، وڌيڪ وسيع معنيٰ سان به استعمال ٿيندو آهي: عام طور "ٻوٽن سان لاڳاپيل"—کاڌي لائق هجي يا نه، جهڙوڪ ''vegetable matter''، ''vegetable kingdom''، ''vegetable origin'' وغيره.<ref name="swedenborg"></ref> ==اصطلاح== {{See also|Fruit#Botanical vs. culinary}} "ڀاڄي" يا ويجٽبل جي ٺيڪ تعريف ان ڪري به بدلجي سگهي ٿي جو دنيا ۾ کاڌي طور ٻوٽي جا ڪيترائي حصا استعمال ٿين ٿا، پاڙون، ڏانڊا، پن، گل، [[ميوا]] ۽ ٻج. سڀ کان وسيع تعريف اها آهي جيڪا هن لفظ کي صفت طور "ٻوٽي جي اصل" واري معنيٰ ۾ استعمال ڪري. وڌيڪ مخصوص طور، ڀاڄي کي "اهڙو ٻوٽو جنهن جو ڪو حصو کاڌي لاءِ استعمال ٿئي" چئي به بيان ڪيو ويو آهي،<ref name="Dictionary.com">{{cite web |url=http://dictionary.reference.com/browse/vegetable |title=Vegetable |publisher=Dictionary.com |access-date=2015-03-03}}</ref> ۽ ٻي ثانوي معنيٰ "اهڙي ٻوٽي جو کائڻ لائق حصو" پڻ آهي.<ref name="Dictionary.com"></ref> هڪ وڌيڪ درست تعريف اها به ڏني وئي آهي ته: "کاڌي طور استعمال ٿيندڙ هر اهو ٻوٽياتي حصو جيڪو ميوا يا ٻج نه هجي، پر اهي پڪا ميوا شامل آهن جيڪي مکيه کاڌي جو حصو بڻجي کائبا آهن." <ref name="Sinha">{{cite book|author1=Sinha, Nirmal |author2=Hui, Y.H. |author3= Evranuz, E. Özgül |author4=Siddiq, Muhammad |author5=Ahmed, Jasim |title=Handbook of Vegetables and Vegetable Processing |url=https://books.google.com/books?id=Fz58umYZVK8C&pg=PT192 |year=2010|publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-95844-5 |pages=192, 352}}</ref><ref name="iarc">{{Cite book| url=https://books.google.com/books?id=RiKjvAzzwFYC&pg=PA |title=Fruits And Vegetables |isbn=978-92-832-3008-3|publisher=IARC |author1=Vainio, Harri |author2=Bianchini, Franca |name-list-style=amp |year=2003 |page=2}}</ref> هنن تعريفن کان ٻاهر کائڻ لائق فنگس (جهڙوڪ [[مشروم|مُشروم]]) ۽ [[کائڻ لائق سامونڊي ٻوٽا]] ايندا آهن؛ جيتوڻيڪ اهي [[ٻوٽا|ٻوٽن]] جا حصا ناهن، پر گهڻو ڪري ڀاڄين وانگر ورتا ويندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.spicesmedicinalherbs.com/fungi-vegetables.html |title=Fungi vegetables |work=Spices & Medicinal Herbs: Classification of vegetables |access-date=2015-03-24 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304033725/http://www.spicesmedicinalherbs.com/fungi-vegetables.html |url-status=dead }}</ref> [[File:FruitArrangement.jpg|thumb|ڪجهه اهڙا ميوا، جن کي کاڌي ۾ اڪثر ڀاڄيون سمجهيو ويندو آهي، جن ۾ [[مڪئي]], [[ٽماٽو]] ۽ مختلف [[اسڪواش ميوا]] شامل آهن]] روزمره ٻوليءَ ۾، مٿي ذڪر ڪيل "ڀاڄي" واري تعريف مطابق "ميوا" ۽ "ڀاڄيون" هڪ ٻئي کان الڳ سمجهيا وڃن ٿا. "ميون" کي [[علم نباتات]] ۾ درست معنيٰ حاصل آهي: اهو حصو جيڪو [[بيضو (نباتات)|بيضه/اووري]] مان [[گلن وارا ٻوٽا|گلن واري ٻوٽي]] ۾ بڻجي ٿو. هي ڳالهه کاڌي واري معنيٰ کان ڪافي مختلف آهي. جيئن [[آڙو]]، [[آلوبخارا]] ۽ [[نارنگي (ميوو)]] ٻنهي معنائن ۾ "ميوا" آهن، پر ڪيترين شين کي عام طور "ڀاڄي" چيو ويندو آهي، جهڙوڪ [[واڱڻ]]، [[شملو مرچ]] ۽ [[ٽماٽو]]، اهي نباتات مطابق ميوا آهن. [[ٽماٽو ميوا يا ڀاڄي؟]] وارو سوال 1893 ۾ [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ]] تائين به پهتو. عدالت [[نڪس vs ھيڊن, 1893ع]] (Nix v. Hedden) واري ڪيس ۾ متفقه طور فيصلو ڪيو ته درآمد ٿيل پيداوار تي 1883ع واري ٽيرف تحت ٽيڪس لاءِ ٽماٽو کي "ڀاڄي" طور سڃاتو وڃي؛ جڏهن ته عدالت اهو به مڃيو ته [[علم نباتات]] جي لحاظ کان ٽماٽو ميوو آهي.<ref>[http://caselaw.lp.findlaw.com/scripts/getcase.pl?court=US&vol=149&invol=304 ''Nix v. Hedden'', 149 U.S. 304 (1893)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628191931/http://caselaw.lp.findlaw.com/scripts/getcase.pl?court=US&vol=149&invol=304 |date=2011-06-28 }}. Findlaw.com.</ref> ==تاريخ== [[زراعت]] کان اڳ، انسان [[شڪار-۽-جمع ڪندڙ]] هئا. اهي کائڻ لائق ميوا، ٻير/نٽس، ڏانڊا، پن، [[ڪورمز]] (corm) ۽ ٽيوبر (tubers) گڏ ڪندا هئا ۽ کاڌي لاءِ جانورن جو [[شڪار]] به ڪندا هئا.<ref>{{cite journal |author1=Portera, Claire C. |author2=Marlowe, Frank W. |title=How marginal are forager habitats? |journal= Journal of Archaeological Science |volume=34 |issue=1 |pages=59–68 |date=January 2007|doi=10.1016/j.jas.2006.03.014 |bibcode=2007JArSc..34...59P }}</ref> اڀرندي برساتي جهنگ ۾ [[ٻيلائي-باغباني]] کي زراعت جو پهريون مثال سمجهيو وڃي ٿو: ڪارآمد ٻوٽا سڃاتا ويا ۽ انهن کي وڌڻ لاءِ همٿايو ويو، جڏهن ته ناڪارائتا ٻوٽا هٽايا ويا. ان کان پوءِ چونڊ ذريعي ٻوٽن جي نسلي تبديلي شروع ٿي، جهڙوڪ وڏي ميوي ۽ تيز واڌ جهڙيون خوبيون.<ref>{{cite book|title=The forest-garden farms of Kandy, Sri Lanka|author=Douglas John McConnell|year=1992|page=1|publisher=Food & Agriculture Org. |url=https://books.google.com/books?id=G3QPo7lThXsC&pg=PP1|isbn=978-92-5-102898-8}}</ref> جيتوڻيڪ ڪڻڪ ۽ جو جهڙن گاهن جي گهريلو بڻجڻ جا پهريان ثبوت (وچ اوڀر) ۾ مليا آهن، پر ممڪن آهي ته دنيا جي ڪيترن ئي ماڻهن 10,000 ق م کان 7,000 ق م جي عرصي ۾ پوک شروع ڪئي هجي.<ref>{{cite web|url=https://genographic.nationalgeographic.com/development-of-agriculture/ |title=The Development of Agriculture |work=National Geographic |access-date=2015-03-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414142437/https://genographic.nationalgeographic.com/development-of-agriculture/ |archive-date=2016-04-14 }}</ref> [[گھر-خرچ زراعت]] اڄ به موجود آهي: آفريڪا، ايشيا، ڏکڻ آمريڪا ۽ ٻين هنڌن تي ڪيترائي ڳوٺاڻا هاري پنهنجي زمين مان ايترو کاڌو پيدا ڪن ٿا جو خاندان گذارو ڪري سگهي؛ ۽ بچيل پيداوار ٻين شين جي بدليءَ لاءِ استعمال ٿئي ٿي.<ref>{{cite book|author=Wharton, Clifton R. |title=Subsistence Agriculture and Economic Development|url=https://books.google.com/books?id=1M-lBNcTfzMC&pg=PA18 |year=1970 |publisher=Transaction Publishers |isbn=978-0-202-36935-8 |page=18}}</ref> لکيل تاريخ دوران، امير طبقو گوشت، ڀاڄيون ۽ ميوا شامل متنوع خوراڪ وٺڻ جي سگهه رکي ٿو؛ جڏهن ته غريبن لاءِ گوشت عيش هوندو هو ۽ سندن خوراڪ گهڻو ڪري هڪ [[بنيادي اناج]] (Staple food) تي مشتمل هوندي هئي, جهڙوڪ چانور، رائي، جو، ڪڻڪ، ٻاجھر يا مڪئي. ڀاڄين جو شامل ٿيڻ خوراڪ ۾ ڪجهه رنگا رنگي آڻيندو هو. [[وچ آمريڪا]] ۾ [[ازٽيڪ]] (Aztec) قوم جو بنيادي کاڌو [[مڪئي]] هو، ۽ اهي [[ٽماٽو|ٽماٽا]]، [[ايواڪاڊو]] (avocado)، [[رانھان]](bean)، [[مرچ]](Capsicum)، [[ڪدو]]، [[اسڪواش، (ٻوٽا)|اسڪواش]]، [[مڱڦري]] ۽ [[امارانٿ]] (amaranth جا ٻج پوکيندا هئا ته جيئن پنهنجي [[ٽورٽيلا]] (tortilla) ۽ [[دليو|دليي]] (porridge) کي وڌائين<ref name="Lambert">{{cite web |url=http://www.localhistories.org/food.html |title=A brief history of Food |author=Lambert, Tim |access-date=2015-03-04}}</ref>. [[پيرو]] ۾ [[انڪا ايمپائر|انڪا]] (Inca Empire) سلطنت جا ماڻهو هيٺاهين علائقن ۾ مڪئي ۽ اوچن علائقن ۾ [[پٽاٽا|پٽاٽن]] تي گذارو ڪندا هئا. اهي [[ڪينوئا]] (quinoa) جا ٻج به استعمال ڪندا هئا ۽ مرچن، ٽماٽن ۽ ايواڪاڊو سان خوراڪ کي وڌيڪ ڀرپور ڪندا هئا.<ref name="Lambert"></ref> [[قديم چين]] ۾ ڏکڻ ۾ چانور ۽ اتر ۾ ڪڻڪ بنيادي فصل هئا؛ ڪڻڪ مان [[ڊمپلنگ]]/پڪوڙيون (dumplings), [[نوڊلز]]/سيون (noodles) ۽ [[پين ڪيڪ]]/پراٺي وارا پڪوڙا (pancake) تيار ٿيندا هئا. گڏ ۾ استعمال ٿيندڙ ڀاڄين ۾ [[ڪچالو]] (yam)، [[سويابين|سويا]]، [[ڦريون]] (broad beans)، [[گوگڙو]]، [[سائو بصر]] (spring onion) ۽ [[ٿوم]] شامل هئا. قديم مصري خوراڪ جو دارومدار [[ماني]] تي هو، جيڪا اڪثر واريءَ جي آميزش سبب ڏندن کي گھسائي ڇڏيندي هئي. گوشت عيش هو پر مڇي وڌيڪ ميسر هئي. گڏ ۾ ڪيتريون ڀاڄيون به هونديون هيون—جهڙوڪ [[ڪندي ڪدو|ٽُنْدَيَ ڪَدُو]] (marrows)، [[ڦريون]] (broad beans)، [[دال| داليون]](lentils)، [[بصر]] (onions)، [[سائو بصر]] (leeks)، [[ٿوم]] (garlic)، [[موري]] (radishes) ۽ [[سلاد پتا]](lettuces).<ref name="Lambert"></ref> [[قديم يونان]] ۾ ماني بنيادي کاڌو هئي؛ ان سان گڏ [[ٻڪريءَ جو پنير]]، [[زيتون]]، [[انجير]]، [[مڇي]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[گوشت]]. پوکيل ڀاڄين ۾ بصر، ٿوم، [[گوبي|گوبيون]]، [[ھنداڻو]] يا ڇانھين ۽ داليون شامل هيون.<ref>{{cite book|author=Apel, Melanie Ann |title=Land and Resources in Ancient Greece|url=https://books.google.com/books?id=He_ecHencAoC&pg=PA10|year=2004 |publisher=Rosen Publishing Group |isbn=978-0-8239-6769-8 |page=10}}</ref> [[ancient Rome|قديم روم]] ۾ emmer ڪڻڪ يا ڦرين مان ڳاڙهو دليو ٺهندو هو؛ گڏ ۾ سائيون ڀاڄيون هونديون هيون پر گوشت گهٽ. مڇيءَ کي گهڻو پسند نه ڪيو ويندو هو. رومن بصر ، مثر، ڦريون، گوگڙو پوکيندا هئا ۽ [[چقندر]] (Beetroot) جي پاڙ بدران پن کائيندا هئا.<ref>{{cite book|author=Forbes, Robert James |title=Studies in Ancient Technology|url=https://books.google.com/books?id=Y84UAAAAIAAJ&pg=PA99 |year=1965 |publisher=Brill Archive |page=99 }}</ref> ==غذائيت ۽ صحت== [[File:Ipomoea stir fry.jpg|thumb|ڏکڻ اوڀر ايشيائي انداز ۾ مرچ ۽ [[سمبل]] سان stir-fried ''[[Ipomoea aquatica]]'']] [[File:Vegetable Cart in Guntur.jpg|thumb|[[Guntur|گنٽور]]، [[India|ڀارت]] ۾ گهٽي تي وڪرو لاءِ ڀاڄيون (۽ ڪجهه [[fruit|ميوا]])]] ڀاڄيون انساني غذائيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. گهڻيون ڀاڄيون چرٻي ۽ ڪيلورين ۾ گهٽ هونديون آهن، پر مقدار ۾ ڀرپور ۽ پيٽ ڀريندڙ هونديون آهن.<ref>{{Cite web |title=Vegetables |url=https://www.myplate.gov/eat-healthy/vegetables |access-date=2022-04-17 |website=www.myplate.gov |publisher=U.S. Department of Agriculture |archive-date=2022-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417195851/https://www.myplate.gov/eat-healthy/vegetables |url-status=dead }}</ref> اهي غذائي فائبر فراهم ڪن ٿيون ۽ ضروري وٽامنن، معدنيات ۽ trace elements جا اهم وسيلا آهن. خاص طور اهم اينٽي آڪسيڊنٽ وٽامن [[Vitamin A|A]]، [[Vitamin C|C]] ۽ [[Vitamin E|E]] آهن. جڏهن خوراڪ ۾ ڀاڄيون شامل ٿين ٿيون ته ڪينسر، فالج، دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين ۽ ٻين دائمي عارضن جي واقعن ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي.<ref name="Kerala">{{cite web |url=http://www.celkau.in/Crops/Vegetables/vegetables.aspx |title=Vegetables |work=Infotech Portal |publisher=Kerala Agricultural University |access-date=2015-03-24}}</ref><ref name="Terry2011">{{cite book|author=Terry, Leon |title=Health-Promoting Properties of Fruits and Vegetables|url=https://books.google.com/books?id=gNEZoC86dMQC |year=2011 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-529-0 |pages=2–4}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Büchner|first1=Frederike L.|last2=Bueno-de-Mesquita|first2=H. Bas|last3=Ros|first3=Martine M.|last4=Overvad|first4=Kim|last5=Dahm|first5=Christina C.|last6=Hansen|first6=Louise|last7=Tjønneland|first7=Anne|last8=Clavel-Chapelon|first8=Françoise|last9=Boutron-Ruault|first9=Marie-Christine|date=2010-09-01|title=Variety in fruit and vegetable consumption and the risk of lung cancer in the European prospective investigation into cancer and nutrition|journal=Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention|volume=19|issue=9|pages=2278–86|doi=10.1158/1055-9965.EPI-10-0489|issn=1538-7755|pmid=20807832|doi-access=free}}</ref> تحقيقن موجب، جيڪي ماڻهو روزانو ميوا ۽ ڀاڄيون ٽي سرونگ کان گهٽ کائين ٿا، انهن جي ڀيٽ ۾ جيڪي پنج کان وڌيڪ سرونگ کائين ٿا، انهن ۾ دل جي رڳن جي بيماري يا فالج ٿيڻ جو خطرو لڳ ڀڳ ويهه سيڪڙو گهٽ هوندو آهي.<ref name="Harvard">{{cite web |url=http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/what-should-you-eat/vegetables-and-fruits/ |title=Vegetables and Fruits |publisher=Harvard School of Public Health |access-date=2015-09-14|date=2012-09-18 }}</ref> ڀاڄين جو [[nutrition|غذائي]] مواد تمام گهڻو مختلف هوندو آهي؛ ڪجهه ۾ [[protein|پروٽين]] جا مفيد مقدار هوندا آهن، پر عام طور انهن ۾ [[fat|چرٻي]] گهٽ هوندي آهي،<ref name="Li2008">{{cite book|author=Li, Thomas S.C. |title=Vegetables and Fruits: Nutritional and Therapeutic Values |url=https://books.google.com/books?id=n6zNOdkqmMYC|year=2008|publisher=CRC Press |isbn=978-1-4200-6873-3 |pages=1–2}}</ref> ۽ مختلف مقدار ۾ [[vitamin|وٽامن]] جهڙوڪ [[vitamin A]]، [[vitamin K]] ۽ [[vitamin B6|vitamin B₆]]؛ [[provitamin]]s؛ [[dietary mineral]]s؛ ۽ [[carbohydrate|ڪاربوهائيڊريٽ]] شامل هوندا آهن. نوجوانيءَ ۾، جڏهن هڏا اڃا وڌي رهيا هوندا آهن، [[Crunchiness|ڪرَڪُڙي]] ۽ ڏکيا چٻائڻ وارا کاڌا (جهڙوڪ ڪچيون ڀاڄيون) کائڻ جبڙن جي صحيح واڌ لاءِ ضروري سمجهيو ويو آهي؛ جيڪڏهن اهڙا کاڌا نه کائبا ته جبڙا پنهنجي مڪمل ماپ تائين نه وڌندا، جنهن سبب ڏندن لاءِ جاءِ گهٽ پئجي سگهي ٿي ۽ ڏند ٽيڙا يا [معقل جا ڏند ڦاسيل رهڻ جهڙا مسئلا پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=What teeth reveal about the lives of modern humans |url=https://news.osu.edu/what-teeth-reveal-about-the-lives-of-modern-humans/ |access-date=2022-04-16 |website=What teeth reveal about the lives of modern humans |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |last=Boughner |first=Julia |title=Bad molars? The origins of wisdom teeth |url=http://theconversation.com/bad-molars-the-origins-of-wisdom-teeth-104835 |access-date=2022-04-16 |website=The Conversation |date=9 November 2018 |language=en}}</ref> تنهن هوندي به، ڀاڄين ۾ ڪڏهن ڪڏهن زهريلائ مادا ۽ [[اينٽي نيوٽرينٽس]] به هوندا آهن، جيڪي غذائن جي جذب ٿيڻ ۾ رڪاوٽ وجهن ٿا. انهن ۾ [[سولينائن]] (α-solanine) [[چيڪونائن]] (α-chaconine)،<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.foodchem.2005.08.046 |title=Balance between nutrients and anti-nutrients in nine Italian potato cultivars |year=2006 |last1=Finotti |first1=Enrico |last2=Bertone |first2=Aldo |last3=Vivanti |first3=Vittorio |journal=Food Chemistry|volume=99 |issue=4 |page=698}}</ref> [[اينزايم انھبليٽر]] (enzyme inhibitor) جهڙوڪ [[ڪولينيسٽريس]] (cholinesterase), [[پروٽيئيز]] (protease), [[امائليس]] (amylase) وغيره جا انھبليٽر، [[سائيناڊ]] ۽ [[سائيناڊ جا اڳ-مادّا]] (linamarin), [[آگزيلگ تيزاب]] (oxalic acid) وغيره شامل آهن.{{citation needed|date=April 2016}} اهي زهر قدرتي دفاعي نظام آهن، جيڪي ٻوٽي تي حملو ڪندڙ ڪيڙا، شڪار ڪندڙ ۽ فنگس کي روڪڻ لاءِ هوندا آهن. ڪجهه بينز ۾ [[فوٽوھيماگلوٽنن]] هوندو آهي، ۽ [[مٺا آلو| مٺن آلن]] (cassava) جي پاڙن ۾ [[سائنوجينيٽڪ گلائڪوسائڊ]] هوندي آهي—اهو ئي بانس جي ڪونپلن ۾ به ٿي سگهي ٿو. مناسب پچائڻ سان اهي زهر غير اثرائتا ٿي سگهن ٿا. ساوا آلو گلائڪوالڪلائيڊز رکن ٿا ۽ انهن کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite web |url=http://www.cfs.gov.hk/english/programme/programme_rafs/programme_rafs_fc_02_05.html |title=Naturally Occurring Toxins in Vegetables and Fruits |date=2015-02-18 |work=Risk Assessment in Food Safety |publisher=Centre for Food Safety |access-date=2015-03-30}}</ref> ميوا ۽ ڀاڄيون—خاص طور پنن واريون ڀاڄيون—آمريڪا ۾ [[نارووائرس]] (norovirus) سبب ٿيندڙ تقريباً اڌ آنڊن-پيٽ جي انفيڪشنن سان ڳنڍيون ويون آهن. اهي شيون اڪثر ڪچيون کائبيون آهن ۽ تياري دوران متاثر فوڊ هينڊلر جي ذريعي آلودگي ٿي سگهي ٿي. ڪچي کائڻ واري خوراڪ کي هٿ ڪرڻ وقت صفائي اهم آهي؛ اهڙن شين کي مناسب نموني صاف، سنڀال ۽ ذخيرو ڪرڻ سان آلودگي گهٽائي سگهجي ٿي.<ref>{{cite journal |author=Centers for Disease Control and Prevention |year=2013 |title=Attribution of Foodborne Illness, 1998–2008 |journal=Estimates of Foodborne Illness in the United States |volume=19 |issue=3 |url=https://www.cdc.gov/foodborneburden/attribution-1998-2008.html }}</ref> ===سفارشون=== [[File:Vegetable consumption per capita, OWID.svg|thumb|upright=1.6|2013 ۾ في فرد ڀاڄين جو استعمال<ref>{{cite web |title=Vegetable consumption per capita |url=https://ourworldindata.org/grapher/vegetable-consumption-per-capita |website=Our World in Data |access-date=5 March 2020}}</ref>]] USDA جي امريڪين لاء غذائي ھدايتن موجب روزانو ميوا ۽ ڀاڄيون پنج کان نَو ويلن تائين کائڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي.<ref>[https://web.archive.org/web/20131207154611/http://www.cnpp.usda.gov/Publications/DietaryGuidelines/2000/2000DGBrochureFabulousFruits.pdf Fabulous fruits... versatile vegetables.] United States Department of Agriculture. Retrieved 2012-03-30.</ref> ڪُل مقدار عمر ۽ جنس مطابق بدلجي سگهي ٿو، ۽ عام طور کائيندڙ معياري حصن ۽ غذائي مواد جي بنياد تي طئي ٿيندو آهي. آلو هن ڳڻپ ۾ شامل ناهن، ڇاڪاڻ⁠ تہ اهي بنيادي طور نشاستي جا فراهم ڪندڙ آهن. گهڻين ڀاڄين ۽ ڀاڄي جي جوس لاءِ هڪ ويلو اڌ ڪپ آهي—ڪچي يا پڪي ٻنهي صورتن ۾. پنن واري ساڳي ڀاڄي لاءِ (جهڙوڪ [[سلاد پتو]] ۽ [[پالڪ]]) هڪ ويلي لاء اڪثر هڪ پورو ڪپ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.heart.org/HEARTORG/Caregiver/Replenish/WhatisaServing/What-is-a-Serving_UCM_301838_Article.jsp |title=What is a serving? |date=2014-12-18 |publisher=American Heart Association |access-date=2015-09-26}}</ref> مختلف قسمن جون شيون چونڊڻ گهرجن، ڇو ته ڪو به هڪڙو ميوا يا ڀاڄي صحت لاءِ گهربل سڀ غذائي جزا نٿو ڏئي.<ref name="Harvard"></ref> بين الاقوامي غذائي رهنمائي به USDA جهڙي آهي. [[جاپان]] مثال طور روزانو ڀاڄيون پنج کان ڇهه ويلائ کائڻ جي صلاح ڏئي ٿو.<ref>[https://web.archive.org/web/20111005161248/http://www.the-food-guide-pyramid.com/japanese-diet.html The Japanese Diet]. the-food-guide-pyramid.com</ref> فرانسيسي سفارشون به ملندڙ جلندڙ آهن ۽ روزانو پنج ويلا هدف رکن ٿيون.<ref>[https://web.archive.org/web/20111005161248/http://www.the-food-guide-pyramid.com/frenchdiet.html The French Dietary Guide]. the-food-guide-pyramid.com</ref> ڀارت ۾ بالغن لاءِ روزانو {{convert|275|g}} ڀاڄيون کائڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي.<ref name="Kerala"></ref> ==پيداوار== ===پوکي=== {{further|Kitchen garden|Vegetable farming}} [[File:AUSAID SOUTH AFRICA (10672860713).jpg|thumb|right|[[South Africa|ڏکڻ آفريڪا]] ۾ ڀاڄيون پوکڻ]] [[File:Povrce_iz_vrta.jpeg|thumb|right|[[ڪروئيشيا]] ۾ باغ مان تازيون ڀاڄيون]] ڀاڄيون قديم ترين زماني کان انساني خوراڪ جو حصو رهيون آهن. ڪجهه بنيادي خوراڪ آهن، پر گهڻيون معاون خوراڪ آهن—جيڪي کاڌن ۾ پنهنجي مخصوص ذائقي سان تنوع پيدا ڪن ٿيون ۽ ساڳئي وقت صحت لاءِ گهربل غذائيت وڌائين ٿيون. ڪجهه ڀاڄيون باراني/هميشه رهندڙ هونديون آهن، پر گهڻيون سالياني ۽ ٻه سالياني هونديون آهن، ۽ عام طور ٻج پوکڻ يا ٻوٽو لڳائڻ کان هڪ سال اندر لڻي وينديون آهن. پوک لاءِ جيڪو به نظام هجي، پوک جو ڍانچو گهڻو ڪري ساڳيو هوندو آهي: مٽيءَ کي ڀِڃي نرم ڪرڻ، گاهه-گندي هٽائڻ يا دفن ڪرڻ، ۽ نامياتي ڀاڻ يا ڪيميائي ڀاڻ شامل ڪرڻ؛ ٻج پوکڻ يا ننڍا ٻوٽا لڳائڻ؛ فصل جي واڌ دوران جڙي ٻوٽين سان مقابلي کي گهٽائڻ، نقصان ڏيندڙن تي ڪنٽرول ۽ مناسب پاڻي مهيا ڪرڻ؛ فصل پچڻ تي لڻڻ؛ پوءِ چونڊ/درجابندي، ذخيرو ۽ مارڪيٽنگ يا سڌو استعمال.<ref name="RHS">{{cite book |title=The Royal Horticultural Society Encyclopedia of Gardening |url=https://archive.org/details/encyclopediaofga0000chri_g1q2 |editor-last1=Brickell |editor-first1=Christopher |year=1992 |publisher=Dorling Kindersley |isbn=978-0-86318-979-1 |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofga0000chri_g1q2/page/303 303]–08}}</ref> مختلف مٽيءَ جا قسم مختلف فصلن لاءِ مناسب هوندا آهن، پر عام طور معتدل موسمن ۾ وارياسي مٽي جلدي سڪي ٿي پر بهار ۾ جلدي گرم به ٿيندي آهي، تنهن ڪري ابتدائي فصلن لاءِ سٺي آهي؛ جڏهن ته ڳري چڪني مٽي نمي بهتر رکي ٿي ۽ دير سان موسم واري فصلن لاءِ مناسب آهي. پوک جو موسم [[فليس]]، [[ڪلوش]] (Cloche)، [[پلاسٽڪ ملچ]] (mulch)، [پولي ٽنل]] (polytunnel) ۽ [[گرين هائوس]] جي استعمال سان وڌائي سگهجي ٿو.<ref name="RHS"></ref> گرم علائقن ۾ ڀاڄين جي پيداوار موسم، خاص طور برسات جي نموني، سبب محدود ٿي سگهي ٿي؛ جڏهن ته معتدل علائقن ۾ اها گرمي پد ۽ ڏينهن جي ڊيگهه سبب محدود ٿئي ٿي.<ref name="Field">{{cite book|author1=Field, Harry|author2=Solie, John|title=Introduction to Agricultural Engineering Technology: A Problem Solving Approach |url=https://books.google.com/books?id=WWWc8VmdqDAC |year=2007 |publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-0-387-36915-0}}</ref> [[File:John Deere tractor between cabbage rows.jpg|thumb|right|آمريڪا جي ڪولوراڊو ۾ گوبي جي قطارن ۾ جڙي ٻوٽيون هٽائڻ]] گهر جي سطح تي، ڪوڏر، ڪهاڙي/ڏال، ۽ هَـو (hoe) پسنديده اوزار آهن؛ جڏهن ته تجارتي فارمن تي مختلف مشيني سامان موجود آهي. ٽريڪٽرن کان علاوه، [[هر]]، [[هئرو (اوزار)]](Harrow)، [[ڊرل]]، [[ٽرانسپلانٽر]]، [[ڪلٽيويٽر]]، [[آبپاشي]] جو سامان ۽ [[هاروسيٽر]] شامل آهن. نيون ٽيڪنيڪون به پوک جي طريقن کي بدلائي رهيون آهن، ڪمپيوٽر مانيٽرنگ سسٽم، [[جي پي ايس]] لوڪيٽرز، ۽ ڊرائيور بغير خودهلندڙ پروگرام (self-steer) اقتصادي فائدا ڏين ٿا.<ref name="Field"></ref> ===لابارو=== [[File:Harvesting - geograph.org.uk - 290336.jpg|thumb|left|برطانيا ۾ چقندر جو لابارو]] جڏهن ڀاڄي لڻي ويندي آهي ته اها پنهنجي پاڻي ۽ غذائيت جي سرچشمي کان ڪٽي ويندي آهي. پوءِ به اها ظاھر ڪندي رهي ٿي ۽ نمي وڃائيندي رهي ٿي—هي عمل خاص طور سائي پنن واري فصل ۾ مُرجائڻ جي صورت ۾ چٽي طرح نظر اچي ٿو. پاڙن واري ڀاڄين کي پوري پڪ تي لڻڻ سندن ذخيرو-زندگي بهتر ڪري ٿو؛ پر انهن کي زمين ۾ ئي ڇڏڻ ۽ ڊگهي عرصي ۾ آهستي آهستي لڻڻ به ممڪن آهي. لڻائي جو عمل فصل کي نقصان ۽ چٿر (bruising) کان بچائڻ لاءِ ترتيب ڏيڻ گهرجي. پياز ۽ لسڻ کي ميدان ۾ ڪجهه ڏينهن سڪائي سگهجي ٿو، ۽ آلو جهڙن پاڙن وارن فصلن کي ٿوري "پڪجڻ جي مدي" مان فائدو ٿئي ٿو—گرم، نمي واري ماحول ۾، جتي زخم ڀرجن ٿا ۽ ڇل ٿلهي ٿي سخت ٿيندي آهي. مارڪيٽ يا ذخيرو کان اڳ درجابندي ضروري آهي ته جيئن خراب شيون الڳ ڪجن ۽ پيداوار کي معيار، ماپ، پڪ، ۽ رنگ مطابق چونڊيو وڃي.<ref name="Dixie">{{cite web |url=http://www.fao.org/docrep/008/a0185e/a0185e0a.htm |title=8. Post-harvest handling: Storage |author=Dixie, Grahame |year=2005 |work=Horticultural Marketing |publisher=FAO |access-date=2015-03-21}}</ref> ===ذخيرو=== سڀني ڀاڄين لاءِ لڻائي کان پوءِ صحيح سنڀال فائديمند آهي. لڻائي کان پوءِ ذخيرو واري دور ۾ ڀاڄين ۽ ٻين جلدي خراب ٿيندڙ خوراڪن جو وڏو حصو ضايع ٿي وڃي ٿو. ترقي پذير ملڪن ۾، جتي مناسب ٿڌي ذخيرو سهولتون موجود نه آهن، اهي نقصان 30 کان 50 سيڪڙو تائين ٿي سگهن ٿا. ضايع ٿيڻ جا مکيه سبب نمي سبب خراب ٿيڻ، ڦڦوند، خرد حيات، ۽ جانورن/ڪيڙن جي تباهي آهن.<ref name="PrakashGarg">{{cite book|author1=Garg & Prakash|author2=Garg, H.P. |title=Solar Energy: Fundamentals and Applications |url=https://books.google.com/books?id=-v_LfcIdJxIC&pg=PA191 |year=2000 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-463631-2 |page=191}}</ref> [[File:Gerooide aardappels.JPG|thumb|نيڌرلئنڊز ۾ آلن جو عارضي ذخيرو]] ذخيرو مختصر مدي لاءِ به ٿي سگهي ٿو ۽ ڊگهي مدي لاءِ به. گهڻيون ڀاڄيون جلدي خراب ٿيندڙ آهن، ۽ ڪجهه ڏينهن لاءِ مختصر ذخيرو مارڪيٽنگ ۾ لچڪ پيدا ڪري ٿو. ذخيرو دوران پنن واريون ڀاڄيون [[نمي]] وڃائين ٿيون ۽ انهن ۾ [[وٽامن سي]] تيزيءَ سان گهٽجي ٿو. ڪجهه شيون، جهڙوڪ آلو ۽ بصر، بهتر ذخيري واري خاصيت رکن ٿيون ۽ بعد ۾ وڌيڪ قيمت وقت وڪرو ڪري سگهجن ٿيون؛ مارڪيٽنگ جو موسم وڌائڻ سان ڪُل وڪرو مقدار وڌي سگهي ٿو. جيڪڏهن ٿڌي ذخيرو موجود نه هجي ته گهڻن فصلن لاءِ ترجيح اها آهي ته اعليٰ معيار جي پيداوار ذخيرو ڪئي وڃي، نمي جو تناسب وڌ ۾ وڌ رکيو وڃي، ۽ پيداوار کي ڇانوَ ۾ رکيو وڃي.<ref name="Dixie"></ref> لڻائي کان پوءِ ذخيرو کي بهتر بنائڻ ۽ رکڻ جو مدو وڌائڻ لاءِ ڪارائتي [[ڪولڊ چين]] جو استعمال اهم سمجھيو ويو آهي.<ref name="pxk">Kohli, Pawanexh (2008) "Why Cold Chain for Vegetables" in [http://crosstree.info/Documents/Care%20of%20F%20n%20V.pdf ''Fruits and Vegetables Post-Harvest Care: The Basics''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201103014943/http://www.crosstree.info/Documents/Care |date=2020-11-03 }} {{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.crosstree.info/Documents/Care |access-date=2026-02-11 |archive-date=2020-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103014943/http://www.crosstree.info/Documents/Care |url-status=dead}}. Crosstree Techno-visors</ref> ٿڌو ذخيرو خاص طور cauliflowers، eggplants، lettuces، radishes، spinach، potatoes ۽ tomatoes لاءِ ڪارائتو آهي؛ مناسب گرمي پد پيداوار جي قسم موجب بدلجي ٿو. ڪجهه اهڙيون به ٽيڪنالاجيون آهن جيڪي بجلي کانسواءِ گرمي پد ڪنٽرول ڪن ٿيون، جهڙوڪ evaporative cooling.<ref name="Sinha"></ref> ڪنٽرول ٿيل فضا ۾، جتي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ گهڻو يا آڪسيجن گهڻو هجي ميوا ۽ ڀاڄيون ذخيرو ڪرڻ سان خرد حيات جي واڌ روڪي سگهجي ٿي ۽ ذخيرو-زندگي وڌي سگهي ٿي.<ref name="Thompson">{{cite book|author= Thompson, A. Keith|title=Controlled Atmosphere Storage of Fruits and Vegetables |url=https://books.google.com/books?id=9DUh8FcKQtsC&pg=PA18|year=2010 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-647-1 |page=18}}</ref> ڀاڄين ۽ ٻين زرعي پيداوار کي [[آئيونائزنگ ريڊيئيشن]] ذريعي روشني ڪرڻ سان انهن کي خرد حياتي انفيڪشن ۽ ڪيڙن جي نقصان کان بچائي سگهجي ٿو، ۽ جسماني خرابيءَ کان به محفوظ ڪري سگهجي ٿو. اهڙي طريقي سان کاڌي جا بنيادي خاصا نمايان طور تبديل نه ٿيندا ۽ ذخيرو-زندگي وڌي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.iaea.org/sites/default/files/publications/magazines/bulletin/bull18-0/18005480406su.pdf |title=Use of nuclear energy to preserve man's food |author=de Zeeuw, Dick |publisher=International Atomic Energy Agency |access-date=2015-03-22}}</ref> ===محفوظ ڪرڻ=== ڀاڄين کي محفوظ ڪرڻ جو مقصد انهن جي دستيابي کي استعمال يا مارڪيٽنگ لاءِ وڌائڻ آهي. مقصد اهو آهي ته خوراڪ کي ذائقي ۽ غذائيت جي بهترين حالت تي لڻي، ۽ انهن خوبين کي ڊگهي عرصي تائين برقرار رکجي. لڻائي کان پوءِ ڀاڄين جي خراب ٿيڻ جا مکيه سبب قدرتي [[اينزائم]] جا عمل ۽ [[خرد حيات]] سبب خراب ٿيڻ آهن.<ref name="MAFF">{{cite book |title=Home preservation of Fruit and Vegetables |year=1968 |publisher=Ministry of Agriculture, Fisheries and Food |pages=1–6 }}</ref> [[ڪيننگ]] ۽ [[فريزنگ]] سڀ کان عام طريقا آهن؛ ۽ انهن طريقي سان محفوظ ڪيل ڀاڄيون غذائي لحاظ کان گهڻو ڪري تازي پيداوار جهڙيون ئي هونديون آهن، خاص طور [[وٽامن اي]]، [[معدنيات]] ۽ [[غذائي فائبر]] جي لحاظ کان.<ref>{{cite journal |author1=Rickman, Joy C. |author2=Bruhn, Christine M. |author3=Barrett, Diane M. |year=2007 |title=Nutritional comparison of fresh, frozen, and canned fruits and vegetables II. Vitamin A and carotenoids, vitamin E, minerals and fiber |journal=Journal of the Science of Food and Agriculture |volume=87 |issue=7 |pages=1185–96 |doi=10.1002/jsfa.2824 |bibcode=2007JSFA...87.1185R }}</ref> [[File:Bean field Seabrook Farm1a33785v.jpg|thumb|بينز جو کيت ۽ ڪيننگ ڪارخانو، نيو جرسي، آمريڪا]] [[ڪيننگ]] هڪ عمل آهي جنهن ۾ ڀاڄين جا اينزائمز غير اثرائتا ڪيا ويندا آهن ۽ موجود خرد حيات (جراثيمن) کي گرميءَ سان ماريو ويندو آهي. سيل ٿيل ڪين هوا کي اندر اچڻ کان روڪي ٿو، جنهن سان بعد ۾ خرابي گھٽ ٿئي ٿي. ضروري حد تائين گهٽ گرمي ۽ گهٽ ۾ گهٽ پروسيسنگ وقت رکيو ويندو آهي ته جيئن پيداوار جي ميڪانيڪي ٽٽڻ کان بچي ۽ ذائقو ممڪن حد تائين برقرار رهي. پوءِ ڪين کي عام گرمي پد تي ڊگهي عرصي تائين رکڻ ممڪن ٿئي ٿو.<ref name="MAFF"></ref> [[فريزنگ]] ذريعي ڀاڄيون {{convert|-10|°C}} کان هيٺ رکڻ سان مختصر عرصي لاءِ خراب ٿيڻ روڪي سگهجي ٿو، جڏهن ته ڊگهي مدي لاءِ {{convert|-18|°C}} جي ضرورت هوندي آهي. اهڙن گرمي پدن تي اينزائيمي عمل مڪمل بند نه ٿيندو، صرف گهٽجي ويندو؛ ۽ فريز ڪرڻ کان اڳ مناسب ماپ ۾ تيار ڪيل ڀاڄين کي [[بلانچ]] ڪرڻ سان off-flavors گهٽ ٿين ٿا. اهڙن گرمي پدن تي سڀ خرد حيات ختم نه ٿيندا، تنهن ڪري پگھرڻ کان پوءِ ڀاڄيون جلد استعمال ڪرڻ گهرجن؛ نه ته موجود خرد حيات ٻيهر وڌي سگهن ٿا.<ref>{{cite book|author1=Hui, Y.H. |author2=Ghazala, Sue|author3=Graham, Dee M. |author4=Murrell, K.D. |author5= Nip, Wai-Kit |title=Handbook of Vegetable Preservation and Processing|url=https://books.google.com/books?id=dVpQVJ46C5gC&pg=PA288 |year=2003 |publisher=CRC Press|isbn=978-0-203-91291-1|pages=286–90}}</ref> [[File:Sun-dried tomatoes (4694706270).jpg|thumb|left|يونان ۾ ٽماٽن کي سج ۾ سڪائڻ]] روايتي طور [[سج ۾ سڪائڻ]] ڪجهه پيداوار (جهڙوڪ ٽماٽا، مشروم ۽ بينز) لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي؛ پيداوار کي ريڪن تي وڇايو ويندو آهي ۽ وقفي وقفي سان اُلٽو ڪيو ويندو آهي. هن طريقي ۾ ڪيترائي نقصان آهن، سڪائڻ جي رفتار تي ڪنٽرول نه هجڻ، سست سڪائڻ سبب خراب ٿيڻ، مٽي سان آلودگي، مينهن سبب ڀِڄڻ، ۽ ڪوئن، پکين ۽ ڪيڙن جو حملو. انهن مسئلن کي [[شمسي توانائي]] واري ڊرائير سان گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="PrakashGarg"></ref> سڪي ويل پيداوار کي ذخيرو دوران ٻيهر نمي جذب ڪرڻ کان بچائڻ ضروري آهي.<ref name="MAFF"></ref> گهڻي مقدار ۾ [[کنڊ]] ۽ [[لوڻ]] خوراڪ کي محفوظ ڪري سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ⁠تہ اهي خرد حيات جي واڌ روڪين ٿا. سائي مٽرن کي لوڻ سان تهه در تهه رکڻ سان محفوظ ڪري سگهجي ٿو، پر هي طريقو گهڻين ڀاڄين لاءِ مناسب ناھن. لوڪي ، گجر ، چقندر ۽ ڪجهه ٻين ڀاڄين کي کنڊ سان اُبالِي جام جهڙو بڻائي سگهجي ٿو.<ref name="MAFF"></ref> [[سرڪو]] خوراڪ محفوظ ڪرڻ ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي؛ [[ايسيٽڪ ايسڊ]] جي مناسب مقدار تباهه ڪندڙ خرد حيات جي واڌ روڪي ٿي، جنهن کي [[اچار]]، [[چٽڻي]] وغيره تيار ڪرڻ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="MAFF"></ref> [[فرمينٽيشن]] به ڀاڄيون بعد ۾ استعمال ڪرڻ لاءِ محفوظ ڪرڻ جو طريقو آهي. [[ساور ڪرائوٽ]] ڪٽيل گوبي مان ٺهندو آهي ۽ [[ليڪٽڪ تيزاب]] بيڪٽيريا تي ڀاڙيندو آهي، جيڪي اهڙا مرڪب پيدا ڪن ٿا جيڪي ٻين خرد حيات جي واڌ کي روڪين ٿا.<ref name="Sinha"></ref> ===مکيه پيدا ڪندڙ=== [[File:Vegetable Shop in Meppadi.jpg|thumb|ڀارت ۾ ڀاڄين جي دڪان]] [[File:Veggies.jpg|thumb|آمريڪا ۾ [[supermarket|سپرمارڪيٽ]] اندر ڀاڄيون]] 2010 ۾ چين ڀاڄين جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ هو، دنيا جي ڪُل پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ. ڀارت، آمريڪا، ترڪي، ايران ۽ مصر ايندڙ وڏا پيدا ڪندڙ هئا. چين ۾ ڀاڄين جي پوک لاءِ زمين جو ايرادو سڀ کان وڌيڪ هو، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ سراسري پيداوار (yield) اسپين ۽ جمهوريه ڪوريا ۾ حاصل ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/docrep/018/i3107e/i3107e.PDF |title=Table 27 Top vegetable producers and their productivity |work=FAO Statistical Yearbook 2013 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |page=165 |access-date=2015-09-14}}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:right" |- ! ملڪ !! آبادي ھيٺ ايراضي<br> ھزار ھيڪٽر<br>(2,500 ايڪڙ)!! پيداوار <br>ھزار في kg/ha <br>(890 lb/acre) !! پيداوار <br> ھزار ٽن<br>(1,100 [[short ton]]s) |- | style="text-align:left"|چين || 23,458 || 230 || 539,993 |- | style="text-align:left"|انڊيا || 7,256 || 138 || 100,045 |- | style="text-align:left"| يونائيٽيڊ اسٽيٽس|| 1,120 || 318 || 35,609 |- | style="text-align:left"|ترڪي || 1,090 || 238 || 25,901 |- | style="text-align:left"|ايران || 767 || 261 || 19,995 |- | style="text-align:left"|مصر || 755 || 251 || 19,487 |- | style="text-align:left"|اٽلي || 537 || 265 || 14,201 |- | style="text-align:left"|روس || 759 || 175 || 13,283 |- | style="text-align:left"|اسپين || 348 || 364 || 12,679 |- | style="text-align:left"|ميڪسيڪو || 681 || 184 || 12,515 |- | style="text-align:left"|نائجيريا || 1844 || 64 || 11,830 |- | style="text-align:left"|برازيل || 500 || 225 || 11,233 |- | style="text-align:left"|جاپان || 407 || 264 || 10,746 |- | style="text-align:left"|انڊونيشيا || 1082 || 90 || 9,780 |- | style="text-align:left"| سائوٿ ڪوريا|| 268 || 364 || 9,757 |- | style="text-align:left"|ويٽنام || 818 || 110 || 8,976 |- | style="text-align:left"|يوڪرين || 551 || 162 || 8,911 |- | style="text-align:left"|ازبڪستان || 220 || 342 || 7,529 |- | style="text-align:left"|فلپائين || 718 || 88 || 6,299 |- | style="text-align:left"|فرانس || 245 || 227 || 5,572 |-class="sortbottom" | style="text-align:left"|'''ڪل world''' || '''55,598''' || '''188''' || '''1,044,380''' |} ==ڪجھ عام ڀاڄيون== {| class="wikitable sortable" ! style="text-align:center; " colspan="6"|ڪجهه عام ڀاڄيون |- ! style="width:125px;" class=unsortable|تصوير ! style="" class=unsortable|جنس/نسل (مصالحا) ! style="" class=unsortable|استعمال ٿيندڙ حصا ! style="" class=unsortable|اصل ! style="" class=unsortable|قسم (پوکيون) ! style="" |عالمي پيداوار<br>(×10⁶&nbsp;ٽن، 2018)<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC |title=FAOSTAT |access-date=2020-08-24}} Aggregate data: may include official, semi-official or estimated data</ref> |- | [[File:Filoma-Kohl vor der Ernte.jpg|125px]] || ''[[براسيڪا اوليريسيا|براسِيڪا اوليريسيا ]]'' || پن، [[بغلِي ڪونپل| بَغْلِي ڪُونْپَلْ]]، ڏانڊا، گلن جا ڳچا || يورپ || [[گوبي]]، [[برسلز واري ٻوٽيون]]، [[گل گوبي]]، [[بروڪلي]]، [[ھندڻي گوبي|هُندَڻِيَ گوبْيْ]]، [[ڳانٺ گوبي|ڳانٺُ گُوبْيْ]]،<br />[[ڳاڙھي گوبي]]، [[ساويي گوبي|ساويَيْ گُوبْيْ ]]، [[چيني بروڪلي]]، [[ڪرم ڪله|ڪَرَمْ ڪُلَهْ ]] |style="text-align:right" rowspan="2"| 69.4 |- | [[File:Turnip 2622027.jpg|125px]] || ''[[براسيڪا راپه| براسِيڪا راپَه ]]'' || پاڙ، پن || ايشيا ||[[گوگڙو]]، [[چيني گوبي]]، [[napa cabbage]]، [[bok choy]] |- | [[File:Raphanus sativus.jpg|125px]] || ''[[رافانس ساتيفس|رافانَس سَاتِيفَسْ]]'' || پاڙ، پن، ٻجن جا ٿڃا/پوڊ، ٻج جو تيل، سلا || ڏکڻ اوڀر ايشيا || [[موري]]، [[daikon]]، seedpod varieties |style="text-align:right"| |- | [[File:7carrots.jpg|125px]] || ''[[ڊاڪس ڪيروٽا]]'' || پاڙ، پن، ڏانڊا || فارس || [[گجر]] |style="text-align:right"|40.0<ref group=n name=carrot>Includes both carrots and turnips.</ref> |- | [[File:CDC parsnip.jpg|125px]] || ''(Pastinaca sativa) [[پسْٽِينڪ ساتِيف|پَسْٽِينَڪَ سَاتِيفَ]]'' || پاڙ || يوريشيا || [[parsnip]] |style="text-align:right"| |- | [[File:Uncommon beetroot colours.jpg|125px]] ||''[[بيٽا ولگيرس]]''(Beta vulgaris) || پاڙ، پن || يورپ ۽ ويجهو اوڀر || [[چقندر]]، [[سامونڊي چقندر]]، [[Swiss chard]]، [[ کنڊ وارو چقندر]] |style="text-align:right"| |- | [[File:Kropsla herfst.jpg|125px]] || ''(Lactuca sativa)[[ليڪٽوڪ ساتيف]]'' || پن، ڏانڊا، ٻج جو تيل || مصر || [[سلاد پتا]]، [[سلاد جو ساق]] |style="text-align:right"|27.2 |- | [[File:Bohne z01.JPG|125px]] || ''[[فيزيولس ولگيرس]]''<br>''[[فيزيولس ڪوڪسينيس]]''<br>''[[فيزيولس ليڪٽوڪ]]'' || پوڊ، ٻج || مرڪزي ۽ ڏکڻ آمريڪا || [[سايون ڦريون]])(green beans)، [[فرينچ ڦريون]]، (runner bean )[[سرخ ڦريون]]، [[ھيريڪاٽ ڦريون]] ، [[ ليمائي رانھان]] |style="text-align:right"|55.1<ref group=n name=dry>Sum of production of dry and green vegetables.</ref> |- | [[File:Tuinboon zaden in peul.jpg|125px]] || ''[[وشيئا فابا]]'' || پوڊ، ٻج || ميڊيٽرينين ۽ وچ اوڀر ||[[ڦريون]] |style="text-align:right"|4.9 |- | [[File:NCI peas in pod.jpg|125px]] || ''[[پائزم سيٽائوم]] '' || پوڊ، ٻج، سلا || ميڊيٽرينين ۽ مشرقِ وسطى || [[ مٽر]]، [[snap pea]]، [[snow pea]]، [[split pea]] |style="text-align:right"|34.7<ref group=n name=dry></ref> |- | [[File:Various types of potatoes for sale.jpg|125px]] || ''[[سولانيم ٽيوربوسم]] '' || ٽيوبر (tubers) || ڏکڻ آمريڪا || [[پٽاٽو]] |style="text-align:right"|368.1 |- | [[File:Aubergine.jpg|125px]] || ''[[سولانيم ميلونجينہ]]'' || ميوا || ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا || [[واڱڻ]] |style="text-align:right"|54.0 |- | [[File:Tomato je.jpg|125px]] || ''[[سولانيم لائڪوپرسيڪم]]'' || ميوا || ڏکڻ آمريڪا || [[ٽماٽو]]، ڏسو [[ٽماٽن جي پوکين جي فھرس]] |style="text-align:right"|182.2 |- | [[File:Ogórki...jpg|125px]] || ''[[ڪيوڪمس ساتيوس]]'' || ميوا || ڏکڻ ايشيا || [[کيرو]]، ڏسو [[کيرن جي قسمن جي فھرست]] |style="text-align:right"|75.2 |- | [[File:Pumpkins Hancock Shaker village 2418.jpg|125px]] || ''[[ڪيوڪربٽا ايس پي.]]'' || ميوا، گل || ميسو آمريڪا || [[ڪدو]]، [[اسڪواش (ٻوٽو)]]، [[Cucurbita|ميرو]]، [[پيٺو]] (توري)، [[لوڪي]] |style="text-align:right"|27.6 |- | [[File:Onions.jpg|125px]] || ''اليم سيپ '' || گڏي/بلب، پن || ايشيا || [[بصر]]، [[سائو بصر]]، [[scallion]]، [[shallot]]، ڏسو [[بصرن جي پوکين جي فھرست]] |style="text-align:right"|102.2<ref group=n name=dry></ref> |- | [[File:Garlic.jpg|125px]] || ''[[اليم ساتيوم]]'' || گڏي/بلب || ايشيا || [[ٿوم]] |style="text-align:right"|28.5 |- | [[File:Leek.jpg|125px]]|| ''[[اليم امپلوپراسم]]''|| پنن جا غلاف (leaf sheaths) سيٿ|| يورپ ۽ وچ اوڀر|| [[ساوا بصر]]، [[ھاٿي ٿوم]] |style="text-align:right"|2.2 |- | [[File:Red capsicum and cross section.jpg|125px]] || ''[[ڪپسڪم انوم]]'' || ميوا || اتر ۽ ڏکڻ آمريڪا || [[مرچ]]، [[شملو مرچ]]، مٺا مرچ |style="text-align:right"|40.9<ref group=n name=dry></ref> |- | [[File:Espinac 5nov.JPG|125px]]|| ''[[اسپناضيا اوليريسيا]]''|| پن|| مرڪزي ۽ ڏکڻ اولهه ايشيا|| [[پالڪ]] |style="text-align:right"|26.3 |- | [[File:Dioscorea polystachya (batatas).jpg|125px]] || ''[[ڊائوسڪوريا ايس پي.]]'' || ٽيوبر || اڀرندي آفريڪا || [[ڪچالو]] |style="text-align:right"|72.6 |- | [[File:Ipomoea batatas 006.JPG|125px]] || ''[[آئپوميا بٽاٽاس]]'' || ٽيوبر، پن، ڪونپلون || مرڪزي ۽ ڏکڻ آمريڪا || [[مٺا پٽاٽا]]، ڏسو [[لاھوري گجرئ]] |style="text-align:right"|91.9 |- | [[File:Manihot esculenta dsc07325.jpg|125px]]|| ''[[مينھولٽ ايسڪولينٽا]]''|| ٽيوبر || ڏکڻ آمريڪا || [[مٺو آلو]] |style="text-align:right"|277.8 |} {{reflist|group=n}} ==معيار== [[International Organization for Standardization|انٽرنيشنل آرگنائيزيشن فار اسٽينڊرڊائيزيشن]] (ISO) بين الاقوامي معيار مقرر ڪري ٿي ته جيئن شيون ۽ خدمتون محفوظ، قابل اعتماد ۽ سٺي معيار جون هجن. ميون ۽ ڀاڄين بابت ڪيترائي ISO معيار موجود آهن.<ref name="fvdp">{{cite web |title=ISO - 67.080 - Fruits. Vegetables |url=https://www.iso.org/ics/67.080/x/ |website=www.iso.org |publisher=[[International Organization for Standardization]] |access-date=12 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230924184352/https://www.iso.org/ics/67.080/x/ |archive-date=24 September 2023 |url-status=live}}</ref> ISO 1991-1:1982 ۾ ڀاڄين طور استعمال ٿيندڙ ٻوٽن جي 61 جنسن جا ٻوٽاياتي نالا، ۽ انهن جا عام نالا انگريزي، فرينچ ۽ روسي ۾ ڏنل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.iso.org/iso/home/store/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=6728 |title=ISO 1991-1:1982: Vegetables – Nomenclature |publisher=International Organization for Standardization |access-date=2015-03-20}}</ref> ISO 67.080.20 ڀاڄين ۽ انهن مان ٺهندڙ شين جي ذخيرو ۽ آمدرفت کي ڍڪيندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.iso.org/iso/home/store/catalogue_ics/catalogue_ics_browse.htm?ICS1=67&ICS2=080&ICS3=20& |title=67.080.20: Vegetables and derived products |publisher=International Organization for Standardization |access-date=2015-03-20}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سبزيون]] [[زمرو:زراعت]] [[زمرو:نباتات]] [[زمرو:غذائون] [[زمرو:زراعت سان لاڳاپيل فهرستون]] 22e7fr735jld8rbowthkxxsf1ao0667 417289 417287 2026-10-05T14:05:08Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 417289 wikitext text/x-wiki [[File:Marketvegetables.jpg|thumb|[[Philippines|فلپائن]] ۾ هڪ بازار اندر ڀاڄيون]] [[File:Vegetables for sale in a market in France.jpg|thumb|[[فرانس]] ۾ مارڪيٽ اندر وڪري لاءِ ڀاڄيون]] '''ڀاڄيون''' ('''Vegetables''') [[ٻوٽو|ٻوٽن]] جا اهي کائڻ لائق حصا آهن، جيڪي انسان يا ٻيا جانور [[کاڌو|کاڌي]] طور استعمال ڪن ٿا. هن لفظ جو اصل مطلب اڄ به عام استعمال ۾ موجود آهي، ۽ گڏيل طور ٻوٽن لاءِ استعمال ٿيندو آهي ته جيئن هر قسم جي کائڻ لائق ٻوٽن واري شين کي ظاهر ڪري سگهجي، جن ۾ [[کاڌي وارا گل|گلن]]، [[ميوا|ميون]]، [[کاڌي واريون ٻوٽن جون ڏنڊيون|ڏانڊا/ٺاٺ]]، [[پتن واريون ڀاڄيون|پن]]، [[کاڌي واريون پاڙون|پاڙون]] ۽ [[کاڌي وارا ٻج|ٻج]] شامل آهن. هڪ ٻي تعريف ڪجهه حد تائين من ماني طريقي سان اڪثر کاڌي پچائڻ واري شوق ۽ ثقافتي روايت جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي؛ ان ۾ مزيدار ميوا جهڙوڪ ٽماٽا ۽ کيرا، گل جهڙوڪ [[بروڪلي]]، ۽ ٻج جهڙوڪ دالن کي شامل ڪيو ويندو آهي؛ پر ڪجهه ٻوٽن مان نڪتل اهي شيون خارج ڪيون وينديون آهن جيڪي ميوا، گل، نٽس يا گورا يا اناج جا داڻا شامل آھن. شروعاتي دور ۾ ڀاڄيون جهنگ مان [[شڪار-۽-جمع ڪندڙ|شڪار-۽-جمع ڪندڙن]] (hunter-gatherer) گڏ ڪيون، ۽ دنيا جي مختلف علائقن ۾ پوکيءَ ۾ داخل ٿيون, گهڻو امڪان آهي ته هي عمل 10,000&nbsp;ق م کان 7,000&nbsp;ق م واري دور ۾ ٿيو، جڏهن نئين [[زراعت جي تاريخ|زرعي زندگيءَ جو طريقو]] وڌيو. شروع ۾ مقامي طور وڌندڙ ٻوٽن کي پوکيو ويو، پر وقت سان واپار ذريعي ٻاهرين علائقن مان عام ۽ ناياب فصل به آيا ۽ گهريلو قسمن ۾ شامل ٿيندا ويا. اڄڪلهه موسم جي اجازت مطابق گهڻيون ڀاڄيون سڄي دنيا ۾ پوکيون وڃن ٿيون، ۽ گهٽ موزون علائقن ۾ به محفوظ ماحول ۾ فصل پوکيا وڃن ٿا. [[چين ۾ زراعت|چين]] ڀاڄين جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ آهي، ۽ زرعي شين جي عالمي واپار سبب صارف پري پري ملڪن ۾ پوکيل ڀاڄيون به خريد ڪري سگهن ٿا. پيداوار جو پيمانو [[گھر-خرچ زراعت]] (agriculture Subsistence) ڪندڙ هارين کان، جيڪي رڳو پنهنجي خاندان لاءِ کاڌو پيدا ڪن ٿا، وڏن [[زرعي ڪاروبار|زرعي ڪاروبارن]] تائين ڦهليل آهي، جتي هڪ ئي پيداوار جا وسيع ايراضيءَ وارا فصل پوکيا وڃن ٿا. ڀاڄي جي قسم موجب، فصل لڻڻ کان پوءِ درجابندي، ذخيرو، پروسيسنگ ۽ مارڪيٽنگ جا مرحلا ٿين ٿا. ڀاڄيون ڪچيون به کائي سگهجن ٿيون ۽ پڪايون به؛ ۽ انساني غذائيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون، عام طور تي چرٻي ۽ ڪاربوهائيڊريٽ ۾ گهٽ، پر وٽامنن، معدنيات ۽ [[غذائي فائبر]] ۾ وڌيڪ. ڪيترائي غذائي ماهر ماڻهن کي ڀاڄيون ۽ ميوا وڌيڪ کائڻ جي صلاح ڏين ٿا؛ اڪثر روزانو پنج يا وڌيڪ حصا کائڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي. ==اشتقاق== انگريزي لفظ ويجٽبل (vegetable) انگريزي ۾ پهريون ڀيرو 15هين صدي جي شروعات ۾ لکيل صورت ۾ ملي ٿو. هي [[قديم فرينچ]] مان آيو آهي،<ref name="Online Etymology Dictionary">{{OEtymD|vegetable}}</ref> ۽ شروعات ۾ سڀني ٻوٽن لاءِ استعمال ٿيندو هو؛ حياتيات جي تناظر ۾ اڄ به هن معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="swedenborg">Swedenborg, Emanuel (2003). ''Swedenborg Concordance 1888''. Kessinger Publishing. p. 502. {{ISBN|0-7661-3728-7}}.</ref> هي [[وچئين دور جي لاطيني]] جي لفظ''vegetabilis'' مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب "وڌندڙ، ڦلندڙ" (يعني ٻوٽي بابت) هو؛ ۽ هي هڪ معنوي تبديلي هئي، جيڪا پوئين لاطيني ۾ "جيئارڻ، سُجاڳ ڪرڻ" واري معنيٰ مان ٿي.<ref name="Online Etymology Dictionary"></ref> "ويجٽبل" جي معنيٰ "کاڌي لاءِ پوکيل ٻوٽو" طور 18هين صديءَ تائين قائم نه ٿي هئي.<ref>{{cite book | first=John | last=Ayto | title=Dictionary of Word Origins | url=https://archive.org/details/dictionaryofword0000ayto | publisher=Arcade Publishing | location=New York | year=1993 | isbn=978-1-55970-214-0 | oclc=33022699}}</ref> 1767 ۾ هن لفظ کي خاص طور "کاڌي لاءِ پوکيل ٻوٽو، کائڻ لائق جڙ/پاڙ" جي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويو. 1955 ۾ پهريون ڀيرو هن جو مختصر ۽ عام ٻوليءَ وارو روپ "veggie" استعمال ٿيو.<ref name="Online Etymology Dictionary2">{{OEtymD|veggie}}</ref> [[صفت]] طور ''vegetable'' سائنسي ۽ فني متنن ۾ هڪ ٻي، وڌيڪ وسيع معنيٰ سان به استعمال ٿيندو آهي: عام طور "ٻوٽن سان لاڳاپيل"—کاڌي لائق هجي يا نه، جهڙوڪ ''vegetable matter''، ''vegetable kingdom''، ''vegetable origin'' وغيره.<ref name="swedenborg"></ref> ==اصطلاح== {{See also|Fruit#Botanical vs. culinary}} "ڀاڄي" يا ويجٽبل جي ٺيڪ تعريف ان ڪري به بدلجي سگهي ٿي جو دنيا ۾ کاڌي طور ٻوٽي جا ڪيترائي حصا استعمال ٿين ٿا، پاڙون، ڏانڊا، پن، گل، [[ميوا]] ۽ ٻج. سڀ کان وسيع تعريف اها آهي جيڪا هن لفظ کي صفت طور "ٻوٽي جي اصل" واري معنيٰ ۾ استعمال ڪري. وڌيڪ مخصوص طور، ڀاڄي کي "اهڙو ٻوٽو جنهن جو ڪو حصو کاڌي لاءِ استعمال ٿئي" چئي به بيان ڪيو ويو آهي،<ref name="Dictionary.com">{{cite web |url=http://dictionary.reference.com/browse/vegetable |title=Vegetable |publisher=Dictionary.com |access-date=2015-03-03}}</ref> ۽ ٻي ثانوي معنيٰ "اهڙي ٻوٽي جو کائڻ لائق حصو" پڻ آهي.<ref name="Dictionary.com"></ref> هڪ وڌيڪ درست تعريف اها به ڏني وئي آهي ته: "کاڌي طور استعمال ٿيندڙ هر اهو ٻوٽياتي حصو جيڪو ميوا يا ٻج نه هجي، پر اهي پڪا ميوا شامل آهن جيڪي مکيه کاڌي جو حصو بڻجي کائبا آهن." <ref name="Sinha">{{cite book|author1=Sinha, Nirmal |author2=Hui, Y.H. |author3= Evranuz, E. Özgül |author4=Siddiq, Muhammad |author5=Ahmed, Jasim |title=Handbook of Vegetables and Vegetable Processing |url=https://books.google.com/books?id=Fz58umYZVK8C&pg=PT192 |year=2010|publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-95844-5 |pages=192, 352}}</ref><ref name="iarc">{{Cite book| url=https://books.google.com/books?id=RiKjvAzzwFYC&pg=PA |title=Fruits And Vegetables |isbn=978-92-832-3008-3|publisher=IARC |author1=Vainio, Harri |author2=Bianchini, Franca |name-list-style=amp |year=2003 |page=2}}</ref> هنن تعريفن کان ٻاهر کائڻ لائق فنگس (جهڙوڪ [[مشروم|مُشروم]]) ۽ [[کائڻ لائق سامونڊي ٻوٽا]] ايندا آهن؛ جيتوڻيڪ اهي [[ٻوٽا|ٻوٽن]] جا حصا ناهن، پر گهڻو ڪري ڀاڄين وانگر ورتا ويندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.spicesmedicinalherbs.com/fungi-vegetables.html |title=Fungi vegetables |work=Spices & Medicinal Herbs: Classification of vegetables |access-date=2015-03-24 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304033725/http://www.spicesmedicinalherbs.com/fungi-vegetables.html |url-status=dead }}</ref> [[File:FruitArrangement.jpg|thumb|ڪجهه اهڙا ميوا، جن کي کاڌي ۾ اڪثر ڀاڄيون سمجهيو ويندو آهي، جن ۾ [[مڪئي]], [[ٽماٽو]] ۽ مختلف [[اسڪواش ميوا]] شامل آهن]] روزمره ٻوليءَ ۾، مٿي ذڪر ڪيل "ڀاڄي" واري تعريف مطابق "ميوا" ۽ "ڀاڄيون" هڪ ٻئي کان الڳ سمجهيا وڃن ٿا. "ميون" کي [[علم نباتات]] ۾ درست معنيٰ حاصل آهي: اهو حصو جيڪو [[بيضو (نباتات)|بيضه/اووري]] مان [[گلن وارا ٻوٽا|گلن واري ٻوٽي]] ۾ بڻجي ٿو. هي ڳالهه کاڌي واري معنيٰ کان ڪافي مختلف آهي. جيئن [[آڙو]]، [[آلوبخارا]] ۽ [[نارنگي (ميوو)]] ٻنهي معنائن ۾ "ميوا" آهن، پر ڪيترين شين کي عام طور "ڀاڄي" چيو ويندو آهي، جهڙوڪ [[واڱڻ]]، [[شملو مرچ]] ۽ [[ٽماٽو]]، اهي نباتات مطابق ميوا آهن. [[ٽماٽو ميوا يا ڀاڄي؟]] وارو سوال 1893 ۾ [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ]] تائين به پهتو. عدالت [[نڪس vs ھيڊن, 1893ع]] (Nix v. Hedden) واري ڪيس ۾ متفقه طور فيصلو ڪيو ته درآمد ٿيل پيداوار تي 1883ع واري ٽيرف تحت ٽيڪس لاءِ ٽماٽو کي "ڀاڄي" طور سڃاتو وڃي؛ جڏهن ته عدالت اهو به مڃيو ته [[علم نباتات]] جي لحاظ کان ٽماٽو ميوو آهي.<ref>[http://caselaw.lp.findlaw.com/scripts/getcase.pl?court=US&vol=149&invol=304 ''Nix v. Hedden'', 149 U.S. 304 (1893)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628191931/http://caselaw.lp.findlaw.com/scripts/getcase.pl?court=US&vol=149&invol=304 |date=2011-06-28 }}. Findlaw.com.</ref> ==تاريخ== [[زراعت]] کان اڳ، انسان [[شڪار-۽-جمع ڪندڙ]] هئا. اهي کائڻ لائق ميوا، ٻير/نٽس، ڏانڊا، پن، [[ڪورمز]] (corm) ۽ ٽيوبر (tubers) گڏ ڪندا هئا ۽ کاڌي لاءِ جانورن جو [[شڪار]] به ڪندا هئا.<ref>{{cite journal |author1=Portera, Claire C. |author2=Marlowe, Frank W. |title=How marginal are forager habitats? |journal= Journal of Archaeological Science |volume=34 |issue=1 |pages=59–68 |date=January 2007|doi=10.1016/j.jas.2006.03.014 |bibcode=2007JArSc..34...59P }}</ref> اڀرندي برساتي جهنگ ۾ [[ٻيلائي-باغباني]] کي زراعت جو پهريون مثال سمجهيو وڃي ٿو: ڪارآمد ٻوٽا سڃاتا ويا ۽ انهن کي وڌڻ لاءِ همٿايو ويو، جڏهن ته ناڪارائتا ٻوٽا هٽايا ويا. ان کان پوءِ چونڊ ذريعي ٻوٽن جي نسلي تبديلي شروع ٿي، جهڙوڪ وڏي ميوي ۽ تيز واڌ جهڙيون خوبيون.<ref>{{cite book|title=The forest-garden farms of Kandy, Sri Lanka|author=Douglas John McConnell|year=1992|page=1|publisher=Food & Agriculture Org. |url=https://books.google.com/books?id=G3QPo7lThXsC&pg=PP1|isbn=978-92-5-102898-8}}</ref> جيتوڻيڪ ڪڻڪ ۽ جو جهڙن گاهن جي گهريلو بڻجڻ جا پهريان ثبوت (وچ اوڀر) ۾ مليا آهن، پر ممڪن آهي ته دنيا جي ڪيترن ئي ماڻهن 10,000 ق م کان 7,000 ق م جي عرصي ۾ پوک شروع ڪئي هجي.<ref>{{cite web|url=https://genographic.nationalgeographic.com/development-of-agriculture/ |title=The Development of Agriculture |work=National Geographic |access-date=2015-03-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414142437/https://genographic.nationalgeographic.com/development-of-agriculture/ |archive-date=2016-04-14 }}</ref> [[گھر-خرچ زراعت]] اڄ به موجود آهي: آفريڪا، ايشيا، ڏکڻ آمريڪا ۽ ٻين هنڌن تي ڪيترائي ڳوٺاڻا هاري پنهنجي زمين مان ايترو کاڌو پيدا ڪن ٿا جو خاندان گذارو ڪري سگهي؛ ۽ بچيل پيداوار ٻين شين جي بدليءَ لاءِ استعمال ٿئي ٿي.<ref>{{cite book|author=Wharton, Clifton R. |title=Subsistence Agriculture and Economic Development|url=https://books.google.com/books?id=1M-lBNcTfzMC&pg=PA18 |year=1970 |publisher=Transaction Publishers |isbn=978-0-202-36935-8 |page=18}}</ref> لکيل تاريخ دوران، امير طبقو گوشت، ڀاڄيون ۽ ميوا شامل متنوع خوراڪ وٺڻ جي سگهه رکي ٿو؛ جڏهن ته غريبن لاءِ گوشت عيش هوندو هو ۽ سندن خوراڪ گهڻو ڪري هڪ [[بنيادي اناج]] (Staple food) تي مشتمل هوندي هئي, جهڙوڪ چانور، رائي، جو، ڪڻڪ، ٻاجھر يا مڪئي. ڀاڄين جو شامل ٿيڻ خوراڪ ۾ ڪجهه رنگا رنگي آڻيندو هو. [[وچ آمريڪا]] ۾ [[ازٽيڪ]] (Aztec) قوم جو بنيادي کاڌو [[مڪئي]] هو، ۽ اهي [[ٽماٽو|ٽماٽا]]، [[ايواڪاڊو]] (avocado)، [[رانھان]](bean)، [[مرچ]](Capsicum)، [[ڪدو]]، [[اسڪواش، (ٻوٽا)|اسڪواش]]، [[مڱڦري]] ۽ [[امارانٿ]] (amaranth جا ٻج پوکيندا هئا ته جيئن پنهنجي [[ٽورٽيلا]] (tortilla) ۽ [[دليو|دليي]] (porridge) کي وڌائين<ref name="Lambert">{{cite web |url=http://www.localhistories.org/food.html |title=A brief history of Food |author=Lambert, Tim |access-date=2015-03-04}}</ref>. [[پيرو]] ۾ [[انڪا ايمپائر|انڪا]] (Inca Empire) سلطنت جا ماڻهو هيٺاهين علائقن ۾ مڪئي ۽ اوچن علائقن ۾ [[پٽاٽا|پٽاٽن]] تي گذارو ڪندا هئا. اهي [[ڪينوئا]] (quinoa) جا ٻج به استعمال ڪندا هئا ۽ مرچن، ٽماٽن ۽ ايواڪاڊو سان خوراڪ کي وڌيڪ ڀرپور ڪندا هئا.<ref name="Lambert"></ref> [[قديم چين]] ۾ ڏکڻ ۾ چانور ۽ اتر ۾ ڪڻڪ بنيادي فصل هئا؛ ڪڻڪ مان [[ڊمپلنگ]]/پڪوڙيون (dumplings), [[نوڊلز]]/سيون (noodles) ۽ [[پين ڪيڪ]]/پراٺي وارا پڪوڙا (pancake) تيار ٿيندا هئا. گڏ ۾ استعمال ٿيندڙ ڀاڄين ۾ [[ڪچالو]] (yam)، [[سويابين|سويا]]، [[ڦريون]] (broad beans)، [[گوگڙو]]، [[سائو بصر]] (spring onion) ۽ [[ٿوم]] شامل هئا. قديم مصري خوراڪ جو دارومدار [[ماني]] تي هو، جيڪا اڪثر واريءَ جي آميزش سبب ڏندن کي گھسائي ڇڏيندي هئي. گوشت عيش هو پر مڇي وڌيڪ ميسر هئي. گڏ ۾ ڪيتريون ڀاڄيون به هونديون هيون—جهڙوڪ [[ڪندي ڪدو|ٽُنْدَيَ ڪَدُو]] (marrows)، [[ڦريون]] (broad beans)، [[دال| داليون]](lentils)، [[بصر]] (onions)، [[سائو بصر]] (leeks)، [[ٿوم]] (garlic)، [[موري]] (radishes) ۽ [[سلاد پتا]](lettuces).<ref name="Lambert"></ref> [[قديم يونان]] ۾ ماني بنيادي کاڌو هئي؛ ان سان گڏ [[ٻڪريءَ جو پنير]]، [[زيتون]]، [[انجير]]، [[مڇي]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[گوشت]]. پوکيل ڀاڄين ۾ بصر، ٿوم، [[گوبي|گوبيون]]، [[ھنداڻو]] يا ڇانھين ۽ داليون شامل هيون.<ref>{{cite book|author=Apel, Melanie Ann |title=Land and Resources in Ancient Greece|url=https://books.google.com/books?id=He_ecHencAoC&pg=PA10|year=2004 |publisher=Rosen Publishing Group |isbn=978-0-8239-6769-8 |page=10}}</ref> [[ancient Rome|قديم روم]] ۾ emmer ڪڻڪ يا ڦرين مان ڳاڙهو دليو ٺهندو هو؛ گڏ ۾ سائيون ڀاڄيون هونديون هيون پر گوشت گهٽ. مڇيءَ کي گهڻو پسند نه ڪيو ويندو هو. رومن بصر ، مثر، ڦريون، گوگڙو پوکيندا هئا ۽ [[چقندر]] (Beetroot) جي پاڙ بدران پن کائيندا هئا.<ref>{{cite book|author=Forbes, Robert James |title=Studies in Ancient Technology|url=https://books.google.com/books?id=Y84UAAAAIAAJ&pg=PA99 |year=1965 |publisher=Brill Archive |page=99 }}</ref> ==غذائيت ۽ صحت== [[File:Ipomoea stir fry.jpg|thumb|ڏکڻ اوڀر ايشيائي انداز ۾ مرچ ۽ [[سمبل]] سان stir-fried ''[[Ipomoea aquatica]]'']] [[File:Vegetable Cart in Guntur.jpg|thumb|[[Guntur|گنٽور]]، [[India|ڀارت]] ۾ گهٽي تي وڪرو لاءِ ڀاڄيون (۽ ڪجهه [[fruit|ميوا]])]] ڀاڄيون انساني غذائيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. گهڻيون ڀاڄيون چرٻي ۽ ڪيلورين ۾ گهٽ هونديون آهن، پر مقدار ۾ ڀرپور ۽ پيٽ ڀريندڙ هونديون آهن.<ref>{{Cite web |title=Vegetables |url=https://www.myplate.gov/eat-healthy/vegetables |access-date=2022-04-17 |website=www.myplate.gov |publisher=U.S. Department of Agriculture |archive-date=2022-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417195851/https://www.myplate.gov/eat-healthy/vegetables |url-status=dead }}</ref> اهي غذائي فائبر فراهم ڪن ٿيون ۽ ضروري وٽامنن، معدنيات ۽ trace elements جا اهم وسيلا آهن. خاص طور اهم اينٽي آڪسيڊنٽ وٽامن [[Vitamin A|A]]، [[Vitamin C|C]] ۽ [[Vitamin E|E]] آهن. جڏهن خوراڪ ۾ ڀاڄيون شامل ٿين ٿيون ته ڪينسر، فالج، دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين ۽ ٻين دائمي عارضن جي واقعن ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي.<ref name="Kerala">{{cite web |url=http://www.celkau.in/Crops/Vegetables/vegetables.aspx |title=Vegetables |work=Infotech Portal |publisher=Kerala Agricultural University |access-date=2015-03-24}}</ref><ref name="Terry2011">{{cite book|author=Terry, Leon |title=Health-Promoting Properties of Fruits and Vegetables|url=https://books.google.com/books?id=gNEZoC86dMQC |year=2011 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-529-0 |pages=2–4}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Büchner|first1=Frederike L.|last2=Bueno-de-Mesquita|first2=H. Bas|last3=Ros|first3=Martine M.|last4=Overvad|first4=Kim|last5=Dahm|first5=Christina C.|last6=Hansen|first6=Louise|last7=Tjønneland|first7=Anne|last8=Clavel-Chapelon|first8=Françoise|last9=Boutron-Ruault|first9=Marie-Christine|date=2010-09-01|title=Variety in fruit and vegetable consumption and the risk of lung cancer in the European prospective investigation into cancer and nutrition|journal=Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention|volume=19|issue=9|pages=2278–86|doi=10.1158/1055-9965.EPI-10-0489|issn=1538-7755|pmid=20807832|doi-access=free}}</ref> تحقيقن موجب، جيڪي ماڻهو روزانو ميوا ۽ ڀاڄيون ٽي سرونگ کان گهٽ کائين ٿا، انهن جي ڀيٽ ۾ جيڪي پنج کان وڌيڪ سرونگ کائين ٿا، انهن ۾ دل جي رڳن جي بيماري يا فالج ٿيڻ جو خطرو لڳ ڀڳ ويهه سيڪڙو گهٽ هوندو آهي.<ref name="Harvard">{{cite web |url=http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/what-should-you-eat/vegetables-and-fruits/ |title=Vegetables and Fruits |publisher=Harvard School of Public Health |access-date=2015-09-14|date=2012-09-18 }}</ref> ڀاڄين جو [[nutrition|غذائي]] مواد تمام گهڻو مختلف هوندو آهي؛ ڪجهه ۾ [[protein|پروٽين]] جا مفيد مقدار هوندا آهن، پر عام طور انهن ۾ [[fat|چرٻي]] گهٽ هوندي آهي،<ref name="Li2008">{{cite book|author=Li, Thomas S.C. |title=Vegetables and Fruits: Nutritional and Therapeutic Values |url=https://books.google.com/books?id=n6zNOdkqmMYC|year=2008|publisher=CRC Press |isbn=978-1-4200-6873-3 |pages=1–2}}</ref> ۽ مختلف مقدار ۾ [[vitamin|وٽامن]] جهڙوڪ [[vitamin A]]، [[vitamin K]] ۽ [[vitamin B6|vitamin B₆]]؛ [[provitamin]]s؛ [[dietary mineral]]s؛ ۽ [[carbohydrate|ڪاربوهائيڊريٽ]] شامل هوندا آهن. نوجوانيءَ ۾، جڏهن هڏا اڃا وڌي رهيا هوندا آهن، [[Crunchiness|ڪرَڪُڙي]] ۽ ڏکيا چٻائڻ وارا کاڌا (جهڙوڪ ڪچيون ڀاڄيون) کائڻ جبڙن جي صحيح واڌ لاءِ ضروري سمجهيو ويو آهي؛ جيڪڏهن اهڙا کاڌا نه کائبا ته جبڙا پنهنجي مڪمل ماپ تائين نه وڌندا، جنهن سبب ڏندن لاءِ جاءِ گهٽ پئجي سگهي ٿي ۽ ڏند ٽيڙا يا [معقل جا ڏند ڦاسيل رهڻ جهڙا مسئلا پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=What teeth reveal about the lives of modern humans |url=https://news.osu.edu/what-teeth-reveal-about-the-lives-of-modern-humans/ |access-date=2022-04-16 |website=What teeth reveal about the lives of modern humans |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |last=Boughner |first=Julia |title=Bad molars? The origins of wisdom teeth |url=http://theconversation.com/bad-molars-the-origins-of-wisdom-teeth-104835 |access-date=2022-04-16 |website=The Conversation |date=9 November 2018 |language=en}}</ref> تنهن هوندي به، ڀاڄين ۾ ڪڏهن ڪڏهن زهريلائ مادا ۽ [[اينٽي نيوٽرينٽس]] به هوندا آهن، جيڪي غذائن جي جذب ٿيڻ ۾ رڪاوٽ وجهن ٿا. انهن ۾ [[سولينائن]] (α-solanine) [[چيڪونائن]] (α-chaconine)،<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.foodchem.2005.08.046 |title=Balance between nutrients and anti-nutrients in nine Italian potato cultivars |year=2006 |last1=Finotti |first1=Enrico |last2=Bertone |first2=Aldo |last3=Vivanti |first3=Vittorio |journal=Food Chemistry|volume=99 |issue=4 |page=698}}</ref> [[اينزايم انھبليٽر]] (enzyme inhibitor) جهڙوڪ [[ڪولينيسٽريس]] (cholinesterase), [[پروٽيئيز]] (protease), [[امائليس]] (amylase) وغيره جا انھبليٽر، [[سائيناڊ]] ۽ [[سائيناڊ جا اڳ-مادّا]] (linamarin), [[آگزيلگ تيزاب]] (oxalic acid) وغيره شامل آهن.{{citation needed|date=April 2016}} اهي زهر قدرتي دفاعي نظام آهن، جيڪي ٻوٽي تي حملو ڪندڙ ڪيڙا، شڪار ڪندڙ ۽ فنگس کي روڪڻ لاءِ هوندا آهن. ڪجهه بينز ۾ [[فوٽوھيماگلوٽنن]] هوندو آهي، ۽ [[مٺا آلو| مٺن آلن]] (cassava) جي پاڙن ۾ [[سائنوجينيٽڪ گلائڪوسائڊ]] هوندي آهي—اهو ئي بانس جي ڪونپلن ۾ به ٿي سگهي ٿو. مناسب پچائڻ سان اهي زهر غير اثرائتا ٿي سگهن ٿا. ساوا آلو گلائڪوالڪلائيڊز رکن ٿا ۽ انهن کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite web |url=http://www.cfs.gov.hk/english/programme/programme_rafs/programme_rafs_fc_02_05.html |title=Naturally Occurring Toxins in Vegetables and Fruits |date=2015-02-18 |work=Risk Assessment in Food Safety |publisher=Centre for Food Safety |access-date=2015-03-30}}</ref> ميوا ۽ ڀاڄيون—خاص طور پنن واريون ڀاڄيون—آمريڪا ۾ [[نارووائرس]] (norovirus) سبب ٿيندڙ تقريباً اڌ آنڊن-پيٽ جي انفيڪشنن سان ڳنڍيون ويون آهن. اهي شيون اڪثر ڪچيون کائبيون آهن ۽ تياري دوران متاثر فوڊ هينڊلر جي ذريعي آلودگي ٿي سگهي ٿي. ڪچي کائڻ واري خوراڪ کي هٿ ڪرڻ وقت صفائي اهم آهي؛ اهڙن شين کي مناسب نموني صاف، سنڀال ۽ ذخيرو ڪرڻ سان آلودگي گهٽائي سگهجي ٿي.<ref>{{cite journal |author=Centers for Disease Control and Prevention |year=2013 |title=Attribution of Foodborne Illness, 1998–2008 |journal=Estimates of Foodborne Illness in the United States |volume=19 |issue=3 |url=https://www.cdc.gov/foodborneburden/attribution-1998-2008.html }}</ref> ===سفارشون=== [[File:Vegetable consumption per capita, OWID.svg|thumb|upright=1.6|2013 ۾ في فرد ڀاڄين جو استعمال<ref>{{cite web |title=Vegetable consumption per capita |url=https://ourworldindata.org/grapher/vegetable-consumption-per-capita |website=Our World in Data |access-date=5 March 2020}}</ref>]] USDA جي امريڪين لاء غذائي ھدايتن موجب روزانو ميوا ۽ ڀاڄيون پنج کان نَو ويلن تائين کائڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي.<ref>[https://web.archive.org/web/20131207154611/http://www.cnpp.usda.gov/Publications/DietaryGuidelines/2000/2000DGBrochureFabulousFruits.pdf Fabulous fruits... versatile vegetables.] United States Department of Agriculture. Retrieved 2012-03-30.</ref> ڪُل مقدار عمر ۽ جنس مطابق بدلجي سگهي ٿو، ۽ عام طور کائيندڙ معياري حصن ۽ غذائي مواد جي بنياد تي طئي ٿيندو آهي. آلو هن ڳڻپ ۾ شامل ناهن، ڇاڪاڻ⁠ تہ اهي بنيادي طور نشاستي جا فراهم ڪندڙ آهن. گهڻين ڀاڄين ۽ ڀاڄي جي جوس لاءِ هڪ ويلو اڌ ڪپ آهي—ڪچي يا پڪي ٻنهي صورتن ۾. پنن واري ساڳي ڀاڄي لاءِ (جهڙوڪ [[سلاد پتو]] ۽ [[پالڪ]]) هڪ ويلي لاء اڪثر هڪ پورو ڪپ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.heart.org/HEARTORG/Caregiver/Replenish/WhatisaServing/What-is-a-Serving_UCM_301838_Article.jsp |title=What is a serving? |date=2014-12-18 |publisher=American Heart Association |access-date=2015-09-26}}</ref> مختلف قسمن جون شيون چونڊڻ گهرجن، ڇو ته ڪو به هڪڙو ميوا يا ڀاڄي صحت لاءِ گهربل سڀ غذائي جزا نٿو ڏئي.<ref name="Harvard"></ref> بين الاقوامي غذائي رهنمائي به USDA جهڙي آهي. [[جاپان]] مثال طور روزانو ڀاڄيون پنج کان ڇهه ويلائ کائڻ جي صلاح ڏئي ٿو.<ref>[https://web.archive.org/web/20111005161248/http://www.the-food-guide-pyramid.com/japanese-diet.html The Japanese Diet]. the-food-guide-pyramid.com</ref> فرانسيسي سفارشون به ملندڙ جلندڙ آهن ۽ روزانو پنج ويلا هدف رکن ٿيون.<ref>[https://web.archive.org/web/20111005161248/http://www.the-food-guide-pyramid.com/frenchdiet.html The French Dietary Guide]. the-food-guide-pyramid.com</ref> ڀارت ۾ بالغن لاءِ روزانو {{convert|275|g}} ڀاڄيون کائڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي.<ref name="Kerala"></ref> ==پيداوار== ===پوکي=== {{further|Kitchen garden|Vegetable farming}} [[File:AUSAID SOUTH AFRICA (10672860713).jpg|thumb|right|[[South Africa|ڏکڻ آفريڪا]] ۾ ڀاڄيون پوکڻ]] [[File:Povrce_iz_vrta.jpeg|thumb|right|[[ڪروئيشيا]] ۾ باغ مان تازيون ڀاڄيون]] ڀاڄيون قديم ترين زماني کان انساني خوراڪ جو حصو رهيون آهن. ڪجهه بنيادي خوراڪ آهن، پر گهڻيون معاون خوراڪ آهن—جيڪي کاڌن ۾ پنهنجي مخصوص ذائقي سان تنوع پيدا ڪن ٿيون ۽ ساڳئي وقت صحت لاءِ گهربل غذائيت وڌائين ٿيون. ڪجهه ڀاڄيون باراني/هميشه رهندڙ هونديون آهن، پر گهڻيون سالياني ۽ ٻه سالياني هونديون آهن، ۽ عام طور ٻج پوکڻ يا ٻوٽو لڳائڻ کان هڪ سال اندر لڻي وينديون آهن. پوک لاءِ جيڪو به نظام هجي، پوک جو ڍانچو گهڻو ڪري ساڳيو هوندو آهي: مٽيءَ کي ڀِڃي نرم ڪرڻ، گاهه-گندي هٽائڻ يا دفن ڪرڻ، ۽ نامياتي ڀاڻ يا ڪيميائي ڀاڻ شامل ڪرڻ؛ ٻج پوکڻ يا ننڍا ٻوٽا لڳائڻ؛ فصل جي واڌ دوران جڙي ٻوٽين سان مقابلي کي گهٽائڻ، نقصان ڏيندڙن تي ڪنٽرول ۽ مناسب پاڻي مهيا ڪرڻ؛ فصل پچڻ تي لڻڻ؛ پوءِ چونڊ/درجابندي، ذخيرو ۽ مارڪيٽنگ يا سڌو استعمال.<ref name="RHS">{{cite book |title=The Royal Horticultural Society Encyclopedia of Gardening |url=https://archive.org/details/encyclopediaofga0000chri_g1q2 |editor-last1=Brickell |editor-first1=Christopher |year=1992 |publisher=Dorling Kindersley |isbn=978-0-86318-979-1 |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofga0000chri_g1q2/page/303 303]–08}}</ref> مختلف مٽيءَ جا قسم مختلف فصلن لاءِ مناسب هوندا آهن، پر عام طور معتدل موسمن ۾ وارياسي مٽي جلدي سڪي ٿي پر بهار ۾ جلدي گرم به ٿيندي آهي، تنهن ڪري ابتدائي فصلن لاءِ سٺي آهي؛ جڏهن ته ڳري چڪني مٽي نمي بهتر رکي ٿي ۽ دير سان موسم واري فصلن لاءِ مناسب آهي. پوک جو موسم [[فليس]]، [[ڪلوش]] (Cloche)، [[پلاسٽڪ ملچ]] (mulch)، [پولي ٽنل]] (polytunnel) ۽ [[گرين هائوس]] جي استعمال سان وڌائي سگهجي ٿو.<ref name="RHS"></ref> گرم علائقن ۾ ڀاڄين جي پيداوار موسم، خاص طور برسات جي نموني، سبب محدود ٿي سگهي ٿي؛ جڏهن ته معتدل علائقن ۾ اها گرمي پد ۽ ڏينهن جي ڊيگهه سبب محدود ٿئي ٿي.<ref name="Field">{{cite book|author1=Field, Harry|author2=Solie, John|title=Introduction to Agricultural Engineering Technology: A Problem Solving Approach |url=https://books.google.com/books?id=WWWc8VmdqDAC |year=2007 |publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-0-387-36915-0}}</ref> [[File:John Deere tractor between cabbage rows.jpg|thumb|right|آمريڪا جي ڪولوراڊو ۾ گوبي جي قطارن ۾ جڙي ٻوٽيون هٽائڻ]] گهر جي سطح تي، ڪوڏر، ڪهاڙي/ڏال، ۽ هَـو (hoe) پسنديده اوزار آهن؛ جڏهن ته تجارتي فارمن تي مختلف مشيني سامان موجود آهي. ٽريڪٽرن کان علاوه، [[هر]]، [[هئرو (اوزار)]](Harrow)، [[ڊرل]]، [[ٽرانسپلانٽر]]، [[ڪلٽيويٽر]]، [[آبپاشي]] جو سامان ۽ [[هاروسيٽر]] شامل آهن. نيون ٽيڪنيڪون به پوک جي طريقن کي بدلائي رهيون آهن، ڪمپيوٽر مانيٽرنگ سسٽم، [[جي پي ايس]] لوڪيٽرز، ۽ ڊرائيور بغير خودهلندڙ پروگرام (self-steer) اقتصادي فائدا ڏين ٿا.<ref name="Field"></ref> ===لابارو=== [[File:Harvesting - geograph.org.uk - 290336.jpg|thumb|left|برطانيا ۾ چقندر جو لابارو]] جڏهن ڀاڄي لڻي ويندي آهي ته اها پنهنجي پاڻي ۽ غذائيت جي سرچشمي کان ڪٽي ويندي آهي. پوءِ به اها ظاھر ڪندي رهي ٿي ۽ نمي وڃائيندي رهي ٿي—هي عمل خاص طور سائي پنن واري فصل ۾ مُرجائڻ جي صورت ۾ چٽي طرح نظر اچي ٿو. پاڙن واري ڀاڄين کي پوري پڪ تي لڻڻ سندن ذخيرو-زندگي بهتر ڪري ٿو؛ پر انهن کي زمين ۾ ئي ڇڏڻ ۽ ڊگهي عرصي ۾ آهستي آهستي لڻڻ به ممڪن آهي. لڻائي جو عمل فصل کي نقصان ۽ چٿر (bruising) کان بچائڻ لاءِ ترتيب ڏيڻ گهرجي. پياز ۽ لسڻ کي ميدان ۾ ڪجهه ڏينهن سڪائي سگهجي ٿو، ۽ آلو جهڙن پاڙن وارن فصلن کي ٿوري "پڪجڻ جي مدي" مان فائدو ٿئي ٿو—گرم، نمي واري ماحول ۾، جتي زخم ڀرجن ٿا ۽ ڇل ٿلهي ٿي سخت ٿيندي آهي. مارڪيٽ يا ذخيرو کان اڳ درجابندي ضروري آهي ته جيئن خراب شيون الڳ ڪجن ۽ پيداوار کي معيار، ماپ، پڪ، ۽ رنگ مطابق چونڊيو وڃي.<ref name="Dixie">{{cite web |url=http://www.fao.org/docrep/008/a0185e/a0185e0a.htm |title=8. Post-harvest handling: Storage |author=Dixie, Grahame |year=2005 |work=Horticultural Marketing |publisher=FAO |access-date=2015-03-21}}</ref> ===ذخيرو=== سڀني ڀاڄين لاءِ لڻائي کان پوءِ صحيح سنڀال فائديمند آهي. لڻائي کان پوءِ ذخيرو واري دور ۾ ڀاڄين ۽ ٻين جلدي خراب ٿيندڙ خوراڪن جو وڏو حصو ضايع ٿي وڃي ٿو. ترقي پذير ملڪن ۾، جتي مناسب ٿڌي ذخيرو سهولتون موجود نه آهن، اهي نقصان 30 کان 50 سيڪڙو تائين ٿي سگهن ٿا. ضايع ٿيڻ جا مکيه سبب نمي سبب خراب ٿيڻ، ڦڦوند، خرد حيات، ۽ جانورن/ڪيڙن جي تباهي آهن.<ref name="PrakashGarg">{{cite book|author1=Garg & Prakash|author2=Garg, H.P. |title=Solar Energy: Fundamentals and Applications |url=https://books.google.com/books?id=-v_LfcIdJxIC&pg=PA191 |year=2000 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-463631-2 |page=191}}</ref> [[File:Gerooide aardappels.JPG|thumb|نيڌرلئنڊز ۾ آلن جو عارضي ذخيرو]] ذخيرو مختصر مدي لاءِ به ٿي سگهي ٿو ۽ ڊگهي مدي لاءِ به. گهڻيون ڀاڄيون جلدي خراب ٿيندڙ آهن، ۽ ڪجهه ڏينهن لاءِ مختصر ذخيرو مارڪيٽنگ ۾ لچڪ پيدا ڪري ٿو. ذخيرو دوران پنن واريون ڀاڄيون [[نمي]] وڃائين ٿيون ۽ انهن ۾ [[وٽامن سي]] تيزيءَ سان گهٽجي ٿو. ڪجهه شيون، جهڙوڪ آلو ۽ بصر، بهتر ذخيري واري خاصيت رکن ٿيون ۽ بعد ۾ وڌيڪ قيمت وقت وڪرو ڪري سگهجن ٿيون؛ مارڪيٽنگ جو موسم وڌائڻ سان ڪُل وڪرو مقدار وڌي سگهي ٿو. جيڪڏهن ٿڌي ذخيرو موجود نه هجي ته گهڻن فصلن لاءِ ترجيح اها آهي ته اعليٰ معيار جي پيداوار ذخيرو ڪئي وڃي، نمي جو تناسب وڌ ۾ وڌ رکيو وڃي، ۽ پيداوار کي ڇانوَ ۾ رکيو وڃي.<ref name="Dixie"></ref> لڻائي کان پوءِ ذخيرو کي بهتر بنائڻ ۽ رکڻ جو مدو وڌائڻ لاءِ ڪارائتي [[ڪولڊ چين]] جو استعمال اهم سمجھيو ويو آهي.<ref name="pxk">Kohli, Pawanexh (2008) "Why Cold Chain for Vegetables" in [http://crosstree.info/Documents/Care%20of%20F%20n%20V.pdf ''Fruits and Vegetables Post-Harvest Care: The Basics''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201103014943/http://www.crosstree.info/Documents/Care |date=2020-11-03 }} {{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.crosstree.info/Documents/Care |access-date=2026-02-11 |archive-date=2020-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103014943/http://www.crosstree.info/Documents/Care |url-status=dead}}. Crosstree Techno-visors</ref> ٿڌو ذخيرو خاص طور cauliflowers، eggplants، lettuces، radishes، spinach، potatoes ۽ tomatoes لاءِ ڪارائتو آهي؛ مناسب گرمي پد پيداوار جي قسم موجب بدلجي ٿو. ڪجهه اهڙيون به ٽيڪنالاجيون آهن جيڪي بجلي کانسواءِ گرمي پد ڪنٽرول ڪن ٿيون، جهڙوڪ evaporative cooling.<ref name="Sinha"></ref> ڪنٽرول ٿيل فضا ۾، جتي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ گهڻو يا آڪسيجن گهڻو هجي ميوا ۽ ڀاڄيون ذخيرو ڪرڻ سان خرد حيات جي واڌ روڪي سگهجي ٿي ۽ ذخيرو-زندگي وڌي سگهي ٿي.<ref name="Thompson">{{cite book|author= Thompson, A. Keith|title=Controlled Atmosphere Storage of Fruits and Vegetables |url=https://books.google.com/books?id=9DUh8FcKQtsC&pg=PA18|year=2010 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-647-1 |page=18}}</ref> ڀاڄين ۽ ٻين زرعي پيداوار کي [[آئيونائزنگ ريڊيئيشن]] ذريعي روشني ڪرڻ سان انهن کي خرد حياتي انفيڪشن ۽ ڪيڙن جي نقصان کان بچائي سگهجي ٿو، ۽ جسماني خرابيءَ کان به محفوظ ڪري سگهجي ٿو. اهڙي طريقي سان کاڌي جا بنيادي خاصا نمايان طور تبديل نه ٿيندا ۽ ذخيرو-زندگي وڌي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.iaea.org/sites/default/files/publications/magazines/bulletin/bull18-0/18005480406su.pdf |title=Use of nuclear energy to preserve man's food |author=de Zeeuw, Dick |publisher=International Atomic Energy Agency |access-date=2015-03-22}}</ref> ===محفوظ ڪرڻ=== ڀاڄين کي محفوظ ڪرڻ جو مقصد انهن جي دستيابي کي استعمال يا مارڪيٽنگ لاءِ وڌائڻ آهي. مقصد اهو آهي ته خوراڪ کي ذائقي ۽ غذائيت جي بهترين حالت تي لڻي، ۽ انهن خوبين کي ڊگهي عرصي تائين برقرار رکجي. لڻائي کان پوءِ ڀاڄين جي خراب ٿيڻ جا مکيه سبب قدرتي [[اينزائم]] جا عمل ۽ [[خرد حيات]] سبب خراب ٿيڻ آهن.<ref name="MAFF">{{cite book |title=Home preservation of Fruit and Vegetables |year=1968 |publisher=Ministry of Agriculture, Fisheries and Food |pages=1–6 }}</ref> [[ڪيننگ]] ۽ [[فريزنگ]] سڀ کان عام طريقا آهن؛ ۽ انهن طريقي سان محفوظ ڪيل ڀاڄيون غذائي لحاظ کان گهڻو ڪري تازي پيداوار جهڙيون ئي هونديون آهن، خاص طور [[وٽامن اي]]، [[معدنيات]] ۽ [[غذائي فائبر]] جي لحاظ کان.<ref>{{cite journal |author1=Rickman, Joy C. |author2=Bruhn, Christine M. |author3=Barrett, Diane M. |year=2007 |title=Nutritional comparison of fresh, frozen, and canned fruits and vegetables II. Vitamin A and carotenoids, vitamin E, minerals and fiber |journal=Journal of the Science of Food and Agriculture |volume=87 |issue=7 |pages=1185–96 |doi=10.1002/jsfa.2824 |bibcode=2007JSFA...87.1185R }}</ref> [[File:Bean field Seabrook Farm1a33785v.jpg|thumb|بينز جو کيت ۽ ڪيننگ ڪارخانو، نيو جرسي، آمريڪا]] [[ڪيننگ]] هڪ عمل آهي جنهن ۾ ڀاڄين جا اينزائمز غير اثرائتا ڪيا ويندا آهن ۽ موجود خرد حيات (جراثيمن) کي گرميءَ سان ماريو ويندو آهي. سيل ٿيل ڪين هوا کي اندر اچڻ کان روڪي ٿو، جنهن سان بعد ۾ خرابي گھٽ ٿئي ٿي. ضروري حد تائين گهٽ گرمي ۽ گهٽ ۾ گهٽ پروسيسنگ وقت رکيو ويندو آهي ته جيئن پيداوار جي ميڪانيڪي ٽٽڻ کان بچي ۽ ذائقو ممڪن حد تائين برقرار رهي. پوءِ ڪين کي عام گرمي پد تي ڊگهي عرصي تائين رکڻ ممڪن ٿئي ٿو.<ref name="MAFF"></ref> [[فريزنگ]] ذريعي ڀاڄيون {{convert|-10|°C}} کان هيٺ رکڻ سان مختصر عرصي لاءِ خراب ٿيڻ روڪي سگهجي ٿو، جڏهن ته ڊگهي مدي لاءِ {{convert|-18|°C}} جي ضرورت هوندي آهي. اهڙن گرمي پدن تي اينزائيمي عمل مڪمل بند نه ٿيندو، صرف گهٽجي ويندو؛ ۽ فريز ڪرڻ کان اڳ مناسب ماپ ۾ تيار ڪيل ڀاڄين کي [[بلانچ]] ڪرڻ سان off-flavors گهٽ ٿين ٿا. اهڙن گرمي پدن تي سڀ خرد حيات ختم نه ٿيندا، تنهن ڪري پگھرڻ کان پوءِ ڀاڄيون جلد استعمال ڪرڻ گهرجن؛ نه ته موجود خرد حيات ٻيهر وڌي سگهن ٿا.<ref>{{cite book|author1=Hui, Y.H. |author2=Ghazala, Sue|author3=Graham, Dee M. |author4=Murrell, K.D. |author5= Nip, Wai-Kit |title=Handbook of Vegetable Preservation and Processing|url=https://books.google.com/books?id=dVpQVJ46C5gC&pg=PA288 |year=2003 |publisher=CRC Press|isbn=978-0-203-91291-1|pages=286–90}}</ref> [[File:Sun-dried tomatoes (4694706270).jpg|thumb|left|يونان ۾ ٽماٽن کي سج ۾ سڪائڻ]] روايتي طور [[سج ۾ سڪائڻ]] ڪجهه پيداوار (جهڙوڪ ٽماٽا، مشروم ۽ بينز) لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي؛ پيداوار کي ريڪن تي وڇايو ويندو آهي ۽ وقفي وقفي سان اُلٽو ڪيو ويندو آهي. هن طريقي ۾ ڪيترائي نقصان آهن، سڪائڻ جي رفتار تي ڪنٽرول نه هجڻ، سست سڪائڻ سبب خراب ٿيڻ، مٽي سان آلودگي، مينهن سبب ڀِڄڻ، ۽ ڪوئن، پکين ۽ ڪيڙن جو حملو. انهن مسئلن کي [[شمسي توانائي]] واري ڊرائير سان گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="PrakashGarg"></ref> سڪي ويل پيداوار کي ذخيرو دوران ٻيهر نمي جذب ڪرڻ کان بچائڻ ضروري آهي.<ref name="MAFF"></ref> گهڻي مقدار ۾ [[کنڊ]] ۽ [[لوڻ]] خوراڪ کي محفوظ ڪري سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ⁠تہ اهي خرد حيات جي واڌ روڪين ٿا. سائي مٽرن کي لوڻ سان تهه در تهه رکڻ سان محفوظ ڪري سگهجي ٿو، پر هي طريقو گهڻين ڀاڄين لاءِ مناسب ناھن. لوڪي ، گجر ، چقندر ۽ ڪجهه ٻين ڀاڄين کي کنڊ سان اُبالِي جام جهڙو بڻائي سگهجي ٿو.<ref name="MAFF"></ref> [[سرڪو]] خوراڪ محفوظ ڪرڻ ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي؛ [[ايسيٽڪ ايسڊ]] جي مناسب مقدار تباهه ڪندڙ خرد حيات جي واڌ روڪي ٿي، جنهن کي [[اچار]]، [[چٽڻي]] وغيره تيار ڪرڻ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="MAFF"></ref> [[فرمينٽيشن]] به ڀاڄيون بعد ۾ استعمال ڪرڻ لاءِ محفوظ ڪرڻ جو طريقو آهي. [[ساور ڪرائوٽ]] ڪٽيل گوبي مان ٺهندو آهي ۽ [[ليڪٽڪ تيزاب]] بيڪٽيريا تي ڀاڙيندو آهي، جيڪي اهڙا مرڪب پيدا ڪن ٿا جيڪي ٻين خرد حيات جي واڌ کي روڪين ٿا.<ref name="Sinha"></ref> ===مکيه پيدا ڪندڙ=== [[File:Vegetable Shop in Meppadi.jpg|thumb|ڀارت ۾ ڀاڄين جي دڪان]] [[File:Veggies.jpg|thumb|آمريڪا ۾ [[supermarket|سپرمارڪيٽ]] اندر ڀاڄيون]] 2010 ۾ چين ڀاڄين جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ هو، دنيا جي ڪُل پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ. ڀارت، آمريڪا، ترڪي، ايران ۽ مصر ايندڙ وڏا پيدا ڪندڙ هئا. چين ۾ ڀاڄين جي پوک لاءِ زمين جو ايرادو سڀ کان وڌيڪ هو، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ سراسري پيداوار (yield) اسپين ۽ جمهوريه ڪوريا ۾ حاصل ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/docrep/018/i3107e/i3107e.PDF |title=Table 27 Top vegetable producers and their productivity |work=FAO Statistical Yearbook 2013 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |page=165 |access-date=2015-09-14}}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:right" |- ! ملڪ !! آبادي ھيٺ ايراضي<br> ھزار ھيڪٽر<br>(2,500 ايڪڙ)!! پيداوار <br>ھزار في kg/ha <br>(890 lb/acre) !! پيداوار <br> ھزار ٽن<br>(1,100 [[short ton]]s) |- | style="text-align:left"|چين || 23,458 || 230 || 539,993 |- | style="text-align:left"|انڊيا || 7,256 || 138 || 100,045 |- | style="text-align:left"| يونائيٽيڊ اسٽيٽس|| 1,120 || 318 || 35,609 |- | style="text-align:left"|ترڪي || 1,090 || 238 || 25,901 |- | style="text-align:left"|ايران || 767 || 261 || 19,995 |- | style="text-align:left"|مصر || 755 || 251 || 19,487 |- | style="text-align:left"|اٽلي || 537 || 265 || 14,201 |- | style="text-align:left"|روس || 759 || 175 || 13,283 |- | style="text-align:left"|اسپين || 348 || 364 || 12,679 |- | style="text-align:left"|ميڪسيڪو || 681 || 184 || 12,515 |- | style="text-align:left"|نائجيريا || 1844 || 64 || 11,830 |- | style="text-align:left"|برازيل || 500 || 225 || 11,233 |- | style="text-align:left"|جاپان || 407 || 264 || 10,746 |- | style="text-align:left"|انڊونيشيا || 1082 || 90 || 9,780 |- | style="text-align:left"| سائوٿ ڪوريا|| 268 || 364 || 9,757 |- | style="text-align:left"|ويٽنام || 818 || 110 || 8,976 |- | style="text-align:left"|يوڪرين || 551 || 162 || 8,911 |- | style="text-align:left"|ازبڪستان || 220 || 342 || 7,529 |- | style="text-align:left"|فلپائين || 718 || 88 || 6,299 |- | style="text-align:left"|فرانس || 245 || 227 || 5,572 |-class="sortbottom" | style="text-align:left"|'''ڪل world''' || '''55,598''' || '''188''' || '''1,044,380''' |} ==ڪجھ عام ڀاڄيون== {| class="wikitable sortable" ! style="text-align:center; " colspan="6"|ڪجهه عام ڀاڄيون |- ! style="width:125px;" class=unsortable|تصوير ! style="" class=unsortable|جنس/نسل (مصالحا) ! style="" class=unsortable|استعمال ٿيندڙ حصا ! style="" class=unsortable|اصل ! style="" class=unsortable|قسم (پوکيون) ! style="" |عالمي پيداوار<br>(×10⁶&nbsp;ٽن، 2018)<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC |title=FAOSTAT |access-date=2020-08-24}} Aggregate data: may include official, semi-official or estimated data</ref> |- | [[File:Filoma-Kohl vor der Ernte.jpg|125px]] || ''[[براسيڪا اوليريسيا|براسِيڪا اوليريسيا ]]'' || پن، [[بغلِي ڪونپل| بَغْلِي ڪُونْپَلْ]]، ڏانڊا، گلن جا ڳچا || يورپ || [[گوبي]]، [[برسلز واري ٻوٽيون]]، [[گل گوبي]]، [[بروڪلي]]، [[ھندڻي گوبي|هُندَڻِيَ گوبْيْ]]، [[ڳانٺ گوبي|ڳانٺُ گُوبْيْ]]،<br />[[ڳاڙھي گوبي]]، [[ساويي گوبي|ساويَيْ گُوبْيْ ]]، [[چيني بروڪلي]]، [[ڪرم ڪله|ڪَرَمْ ڪُلَهْ ]] |style="text-align:right" rowspan="2"| 69.4 |- | [[File:Turnip 2622027.jpg|125px]] || ''[[براسيڪا راپه| براسِيڪا راپَه ]]'' || پاڙ، پن || ايشيا ||[[گوگڙو]]، [[چيني گوبي]]، [[napa cabbage]]، [[bok choy]] |- | [[File:Raphanus sativus.jpg|125px]] || ''[[رافانس ساتيفس|رافانَس سَاتِيفَسْ]]'' || پاڙ، پن، ٻجن جا ٿڃا/پوڊ، ٻج جو تيل، سلا || ڏکڻ اوڀر ايشيا || [[موري]]، [[daikon]]، seedpod varieties |style="text-align:right"| |- | [[File:7carrots.jpg|125px]] || ''[[ڊاڪس ڪيروٽا]]'' || پاڙ، پن، ڏانڊا || فارس || [[گجر]] |style="text-align:right"|40.0<ref group=n name=carrot>Includes both carrots and turnips.</ref> |- | [[File:CDC parsnip.jpg|125px]] || ''(Pastinaca sativa) [[پسْٽِينڪ ساتِيف|پَسْٽِينَڪَ سَاتِيفَ]]'' || پاڙ || يوريشيا || [[parsnip]] |style="text-align:right"| |- | [[File:Uncommon beetroot colours.jpg|125px]] ||''[[بيٽا ولگيرس]]''(Beta vulgaris) || پاڙ، پن || يورپ ۽ ويجهو اوڀر || [[چقندر]]، [[سامونڊي چقندر]]، [[Swiss chard]]، [[ کنڊ وارو چقندر]] |style="text-align:right"| |- | [[File:Kropsla herfst.jpg|125px]] || ''(Lactuca sativa)[[ليڪٽوڪ ساتيف]]'' || پن، ڏانڊا، ٻج جو تيل || مصر || [[سلاد پتا]]، [[سلاد جو ساق]] |style="text-align:right"|27.2 |- | [[File:Bohne z01.JPG|125px]] || ''[[فيزيولس ولگيرس]]''<br>''[[فيزيولس ڪوڪسينيس]]''<br>''[[فيزيولس ليڪٽوڪ]]'' || پوڊ، ٻج || مرڪزي ۽ ڏکڻ آمريڪا || [[سايون ڦريون]])(green beans)، [[فرينچ ڦريون]]، (runner bean )[[سرخ ڦريون]]، [[ھيريڪاٽ ڦريون]] ، [[ ليمائي رانھان]] |style="text-align:right"|55.1<ref group=n name=dry>Sum of production of dry and green vegetables.</ref> |- | [[File:Tuinboon zaden in peul.jpg|125px]] || ''[[وشيئا فابا]]'' || پوڊ، ٻج || ميڊيٽرينين ۽ وچ اوڀر ||[[ڦريون]] |style="text-align:right"|4.9 |- | [[File:NCI peas in pod.jpg|125px]] || ''[[پائزم سيٽائوم]] '' || پوڊ، ٻج، سلا || ميڊيٽرينين ۽ مشرقِ وسطى || [[ مٽر]]، [[snap pea]]، [[snow pea]]، [[split pea]] |style="text-align:right"|34.7<ref group=n name=dry></ref> |- | [[File:Various types of potatoes for sale.jpg|125px]] || ''[[سولانيم ٽيوربوسم]] '' || ٽيوبر (tubers) || ڏکڻ آمريڪا || [[پٽاٽو]] |style="text-align:right"|368.1 |- | [[File:Aubergine.jpg|125px]] || ''[[سولانيم ميلونجينہ]]'' || ميوا || ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا || [[واڱڻ]] |style="text-align:right"|54.0 |- | [[File:Tomato je.jpg|125px]] || ''[[سولانيم لائڪوپرسيڪم]]'' || ميوا || ڏکڻ آمريڪا || [[ٽماٽو]]، ڏسو [[ٽماٽن جي پوکين جي فھرس]] |style="text-align:right"|182.2 |- | [[File:Ogórki...jpg|125px]] || ''[[ڪيوڪمس ساتيوس]]'' || ميوا || ڏکڻ ايشيا || [[کيرو]]، ڏسو [[کيرن جي قسمن جي فھرست]] |style="text-align:right"|75.2 |- | [[File:Pumpkins Hancock Shaker village 2418.jpg|125px]] || ''[[ڪيوڪربٽا ايس پي.]]'' || ميوا، گل || ميسو آمريڪا || [[ڪدو]]، [[اسڪواش (ٻوٽو)]]، [[Cucurbita|ميرو]]، [[پيٺو]] (توري)، [[لوڪي]] |style="text-align:right"|27.6 |- | [[File:Onions.jpg|125px]] || ''اليم سيپ '' || گڏي/بلب، پن || ايشيا || [[بصر]]، [[سائو بصر]]، [[scallion]]، [[shallot]]، ڏسو [[بصرن جي پوکين جي فھرست]] |style="text-align:right"|102.2<ref group=n name=dry></ref> |- | [[File:Garlic.jpg|125px]] || ''[[اليم ساتيوم]]'' || گڏي/بلب || ايشيا || [[ٿوم]] |style="text-align:right"|28.5 |- | [[File:Leek.jpg|125px]]|| ''[[اليم امپلوپراسم]]''|| پنن جا غلاف (leaf sheaths) سيٿ|| يورپ ۽ وچ اوڀر|| [[ساوا بصر]]، [[ھاٿي ٿوم]] |style="text-align:right"|2.2 |- | [[File:Red capsicum and cross section.jpg|125px]] || ''[[ڪپسڪم انوم]]'' || ميوا || اتر ۽ ڏکڻ آمريڪا || [[مرچ]]، [[شملو مرچ]]، مٺا مرچ |style="text-align:right"|40.9<ref group=n name=dry></ref> |- | [[File:Espinac 5nov.JPG|125px]]|| ''[[اسپناضيا اوليريسيا]]''|| پن|| مرڪزي ۽ ڏکڻ اولهه ايشيا|| [[پالڪ]] |style="text-align:right"|26.3 |- | [[File:Dioscorea polystachya (batatas).jpg|125px]] || ''[[ڊائوسڪوريا ايس پي.]]'' || ٽيوبر || اڀرندي آفريڪا || [[ڪچالو]] |style="text-align:right"|72.6 |- | [[File:Ipomoea batatas 006.JPG|125px]] || ''[[آئپوميا بٽاٽاس]]'' || ٽيوبر، پن، ڪونپلون || مرڪزي ۽ ڏکڻ آمريڪا || [[مٺا پٽاٽا]]، ڏسو [[لاھوري گجرئ]] |style="text-align:right"|91.9 |- | [[File:Manihot esculenta dsc07325.jpg|125px]]|| ''[[مينھولٽ ايسڪولينٽا]]''|| ٽيوبر || ڏکڻ آمريڪا || [[مٺو آلو]] |style="text-align:right"|277.8 |} {{reflist|group=n}} ==معيار== [[International Organization for Standardization|انٽرنيشنل آرگنائيزيشن فار اسٽينڊرڊائيزيشن]] (ISO) بين الاقوامي معيار مقرر ڪري ٿي ته جيئن شيون ۽ خدمتون محفوظ، قابل اعتماد ۽ سٺي معيار جون هجن. ميون ۽ ڀاڄين بابت ڪيترائي ISO معيار موجود آهن.<ref name="fvdp">{{cite web |title=ISO - 67.080 - Fruits. Vegetables |url=https://www.iso.org/ics/67.080/x/ |website=www.iso.org |publisher=[[International Organization for Standardization]] |access-date=12 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230924184352/https://www.iso.org/ics/67.080/x/ |archive-date=24 September 2023 |url-status=live}}</ref> ISO 1991-1:1982 ۾ ڀاڄين طور استعمال ٿيندڙ ٻوٽن جي 61 جنسن جا ٻوٽاياتي نالا، ۽ انهن جا عام نالا انگريزي، فرينچ ۽ روسي ۾ ڏنل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.iso.org/iso/home/store/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=6728 |title=ISO 1991-1:1982: Vegetables – Nomenclature |publisher=International Organization for Standardization |access-date=2015-03-20}}</ref> ISO 67.080.20 ڀاڄين ۽ انهن مان ٺهندڙ شين جي ذخيرو ۽ آمدرفت کي ڍڪيندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.iso.org/iso/home/store/catalogue_ics/catalogue_ics_browse.htm?ICS1=67&ICS2=080&ICS3=20& |title=67.080.20: Vegetables and derived products |publisher=International Organization for Standardization |access-date=2015-03-20}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڀاڄيون]] [[زمرو:سبزيون]] [[زمرو:زراعت]] [[زمرو:غذائون] [[زمرو:زراعت سان لاڳاپيل فهرستون]] kzlouanizoniy8hekqcba7cwy5lk7s0 417290 417289 2026-10-05T14:05:32Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 417290 wikitext text/x-wiki [[File:Marketvegetables.jpg|thumb|[[Philippines|فلپائن]] ۾ هڪ بازار اندر ڀاڄيون]] [[File:Vegetables for sale in a market in France.jpg|thumb|[[فرانس]] ۾ مارڪيٽ اندر وڪري لاءِ ڀاڄيون]] '''ڀاڄيون''' ('''Vegetables''') [[ٻوٽو|ٻوٽن]] جا اهي کائڻ لائق حصا آهن، جيڪي انسان يا ٻيا جانور [[کاڌو|کاڌي]] طور استعمال ڪن ٿا. هن لفظ جو اصل مطلب اڄ به عام استعمال ۾ موجود آهي، ۽ گڏيل طور ٻوٽن لاءِ استعمال ٿيندو آهي ته جيئن هر قسم جي کائڻ لائق ٻوٽن واري شين کي ظاهر ڪري سگهجي، جن ۾ [[کاڌي وارا گل|گلن]]، [[ميوا|ميون]]، [[کاڌي واريون ٻوٽن جون ڏنڊيون|ڏانڊا/ٺاٺ]]، [[پتن واريون ڀاڄيون|پن]]، [[کاڌي واريون پاڙون|پاڙون]] ۽ [[کاڌي وارا ٻج|ٻج]] شامل آهن. هڪ ٻي تعريف ڪجهه حد تائين من ماني طريقي سان اڪثر کاڌي پچائڻ واري شوق ۽ ثقافتي روايت جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي؛ ان ۾ مزيدار ميوا جهڙوڪ ٽماٽا ۽ کيرا، گل جهڙوڪ [[بروڪلي]]، ۽ ٻج جهڙوڪ دالن کي شامل ڪيو ويندو آهي؛ پر ڪجهه ٻوٽن مان نڪتل اهي شيون خارج ڪيون وينديون آهن جيڪي ميوا، گل، نٽس يا گورا يا اناج جا داڻا شامل آھن. شروعاتي دور ۾ ڀاڄيون جهنگ مان [[شڪار-۽-جمع ڪندڙ|شڪار-۽-جمع ڪندڙن]] (hunter-gatherer) گڏ ڪيون، ۽ دنيا جي مختلف علائقن ۾ پوکيءَ ۾ داخل ٿيون, گهڻو امڪان آهي ته هي عمل 10,000&nbsp;ق م کان 7,000&nbsp;ق م واري دور ۾ ٿيو، جڏهن نئين [[زراعت جي تاريخ|زرعي زندگيءَ جو طريقو]] وڌيو. شروع ۾ مقامي طور وڌندڙ ٻوٽن کي پوکيو ويو، پر وقت سان واپار ذريعي ٻاهرين علائقن مان عام ۽ ناياب فصل به آيا ۽ گهريلو قسمن ۾ شامل ٿيندا ويا. اڄڪلهه موسم جي اجازت مطابق گهڻيون ڀاڄيون سڄي دنيا ۾ پوکيون وڃن ٿيون، ۽ گهٽ موزون علائقن ۾ به محفوظ ماحول ۾ فصل پوکيا وڃن ٿا. [[چين ۾ زراعت|چين]] ڀاڄين جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ آهي، ۽ زرعي شين جي عالمي واپار سبب صارف پري پري ملڪن ۾ پوکيل ڀاڄيون به خريد ڪري سگهن ٿا. پيداوار جو پيمانو [[گھر-خرچ زراعت]] (agriculture Subsistence) ڪندڙ هارين کان، جيڪي رڳو پنهنجي خاندان لاءِ کاڌو پيدا ڪن ٿا، وڏن [[زرعي ڪاروبار|زرعي ڪاروبارن]] تائين ڦهليل آهي، جتي هڪ ئي پيداوار جا وسيع ايراضيءَ وارا فصل پوکيا وڃن ٿا. ڀاڄي جي قسم موجب، فصل لڻڻ کان پوءِ درجابندي، ذخيرو، پروسيسنگ ۽ مارڪيٽنگ جا مرحلا ٿين ٿا. ڀاڄيون ڪچيون به کائي سگهجن ٿيون ۽ پڪايون به؛ ۽ انساني غذائيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون، عام طور تي چرٻي ۽ ڪاربوهائيڊريٽ ۾ گهٽ، پر وٽامنن، معدنيات ۽ [[غذائي فائبر]] ۾ وڌيڪ. ڪيترائي غذائي ماهر ماڻهن کي ڀاڄيون ۽ ميوا وڌيڪ کائڻ جي صلاح ڏين ٿا؛ اڪثر روزانو پنج يا وڌيڪ حصا کائڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي. ==اشتقاق== انگريزي لفظ ويجٽبل (vegetable) انگريزي ۾ پهريون ڀيرو 15هين صدي جي شروعات ۾ لکيل صورت ۾ ملي ٿو. هي [[قديم فرينچ]] مان آيو آهي،<ref name="Online Etymology Dictionary">{{OEtymD|vegetable}}</ref> ۽ شروعات ۾ سڀني ٻوٽن لاءِ استعمال ٿيندو هو؛ حياتيات جي تناظر ۾ اڄ به هن معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="swedenborg">Swedenborg, Emanuel (2003). ''Swedenborg Concordance 1888''. Kessinger Publishing. p. 502. {{ISBN|0-7661-3728-7}}.</ref> هي [[وچئين دور جي لاطيني]] جي لفظ''vegetabilis'' مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب "وڌندڙ، ڦلندڙ" (يعني ٻوٽي بابت) هو؛ ۽ هي هڪ معنوي تبديلي هئي، جيڪا پوئين لاطيني ۾ "جيئارڻ، سُجاڳ ڪرڻ" واري معنيٰ مان ٿي.<ref name="Online Etymology Dictionary"></ref> "ويجٽبل" جي معنيٰ "کاڌي لاءِ پوکيل ٻوٽو" طور 18هين صديءَ تائين قائم نه ٿي هئي.<ref>{{cite book | first=John | last=Ayto | title=Dictionary of Word Origins | url=https://archive.org/details/dictionaryofword0000ayto | publisher=Arcade Publishing | location=New York | year=1993 | isbn=978-1-55970-214-0 | oclc=33022699}}</ref> 1767 ۾ هن لفظ کي خاص طور "کاڌي لاءِ پوکيل ٻوٽو، کائڻ لائق جڙ/پاڙ" جي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويو. 1955 ۾ پهريون ڀيرو هن جو مختصر ۽ عام ٻوليءَ وارو روپ "veggie" استعمال ٿيو.<ref name="Online Etymology Dictionary2">{{OEtymD|veggie}}</ref> [[صفت]] طور ''vegetable'' سائنسي ۽ فني متنن ۾ هڪ ٻي، وڌيڪ وسيع معنيٰ سان به استعمال ٿيندو آهي: عام طور "ٻوٽن سان لاڳاپيل"—کاڌي لائق هجي يا نه، جهڙوڪ ''vegetable matter''، ''vegetable kingdom''، ''vegetable origin'' وغيره.<ref name="swedenborg"></ref> ==اصطلاح== {{See also|Fruit#Botanical vs. culinary}} "ڀاڄي" يا ويجٽبل جي ٺيڪ تعريف ان ڪري به بدلجي سگهي ٿي جو دنيا ۾ کاڌي طور ٻوٽي جا ڪيترائي حصا استعمال ٿين ٿا، پاڙون، ڏانڊا، پن، گل، [[ميوا]] ۽ ٻج. سڀ کان وسيع تعريف اها آهي جيڪا هن لفظ کي صفت طور "ٻوٽي جي اصل" واري معنيٰ ۾ استعمال ڪري. وڌيڪ مخصوص طور، ڀاڄي کي "اهڙو ٻوٽو جنهن جو ڪو حصو کاڌي لاءِ استعمال ٿئي" چئي به بيان ڪيو ويو آهي،<ref name="Dictionary.com">{{cite web |url=http://dictionary.reference.com/browse/vegetable |title=Vegetable |publisher=Dictionary.com |access-date=2015-03-03}}</ref> ۽ ٻي ثانوي معنيٰ "اهڙي ٻوٽي جو کائڻ لائق حصو" پڻ آهي.<ref name="Dictionary.com"></ref> هڪ وڌيڪ درست تعريف اها به ڏني وئي آهي ته: "کاڌي طور استعمال ٿيندڙ هر اهو ٻوٽياتي حصو جيڪو ميوا يا ٻج نه هجي، پر اهي پڪا ميوا شامل آهن جيڪي مکيه کاڌي جو حصو بڻجي کائبا آهن." <ref name="Sinha">{{cite book|author1=Sinha, Nirmal |author2=Hui, Y.H. |author3= Evranuz, E. Özgül |author4=Siddiq, Muhammad |author5=Ahmed, Jasim |title=Handbook of Vegetables and Vegetable Processing |url=https://books.google.com/books?id=Fz58umYZVK8C&pg=PT192 |year=2010|publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-95844-5 |pages=192, 352}}</ref><ref name="iarc">{{Cite book| url=https://books.google.com/books?id=RiKjvAzzwFYC&pg=PA |title=Fruits And Vegetables |isbn=978-92-832-3008-3|publisher=IARC |author1=Vainio, Harri |author2=Bianchini, Franca |name-list-style=amp |year=2003 |page=2}}</ref> هنن تعريفن کان ٻاهر کائڻ لائق فنگس (جهڙوڪ [[مشروم|مُشروم]]) ۽ [[کائڻ لائق سامونڊي ٻوٽا]] ايندا آهن؛ جيتوڻيڪ اهي [[ٻوٽا|ٻوٽن]] جا حصا ناهن، پر گهڻو ڪري ڀاڄين وانگر ورتا ويندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.spicesmedicinalherbs.com/fungi-vegetables.html |title=Fungi vegetables |work=Spices & Medicinal Herbs: Classification of vegetables |access-date=2015-03-24 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304033725/http://www.spicesmedicinalherbs.com/fungi-vegetables.html |url-status=dead }}</ref> [[File:FruitArrangement.jpg|thumb|ڪجهه اهڙا ميوا، جن کي کاڌي ۾ اڪثر ڀاڄيون سمجهيو ويندو آهي، جن ۾ [[مڪئي]], [[ٽماٽو]] ۽ مختلف [[اسڪواش ميوا]] شامل آهن]] روزمره ٻوليءَ ۾، مٿي ذڪر ڪيل "ڀاڄي" واري تعريف مطابق "ميوا" ۽ "ڀاڄيون" هڪ ٻئي کان الڳ سمجهيا وڃن ٿا. "ميون" کي [[علم نباتات]] ۾ درست معنيٰ حاصل آهي: اهو حصو جيڪو [[بيضو (نباتات)|بيضه/اووري]] مان [[گلن وارا ٻوٽا|گلن واري ٻوٽي]] ۾ بڻجي ٿو. هي ڳالهه کاڌي واري معنيٰ کان ڪافي مختلف آهي. جيئن [[آڙو]]، [[آلوبخارا]] ۽ [[نارنگي (ميوو)]] ٻنهي معنائن ۾ "ميوا" آهن، پر ڪيترين شين کي عام طور "ڀاڄي" چيو ويندو آهي، جهڙوڪ [[واڱڻ]]، [[شملو مرچ]] ۽ [[ٽماٽو]]، اهي نباتات مطابق ميوا آهن. [[ٽماٽو ميوا يا ڀاڄي؟]] وارو سوال 1893 ۾ [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ]] تائين به پهتو. عدالت [[نڪس vs ھيڊن, 1893ع]] (Nix v. Hedden) واري ڪيس ۾ متفقه طور فيصلو ڪيو ته درآمد ٿيل پيداوار تي 1883ع واري ٽيرف تحت ٽيڪس لاءِ ٽماٽو کي "ڀاڄي" طور سڃاتو وڃي؛ جڏهن ته عدالت اهو به مڃيو ته [[علم نباتات]] جي لحاظ کان ٽماٽو ميوو آهي.<ref>[http://caselaw.lp.findlaw.com/scripts/getcase.pl?court=US&vol=149&invol=304 ''Nix v. Hedden'', 149 U.S. 304 (1893)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628191931/http://caselaw.lp.findlaw.com/scripts/getcase.pl?court=US&vol=149&invol=304 |date=2011-06-28 }}. Findlaw.com.</ref> ==تاريخ== [[زراعت]] کان اڳ، انسان [[شڪار-۽-جمع ڪندڙ]] هئا. اهي کائڻ لائق ميوا، ٻير/نٽس، ڏانڊا، پن، [[ڪورمز]] (corm) ۽ ٽيوبر (tubers) گڏ ڪندا هئا ۽ کاڌي لاءِ جانورن جو [[شڪار]] به ڪندا هئا.<ref>{{cite journal |author1=Portera, Claire C. |author2=Marlowe, Frank W. |title=How marginal are forager habitats? |journal= Journal of Archaeological Science |volume=34 |issue=1 |pages=59–68 |date=January 2007|doi=10.1016/j.jas.2006.03.014 |bibcode=2007JArSc..34...59P }}</ref> اڀرندي برساتي جهنگ ۾ [[ٻيلائي-باغباني]] کي زراعت جو پهريون مثال سمجهيو وڃي ٿو: ڪارآمد ٻوٽا سڃاتا ويا ۽ انهن کي وڌڻ لاءِ همٿايو ويو، جڏهن ته ناڪارائتا ٻوٽا هٽايا ويا. ان کان پوءِ چونڊ ذريعي ٻوٽن جي نسلي تبديلي شروع ٿي، جهڙوڪ وڏي ميوي ۽ تيز واڌ جهڙيون خوبيون.<ref>{{cite book|title=The forest-garden farms of Kandy, Sri Lanka|author=Douglas John McConnell|year=1992|page=1|publisher=Food & Agriculture Org. |url=https://books.google.com/books?id=G3QPo7lThXsC&pg=PP1|isbn=978-92-5-102898-8}}</ref> جيتوڻيڪ ڪڻڪ ۽ جو جهڙن گاهن جي گهريلو بڻجڻ جا پهريان ثبوت (وچ اوڀر) ۾ مليا آهن، پر ممڪن آهي ته دنيا جي ڪيترن ئي ماڻهن 10,000 ق م کان 7,000 ق م جي عرصي ۾ پوک شروع ڪئي هجي.<ref>{{cite web|url=https://genographic.nationalgeographic.com/development-of-agriculture/ |title=The Development of Agriculture |work=National Geographic |access-date=2015-03-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414142437/https://genographic.nationalgeographic.com/development-of-agriculture/ |archive-date=2016-04-14 }}</ref> [[گھر-خرچ زراعت]] اڄ به موجود آهي: آفريڪا، ايشيا، ڏکڻ آمريڪا ۽ ٻين هنڌن تي ڪيترائي ڳوٺاڻا هاري پنهنجي زمين مان ايترو کاڌو پيدا ڪن ٿا جو خاندان گذارو ڪري سگهي؛ ۽ بچيل پيداوار ٻين شين جي بدليءَ لاءِ استعمال ٿئي ٿي.<ref>{{cite book|author=Wharton, Clifton R. |title=Subsistence Agriculture and Economic Development|url=https://books.google.com/books?id=1M-lBNcTfzMC&pg=PA18 |year=1970 |publisher=Transaction Publishers |isbn=978-0-202-36935-8 |page=18}}</ref> لکيل تاريخ دوران، امير طبقو گوشت، ڀاڄيون ۽ ميوا شامل متنوع خوراڪ وٺڻ جي سگهه رکي ٿو؛ جڏهن ته غريبن لاءِ گوشت عيش هوندو هو ۽ سندن خوراڪ گهڻو ڪري هڪ [[بنيادي اناج]] (Staple food) تي مشتمل هوندي هئي, جهڙوڪ چانور، رائي، جو، ڪڻڪ، ٻاجھر يا مڪئي. ڀاڄين جو شامل ٿيڻ خوراڪ ۾ ڪجهه رنگا رنگي آڻيندو هو. [[وچ آمريڪا]] ۾ [[ازٽيڪ]] (Aztec) قوم جو بنيادي کاڌو [[مڪئي]] هو، ۽ اهي [[ٽماٽو|ٽماٽا]]، [[ايواڪاڊو]] (avocado)، [[رانھان]](bean)، [[مرچ]](Capsicum)، [[ڪدو]]، [[اسڪواش، (ٻوٽا)|اسڪواش]]، [[مڱڦري]] ۽ [[امارانٿ]] (amaranth جا ٻج پوکيندا هئا ته جيئن پنهنجي [[ٽورٽيلا]] (tortilla) ۽ [[دليو|دليي]] (porridge) کي وڌائين<ref name="Lambert">{{cite web |url=http://www.localhistories.org/food.html |title=A brief history of Food |author=Lambert, Tim |access-date=2015-03-04}}</ref>. [[پيرو]] ۾ [[انڪا ايمپائر|انڪا]] (Inca Empire) سلطنت جا ماڻهو هيٺاهين علائقن ۾ مڪئي ۽ اوچن علائقن ۾ [[پٽاٽا|پٽاٽن]] تي گذارو ڪندا هئا. اهي [[ڪينوئا]] (quinoa) جا ٻج به استعمال ڪندا هئا ۽ مرچن، ٽماٽن ۽ ايواڪاڊو سان خوراڪ کي وڌيڪ ڀرپور ڪندا هئا.<ref name="Lambert"></ref> [[قديم چين]] ۾ ڏکڻ ۾ چانور ۽ اتر ۾ ڪڻڪ بنيادي فصل هئا؛ ڪڻڪ مان [[ڊمپلنگ]]/پڪوڙيون (dumplings), [[نوڊلز]]/سيون (noodles) ۽ [[پين ڪيڪ]]/پراٺي وارا پڪوڙا (pancake) تيار ٿيندا هئا. گڏ ۾ استعمال ٿيندڙ ڀاڄين ۾ [[ڪچالو]] (yam)، [[سويابين|سويا]]، [[ڦريون]] (broad beans)، [[گوگڙو]]، [[سائو بصر]] (spring onion) ۽ [[ٿوم]] شامل هئا. قديم مصري خوراڪ جو دارومدار [[ماني]] تي هو، جيڪا اڪثر واريءَ جي آميزش سبب ڏندن کي گھسائي ڇڏيندي هئي. گوشت عيش هو پر مڇي وڌيڪ ميسر هئي. گڏ ۾ ڪيتريون ڀاڄيون به هونديون هيون—جهڙوڪ [[ڪندي ڪدو|ٽُنْدَيَ ڪَدُو]] (marrows)، [[ڦريون]] (broad beans)، [[دال| داليون]](lentils)، [[بصر]] (onions)، [[سائو بصر]] (leeks)، [[ٿوم]] (garlic)، [[موري]] (radishes) ۽ [[سلاد پتا]](lettuces).<ref name="Lambert"></ref> [[قديم يونان]] ۾ ماني بنيادي کاڌو هئي؛ ان سان گڏ [[ٻڪريءَ جو پنير]]، [[زيتون]]، [[انجير]]، [[مڇي]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[گوشت]]. پوکيل ڀاڄين ۾ بصر، ٿوم، [[گوبي|گوبيون]]، [[ھنداڻو]] يا ڇانھين ۽ داليون شامل هيون.<ref>{{cite book|author=Apel, Melanie Ann |title=Land and Resources in Ancient Greece|url=https://books.google.com/books?id=He_ecHencAoC&pg=PA10|year=2004 |publisher=Rosen Publishing Group |isbn=978-0-8239-6769-8 |page=10}}</ref> [[ancient Rome|قديم روم]] ۾ emmer ڪڻڪ يا ڦرين مان ڳاڙهو دليو ٺهندو هو؛ گڏ ۾ سائيون ڀاڄيون هونديون هيون پر گوشت گهٽ. مڇيءَ کي گهڻو پسند نه ڪيو ويندو هو. رومن بصر ، مثر، ڦريون، گوگڙو پوکيندا هئا ۽ [[چقندر]] (Beetroot) جي پاڙ بدران پن کائيندا هئا.<ref>{{cite book|author=Forbes, Robert James |title=Studies in Ancient Technology|url=https://books.google.com/books?id=Y84UAAAAIAAJ&pg=PA99 |year=1965 |publisher=Brill Archive |page=99 }}</ref> ==غذائيت ۽ صحت== [[File:Ipomoea stir fry.jpg|thumb|ڏکڻ اوڀر ايشيائي انداز ۾ مرچ ۽ [[سمبل]] سان stir-fried ''[[Ipomoea aquatica]]'']] [[File:Vegetable Cart in Guntur.jpg|thumb|[[Guntur|گنٽور]]، [[India|ڀارت]] ۾ گهٽي تي وڪرو لاءِ ڀاڄيون (۽ ڪجهه [[fruit|ميوا]])]] ڀاڄيون انساني غذائيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. گهڻيون ڀاڄيون چرٻي ۽ ڪيلورين ۾ گهٽ هونديون آهن، پر مقدار ۾ ڀرپور ۽ پيٽ ڀريندڙ هونديون آهن.<ref>{{Cite web |title=Vegetables |url=https://www.myplate.gov/eat-healthy/vegetables |access-date=2022-04-17 |website=www.myplate.gov |publisher=U.S. Department of Agriculture |archive-date=2022-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417195851/https://www.myplate.gov/eat-healthy/vegetables |url-status=dead }}</ref> اهي غذائي فائبر فراهم ڪن ٿيون ۽ ضروري وٽامنن، معدنيات ۽ trace elements جا اهم وسيلا آهن. خاص طور اهم اينٽي آڪسيڊنٽ وٽامن [[Vitamin A|A]]، [[Vitamin C|C]] ۽ [[Vitamin E|E]] آهن. جڏهن خوراڪ ۾ ڀاڄيون شامل ٿين ٿيون ته ڪينسر، فالج، دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين ۽ ٻين دائمي عارضن جي واقعن ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي.<ref name="Kerala">{{cite web |url=http://www.celkau.in/Crops/Vegetables/vegetables.aspx |title=Vegetables |work=Infotech Portal |publisher=Kerala Agricultural University |access-date=2015-03-24}}</ref><ref name="Terry2011">{{cite book|author=Terry, Leon |title=Health-Promoting Properties of Fruits and Vegetables|url=https://books.google.com/books?id=gNEZoC86dMQC |year=2011 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-529-0 |pages=2–4}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Büchner|first1=Frederike L.|last2=Bueno-de-Mesquita|first2=H. Bas|last3=Ros|first3=Martine M.|last4=Overvad|first4=Kim|last5=Dahm|first5=Christina C.|last6=Hansen|first6=Louise|last7=Tjønneland|first7=Anne|last8=Clavel-Chapelon|first8=Françoise|last9=Boutron-Ruault|first9=Marie-Christine|date=2010-09-01|title=Variety in fruit and vegetable consumption and the risk of lung cancer in the European prospective investigation into cancer and nutrition|journal=Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention|volume=19|issue=9|pages=2278–86|doi=10.1158/1055-9965.EPI-10-0489|issn=1538-7755|pmid=20807832|doi-access=free}}</ref> تحقيقن موجب، جيڪي ماڻهو روزانو ميوا ۽ ڀاڄيون ٽي سرونگ کان گهٽ کائين ٿا، انهن جي ڀيٽ ۾ جيڪي پنج کان وڌيڪ سرونگ کائين ٿا، انهن ۾ دل جي رڳن جي بيماري يا فالج ٿيڻ جو خطرو لڳ ڀڳ ويهه سيڪڙو گهٽ هوندو آهي.<ref name="Harvard">{{cite web |url=http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/what-should-you-eat/vegetables-and-fruits/ |title=Vegetables and Fruits |publisher=Harvard School of Public Health |access-date=2015-09-14|date=2012-09-18 }}</ref> ڀاڄين جو [[nutrition|غذائي]] مواد تمام گهڻو مختلف هوندو آهي؛ ڪجهه ۾ [[protein|پروٽين]] جا مفيد مقدار هوندا آهن، پر عام طور انهن ۾ [[fat|چرٻي]] گهٽ هوندي آهي،<ref name="Li2008">{{cite book|author=Li, Thomas S.C. |title=Vegetables and Fruits: Nutritional and Therapeutic Values |url=https://books.google.com/books?id=n6zNOdkqmMYC|year=2008|publisher=CRC Press |isbn=978-1-4200-6873-3 |pages=1–2}}</ref> ۽ مختلف مقدار ۾ [[vitamin|وٽامن]] جهڙوڪ [[vitamin A]]، [[vitamin K]] ۽ [[vitamin B6|vitamin B₆]]؛ [[provitamin]]s؛ [[dietary mineral]]s؛ ۽ [[carbohydrate|ڪاربوهائيڊريٽ]] شامل هوندا آهن. نوجوانيءَ ۾، جڏهن هڏا اڃا وڌي رهيا هوندا آهن، [[Crunchiness|ڪرَڪُڙي]] ۽ ڏکيا چٻائڻ وارا کاڌا (جهڙوڪ ڪچيون ڀاڄيون) کائڻ جبڙن جي صحيح واڌ لاءِ ضروري سمجهيو ويو آهي؛ جيڪڏهن اهڙا کاڌا نه کائبا ته جبڙا پنهنجي مڪمل ماپ تائين نه وڌندا، جنهن سبب ڏندن لاءِ جاءِ گهٽ پئجي سگهي ٿي ۽ ڏند ٽيڙا يا [معقل جا ڏند ڦاسيل رهڻ جهڙا مسئلا پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=What teeth reveal about the lives of modern humans |url=https://news.osu.edu/what-teeth-reveal-about-the-lives-of-modern-humans/ |access-date=2022-04-16 |website=What teeth reveal about the lives of modern humans |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |last=Boughner |first=Julia |title=Bad molars? The origins of wisdom teeth |url=http://theconversation.com/bad-molars-the-origins-of-wisdom-teeth-104835 |access-date=2022-04-16 |website=The Conversation |date=9 November 2018 |language=en}}</ref> تنهن هوندي به، ڀاڄين ۾ ڪڏهن ڪڏهن زهريلائ مادا ۽ [[اينٽي نيوٽرينٽس]] به هوندا آهن، جيڪي غذائن جي جذب ٿيڻ ۾ رڪاوٽ وجهن ٿا. انهن ۾ [[سولينائن]] (α-solanine) [[چيڪونائن]] (α-chaconine)،<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.foodchem.2005.08.046 |title=Balance between nutrients and anti-nutrients in nine Italian potato cultivars |year=2006 |last1=Finotti |first1=Enrico |last2=Bertone |first2=Aldo |last3=Vivanti |first3=Vittorio |journal=Food Chemistry|volume=99 |issue=4 |page=698}}</ref> [[اينزايم انھبليٽر]] (enzyme inhibitor) جهڙوڪ [[ڪولينيسٽريس]] (cholinesterase), [[پروٽيئيز]] (protease), [[امائليس]] (amylase) وغيره جا انھبليٽر، [[سائيناڊ]] ۽ [[سائيناڊ جا اڳ-مادّا]] (linamarin), [[آگزيلگ تيزاب]] (oxalic acid) وغيره شامل آهن.{{citation needed|date=April 2016}} اهي زهر قدرتي دفاعي نظام آهن، جيڪي ٻوٽي تي حملو ڪندڙ ڪيڙا، شڪار ڪندڙ ۽ فنگس کي روڪڻ لاءِ هوندا آهن. ڪجهه بينز ۾ [[فوٽوھيماگلوٽنن]] هوندو آهي، ۽ [[مٺا آلو| مٺن آلن]] (cassava) جي پاڙن ۾ [[سائنوجينيٽڪ گلائڪوسائڊ]] هوندي آهي—اهو ئي بانس جي ڪونپلن ۾ به ٿي سگهي ٿو. مناسب پچائڻ سان اهي زهر غير اثرائتا ٿي سگهن ٿا. ساوا آلو گلائڪوالڪلائيڊز رکن ٿا ۽ انهن کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite web |url=http://www.cfs.gov.hk/english/programme/programme_rafs/programme_rafs_fc_02_05.html |title=Naturally Occurring Toxins in Vegetables and Fruits |date=2015-02-18 |work=Risk Assessment in Food Safety |publisher=Centre for Food Safety |access-date=2015-03-30}}</ref> ميوا ۽ ڀاڄيون—خاص طور پنن واريون ڀاڄيون—آمريڪا ۾ [[نارووائرس]] (norovirus) سبب ٿيندڙ تقريباً اڌ آنڊن-پيٽ جي انفيڪشنن سان ڳنڍيون ويون آهن. اهي شيون اڪثر ڪچيون کائبيون آهن ۽ تياري دوران متاثر فوڊ هينڊلر جي ذريعي آلودگي ٿي سگهي ٿي. ڪچي کائڻ واري خوراڪ کي هٿ ڪرڻ وقت صفائي اهم آهي؛ اهڙن شين کي مناسب نموني صاف، سنڀال ۽ ذخيرو ڪرڻ سان آلودگي گهٽائي سگهجي ٿي.<ref>{{cite journal |author=Centers for Disease Control and Prevention |year=2013 |title=Attribution of Foodborne Illness, 1998–2008 |journal=Estimates of Foodborne Illness in the United States |volume=19 |issue=3 |url=https://www.cdc.gov/foodborneburden/attribution-1998-2008.html }}</ref> ===سفارشون=== [[File:Vegetable consumption per capita, OWID.svg|thumb|upright=1.6|2013 ۾ في فرد ڀاڄين جو استعمال<ref>{{cite web |title=Vegetable consumption per capita |url=https://ourworldindata.org/grapher/vegetable-consumption-per-capita |website=Our World in Data |access-date=5 March 2020}}</ref>]] USDA جي امريڪين لاء غذائي ھدايتن موجب روزانو ميوا ۽ ڀاڄيون پنج کان نَو ويلن تائين کائڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي.<ref>[https://web.archive.org/web/20131207154611/http://www.cnpp.usda.gov/Publications/DietaryGuidelines/2000/2000DGBrochureFabulousFruits.pdf Fabulous fruits... versatile vegetables.] United States Department of Agriculture. Retrieved 2012-03-30.</ref> ڪُل مقدار عمر ۽ جنس مطابق بدلجي سگهي ٿو، ۽ عام طور کائيندڙ معياري حصن ۽ غذائي مواد جي بنياد تي طئي ٿيندو آهي. آلو هن ڳڻپ ۾ شامل ناهن، ڇاڪاڻ⁠ تہ اهي بنيادي طور نشاستي جا فراهم ڪندڙ آهن. گهڻين ڀاڄين ۽ ڀاڄي جي جوس لاءِ هڪ ويلو اڌ ڪپ آهي—ڪچي يا پڪي ٻنهي صورتن ۾. پنن واري ساڳي ڀاڄي لاءِ (جهڙوڪ [[سلاد پتو]] ۽ [[پالڪ]]) هڪ ويلي لاء اڪثر هڪ پورو ڪپ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.heart.org/HEARTORG/Caregiver/Replenish/WhatisaServing/What-is-a-Serving_UCM_301838_Article.jsp |title=What is a serving? |date=2014-12-18 |publisher=American Heart Association |access-date=2015-09-26}}</ref> مختلف قسمن جون شيون چونڊڻ گهرجن، ڇو ته ڪو به هڪڙو ميوا يا ڀاڄي صحت لاءِ گهربل سڀ غذائي جزا نٿو ڏئي.<ref name="Harvard"></ref> بين الاقوامي غذائي رهنمائي به USDA جهڙي آهي. [[جاپان]] مثال طور روزانو ڀاڄيون پنج کان ڇهه ويلائ کائڻ جي صلاح ڏئي ٿو.<ref>[https://web.archive.org/web/20111005161248/http://www.the-food-guide-pyramid.com/japanese-diet.html The Japanese Diet]. the-food-guide-pyramid.com</ref> فرانسيسي سفارشون به ملندڙ جلندڙ آهن ۽ روزانو پنج ويلا هدف رکن ٿيون.<ref>[https://web.archive.org/web/20111005161248/http://www.the-food-guide-pyramid.com/frenchdiet.html The French Dietary Guide]. the-food-guide-pyramid.com</ref> ڀارت ۾ بالغن لاءِ روزانو {{convert|275|g}} ڀاڄيون کائڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي.<ref name="Kerala"></ref> ==پيداوار== ===پوکي=== {{further|Kitchen garden|Vegetable farming}} [[File:AUSAID SOUTH AFRICA (10672860713).jpg|thumb|right|[[South Africa|ڏکڻ آفريڪا]] ۾ ڀاڄيون پوکڻ]] [[File:Povrce_iz_vrta.jpeg|thumb|right|[[ڪروئيشيا]] ۾ باغ مان تازيون ڀاڄيون]] ڀاڄيون قديم ترين زماني کان انساني خوراڪ جو حصو رهيون آهن. ڪجهه بنيادي خوراڪ آهن، پر گهڻيون معاون خوراڪ آهن—جيڪي کاڌن ۾ پنهنجي مخصوص ذائقي سان تنوع پيدا ڪن ٿيون ۽ ساڳئي وقت صحت لاءِ گهربل غذائيت وڌائين ٿيون. ڪجهه ڀاڄيون باراني/هميشه رهندڙ هونديون آهن، پر گهڻيون سالياني ۽ ٻه سالياني هونديون آهن، ۽ عام طور ٻج پوکڻ يا ٻوٽو لڳائڻ کان هڪ سال اندر لڻي وينديون آهن. پوک لاءِ جيڪو به نظام هجي، پوک جو ڍانچو گهڻو ڪري ساڳيو هوندو آهي: مٽيءَ کي ڀِڃي نرم ڪرڻ، گاهه-گندي هٽائڻ يا دفن ڪرڻ، ۽ نامياتي ڀاڻ يا ڪيميائي ڀاڻ شامل ڪرڻ؛ ٻج پوکڻ يا ننڍا ٻوٽا لڳائڻ؛ فصل جي واڌ دوران جڙي ٻوٽين سان مقابلي کي گهٽائڻ، نقصان ڏيندڙن تي ڪنٽرول ۽ مناسب پاڻي مهيا ڪرڻ؛ فصل پچڻ تي لڻڻ؛ پوءِ چونڊ/درجابندي، ذخيرو ۽ مارڪيٽنگ يا سڌو استعمال.<ref name="RHS">{{cite book |title=The Royal Horticultural Society Encyclopedia of Gardening |url=https://archive.org/details/encyclopediaofga0000chri_g1q2 |editor-last1=Brickell |editor-first1=Christopher |year=1992 |publisher=Dorling Kindersley |isbn=978-0-86318-979-1 |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofga0000chri_g1q2/page/303 303]–08}}</ref> مختلف مٽيءَ جا قسم مختلف فصلن لاءِ مناسب هوندا آهن، پر عام طور معتدل موسمن ۾ وارياسي مٽي جلدي سڪي ٿي پر بهار ۾ جلدي گرم به ٿيندي آهي، تنهن ڪري ابتدائي فصلن لاءِ سٺي آهي؛ جڏهن ته ڳري چڪني مٽي نمي بهتر رکي ٿي ۽ دير سان موسم واري فصلن لاءِ مناسب آهي. پوک جو موسم [[فليس]]، [[ڪلوش]] (Cloche)، [[پلاسٽڪ ملچ]] (mulch)، [پولي ٽنل]] (polytunnel) ۽ [[گرين هائوس]] جي استعمال سان وڌائي سگهجي ٿو.<ref name="RHS"></ref> گرم علائقن ۾ ڀاڄين جي پيداوار موسم، خاص طور برسات جي نموني، سبب محدود ٿي سگهي ٿي؛ جڏهن ته معتدل علائقن ۾ اها گرمي پد ۽ ڏينهن جي ڊيگهه سبب محدود ٿئي ٿي.<ref name="Field">{{cite book|author1=Field, Harry|author2=Solie, John|title=Introduction to Agricultural Engineering Technology: A Problem Solving Approach |url=https://books.google.com/books?id=WWWc8VmdqDAC |year=2007 |publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-0-387-36915-0}}</ref> [[File:John Deere tractor between cabbage rows.jpg|thumb|right|آمريڪا جي ڪولوراڊو ۾ گوبي جي قطارن ۾ جڙي ٻوٽيون هٽائڻ]] گهر جي سطح تي، ڪوڏر، ڪهاڙي/ڏال، ۽ هَـو (hoe) پسنديده اوزار آهن؛ جڏهن ته تجارتي فارمن تي مختلف مشيني سامان موجود آهي. ٽريڪٽرن کان علاوه، [[هر]]، [[هئرو (اوزار)]](Harrow)، [[ڊرل]]، [[ٽرانسپلانٽر]]، [[ڪلٽيويٽر]]، [[آبپاشي]] جو سامان ۽ [[هاروسيٽر]] شامل آهن. نيون ٽيڪنيڪون به پوک جي طريقن کي بدلائي رهيون آهن، ڪمپيوٽر مانيٽرنگ سسٽم، [[جي پي ايس]] لوڪيٽرز، ۽ ڊرائيور بغير خودهلندڙ پروگرام (self-steer) اقتصادي فائدا ڏين ٿا.<ref name="Field"></ref> ===لابارو=== [[File:Harvesting - geograph.org.uk - 290336.jpg|thumb|left|برطانيا ۾ چقندر جو لابارو]] جڏهن ڀاڄي لڻي ويندي آهي ته اها پنهنجي پاڻي ۽ غذائيت جي سرچشمي کان ڪٽي ويندي آهي. پوءِ به اها ظاھر ڪندي رهي ٿي ۽ نمي وڃائيندي رهي ٿي—هي عمل خاص طور سائي پنن واري فصل ۾ مُرجائڻ جي صورت ۾ چٽي طرح نظر اچي ٿو. پاڙن واري ڀاڄين کي پوري پڪ تي لڻڻ سندن ذخيرو-زندگي بهتر ڪري ٿو؛ پر انهن کي زمين ۾ ئي ڇڏڻ ۽ ڊگهي عرصي ۾ آهستي آهستي لڻڻ به ممڪن آهي. لڻائي جو عمل فصل کي نقصان ۽ چٿر (bruising) کان بچائڻ لاءِ ترتيب ڏيڻ گهرجي. پياز ۽ لسڻ کي ميدان ۾ ڪجهه ڏينهن سڪائي سگهجي ٿو، ۽ آلو جهڙن پاڙن وارن فصلن کي ٿوري "پڪجڻ جي مدي" مان فائدو ٿئي ٿو—گرم، نمي واري ماحول ۾، جتي زخم ڀرجن ٿا ۽ ڇل ٿلهي ٿي سخت ٿيندي آهي. مارڪيٽ يا ذخيرو کان اڳ درجابندي ضروري آهي ته جيئن خراب شيون الڳ ڪجن ۽ پيداوار کي معيار، ماپ، پڪ، ۽ رنگ مطابق چونڊيو وڃي.<ref name="Dixie">{{cite web |url=http://www.fao.org/docrep/008/a0185e/a0185e0a.htm |title=8. Post-harvest handling: Storage |author=Dixie, Grahame |year=2005 |work=Horticultural Marketing |publisher=FAO |access-date=2015-03-21}}</ref> ===ذخيرو=== سڀني ڀاڄين لاءِ لڻائي کان پوءِ صحيح سنڀال فائديمند آهي. لڻائي کان پوءِ ذخيرو واري دور ۾ ڀاڄين ۽ ٻين جلدي خراب ٿيندڙ خوراڪن جو وڏو حصو ضايع ٿي وڃي ٿو. ترقي پذير ملڪن ۾، جتي مناسب ٿڌي ذخيرو سهولتون موجود نه آهن، اهي نقصان 30 کان 50 سيڪڙو تائين ٿي سگهن ٿا. ضايع ٿيڻ جا مکيه سبب نمي سبب خراب ٿيڻ، ڦڦوند، خرد حيات، ۽ جانورن/ڪيڙن جي تباهي آهن.<ref name="PrakashGarg">{{cite book|author1=Garg & Prakash|author2=Garg, H.P. |title=Solar Energy: Fundamentals and Applications |url=https://books.google.com/books?id=-v_LfcIdJxIC&pg=PA191 |year=2000 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-463631-2 |page=191}}</ref> [[File:Gerooide aardappels.JPG|thumb|نيڌرلئنڊز ۾ آلن جو عارضي ذخيرو]] ذخيرو مختصر مدي لاءِ به ٿي سگهي ٿو ۽ ڊگهي مدي لاءِ به. گهڻيون ڀاڄيون جلدي خراب ٿيندڙ آهن، ۽ ڪجهه ڏينهن لاءِ مختصر ذخيرو مارڪيٽنگ ۾ لچڪ پيدا ڪري ٿو. ذخيرو دوران پنن واريون ڀاڄيون [[نمي]] وڃائين ٿيون ۽ انهن ۾ [[وٽامن سي]] تيزيءَ سان گهٽجي ٿو. ڪجهه شيون، جهڙوڪ آلو ۽ بصر، بهتر ذخيري واري خاصيت رکن ٿيون ۽ بعد ۾ وڌيڪ قيمت وقت وڪرو ڪري سگهجن ٿيون؛ مارڪيٽنگ جو موسم وڌائڻ سان ڪُل وڪرو مقدار وڌي سگهي ٿو. جيڪڏهن ٿڌي ذخيرو موجود نه هجي ته گهڻن فصلن لاءِ ترجيح اها آهي ته اعليٰ معيار جي پيداوار ذخيرو ڪئي وڃي، نمي جو تناسب وڌ ۾ وڌ رکيو وڃي، ۽ پيداوار کي ڇانوَ ۾ رکيو وڃي.<ref name="Dixie"></ref> لڻائي کان پوءِ ذخيرو کي بهتر بنائڻ ۽ رکڻ جو مدو وڌائڻ لاءِ ڪارائتي [[ڪولڊ چين]] جو استعمال اهم سمجھيو ويو آهي.<ref name="pxk">Kohli, Pawanexh (2008) "Why Cold Chain for Vegetables" in [http://crosstree.info/Documents/Care%20of%20F%20n%20V.pdf ''Fruits and Vegetables Post-Harvest Care: The Basics''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201103014943/http://www.crosstree.info/Documents/Care |date=2020-11-03 }} {{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.crosstree.info/Documents/Care |access-date=2026-02-11 |archive-date=2020-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103014943/http://www.crosstree.info/Documents/Care |url-status=dead}}. Crosstree Techno-visors</ref> ٿڌو ذخيرو خاص طور cauliflowers، eggplants، lettuces، radishes، spinach، potatoes ۽ tomatoes لاءِ ڪارائتو آهي؛ مناسب گرمي پد پيداوار جي قسم موجب بدلجي ٿو. ڪجهه اهڙيون به ٽيڪنالاجيون آهن جيڪي بجلي کانسواءِ گرمي پد ڪنٽرول ڪن ٿيون، جهڙوڪ evaporative cooling.<ref name="Sinha"></ref> ڪنٽرول ٿيل فضا ۾، جتي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ گهڻو يا آڪسيجن گهڻو هجي ميوا ۽ ڀاڄيون ذخيرو ڪرڻ سان خرد حيات جي واڌ روڪي سگهجي ٿي ۽ ذخيرو-زندگي وڌي سگهي ٿي.<ref name="Thompson">{{cite book|author= Thompson, A. Keith|title=Controlled Atmosphere Storage of Fruits and Vegetables |url=https://books.google.com/books?id=9DUh8FcKQtsC&pg=PA18|year=2010 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-647-1 |page=18}}</ref> ڀاڄين ۽ ٻين زرعي پيداوار کي [[آئيونائزنگ ريڊيئيشن]] ذريعي روشني ڪرڻ سان انهن کي خرد حياتي انفيڪشن ۽ ڪيڙن جي نقصان کان بچائي سگهجي ٿو، ۽ جسماني خرابيءَ کان به محفوظ ڪري سگهجي ٿو. اهڙي طريقي سان کاڌي جا بنيادي خاصا نمايان طور تبديل نه ٿيندا ۽ ذخيرو-زندگي وڌي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.iaea.org/sites/default/files/publications/magazines/bulletin/bull18-0/18005480406su.pdf |title=Use of nuclear energy to preserve man's food |author=de Zeeuw, Dick |publisher=International Atomic Energy Agency |access-date=2015-03-22}}</ref> ===محفوظ ڪرڻ=== ڀاڄين کي محفوظ ڪرڻ جو مقصد انهن جي دستيابي کي استعمال يا مارڪيٽنگ لاءِ وڌائڻ آهي. مقصد اهو آهي ته خوراڪ کي ذائقي ۽ غذائيت جي بهترين حالت تي لڻي، ۽ انهن خوبين کي ڊگهي عرصي تائين برقرار رکجي. لڻائي کان پوءِ ڀاڄين جي خراب ٿيڻ جا مکيه سبب قدرتي [[اينزائم]] جا عمل ۽ [[خرد حيات]] سبب خراب ٿيڻ آهن.<ref name="MAFF">{{cite book |title=Home preservation of Fruit and Vegetables |year=1968 |publisher=Ministry of Agriculture, Fisheries and Food |pages=1–6 }}</ref> [[ڪيننگ]] ۽ [[فريزنگ]] سڀ کان عام طريقا آهن؛ ۽ انهن طريقي سان محفوظ ڪيل ڀاڄيون غذائي لحاظ کان گهڻو ڪري تازي پيداوار جهڙيون ئي هونديون آهن، خاص طور [[وٽامن اي]]، [[معدنيات]] ۽ [[غذائي فائبر]] جي لحاظ کان.<ref>{{cite journal |author1=Rickman, Joy C. |author2=Bruhn, Christine M. |author3=Barrett, Diane M. |year=2007 |title=Nutritional comparison of fresh, frozen, and canned fruits and vegetables II. Vitamin A and carotenoids, vitamin E, minerals and fiber |journal=Journal of the Science of Food and Agriculture |volume=87 |issue=7 |pages=1185–96 |doi=10.1002/jsfa.2824 |bibcode=2007JSFA...87.1185R }}</ref> [[File:Bean field Seabrook Farm1a33785v.jpg|thumb|بينز جو کيت ۽ ڪيننگ ڪارخانو، نيو جرسي، آمريڪا]] [[ڪيننگ]] هڪ عمل آهي جنهن ۾ ڀاڄين جا اينزائمز غير اثرائتا ڪيا ويندا آهن ۽ موجود خرد حيات (جراثيمن) کي گرميءَ سان ماريو ويندو آهي. سيل ٿيل ڪين هوا کي اندر اچڻ کان روڪي ٿو، جنهن سان بعد ۾ خرابي گھٽ ٿئي ٿي. ضروري حد تائين گهٽ گرمي ۽ گهٽ ۾ گهٽ پروسيسنگ وقت رکيو ويندو آهي ته جيئن پيداوار جي ميڪانيڪي ٽٽڻ کان بچي ۽ ذائقو ممڪن حد تائين برقرار رهي. پوءِ ڪين کي عام گرمي پد تي ڊگهي عرصي تائين رکڻ ممڪن ٿئي ٿو.<ref name="MAFF"></ref> [[فريزنگ]] ذريعي ڀاڄيون {{convert|-10|°C}} کان هيٺ رکڻ سان مختصر عرصي لاءِ خراب ٿيڻ روڪي سگهجي ٿو، جڏهن ته ڊگهي مدي لاءِ {{convert|-18|°C}} جي ضرورت هوندي آهي. اهڙن گرمي پدن تي اينزائيمي عمل مڪمل بند نه ٿيندو، صرف گهٽجي ويندو؛ ۽ فريز ڪرڻ کان اڳ مناسب ماپ ۾ تيار ڪيل ڀاڄين کي [[بلانچ]] ڪرڻ سان off-flavors گهٽ ٿين ٿا. اهڙن گرمي پدن تي سڀ خرد حيات ختم نه ٿيندا، تنهن ڪري پگھرڻ کان پوءِ ڀاڄيون جلد استعمال ڪرڻ گهرجن؛ نه ته موجود خرد حيات ٻيهر وڌي سگهن ٿا.<ref>{{cite book|author1=Hui, Y.H. |author2=Ghazala, Sue|author3=Graham, Dee M. |author4=Murrell, K.D. |author5= Nip, Wai-Kit |title=Handbook of Vegetable Preservation and Processing|url=https://books.google.com/books?id=dVpQVJ46C5gC&pg=PA288 |year=2003 |publisher=CRC Press|isbn=978-0-203-91291-1|pages=286–90}}</ref> [[File:Sun-dried tomatoes (4694706270).jpg|thumb|left|يونان ۾ ٽماٽن کي سج ۾ سڪائڻ]] روايتي طور [[سج ۾ سڪائڻ]] ڪجهه پيداوار (جهڙوڪ ٽماٽا، مشروم ۽ بينز) لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي؛ پيداوار کي ريڪن تي وڇايو ويندو آهي ۽ وقفي وقفي سان اُلٽو ڪيو ويندو آهي. هن طريقي ۾ ڪيترائي نقصان آهن، سڪائڻ جي رفتار تي ڪنٽرول نه هجڻ، سست سڪائڻ سبب خراب ٿيڻ، مٽي سان آلودگي، مينهن سبب ڀِڄڻ، ۽ ڪوئن، پکين ۽ ڪيڙن جو حملو. انهن مسئلن کي [[شمسي توانائي]] واري ڊرائير سان گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="PrakashGarg"></ref> سڪي ويل پيداوار کي ذخيرو دوران ٻيهر نمي جذب ڪرڻ کان بچائڻ ضروري آهي.<ref name="MAFF"></ref> گهڻي مقدار ۾ [[کنڊ]] ۽ [[لوڻ]] خوراڪ کي محفوظ ڪري سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ⁠تہ اهي خرد حيات جي واڌ روڪين ٿا. سائي مٽرن کي لوڻ سان تهه در تهه رکڻ سان محفوظ ڪري سگهجي ٿو، پر هي طريقو گهڻين ڀاڄين لاءِ مناسب ناھن. لوڪي ، گجر ، چقندر ۽ ڪجهه ٻين ڀاڄين کي کنڊ سان اُبالِي جام جهڙو بڻائي سگهجي ٿو.<ref name="MAFF"></ref> [[سرڪو]] خوراڪ محفوظ ڪرڻ ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي؛ [[ايسيٽڪ ايسڊ]] جي مناسب مقدار تباهه ڪندڙ خرد حيات جي واڌ روڪي ٿي، جنهن کي [[اچار]]، [[چٽڻي]] وغيره تيار ڪرڻ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="MAFF"></ref> [[فرمينٽيشن]] به ڀاڄيون بعد ۾ استعمال ڪرڻ لاءِ محفوظ ڪرڻ جو طريقو آهي. [[ساور ڪرائوٽ]] ڪٽيل گوبي مان ٺهندو آهي ۽ [[ليڪٽڪ تيزاب]] بيڪٽيريا تي ڀاڙيندو آهي، جيڪي اهڙا مرڪب پيدا ڪن ٿا جيڪي ٻين خرد حيات جي واڌ کي روڪين ٿا.<ref name="Sinha"></ref> ===مکيه پيدا ڪندڙ=== [[File:Vegetable Shop in Meppadi.jpg|thumb|ڀارت ۾ ڀاڄين جي دڪان]] [[File:Veggies.jpg|thumb|آمريڪا ۾ [[supermarket|سپرمارڪيٽ]] اندر ڀاڄيون]] 2010 ۾ چين ڀاڄين جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ هو، دنيا جي ڪُل پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ. ڀارت، آمريڪا، ترڪي، ايران ۽ مصر ايندڙ وڏا پيدا ڪندڙ هئا. چين ۾ ڀاڄين جي پوک لاءِ زمين جو ايرادو سڀ کان وڌيڪ هو، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ سراسري پيداوار (yield) اسپين ۽ جمهوريه ڪوريا ۾ حاصل ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/docrep/018/i3107e/i3107e.PDF |title=Table 27 Top vegetable producers and their productivity |work=FAO Statistical Yearbook 2013 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |page=165 |access-date=2015-09-14}}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:right" |- ! ملڪ !! آبادي ھيٺ ايراضي<br> ھزار ھيڪٽر<br>(2,500 ايڪڙ)!! پيداوار <br>ھزار في kg/ha <br>(890 lb/acre) !! پيداوار <br> ھزار ٽن<br>(1,100 [[short ton]]s) |- | style="text-align:left"|چين || 23,458 || 230 || 539,993 |- | style="text-align:left"|انڊيا || 7,256 || 138 || 100,045 |- | style="text-align:left"| يونائيٽيڊ اسٽيٽس|| 1,120 || 318 || 35,609 |- | style="text-align:left"|ترڪي || 1,090 || 238 || 25,901 |- | style="text-align:left"|ايران || 767 || 261 || 19,995 |- | style="text-align:left"|مصر || 755 || 251 || 19,487 |- | style="text-align:left"|اٽلي || 537 || 265 || 14,201 |- | style="text-align:left"|روس || 759 || 175 || 13,283 |- | style="text-align:left"|اسپين || 348 || 364 || 12,679 |- | style="text-align:left"|ميڪسيڪو || 681 || 184 || 12,515 |- | style="text-align:left"|نائجيريا || 1844 || 64 || 11,830 |- | style="text-align:left"|برازيل || 500 || 225 || 11,233 |- | style="text-align:left"|جاپان || 407 || 264 || 10,746 |- | style="text-align:left"|انڊونيشيا || 1082 || 90 || 9,780 |- | style="text-align:left"| سائوٿ ڪوريا|| 268 || 364 || 9,757 |- | style="text-align:left"|ويٽنام || 818 || 110 || 8,976 |- | style="text-align:left"|يوڪرين || 551 || 162 || 8,911 |- | style="text-align:left"|ازبڪستان || 220 || 342 || 7,529 |- | style="text-align:left"|فلپائين || 718 || 88 || 6,299 |- | style="text-align:left"|فرانس || 245 || 227 || 5,572 |-class="sortbottom" | style="text-align:left"|'''ڪل world''' || '''55,598''' || '''188''' || '''1,044,380''' |} ==ڪجھ عام ڀاڄيون== {| class="wikitable sortable" ! style="text-align:center; " colspan="6"|ڪجهه عام ڀاڄيون |- ! style="width:125px;" class=unsortable|تصوير ! style="" class=unsortable|جنس/نسل (مصالحا) ! style="" class=unsortable|استعمال ٿيندڙ حصا ! style="" class=unsortable|اصل ! style="" class=unsortable|قسم (پوکيون) ! style="" |عالمي پيداوار<br>(×10⁶&nbsp;ٽن، 2018)<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC |title=FAOSTAT |access-date=2020-08-24}} Aggregate data: may include official, semi-official or estimated data</ref> |- | [[File:Filoma-Kohl vor der Ernte.jpg|125px]] || ''[[براسيڪا اوليريسيا|براسِيڪا اوليريسيا ]]'' || پن، [[بغلِي ڪونپل| بَغْلِي ڪُونْپَلْ]]، ڏانڊا، گلن جا ڳچا || يورپ || [[گوبي]]، [[برسلز واري ٻوٽيون]]، [[گل گوبي]]، [[بروڪلي]]، [[ھندڻي گوبي|هُندَڻِيَ گوبْيْ]]، [[ڳانٺ گوبي|ڳانٺُ گُوبْيْ]]،<br />[[ڳاڙھي گوبي]]، [[ساويي گوبي|ساويَيْ گُوبْيْ ]]، [[چيني بروڪلي]]، [[ڪرم ڪله|ڪَرَمْ ڪُلَهْ ]] |style="text-align:right" rowspan="2"| 69.4 |- | [[File:Turnip 2622027.jpg|125px]] || ''[[براسيڪا راپه| براسِيڪا راپَه ]]'' || پاڙ، پن || ايشيا ||[[گوگڙو]]، [[چيني گوبي]]، [[napa cabbage]]، [[bok choy]] |- | [[File:Raphanus sativus.jpg|125px]] || ''[[رافانس ساتيفس|رافانَس سَاتِيفَسْ]]'' || پاڙ، پن، ٻجن جا ٿڃا/پوڊ، ٻج جو تيل، سلا || ڏکڻ اوڀر ايشيا || [[موري]]، [[daikon]]، seedpod varieties |style="text-align:right"| |- | [[File:7carrots.jpg|125px]] || ''[[ڊاڪس ڪيروٽا]]'' || پاڙ، پن، ڏانڊا || فارس || [[گجر]] |style="text-align:right"|40.0<ref group=n name=carrot>Includes both carrots and turnips.</ref> |- | [[File:CDC parsnip.jpg|125px]] || ''(Pastinaca sativa) [[پسْٽِينڪ ساتِيف|پَسْٽِينَڪَ سَاتِيفَ]]'' || پاڙ || يوريشيا || [[parsnip]] |style="text-align:right"| |- | [[File:Uncommon beetroot colours.jpg|125px]] ||''[[بيٽا ولگيرس]]''(Beta vulgaris) || پاڙ، پن || يورپ ۽ ويجهو اوڀر || [[چقندر]]، [[سامونڊي چقندر]]، [[Swiss chard]]، [[ کنڊ وارو چقندر]] |style="text-align:right"| |- | [[File:Kropsla herfst.jpg|125px]] || ''(Lactuca sativa)[[ليڪٽوڪ ساتيف]]'' || پن، ڏانڊا، ٻج جو تيل || مصر || [[سلاد پتا]]، [[سلاد جو ساق]] |style="text-align:right"|27.2 |- | [[File:Bohne z01.JPG|125px]] || ''[[فيزيولس ولگيرس]]''<br>''[[فيزيولس ڪوڪسينيس]]''<br>''[[فيزيولس ليڪٽوڪ]]'' || پوڊ، ٻج || مرڪزي ۽ ڏکڻ آمريڪا || [[سايون ڦريون]])(green beans)، [[فرينچ ڦريون]]، (runner bean )[[سرخ ڦريون]]، [[ھيريڪاٽ ڦريون]] ، [[ ليمائي رانھان]] |style="text-align:right"|55.1<ref group=n name=dry>Sum of production of dry and green vegetables.</ref> |- | [[File:Tuinboon zaden in peul.jpg|125px]] || ''[[وشيئا فابا]]'' || پوڊ، ٻج || ميڊيٽرينين ۽ وچ اوڀر ||[[ڦريون]] |style="text-align:right"|4.9 |- | [[File:NCI peas in pod.jpg|125px]] || ''[[پائزم سيٽائوم]] '' || پوڊ، ٻج، سلا || ميڊيٽرينين ۽ مشرقِ وسطى || [[ مٽر]]، [[snap pea]]، [[snow pea]]، [[split pea]] |style="text-align:right"|34.7<ref group=n name=dry></ref> |- | [[File:Various types of potatoes for sale.jpg|125px]] || ''[[سولانيم ٽيوربوسم]] '' || ٽيوبر (tubers) || ڏکڻ آمريڪا || [[پٽاٽو]] |style="text-align:right"|368.1 |- | [[File:Aubergine.jpg|125px]] || ''[[سولانيم ميلونجينہ]]'' || ميوا || ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا || [[واڱڻ]] |style="text-align:right"|54.0 |- | [[File:Tomato je.jpg|125px]] || ''[[سولانيم لائڪوپرسيڪم]]'' || ميوا || ڏکڻ آمريڪا || [[ٽماٽو]]، ڏسو [[ٽماٽن جي پوکين جي فھرس]] |style="text-align:right"|182.2 |- | [[File:Ogórki...jpg|125px]] || ''[[ڪيوڪمس ساتيوس]]'' || ميوا || ڏکڻ ايشيا || [[کيرو]]، ڏسو [[کيرن جي قسمن جي فھرست]] |style="text-align:right"|75.2 |- | [[File:Pumpkins Hancock Shaker village 2418.jpg|125px]] || ''[[ڪيوڪربٽا ايس پي.]]'' || ميوا، گل || ميسو آمريڪا || [[ڪدو]]، [[اسڪواش (ٻوٽو)]]، [[Cucurbita|ميرو]]، [[پيٺو]] (توري)، [[لوڪي]] |style="text-align:right"|27.6 |- | [[File:Onions.jpg|125px]] || ''اليم سيپ '' || گڏي/بلب، پن || ايشيا || [[بصر]]، [[سائو بصر]]، [[scallion]]، [[shallot]]، ڏسو [[بصرن جي پوکين جي فھرست]] |style="text-align:right"|102.2<ref group=n name=dry></ref> |- | [[File:Garlic.jpg|125px]] || ''[[اليم ساتيوم]]'' || گڏي/بلب || ايشيا || [[ٿوم]] |style="text-align:right"|28.5 |- | [[File:Leek.jpg|125px]]|| ''[[اليم امپلوپراسم]]''|| پنن جا غلاف (leaf sheaths) سيٿ|| يورپ ۽ وچ اوڀر|| [[ساوا بصر]]، [[ھاٿي ٿوم]] |style="text-align:right"|2.2 |- | [[File:Red capsicum and cross section.jpg|125px]] || ''[[ڪپسڪم انوم]]'' || ميوا || اتر ۽ ڏکڻ آمريڪا || [[مرچ]]، [[شملو مرچ]]، مٺا مرچ |style="text-align:right"|40.9<ref group=n name=dry></ref> |- | [[File:Espinac 5nov.JPG|125px]]|| ''[[اسپناضيا اوليريسيا]]''|| پن|| مرڪزي ۽ ڏکڻ اولهه ايشيا|| [[پالڪ]] |style="text-align:right"|26.3 |- | [[File:Dioscorea polystachya (batatas).jpg|125px]] || ''[[ڊائوسڪوريا ايس پي.]]'' || ٽيوبر || اڀرندي آفريڪا || [[ڪچالو]] |style="text-align:right"|72.6 |- | [[File:Ipomoea batatas 006.JPG|125px]] || ''[[آئپوميا بٽاٽاس]]'' || ٽيوبر، پن، ڪونپلون || مرڪزي ۽ ڏکڻ آمريڪا || [[مٺا پٽاٽا]]، ڏسو [[لاھوري گجرئ]] |style="text-align:right"|91.9 |- | [[File:Manihot esculenta dsc07325.jpg|125px]]|| ''[[مينھولٽ ايسڪولينٽا]]''|| ٽيوبر || ڏکڻ آمريڪا || [[مٺو آلو]] |style="text-align:right"|277.8 |} {{reflist|group=n}} ==معيار== [[International Organization for Standardization|انٽرنيشنل آرگنائيزيشن فار اسٽينڊرڊائيزيشن]] (ISO) بين الاقوامي معيار مقرر ڪري ٿي ته جيئن شيون ۽ خدمتون محفوظ، قابل اعتماد ۽ سٺي معيار جون هجن. ميون ۽ ڀاڄين بابت ڪيترائي ISO معيار موجود آهن.<ref name="fvdp">{{cite web |title=ISO - 67.080 - Fruits. Vegetables |url=https://www.iso.org/ics/67.080/x/ |website=www.iso.org |publisher=[[International Organization for Standardization]] |access-date=12 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230924184352/https://www.iso.org/ics/67.080/x/ |archive-date=24 September 2023 |url-status=live}}</ref> ISO 1991-1:1982 ۾ ڀاڄين طور استعمال ٿيندڙ ٻوٽن جي 61 جنسن جا ٻوٽاياتي نالا، ۽ انهن جا عام نالا انگريزي، فرينچ ۽ روسي ۾ ڏنل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.iso.org/iso/home/store/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=6728 |title=ISO 1991-1:1982: Vegetables – Nomenclature |publisher=International Organization for Standardization |access-date=2015-03-20}}</ref> ISO 67.080.20 ڀاڄين ۽ انهن مان ٺهندڙ شين جي ذخيرو ۽ آمدرفت کي ڍڪيندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.iso.org/iso/home/store/catalogue_ics/catalogue_ics_browse.htm?ICS1=67&ICS2=080&ICS3=20& |title=67.080.20: Vegetables and derived products |publisher=International Organization for Standardization |access-date=2015-03-20}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڀاڄيون]] [[زمرو:سبزيون]] [[زمرو:زراعت]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:زراعت سان لاڳاپيل فهرستون]] m5dvhti0gxa466di6ktiqpm7sv19ezm 417293 417290 2026-10-05T14:08:39Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 417293 wikitext text/x-wiki [[File:Marketvegetables.jpg|thumb|[[Philippines|فلپائن]] ۾ هڪ بازار اندر ڀاڄيون]] [[File:Vegetables for sale in a market in France.jpg|thumb|[[فرانس]] ۾ مارڪيٽ اندر وڪري لاءِ ڀاڄيون]] '''ڀاڄيون''' ('''Vegetables''') [[ٻوٽو|ٻوٽن]] جا اهي کائڻ لائق حصا آهن، جيڪي انسان يا ٻيا جانور [[کاڌو|کاڌي]] طور استعمال ڪن ٿا. هن لفظ جو اصل مطلب اڄ به عام استعمال ۾ موجود آهي، ۽ گڏيل طور ٻوٽن لاءِ استعمال ٿيندو آهي ته جيئن هر قسم جي کائڻ لائق ٻوٽن واري شين کي ظاهر ڪري سگهجي، جن ۾ [[کاڌي وارا گل|گلن]]، [[ميوا|ميون]]، [[کاڌي واريون ٻوٽن جون ڏنڊيون|ڏانڊا/ٺاٺ]]، [[پتن واريون ڀاڄيون|پن]]، [[کاڌي واريون پاڙون|پاڙون]] ۽ [[کاڌي وارا ٻج|ٻج]] شامل آهن. هڪ ٻي تعريف ڪجهه حد تائين من ماني طريقي سان اڪثر کاڌي پچائڻ واري شوق ۽ ثقافتي روايت جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي؛ ان ۾ مزيدار ميوا جهڙوڪ ٽماٽا ۽ کيرا، گل جهڙوڪ [[بروڪلي]]، ۽ ٻج جهڙوڪ دالن کي شامل ڪيو ويندو آهي؛ پر ڪجهه ٻوٽن مان نڪتل اهي شيون خارج ڪيون وينديون آهن جيڪي ميوا، گل، نٽس يا گورا يا اناج جا داڻا شامل آھن. شروعاتي دور ۾ ڀاڄيون جهنگ مان [[شڪار-۽-جمع ڪندڙ|شڪار-۽-جمع ڪندڙن]] (hunter-gatherer) گڏ ڪيون، ۽ دنيا جي مختلف علائقن ۾ پوکيءَ ۾ داخل ٿيون, گهڻو امڪان آهي ته هي عمل 10,000&nbsp;ق م کان 7,000&nbsp;ق م واري دور ۾ ٿيو، جڏهن نئين [[زراعت جي تاريخ|زرعي زندگيءَ جو طريقو]] وڌيو. شروع ۾ مقامي طور وڌندڙ ٻوٽن کي پوکيو ويو، پر وقت سان واپار ذريعي ٻاهرين علائقن مان عام ۽ ناياب فصل به آيا ۽ گهريلو قسمن ۾ شامل ٿيندا ويا. اڄڪلهه موسم جي اجازت مطابق گهڻيون ڀاڄيون سڄي دنيا ۾ پوکيون وڃن ٿيون، ۽ گهٽ موزون علائقن ۾ به محفوظ ماحول ۾ فصل پوکيا وڃن ٿا. [[چين ۾ زراعت|چين]] ڀاڄين جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ آهي، ۽ زرعي شين جي عالمي واپار سبب صارف پري پري ملڪن ۾ پوکيل ڀاڄيون به خريد ڪري سگهن ٿا. پيداوار جو پيمانو [[گھر-خرچ زراعت]] (agriculture Subsistence) ڪندڙ هارين کان، جيڪي رڳو پنهنجي خاندان لاءِ کاڌو پيدا ڪن ٿا، وڏن [[زرعي ڪاروبار|زرعي ڪاروبارن]] تائين ڦهليل آهي، جتي هڪ ئي پيداوار جا وسيع ايراضيءَ وارا فصل پوکيا وڃن ٿا. ڀاڄي جي قسم موجب، فصل لڻڻ کان پوءِ درجابندي، ذخيرو، پروسيسنگ ۽ مارڪيٽنگ جا مرحلا ٿين ٿا. ڀاڄيون ڪچيون به کائي سگهجن ٿيون ۽ پڪايون به؛ ۽ انساني غذائيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون، عام طور تي چرٻي ۽ ڪاربوهائيڊريٽ ۾ گهٽ، پر وٽامنن، معدنيات ۽ [[غذائي فائبر]] ۾ وڌيڪ. ڪيترائي غذائي ماهر ماڻهن کي ڀاڄيون ۽ ميوا وڌيڪ کائڻ جي صلاح ڏين ٿا؛ اڪثر روزانو پنج يا وڌيڪ حصا کائڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي. ==اشتقاق== انگريزي لفظ ويجٽبل (vegetable) انگريزي ۾ پهريون ڀيرو 15هين صدي جي شروعات ۾ لکيل صورت ۾ ملي ٿو. هي [[قديم فرينچ]] مان آيو آهي،<ref name="Online Etymology Dictionary">{{OEtymD|vegetable}}</ref> ۽ شروعات ۾ سڀني ٻوٽن لاءِ استعمال ٿيندو هو؛ حياتيات جي تناظر ۾ اڄ به هن معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="swedenborg">Swedenborg, Emanuel (2003). ''Swedenborg Concordance 1888''. Kessinger Publishing. p. 502. {{ISBN|0-7661-3728-7}}.</ref> هي [[وچئين دور جي لاطيني]] جي لفظ''vegetabilis'' مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب "وڌندڙ، ڦلندڙ" (يعني ٻوٽي بابت) هو؛ ۽ هي هڪ معنوي تبديلي هئي، جيڪا پوئين لاطيني ۾ "جيئارڻ، سُجاڳ ڪرڻ" واري معنيٰ مان ٿي.<ref name="Online Etymology Dictionary"></ref> "ويجٽبل" جي معنيٰ "کاڌي لاءِ پوکيل ٻوٽو" طور 18هين صديءَ تائين قائم نه ٿي هئي.<ref>{{cite book | first=John | last=Ayto | title=Dictionary of Word Origins | url=https://archive.org/details/dictionaryofword0000ayto | publisher=Arcade Publishing | location=New York | year=1993 | isbn=978-1-55970-214-0 | oclc=33022699}}</ref> 1767 ۾ هن لفظ کي خاص طور "کاڌي لاءِ پوکيل ٻوٽو، کائڻ لائق جڙ/پاڙ" جي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويو. 1955 ۾ پهريون ڀيرو هن جو مختصر ۽ عام ٻوليءَ وارو روپ "veggie" استعمال ٿيو.<ref name="Online Etymology Dictionary2">{{OEtymD|veggie}}</ref> [[صفت]] طور ''vegetable'' سائنسي ۽ فني متنن ۾ هڪ ٻي، وڌيڪ وسيع معنيٰ سان به استعمال ٿيندو آهي: عام طور "ٻوٽن سان لاڳاپيل"—کاڌي لائق هجي يا نه، جهڙوڪ ''vegetable matter''، ''vegetable kingdom''، ''vegetable origin'' وغيره.<ref name="swedenborg"></ref> ==اصطلاح== {{See also|Fruit#Botanical vs. culinary}} "ڀاڄي" يا ويجٽبل جي ٺيڪ تعريف ان ڪري به بدلجي سگهي ٿي جو دنيا ۾ کاڌي طور ٻوٽي جا ڪيترائي حصا استعمال ٿين ٿا، پاڙون، ڏانڊا، پن، گل، [[ميوا]] ۽ ٻج. سڀ کان وسيع تعريف اها آهي جيڪا هن لفظ کي صفت طور "ٻوٽي جي اصل" واري معنيٰ ۾ استعمال ڪري. وڌيڪ مخصوص طور، ڀاڄي کي "اهڙو ٻوٽو جنهن جو ڪو حصو کاڌي لاءِ استعمال ٿئي" چئي به بيان ڪيو ويو آهي،<ref name="Dictionary.com">{{cite web |url=http://dictionary.reference.com/browse/vegetable |title=Vegetable |publisher=Dictionary.com |access-date=2015-03-03}}</ref> ۽ ٻي ثانوي معنيٰ "اهڙي ٻوٽي جو کائڻ لائق حصو" پڻ آهي.<ref name="Dictionary.com"></ref> هڪ وڌيڪ درست تعريف اها به ڏني وئي آهي ته: "کاڌي طور استعمال ٿيندڙ هر اهو ٻوٽياتي حصو جيڪو ميوا يا ٻج نه هجي، پر اهي پڪا ميوا شامل آهن جيڪي مکيه کاڌي جو حصو بڻجي کائبا آهن." <ref name="Sinha">{{cite book|author1=Sinha, Nirmal |author2=Hui, Y.H. |author3= Evranuz, E. Özgül |author4=Siddiq, Muhammad |author5=Ahmed, Jasim |title=Handbook of Vegetables and Vegetable Processing |url=https://books.google.com/books?id=Fz58umYZVK8C&pg=PT192 |year=2010|publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-95844-5 |pages=192, 352}}</ref><ref name="iarc">{{Cite book| url=https://books.google.com/books?id=RiKjvAzzwFYC&pg=PA |title=Fruits And Vegetables |isbn=978-92-832-3008-3|publisher=IARC |author1=Vainio, Harri |author2=Bianchini, Franca |name-list-style=amp |year=2003 |page=2}}</ref> هنن تعريفن کان ٻاهر کائڻ لائق فنگس (جهڙوڪ [[مشروم|مُشروم]]) ۽ [[کائڻ لائق سامونڊي ٻوٽا]] ايندا آهن؛ جيتوڻيڪ اهي [[ٻوٽا|ٻوٽن]] جا حصا ناهن، پر گهڻو ڪري ڀاڄين وانگر ورتا ويندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.spicesmedicinalherbs.com/fungi-vegetables.html |title=Fungi vegetables |work=Spices & Medicinal Herbs: Classification of vegetables |access-date=2015-03-24 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304033725/http://www.spicesmedicinalherbs.com/fungi-vegetables.html |url-status=dead }}</ref> [[File:FruitArrangement.jpg|thumb|ڪجهه اهڙا ميوا، جن کي کاڌي ۾ اڪثر ڀاڄيون سمجهيو ويندو آهي، جن ۾ [[مڪئي]], [[ٽماٽو]] ۽ مختلف [[اسڪواش ميوا]] شامل آهن]] روزمره ٻوليءَ ۾، مٿي ذڪر ڪيل "ڀاڄي" واري تعريف مطابق "ميوا" ۽ "ڀاڄيون" هڪ ٻئي کان الڳ سمجهيا وڃن ٿا. "ميون" کي [[علم نباتات]] ۾ درست معنيٰ حاصل آهي: اهو حصو جيڪو [[بيضو (نباتات)|بيضه/اووري]] مان [[گلن وارا ٻوٽا|گلن واري ٻوٽي]] ۾ بڻجي ٿو. هي ڳالهه کاڌي واري معنيٰ کان ڪافي مختلف آهي. جيئن [[آڙو]]، [[آلوبخارا]] ۽ [[نارنگي (ميوو)]] ٻنهي معنائن ۾ "ميوا" آهن، پر ڪيترين شين کي عام طور "ڀاڄي" چيو ويندو آهي، جهڙوڪ [[واڱڻ]]، [[شملو مرچ]] ۽ [[ٽماٽو]]، اهي نباتات مطابق ميوا آهن. [[ٽماٽو ميوا يا ڀاڄي؟]] وارو سوال 1893 ۾ [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ]] تائين به پهتو. عدالت [[نڪس vs ھيڊن, 1893ع]] (Nix v. Hedden) واري ڪيس ۾ متفقه طور فيصلو ڪيو ته درآمد ٿيل پيداوار تي 1883ع واري ٽيرف تحت ٽيڪس لاءِ ٽماٽو کي "ڀاڄي" طور سڃاتو وڃي؛ جڏهن ته عدالت اهو به مڃيو ته [[علم نباتات]] جي لحاظ کان ٽماٽو ميوو آهي.<ref>[http://caselaw.lp.findlaw.com/scripts/getcase.pl?court=US&vol=149&invol=304 ''Nix v. Hedden'', 149 U.S. 304 (1893)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628191931/http://caselaw.lp.findlaw.com/scripts/getcase.pl?court=US&vol=149&invol=304 |date=2011-06-28 }}. Findlaw.com.</ref> ==تاريخ== [[زراعت]] کان اڳ، انسان [[شڪار-۽-جمع ڪندڙ]] هئا. اهي کائڻ لائق ميوا، ٻير/نٽس، ڏانڊا، پن، [[ڪورمز]] (corm) ۽ ٽيوبر (tubers) گڏ ڪندا هئا ۽ کاڌي لاءِ جانورن جو [[شڪار]] به ڪندا هئا.<ref>{{cite journal |author1=Portera, Claire C. |author2=Marlowe, Frank W. |title=How marginal are forager habitats? |journal= Journal of Archaeological Science |volume=34 |issue=1 |pages=59–68 |date=January 2007|doi=10.1016/j.jas.2006.03.014 |bibcode=2007JArSc..34...59P }}</ref> اڀرندي برساتي جهنگ ۾ [[ٻيلائي-باغباني]] کي زراعت جو پهريون مثال سمجهيو وڃي ٿو: ڪارآمد ٻوٽا سڃاتا ويا ۽ انهن کي وڌڻ لاءِ همٿايو ويو، جڏهن ته ناڪارائتا ٻوٽا هٽايا ويا. ان کان پوءِ چونڊ ذريعي ٻوٽن جي نسلي تبديلي شروع ٿي، جهڙوڪ وڏي ميوي ۽ تيز واڌ جهڙيون خوبيون.<ref>{{cite book|title=The forest-garden farms of Kandy, Sri Lanka|author=Douglas John McConnell|year=1992|page=1|publisher=Food & Agriculture Org. |url=https://books.google.com/books?id=G3QPo7lThXsC&pg=PP1|isbn=978-92-5-102898-8}}</ref> جيتوڻيڪ ڪڻڪ ۽ جو جهڙن گاهن جي گهريلو بڻجڻ جا پهريان ثبوت (وچ اوڀر) ۾ مليا آهن، پر ممڪن آهي ته دنيا جي ڪيترن ئي ماڻهن 10,000 ق م کان 7,000 ق م جي عرصي ۾ پوک شروع ڪئي هجي.<ref>{{cite web|url=https://genographic.nationalgeographic.com/development-of-agriculture/ |title=The Development of Agriculture |work=National Geographic |access-date=2015-03-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414142437/https://genographic.nationalgeographic.com/development-of-agriculture/ |archive-date=2016-04-14 }}</ref> [[گھر-خرچ زراعت]] اڄ به موجود آهي: آفريڪا، ايشيا، ڏکڻ آمريڪا ۽ ٻين هنڌن تي ڪيترائي ڳوٺاڻا هاري پنهنجي زمين مان ايترو کاڌو پيدا ڪن ٿا جو خاندان گذارو ڪري سگهي؛ ۽ بچيل پيداوار ٻين شين جي بدليءَ لاءِ استعمال ٿئي ٿي.<ref>{{cite book|author=Wharton, Clifton R. |title=Subsistence Agriculture and Economic Development|url=https://books.google.com/books?id=1M-lBNcTfzMC&pg=PA18 |year=1970 |publisher=Transaction Publishers |isbn=978-0-202-36935-8 |page=18}}</ref> لکيل تاريخ دوران، امير طبقو گوشت، ڀاڄيون ۽ ميوا شامل متنوع خوراڪ وٺڻ جي سگهه رکي ٿو؛ جڏهن ته غريبن لاءِ گوشت عيش هوندو هو ۽ سندن خوراڪ گهڻو ڪري هڪ [[بنيادي اناج]] (Staple food) تي مشتمل هوندي هئي, جهڙوڪ چانور، رائي، جو، ڪڻڪ، ٻاجھر يا مڪئي. ڀاڄين جو شامل ٿيڻ خوراڪ ۾ ڪجهه رنگا رنگي آڻيندو هو. [[وچ آمريڪا]] ۾ [[ازٽيڪ]] (Aztec) قوم جو بنيادي کاڌو [[مڪئي]] هو، ۽ اهي [[ٽماٽو|ٽماٽا]]، [[ايواڪاڊو]] (avocado)، [[رانھان]](bean)، [[مرچ]](Capsicum)، [[ڪدو]]، [[اسڪواش، (ٻوٽا)|اسڪواش]]، [[مڱڦري]] ۽ [[امارانٿ]] (amaranth جا ٻج پوکيندا هئا ته جيئن پنهنجي [[ٽورٽيلا]] (tortilla) ۽ [[دليو|دليي]] (porridge) کي وڌائين<ref name="Lambert">{{cite web |url=http://www.localhistories.org/food.html |title=A brief history of Food |author=Lambert, Tim |access-date=2015-03-04}}</ref>. [[پيرو]] ۾ [[انڪا ايمپائر|انڪا]] (Inca Empire) سلطنت جا ماڻهو هيٺاهين علائقن ۾ مڪئي ۽ اوچن علائقن ۾ [[پٽاٽا|پٽاٽن]] تي گذارو ڪندا هئا. اهي [[ڪينوئا]] (quinoa) جا ٻج به استعمال ڪندا هئا ۽ مرچن، ٽماٽن ۽ ايواڪاڊو سان خوراڪ کي وڌيڪ ڀرپور ڪندا هئا.<ref name="Lambert"></ref> [[قديم چين]] ۾ ڏکڻ ۾ چانور ۽ اتر ۾ ڪڻڪ بنيادي فصل هئا؛ ڪڻڪ مان [[ڊمپلنگ]]/پڪوڙيون (dumplings), [[نوڊلز]]/سيون (noodles) ۽ [[پين ڪيڪ]]/پراٺي وارا پڪوڙا (pancake) تيار ٿيندا هئا. گڏ ۾ استعمال ٿيندڙ ڀاڄين ۾ [[ڪچالو]] (yam)، [[سويابين|سويا]]، [[ڦريون]] (broad beans)، [[گوگڙو]]، [[سائو بصر]] (spring onion) ۽ [[ٿوم]] شامل هئا. قديم مصري خوراڪ جو دارومدار [[ماني]] تي هو، جيڪا اڪثر واريءَ جي آميزش سبب ڏندن کي گھسائي ڇڏيندي هئي. گوشت عيش هو پر مڇي وڌيڪ ميسر هئي. گڏ ۾ ڪيتريون ڀاڄيون به هونديون هيون—جهڙوڪ [[ڪندي ڪدو|ٽُنْدَيَ ڪَدُو]] (marrows)، [[ڦريون]] (broad beans)، [[دال| داليون]](lentils)، [[بصر]] (onions)، [[سائو بصر]] (leeks)، [[ٿوم]] (garlic)، [[موري]] (radishes) ۽ [[سلاد پتا]](lettuces).<ref name="Lambert"></ref> [[قديم يونان]] ۾ ماني بنيادي کاڌو هئي؛ ان سان گڏ [[ٻڪريءَ جو پنير]]، [[زيتون]]، [[انجير]]، [[مڇي]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[گوشت]]. پوکيل ڀاڄين ۾ بصر، ٿوم، [[گوبي|گوبيون]]، [[ھنداڻو]] يا ڇانھين ۽ داليون شامل هيون.<ref>{{cite book|author=Apel, Melanie Ann |title=Land and Resources in Ancient Greece|url=https://books.google.com/books?id=He_ecHencAoC&pg=PA10|year=2004 |publisher=Rosen Publishing Group |isbn=978-0-8239-6769-8 |page=10}}</ref> [[ancient Rome|قديم روم]] ۾ emmer ڪڻڪ يا ڦرين مان ڳاڙهو دليو ٺهندو هو؛ گڏ ۾ سائيون ڀاڄيون هونديون هيون پر گوشت گهٽ. مڇيءَ کي گهڻو پسند نه ڪيو ويندو هو. رومن بصر ، مثر، ڦريون، گوگڙو پوکيندا هئا ۽ [[چقندر]] (Beetroot) جي پاڙ بدران پن کائيندا هئا.<ref>{{cite book|author=Forbes, Robert James |title=Studies in Ancient Technology|url=https://books.google.com/books?id=Y84UAAAAIAAJ&pg=PA99 |year=1965 |publisher=Brill Archive |page=99 }}</ref> ==غذائيت ۽ صحت== [[File:Ipomoea stir fry.jpg|thumb|ڏکڻ اوڀر ايشيائي انداز ۾ مرچ ۽ [[سمبل]] سان stir-fried ''[[Ipomoea aquatica]]'']] [[File:Vegetable Cart in Guntur.jpg|thumb|[[Guntur|گنٽور]]، [[India|ڀارت]] ۾ گهٽي تي وڪرو لاءِ ڀاڄيون (۽ ڪجهه [[fruit|ميوا]])]] ڀاڄيون انساني غذائيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. گهڻيون ڀاڄيون چرٻي ۽ ڪيلورين ۾ گهٽ هونديون آهن، پر مقدار ۾ ڀرپور ۽ پيٽ ڀريندڙ هونديون آهن.<ref>{{Cite web |title=Vegetables |url=https://www.myplate.gov/eat-healthy/vegetables |access-date=2022-04-17 |website=www.myplate.gov |publisher=U.S. Department of Agriculture |archive-date=2022-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417195851/https://www.myplate.gov/eat-healthy/vegetables |url-status=dead }}</ref> اهي غذائي فائبر فراهم ڪن ٿيون ۽ ضروري وٽامنن، معدنيات ۽ trace elements جا اهم وسيلا آهن. خاص طور اهم اينٽي آڪسيڊنٽ وٽامن [[Vitamin A|A]]، [[Vitamin C|C]] ۽ [[Vitamin E|E]] آهن. جڏهن خوراڪ ۾ ڀاڄيون شامل ٿين ٿيون ته ڪينسر، فالج، دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين ۽ ٻين دائمي عارضن جي واقعن ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي.<ref name="Kerala">{{cite web |url=http://www.celkau.in/Crops/Vegetables/vegetables.aspx |title=Vegetables |work=Infotech Portal |publisher=Kerala Agricultural University |access-date=2015-03-24}}</ref><ref name="Terry2011">{{cite book|author=Terry, Leon |title=Health-Promoting Properties of Fruits and Vegetables|url=https://books.google.com/books?id=gNEZoC86dMQC |year=2011 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-529-0 |pages=2–4}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Büchner|first1=Frederike L.|last2=Bueno-de-Mesquita|first2=H. Bas|last3=Ros|first3=Martine M.|last4=Overvad|first4=Kim|last5=Dahm|first5=Christina C.|last6=Hansen|first6=Louise|last7=Tjønneland|first7=Anne|last8=Clavel-Chapelon|first8=Françoise|last9=Boutron-Ruault|first9=Marie-Christine|date=2010-09-01|title=Variety in fruit and vegetable consumption and the risk of lung cancer in the European prospective investigation into cancer and nutrition|journal=Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention|volume=19|issue=9|pages=2278–86|doi=10.1158/1055-9965.EPI-10-0489|issn=1538-7755|pmid=20807832|doi-access=free}}</ref> تحقيقن موجب، جيڪي ماڻهو روزانو ميوا ۽ ڀاڄيون ٽي سرونگ کان گهٽ کائين ٿا، انهن جي ڀيٽ ۾ جيڪي پنج کان وڌيڪ سرونگ کائين ٿا، انهن ۾ دل جي رڳن جي بيماري يا فالج ٿيڻ جو خطرو لڳ ڀڳ ويهه سيڪڙو گهٽ هوندو آهي.<ref name="Harvard">{{cite web |url=http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/what-should-you-eat/vegetables-and-fruits/ |title=Vegetables and Fruits |publisher=Harvard School of Public Health |access-date=2015-09-14|date=2012-09-18 }}</ref> ڀاڄين جو [[nutrition|غذائي]] مواد تمام گهڻو مختلف هوندو آهي؛ ڪجهه ۾ [[protein|پروٽين]] جا مفيد مقدار هوندا آهن، پر عام طور انهن ۾ [[fat|چرٻي]] گهٽ هوندي آهي،<ref name="Li2008">{{cite book|author=Li, Thomas S.C. |title=Vegetables and Fruits: Nutritional and Therapeutic Values |url=https://books.google.com/books?id=n6zNOdkqmMYC|year=2008|publisher=CRC Press |isbn=978-1-4200-6873-3 |pages=1–2}}</ref> ۽ مختلف مقدار ۾ [[vitamin|وٽامن]] جهڙوڪ [[vitamin A]]، [[vitamin K]] ۽ [[vitamin B6|vitamin B₆]]؛ [[provitamin]]s؛ [[dietary mineral]]s؛ ۽ [[carbohydrate|ڪاربوهائيڊريٽ]] شامل هوندا آهن. نوجوانيءَ ۾، جڏهن هڏا اڃا وڌي رهيا هوندا آهن، [[Crunchiness|ڪرَڪُڙي]] ۽ ڏکيا چٻائڻ وارا کاڌا (جهڙوڪ ڪچيون ڀاڄيون) کائڻ جبڙن جي صحيح واڌ لاءِ ضروري سمجهيو ويو آهي؛ جيڪڏهن اهڙا کاڌا نه کائبا ته جبڙا پنهنجي مڪمل ماپ تائين نه وڌندا، جنهن سبب ڏندن لاءِ جاءِ گهٽ پئجي سگهي ٿي ۽ ڏند ٽيڙا يا [معقل جا ڏند ڦاسيل رهڻ جهڙا مسئلا پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=What teeth reveal about the lives of modern humans |url=https://news.osu.edu/what-teeth-reveal-about-the-lives-of-modern-humans/ |access-date=2022-04-16 |website=What teeth reveal about the lives of modern humans |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |last=Boughner |first=Julia |title=Bad molars? The origins of wisdom teeth |url=http://theconversation.com/bad-molars-the-origins-of-wisdom-teeth-104835 |access-date=2022-04-16 |website=The Conversation |date=9 November 2018 |language=en}}</ref> تنهن هوندي به، ڀاڄين ۾ ڪڏهن ڪڏهن زهريلائ مادا ۽ [[اينٽي نيوٽرينٽس]] به هوندا آهن، جيڪي غذائن جي جذب ٿيڻ ۾ رڪاوٽ وجهن ٿا. انهن ۾ [[سولينائن]] (α-solanine) [[چيڪونائن]] (α-chaconine)،<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.foodchem.2005.08.046 |title=Balance between nutrients and anti-nutrients in nine Italian potato cultivars |year=2006 |last1=Finotti |first1=Enrico |last2=Bertone |first2=Aldo |last3=Vivanti |first3=Vittorio |journal=Food Chemistry|volume=99 |issue=4 |page=698}}</ref> [[اينزايم انھبليٽر]] (enzyme inhibitor) جهڙوڪ [[ڪولينيسٽريس]] (cholinesterase), [[پروٽيئيز]] (protease), [[امائليس]] (amylase) وغيره جا انھبليٽر، [[سائيناڊ]] ۽ [[سائيناڊ جا اڳ-مادّا]] (linamarin), [[آگزيلگ تيزاب]] (oxalic acid) وغيره شامل آهن.{{citation needed|date=April 2016}} اهي زهر قدرتي دفاعي نظام آهن، جيڪي ٻوٽي تي حملو ڪندڙ ڪيڙا، شڪار ڪندڙ ۽ فنگس کي روڪڻ لاءِ هوندا آهن. ڪجهه بينز ۾ [[فوٽوھيماگلوٽنن]] هوندو آهي، ۽ [[مٺا آلو| مٺن آلن]] (cassava) جي پاڙن ۾ [[سائنوجينيٽڪ گلائڪوسائڊ]] هوندي آهي—اهو ئي بانس جي ڪونپلن ۾ به ٿي سگهي ٿو. مناسب پچائڻ سان اهي زهر غير اثرائتا ٿي سگهن ٿا. ساوا آلو گلائڪوالڪلائيڊز رکن ٿا ۽ انهن کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite web |url=http://www.cfs.gov.hk/english/programme/programme_rafs/programme_rafs_fc_02_05.html |title=Naturally Occurring Toxins in Vegetables and Fruits |date=2015-02-18 |work=Risk Assessment in Food Safety |publisher=Centre for Food Safety |access-date=2015-03-30}}</ref> ميوا ۽ ڀاڄيون—خاص طور پنن واريون ڀاڄيون—آمريڪا ۾ [[نارووائرس]] (norovirus) سبب ٿيندڙ تقريباً اڌ آنڊن-پيٽ جي انفيڪشنن سان ڳنڍيون ويون آهن. اهي شيون اڪثر ڪچيون کائبيون آهن ۽ تياري دوران متاثر فوڊ هينڊلر جي ذريعي آلودگي ٿي سگهي ٿي. ڪچي کائڻ واري خوراڪ کي هٿ ڪرڻ وقت صفائي اهم آهي؛ اهڙن شين کي مناسب نموني صاف، سنڀال ۽ ذخيرو ڪرڻ سان آلودگي گهٽائي سگهجي ٿي.<ref>{{cite journal |author=Centers for Disease Control and Prevention |year=2013 |title=Attribution of Foodborne Illness, 1998–2008 |journal=Estimates of Foodborne Illness in the United States |volume=19 |issue=3 |url=https://www.cdc.gov/foodborneburden/attribution-1998-2008.html }}</ref> ===سفارشون=== [[File:Vegetable consumption per capita, OWID.svg|thumb|upright=1.6|2013 ۾ في فرد ڀاڄين جو استعمال<ref>{{cite web |title=Vegetable consumption per capita |url=https://ourworldindata.org/grapher/vegetable-consumption-per-capita |website=Our World in Data |access-date=5 March 2020}}</ref>]] USDA جي امريڪين لاء غذائي ھدايتن موجب روزانو ميوا ۽ ڀاڄيون پنج کان نَو ويلن تائين کائڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي.<ref>[https://web.archive.org/web/20131207154611/http://www.cnpp.usda.gov/Publications/DietaryGuidelines/2000/2000DGBrochureFabulousFruits.pdf Fabulous fruits... versatile vegetables.] United States Department of Agriculture. Retrieved 2012-03-30.</ref> ڪُل مقدار عمر ۽ جنس مطابق بدلجي سگهي ٿو، ۽ عام طور کائيندڙ معياري حصن ۽ غذائي مواد جي بنياد تي طئي ٿيندو آهي. آلو هن ڳڻپ ۾ شامل ناهن، ڇاڪاڻ⁠ تہ اهي بنيادي طور نشاستي جا فراهم ڪندڙ آهن. گهڻين ڀاڄين ۽ ڀاڄي جي جوس لاءِ هڪ ويلو اڌ ڪپ آهي—ڪچي يا پڪي ٻنهي صورتن ۾. پنن واري ساڳي ڀاڄي لاءِ (جهڙوڪ [[سلاد پتو]] ۽ [[پالڪ]]) هڪ ويلي لاء اڪثر هڪ پورو ڪپ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.heart.org/HEARTORG/Caregiver/Replenish/WhatisaServing/What-is-a-Serving_UCM_301838_Article.jsp |title=What is a serving? |date=2014-12-18 |publisher=American Heart Association |access-date=2015-09-26}}</ref> مختلف قسمن جون شيون چونڊڻ گهرجن، ڇو ته ڪو به هڪڙو ميوا يا ڀاڄي صحت لاءِ گهربل سڀ غذائي جزا نٿو ڏئي.<ref name="Harvard"></ref> بين الاقوامي غذائي رهنمائي به USDA جهڙي آهي. [[جاپان]] مثال طور روزانو ڀاڄيون پنج کان ڇهه ويلائ کائڻ جي صلاح ڏئي ٿو.<ref>[https://web.archive.org/web/20111005161248/http://www.the-food-guide-pyramid.com/japanese-diet.html The Japanese Diet]. the-food-guide-pyramid.com</ref> فرانسيسي سفارشون به ملندڙ جلندڙ آهن ۽ روزانو پنج ويلا هدف رکن ٿيون.<ref>[https://web.archive.org/web/20111005161248/http://www.the-food-guide-pyramid.com/frenchdiet.html The French Dietary Guide]. the-food-guide-pyramid.com</ref> ڀارت ۾ بالغن لاءِ روزانو {{convert|275|g}} ڀاڄيون کائڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي.<ref name="Kerala"></ref> ==پيداوار== ===پوکي=== {{further|Kitchen garden|Vegetable farming}} [[File:AUSAID SOUTH AFRICA (10672860713).jpg|thumb|right|[[South Africa|ڏکڻ آفريڪا]] ۾ ڀاڄيون پوکڻ]] [[File:Povrce_iz_vrta.jpeg|thumb|right|[[ڪروئيشيا]] ۾ باغ مان تازيون ڀاڄيون]] ڀاڄيون قديم ترين زماني کان انساني خوراڪ جو حصو رهيون آهن. ڪجهه بنيادي خوراڪ آهن، پر گهڻيون معاون خوراڪ آهن—جيڪي کاڌن ۾ پنهنجي مخصوص ذائقي سان تنوع پيدا ڪن ٿيون ۽ ساڳئي وقت صحت لاءِ گهربل غذائيت وڌائين ٿيون. ڪجهه ڀاڄيون باراني/هميشه رهندڙ هونديون آهن، پر گهڻيون سالياني ۽ ٻه سالياني هونديون آهن، ۽ عام طور ٻج پوکڻ يا ٻوٽو لڳائڻ کان هڪ سال اندر لڻي وينديون آهن. پوک لاءِ جيڪو به نظام هجي، پوک جو ڍانچو گهڻو ڪري ساڳيو هوندو آهي: مٽيءَ کي ڀِڃي نرم ڪرڻ، گاهه-گندي هٽائڻ يا دفن ڪرڻ، ۽ نامياتي ڀاڻ يا ڪيميائي ڀاڻ شامل ڪرڻ؛ ٻج پوکڻ يا ننڍا ٻوٽا لڳائڻ؛ فصل جي واڌ دوران جڙي ٻوٽين سان مقابلي کي گهٽائڻ، نقصان ڏيندڙن تي ڪنٽرول ۽ مناسب پاڻي مهيا ڪرڻ؛ فصل پچڻ تي لڻڻ؛ پوءِ چونڊ/درجابندي، ذخيرو ۽ مارڪيٽنگ يا سڌو استعمال.<ref name="RHS">{{cite book |title=The Royal Horticultural Society Encyclopedia of Gardening |url=https://archive.org/details/encyclopediaofga0000chri_g1q2 |editor-last1=Brickell |editor-first1=Christopher |year=1992 |publisher=Dorling Kindersley |isbn=978-0-86318-979-1 |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofga0000chri_g1q2/page/303 303]–08}}</ref> مختلف مٽيءَ جا قسم مختلف فصلن لاءِ مناسب هوندا آهن، پر عام طور معتدل موسمن ۾ وارياسي مٽي جلدي سڪي ٿي پر بهار ۾ جلدي گرم به ٿيندي آهي، تنهن ڪري ابتدائي فصلن لاءِ سٺي آهي؛ جڏهن ته ڳري چڪني مٽي نمي بهتر رکي ٿي ۽ دير سان موسم واري فصلن لاءِ مناسب آهي. پوک جو موسم [[فليس]]، [[ڪلوش]] (Cloche)، [[پلاسٽڪ ملچ]] (mulch)، [پولي ٽنل]] (polytunnel) ۽ [[گرين هائوس]] جي استعمال سان وڌائي سگهجي ٿو.<ref name="RHS"></ref> گرم علائقن ۾ ڀاڄين جي پيداوار موسم، خاص طور برسات جي نموني، سبب محدود ٿي سگهي ٿي؛ جڏهن ته معتدل علائقن ۾ اها گرمي پد ۽ ڏينهن جي ڊيگهه سبب محدود ٿئي ٿي.<ref name="Field">{{cite book|author1=Field, Harry|author2=Solie, John|title=Introduction to Agricultural Engineering Technology: A Problem Solving Approach |url=https://books.google.com/books?id=WWWc8VmdqDAC |year=2007 |publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-0-387-36915-0}}</ref> [[File:John Deere tractor between cabbage rows.jpg|thumb|right|آمريڪا جي ڪولوراڊو ۾ گوبي جي قطارن ۾ جڙي ٻوٽيون هٽائڻ]] گهر جي سطح تي، ڪوڏر، ڪهاڙي/ڏال، ۽ هَـو (hoe) پسنديده اوزار آهن؛ جڏهن ته تجارتي فارمن تي مختلف مشيني سامان موجود آهي. ٽريڪٽرن کان علاوه، [[هر]]، [[هئرو (اوزار)]](Harrow)، [[ڊرل]]، [[ٽرانسپلانٽر]]، [[ڪلٽيويٽر]]، [[آبپاشي]] جو سامان ۽ [[هاروسيٽر]] شامل آهن. نيون ٽيڪنيڪون به پوک جي طريقن کي بدلائي رهيون آهن، ڪمپيوٽر مانيٽرنگ سسٽم، [[جي پي ايس]] لوڪيٽرز، ۽ ڊرائيور بغير خودهلندڙ پروگرام (self-steer) اقتصادي فائدا ڏين ٿا.<ref name="Field"></ref> ===لابارو=== [[File:Harvesting - geograph.org.uk - 290336.jpg|thumb|left|برطانيا ۾ چقندر جو لابارو]] جڏهن ڀاڄي لڻي ويندي آهي ته اها پنهنجي پاڻي ۽ غذائيت جي سرچشمي کان ڪٽي ويندي آهي. پوءِ به اها ظاھر ڪندي رهي ٿي ۽ نمي وڃائيندي رهي ٿي—هي عمل خاص طور سائي پنن واري فصل ۾ مُرجائڻ جي صورت ۾ چٽي طرح نظر اچي ٿو. پاڙن واري ڀاڄين کي پوري پڪ تي لڻڻ سندن ذخيرو-زندگي بهتر ڪري ٿو؛ پر انهن کي زمين ۾ ئي ڇڏڻ ۽ ڊگهي عرصي ۾ آهستي آهستي لڻڻ به ممڪن آهي. لڻائي جو عمل فصل کي نقصان ۽ چٿر (bruising) کان بچائڻ لاءِ ترتيب ڏيڻ گهرجي. پياز ۽ لسڻ کي ميدان ۾ ڪجهه ڏينهن سڪائي سگهجي ٿو، ۽ آلو جهڙن پاڙن وارن فصلن کي ٿوري "پڪجڻ جي مدي" مان فائدو ٿئي ٿو—گرم، نمي واري ماحول ۾، جتي زخم ڀرجن ٿا ۽ ڇل ٿلهي ٿي سخت ٿيندي آهي. مارڪيٽ يا ذخيرو کان اڳ درجابندي ضروري آهي ته جيئن خراب شيون الڳ ڪجن ۽ پيداوار کي معيار، ماپ، پڪ، ۽ رنگ مطابق چونڊيو وڃي.<ref name="Dixie">{{cite web |url=http://www.fao.org/docrep/008/a0185e/a0185e0a.htm |title=8. Post-harvest handling: Storage |author=Dixie, Grahame |year=2005 |work=Horticultural Marketing |publisher=FAO |access-date=2015-03-21}}</ref> ===ذخيرو=== سڀني ڀاڄين لاءِ لڻائي کان پوءِ صحيح سنڀال فائديمند آهي. لڻائي کان پوءِ ذخيرو واري دور ۾ ڀاڄين ۽ ٻين جلدي خراب ٿيندڙ خوراڪن جو وڏو حصو ضايع ٿي وڃي ٿو. ترقي پذير ملڪن ۾، جتي مناسب ٿڌي ذخيرو سهولتون موجود نه آهن، اهي نقصان 30 کان 50 سيڪڙو تائين ٿي سگهن ٿا. ضايع ٿيڻ جا مکيه سبب نمي سبب خراب ٿيڻ، ڦڦوند، خرد حيات، ۽ جانورن/ڪيڙن جي تباهي آهن.<ref name="PrakashGarg">{{cite book|author1=Garg & Prakash|author2=Garg, H.P. |title=Solar Energy: Fundamentals and Applications |url=https://books.google.com/books?id=-v_LfcIdJxIC&pg=PA191 |year=2000 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-463631-2 |page=191}}</ref> [[File:Gerooide aardappels.JPG|thumb|نيڌرلئنڊز ۾ آلن جو عارضي ذخيرو]] ذخيرو مختصر مدي لاءِ به ٿي سگهي ٿو ۽ ڊگهي مدي لاءِ به. گهڻيون ڀاڄيون جلدي خراب ٿيندڙ آهن، ۽ ڪجهه ڏينهن لاءِ مختصر ذخيرو مارڪيٽنگ ۾ لچڪ پيدا ڪري ٿو. ذخيرو دوران پنن واريون ڀاڄيون [[نمي]] وڃائين ٿيون ۽ انهن ۾ [[وٽامن سي]] تيزيءَ سان گهٽجي ٿو. ڪجهه شيون، جهڙوڪ آلو ۽ بصر، بهتر ذخيري واري خاصيت رکن ٿيون ۽ بعد ۾ وڌيڪ قيمت وقت وڪرو ڪري سگهجن ٿيون؛ مارڪيٽنگ جو موسم وڌائڻ سان ڪُل وڪرو مقدار وڌي سگهي ٿو. جيڪڏهن ٿڌي ذخيرو موجود نه هجي ته گهڻن فصلن لاءِ ترجيح اها آهي ته اعليٰ معيار جي پيداوار ذخيرو ڪئي وڃي، نمي جو تناسب وڌ ۾ وڌ رکيو وڃي، ۽ پيداوار کي ڇانوَ ۾ رکيو وڃي.<ref name="Dixie"></ref> لڻائي کان پوءِ ذخيرو کي بهتر بنائڻ ۽ رکڻ جو مدو وڌائڻ لاءِ ڪارائتي [[ڪولڊ چين]] جو استعمال اهم سمجھيو ويو آهي.<ref name="pxk">Kohli, Pawanexh (2008) "Why Cold Chain for Vegetables" in [http://crosstree.info/Documents/Care%20of%20F%20n%20V.pdf ''Fruits and Vegetables Post-Harvest Care: The Basics''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201103014943/http://www.crosstree.info/Documents/Care |date=2020-11-03 }} {{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.crosstree.info/Documents/Care |access-date=2026-02-11 |archive-date=2020-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103014943/http://www.crosstree.info/Documents/Care |url-status=dead}}. Crosstree Techno-visors</ref> ٿڌو ذخيرو خاص طور cauliflowers، eggplants، lettuces، radishes، spinach، potatoes ۽ tomatoes لاءِ ڪارائتو آهي؛ مناسب گرمي پد پيداوار جي قسم موجب بدلجي ٿو. ڪجهه اهڙيون به ٽيڪنالاجيون آهن جيڪي بجلي کانسواءِ گرمي پد ڪنٽرول ڪن ٿيون، جهڙوڪ evaporative cooling.<ref name="Sinha"></ref> ڪنٽرول ٿيل فضا ۾، جتي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ گهڻو يا آڪسيجن گهڻو هجي ميوا ۽ ڀاڄيون ذخيرو ڪرڻ سان خرد حيات جي واڌ روڪي سگهجي ٿي ۽ ذخيرو-زندگي وڌي سگهي ٿي.<ref name="Thompson">{{cite book|author= Thompson, A. Keith|title=Controlled Atmosphere Storage of Fruits and Vegetables |url=https://books.google.com/books?id=9DUh8FcKQtsC&pg=PA18|year=2010 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-647-1 |page=18}}</ref> ڀاڄين ۽ ٻين زرعي پيداوار کي [[آئيونائزنگ ريڊيئيشن]] ذريعي روشني ڪرڻ سان انهن کي خرد حياتي انفيڪشن ۽ ڪيڙن جي نقصان کان بچائي سگهجي ٿو، ۽ جسماني خرابيءَ کان به محفوظ ڪري سگهجي ٿو. اهڙي طريقي سان کاڌي جا بنيادي خاصا نمايان طور تبديل نه ٿيندا ۽ ذخيرو-زندگي وڌي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.iaea.org/sites/default/files/publications/magazines/bulletin/bull18-0/18005480406su.pdf |title=Use of nuclear energy to preserve man's food |author=de Zeeuw, Dick |publisher=International Atomic Energy Agency |access-date=2015-03-22}}</ref> ===محفوظ ڪرڻ=== ڀاڄين کي محفوظ ڪرڻ جو مقصد انهن جي دستيابي کي استعمال يا مارڪيٽنگ لاءِ وڌائڻ آهي. مقصد اهو آهي ته خوراڪ کي ذائقي ۽ غذائيت جي بهترين حالت تي لڻي، ۽ انهن خوبين کي ڊگهي عرصي تائين برقرار رکجي. لڻائي کان پوءِ ڀاڄين جي خراب ٿيڻ جا مکيه سبب قدرتي [[اينزائم]] جا عمل ۽ [[خرد حيات]] سبب خراب ٿيڻ آهن.<ref name="MAFF">{{cite book |title=Home preservation of Fruit and Vegetables |year=1968 |publisher=Ministry of Agriculture, Fisheries and Food |pages=1–6 }}</ref> [[ڪيننگ]] ۽ [[فريزنگ]] سڀ کان عام طريقا آهن؛ ۽ انهن طريقي سان محفوظ ڪيل ڀاڄيون غذائي لحاظ کان گهڻو ڪري تازي پيداوار جهڙيون ئي هونديون آهن، خاص طور [[وٽامن اي]]، [[معدنيات]] ۽ [[غذائي فائبر]] جي لحاظ کان.<ref>{{cite journal |author1=Rickman, Joy C. |author2=Bruhn, Christine M. |author3=Barrett, Diane M. |year=2007 |title=Nutritional comparison of fresh, frozen, and canned fruits and vegetables II. Vitamin A and carotenoids, vitamin E, minerals and fiber |journal=Journal of the Science of Food and Agriculture |volume=87 |issue=7 |pages=1185–96 |doi=10.1002/jsfa.2824 |bibcode=2007JSFA...87.1185R }}</ref> [[File:Bean field Seabrook Farm1a33785v.jpg|thumb|بينز جو کيت ۽ ڪيننگ ڪارخانو، نيو جرسي، آمريڪا]] [[ڪيننگ]] هڪ عمل آهي جنهن ۾ ڀاڄين جا اينزائمز غير اثرائتا ڪيا ويندا آهن ۽ موجود خرد حيات (جراثيمن) کي گرميءَ سان ماريو ويندو آهي. سيل ٿيل ڪين هوا کي اندر اچڻ کان روڪي ٿو، جنهن سان بعد ۾ خرابي گھٽ ٿئي ٿي. ضروري حد تائين گهٽ گرمي ۽ گهٽ ۾ گهٽ پروسيسنگ وقت رکيو ويندو آهي ته جيئن پيداوار جي ميڪانيڪي ٽٽڻ کان بچي ۽ ذائقو ممڪن حد تائين برقرار رهي. پوءِ ڪين کي عام گرمي پد تي ڊگهي عرصي تائين رکڻ ممڪن ٿئي ٿو.<ref name="MAFF"></ref> [[فريزنگ]] ذريعي ڀاڄيون {{convert|-10|°C}} کان هيٺ رکڻ سان مختصر عرصي لاءِ خراب ٿيڻ روڪي سگهجي ٿو، جڏهن ته ڊگهي مدي لاءِ {{convert|-18|°C}} جي ضرورت هوندي آهي. اهڙن گرمي پدن تي اينزائيمي عمل مڪمل بند نه ٿيندو، صرف گهٽجي ويندو؛ ۽ فريز ڪرڻ کان اڳ مناسب ماپ ۾ تيار ڪيل ڀاڄين کي [[بلانچ]] ڪرڻ سان off-flavors گهٽ ٿين ٿا. اهڙن گرمي پدن تي سڀ خرد حيات ختم نه ٿيندا، تنهن ڪري پگھرڻ کان پوءِ ڀاڄيون جلد استعمال ڪرڻ گهرجن؛ نه ته موجود خرد حيات ٻيهر وڌي سگهن ٿا.<ref>{{cite book|author1=Hui, Y.H. |author2=Ghazala, Sue|author3=Graham, Dee M. |author4=Murrell, K.D. |author5= Nip, Wai-Kit |title=Handbook of Vegetable Preservation and Processing|url=https://books.google.com/books?id=dVpQVJ46C5gC&pg=PA288 |year=2003 |publisher=CRC Press|isbn=978-0-203-91291-1|pages=286–90}}</ref> [[File:Sun-dried tomatoes (4694706270).jpg|thumb|left|يونان ۾ ٽماٽن کي سج ۾ سڪائڻ]] روايتي طور [[سج ۾ سڪائڻ]] ڪجهه پيداوار (جهڙوڪ ٽماٽا، مشروم ۽ بينز) لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي؛ پيداوار کي ريڪن تي وڇايو ويندو آهي ۽ وقفي وقفي سان اُلٽو ڪيو ويندو آهي. هن طريقي ۾ ڪيترائي نقصان آهن، سڪائڻ جي رفتار تي ڪنٽرول نه هجڻ، سست سڪائڻ سبب خراب ٿيڻ، مٽي سان آلودگي، مينهن سبب ڀِڄڻ، ۽ ڪوئن، پکين ۽ ڪيڙن جو حملو. انهن مسئلن کي [[شمسي توانائي]] واري ڊرائير سان گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="PrakashGarg"></ref> سڪي ويل پيداوار کي ذخيرو دوران ٻيهر نمي جذب ڪرڻ کان بچائڻ ضروري آهي.<ref name="MAFF"></ref> گهڻي مقدار ۾ [[کنڊ]] ۽ [[لوڻ]] خوراڪ کي محفوظ ڪري سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ⁠تہ اهي خرد حيات جي واڌ روڪين ٿا. سائي مٽرن کي لوڻ سان تهه در تهه رکڻ سان محفوظ ڪري سگهجي ٿو، پر هي طريقو گهڻين ڀاڄين لاءِ مناسب ناھن. لوڪي ، گجر ، چقندر ۽ ڪجهه ٻين ڀاڄين کي کنڊ سان اُبالِي جام جهڙو بڻائي سگهجي ٿو.<ref name="MAFF"></ref> [[سرڪو]] خوراڪ محفوظ ڪرڻ ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي؛ [[ايسيٽڪ ايسڊ]] جي مناسب مقدار تباهه ڪندڙ خرد حيات جي واڌ روڪي ٿي، جنهن کي [[اچار]]، [[چٽڻي]] وغيره تيار ڪرڻ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="MAFF"></ref> [[فرمينٽيشن]] به ڀاڄيون بعد ۾ استعمال ڪرڻ لاءِ محفوظ ڪرڻ جو طريقو آهي. [[ساور ڪرائوٽ]] ڪٽيل گوبي مان ٺهندو آهي ۽ [[ليڪٽڪ تيزاب]] بيڪٽيريا تي ڀاڙيندو آهي، جيڪي اهڙا مرڪب پيدا ڪن ٿا جيڪي ٻين خرد حيات جي واڌ کي روڪين ٿا.<ref name="Sinha"></ref> ===مکيه پيدا ڪندڙ=== [[File:Vegetable Shop in Meppadi.jpg|thumb|ڀارت ۾ ڀاڄين جي دڪان]] [[File:Veggies.jpg|thumb|آمريڪا ۾ [[supermarket|سپرمارڪيٽ]] اندر ڀاڄيون]] 2010 ۾ چين ڀاڄين جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ هو، دنيا جي ڪُل پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ. ڀارت، آمريڪا، ترڪي، ايران ۽ مصر ايندڙ وڏا پيدا ڪندڙ هئا. چين ۾ ڀاڄين جي پوک لاءِ زمين جو ايرادو سڀ کان وڌيڪ هو، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ سراسري پيداوار (yield) اسپين ۽ جمهوريه ڪوريا ۾ حاصل ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/docrep/018/i3107e/i3107e.PDF |title=Table 27 Top vegetable producers and their productivity |work=FAO Statistical Yearbook 2013 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |page=165 |access-date=2015-09-14}}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:right" |- ! ملڪ !! آبادي ھيٺ ايراضي<br> ھزار ھيڪٽر<br>(2,500 ايڪڙ)!! پيداوار <br>ھزار في kg/ha <br>(890 lb/acre) !! پيداوار <br> ھزار ٽن<br>(1,100 [[short ton]]s) |- | style="text-align:left"|چين || 23,458 || 230 || 539,993 |- | style="text-align:left"|انڊيا || 7,256 || 138 || 100,045 |- | style="text-align:left"| يونائيٽيڊ اسٽيٽس|| 1,120 || 318 || 35,609 |- | style="text-align:left"|ترڪي || 1,090 || 238 || 25,901 |- | style="text-align:left"|ايران || 767 || 261 || 19,995 |- | style="text-align:left"|مصر || 755 || 251 || 19,487 |- | style="text-align:left"|اٽلي || 537 || 265 || 14,201 |- | style="text-align:left"|روس || 759 || 175 || 13,283 |- | style="text-align:left"|اسپين || 348 || 364 || 12,679 |- | style="text-align:left"|ميڪسيڪو || 681 || 184 || 12,515 |- | style="text-align:left"|نائجيريا || 1844 || 64 || 11,830 |- | style="text-align:left"|برازيل || 500 || 225 || 11,233 |- | style="text-align:left"|جاپان || 407 || 264 || 10,746 |- | style="text-align:left"|انڊونيشيا || 1082 || 90 || 9,780 |- | style="text-align:left"| سائوٿ ڪوريا|| 268 || 364 || 9,757 |- | style="text-align:left"|ويٽنام || 818 || 110 || 8,976 |- | style="text-align:left"|يوڪرين || 551 || 162 || 8,911 |- | style="text-align:left"|ازبڪستان || 220 || 342 || 7,529 |- | style="text-align:left"|فلپائين || 718 || 88 || 6,299 |- | style="text-align:left"|فرانس || 245 || 227 || 5,572 |-class="sortbottom" | style="text-align:left"|'''ڪل world''' || '''55,598''' || '''188''' || '''1,044,380''' |} ==ڪجھ عام ڀاڄيون== {| class="wikitable sortable" ! style="text-align:center; " colspan="6"|ڪجهه عام ڀاڄيون |- ! style="width:125px;" class=unsortable|تصوير ! style="" class=unsortable|جنس/نسل (مصالحا) ! style="" class=unsortable|استعمال ٿيندڙ حصا ! style="" class=unsortable|اصل ! style="" class=unsortable|قسم (پوکيون) ! style="" |عالمي پيداوار<br>(×10⁶&nbsp;ٽن، 2018)<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC |title=FAOSTAT |access-date=2020-08-24}} Aggregate data: may include official, semi-official or estimated data</ref> |- | [[File:Filoma-Kohl vor der Ernte.jpg|125px]] || ''[[براسيڪا اوليريسيا|براسِيڪا اوليريسيا ]]'' || پن، [[بغلِي ڪونپل| بَغْلِي ڪُونْپَلْ]]، ڏانڊا، گلن جا ڳچا || يورپ || [[گوبي]]، [[برسلز واري ٻوٽيون]]، [[گل گوبي]]، [[بروڪلي]]، [[ھندڻي گوبي|هُندَڻِيَ گوبْيْ]]، [[ڳانٺ گوبي|ڳانٺُ گُوبْيْ]]،<br />[[ڳاڙھي گوبي]]، [[ساويي گوبي|ساويَيْ گُوبْيْ ]]، [[چيني بروڪلي]]، [[ڪرم ڪله|ڪَرَمْ ڪُلَهْ ]] |style="text-align:right" rowspan="2"| 69.4 |- | [[File:Turnip 2622027.jpg|125px]] || ''[[براسيڪا راپه| براسِيڪا راپَه ]]'' || پاڙ، پن || ايشيا ||[[گوگڙو]]، [[چيني گوبي]]، [[napa cabbage]]، [[bok choy]] |- | [[File:Raphanus sativus.jpg|125px]] || ''[[رافانس ساتيفس|رافانَس سَاتِيفَسْ]]'' || پاڙ، پن، ٻجن جا ٿڃا/پوڊ، ٻج جو تيل، سلا || ڏکڻ اوڀر ايشيا || [[موري]]، [[daikon]]، seedpod varieties |style="text-align:right"| |- | [[File:7carrots.jpg|125px]] || ''[[ڊاڪس ڪيروٽا]]'' || پاڙ، پن، ڏانڊا || فارس || [[گجر]] |style="text-align:right"|40.0<ref group=n name=carrot>Includes both carrots and turnips.</ref> |- | [[File:CDC parsnip.jpg|125px]] || ''(Pastinaca sativa) [[پسْٽِينڪ ساتِيف|پَسْٽِينَڪَ سَاتِيفَ]]'' || پاڙ || يوريشيا || [[parsnip]] |style="text-align:right"| |- | [[File:Uncommon beetroot colours.jpg|125px]] ||''[[بيٽا ولگيرس]]''(Beta vulgaris) || پاڙ، پن || يورپ ۽ ويجهو اوڀر || [[چقندر]]، [[سامونڊي چقندر]]، [[Swiss chard]]، [[ کنڊ وارو چقندر]] |style="text-align:right"| |- | [[File:Kropsla herfst.jpg|125px]] || ''(Lactuca sativa)[[ليڪٽوڪ ساتيف]]'' || پن، ڏانڊا، ٻج جو تيل || مصر || [[سلاد پتا]]، [[سلاد جو ساق]] |style="text-align:right"|27.2 |- | [[File:Bohne z01.JPG|125px]] || ''[[فيزيولس ولگيرس]]''<br>''[[فيزيولس ڪوڪسينيس]]''<br>''[[فيزيولس ليڪٽوڪ]]'' || پوڊ، ٻج || مرڪزي ۽ ڏکڻ آمريڪا || [[سايون ڦريون]])(green beans)، [[فرينچ ڦريون]]، (runner bean )[[سرخ ڦريون]]، [[ھيريڪاٽ ڦريون]] ، [[ ليمائي رانھان]] |style="text-align:right"|55.1<ref group=n name=dry>Sum of production of dry and green vegetables.</ref> |- | [[File:Tuinboon zaden in peul.jpg|125px]] || ''[[وشيئا فابا]]'' || پوڊ، ٻج || ميڊيٽرينين ۽ وچ اوڀر ||[[ڦريون]] |style="text-align:right"|4.9 |- | [[File:NCI peas in pod.jpg|125px]] || ''[[پائزم سيٽائوم]] '' || پوڊ، ٻج، سلا || ميڊيٽرينين ۽ مشرقِ وسطى || [[ مٽر]]، [[snap pea]]، [[snow pea]]، [[split pea]] |style="text-align:right"|34.7<ref group=n name=dry></ref> |- | [[File:Various types of potatoes for sale.jpg|125px]] || ''[[سولانيم ٽيوربوسم]] '' || ٽيوبر (tubers) || ڏکڻ آمريڪا || [[پٽاٽو]] |style="text-align:right"|368.1 |- | [[File:Aubergine.jpg|125px]] || ''[[سولانيم ميلونجينہ]]'' || ميوا || ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا || [[واڱڻ]] |style="text-align:right"|54.0 |- | [[File:Tomato je.jpg|125px]] || ''[[سولانيم لائڪوپرسيڪم]]'' || ميوا || ڏکڻ آمريڪا || [[ٽماٽو]]، ڏسو [[ٽماٽن جي پوکين جي فھرس]] |style="text-align:right"|182.2 |- | [[File:Ogórki...jpg|125px]] || ''[[ڪيوڪمس ساتيوس]]'' || ميوا || ڏکڻ ايشيا || [[کيرو]]، ڏسو [[کيرن جي قسمن جي فھرست]] |style="text-align:right"|75.2 |- | [[File:Pumpkins Hancock Shaker village 2418.jpg|125px]] || ''[[ڪيوڪربٽا ايس پي.]]'' || ميوا، گل || ميسو آمريڪا || [[ڪدو]]، [[اسڪواش (ٻوٽو)]]، [[Cucurbita|ميرو]]، [[پيٺو]] (توري)، [[لوڪي]] |style="text-align:right"|27.6 |- | [[File:Onions.jpg|125px]] || ''اليم سيپ '' || گڏي/بلب، پن || ايشيا || [[بصر]]، [[سائو بصر]]، [[scallion]]، [[shallot]]، ڏسو [[بصرن جي پوکين جي فھرست]] |style="text-align:right"|102.2<ref group=n name=dry></ref> |- | [[File:Garlic.jpg|125px]] || ''[[اليم ساتيوم]]'' || گڏي/بلب || ايشيا || [[ٿوم]] |style="text-align:right"|28.5 |- | [[File:Leek.jpg|125px]]|| ''[[اليم امپلوپراسم]]''|| پنن جا غلاف (leaf sheaths) سيٿ|| يورپ ۽ وچ اوڀر|| [[ساوا بصر]]، [[ھاٿي ٿوم]] |style="text-align:right"|2.2 |- | [[File:Red capsicum and cross section.jpg|125px]] || ''[[ڪپسڪم انوم]]'' || ميوا || اتر ۽ ڏکڻ آمريڪا || [[مرچ]]، [[شملو مرچ]]، مٺا مرچ |style="text-align:right"|40.9<ref group=n name=dry></ref> |- | [[File:Espinac 5nov.JPG|125px]]|| ''[[اسپناضيا اوليريسيا]]''|| پن|| مرڪزي ۽ ڏکڻ اولهه ايشيا|| [[پالڪ]] |style="text-align:right"|26.3 |- | [[File:Dioscorea polystachya (batatas).jpg|125px]] || ''[[ڊائوسڪوريا ايس پي.]]'' || ٽيوبر || اڀرندي آفريڪا || [[ڪچالو]] |style="text-align:right"|72.6 |- | [[File:Ipomoea batatas 006.JPG|125px]] || ''[[آئپوميا بٽاٽاس]]'' || ٽيوبر، پن، ڪونپلون || مرڪزي ۽ ڏکڻ آمريڪا || [[مٺا پٽاٽا]]، ڏسو [[لاھوري گجرئ]] |style="text-align:right"|91.9 |- | [[File:Manihot esculenta dsc07325.jpg|125px]]|| ''[[مينھولٽ ايسڪولينٽا]]''|| ٽيوبر || ڏکڻ آمريڪا || [[مٺو آلو]] |style="text-align:right"|277.8 |} {{reflist|group=n}} ==معيار== [[International Organization for Standardization|انٽرنيشنل آرگنائيزيشن فار اسٽينڊرڊائيزيشن]] (ISO) بين الاقوامي معيار مقرر ڪري ٿي ته جيئن شيون ۽ خدمتون محفوظ، قابل اعتماد ۽ سٺي معيار جون هجن. ميون ۽ ڀاڄين بابت ڪيترائي ISO معيار موجود آهن.<ref name="fvdp">{{cite web |title=ISO - 67.080 - Fruits. Vegetables |url=https://www.iso.org/ics/67.080/x/ |website=www.iso.org |publisher=[[International Organization for Standardization]] |access-date=12 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230924184352/https://www.iso.org/ics/67.080/x/ |archive-date=24 September 2023 |url-status=live}}</ref> ISO 1991-1:1982 ۾ ڀاڄين طور استعمال ٿيندڙ ٻوٽن جي 61 جنسن جا ٻوٽاياتي نالا، ۽ انهن جا عام نالا انگريزي، فرينچ ۽ روسي ۾ ڏنل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.iso.org/iso/home/store/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=6728 |title=ISO 1991-1:1982: Vegetables – Nomenclature |publisher=International Organization for Standardization |access-date=2015-03-20}}</ref> ISO 67.080.20 ڀاڄين ۽ انهن مان ٺهندڙ شين جي ذخيرو ۽ آمدرفت کي ڍڪيندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.iso.org/iso/home/store/catalogue_ics/catalogue_ics_browse.htm?ICS1=67&ICS2=080&ICS3=20& |title=67.080.20: Vegetables and derived products |publisher=International Organization for Standardization |access-date=2015-03-20}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڀاڄيون]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:زراعت]] [[زمرو:کاڌي جا ٻوٽا]] [[زمرو:زراعت سان لاڳاپيل فهرستون]] 2kmwu8w9sr6ez4rvava1e5c6ycxskmg 417322 417293 2026-10-05T17:41:23Z JogiAsad 4693 مضمون کي بهتر بڻايو غلطيون مٽايون معمولي ڪاپي ايڊٽ 417322 wikitext text/x-wiki [[File:Marketvegetables.jpg|thumb|[[Philippines|فلپائن]] ۾ هڪ بازار اندر ڀاڄيون]] [[File:Vegetables for sale in a market in France.jpg|thumb|[[فرانس]] ۾ مارڪيٽ اندر وڪري لاءِ ڀاڄيون]] '''ڀاڄيون''' ('''Vegetables''') [[ٻوٽو|ٻوٽن]] جا اهي کائڻ لائق حصا آهن، جيڪي انسان يا ٻيا جانور [[کاڌو|کاڌي]] طور استعمال ڪن ٿا. هن لفظ جو اصل مطلب اڄ به عام استعمال ۾ موجود آهي، ۽ گڏيل طور ٻوٽن لاءِ استعمال ٿيندو آهي ته جيئن هر قسم جي کائڻ لائق ٻوٽن واري شين کي ظاهر ڪري سگهجي، جن ۾ گلن، [[ميوو|ميون]]، ڏانڊا/ٺاٺ، پن، پاڙون ۽ ٻج شامل آهن. هڪ ٻي تعريف ڪجهه حد تائين من ماني طريقي سان اڪثر کاڌي پچائڻ واري شوق ۽ ثقافتي روايت جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي؛ ان ۾ مزيدار ميوا جهڙوڪ ٽماٽا ۽ کيرا، گل جهڙوڪ بروڪلي، ۽ ٻج جهڙوڪ دالن کي شامل ڪيو ويندو آهي؛ پر ڪجهه ٻوٽن مان نڪتل اهي شيون خارج ڪيون وينديون آهن جيڪي ميوا، گل، نٽس يا گورا يا اناج جا داڻا شامل آھن. شروعاتي دور ۾ ڀاڄيون جهنگ مان شڪار-۽-جمع ڪندڙن (hunter-gatherer) گڏ ڪيون، ۽ دنيا جي مختلف علائقن ۾ پوکيءَ ۾ داخل ٿيون, گهڻو امڪان آهي ته هي عمل 10,000&nbsp;ق م کان 7,000&nbsp;ق م واري دور ۾ ٿيو، جڏهن نئين زرعي زندگيءَ جو طريقو وڌيو. شروع ۾ مقامي طور وڌندڙ ٻوٽن کي پوکيو ويو، پر وقت سان واپار ذريعي ٻاهرين علائقن مان عام ۽ ناياب فصل به آيا ۽ گهريلو قسمن ۾ شامل ٿيندا ويا. اڄڪلهه موسم جي اجازت مطابق گهڻيون ڀاڄيون سڄي دنيا ۾ پوکيون وڃن ٿيون، ۽ گهٽ موزون علائقن ۾ به محفوظ ماحول ۾ فصل پوکيا وڃن ٿا. چين ڀاڄين جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ آهي، ۽ زرعي شين جي عالمي واپار سبب صارف پري پري ملڪن ۾ پوکيل ڀاڄيون به خريد ڪري سگهن ٿا. پيداوار جو پيمانو گھر-خرچ زراعت (agriculture Subsistence) ڪندڙ هارين کان، جيڪي رڳو پنهنجي خاندان لاءِ کاڌو پيدا ڪن ٿا، وڏن زرعي ڪاروبارن تائين ڦهليل آهي، جتي هڪ ئي پيداوار جا وسيع ايراضيءَ وارا فصل پوکيا وڃن ٿا. ڀاڄي جي قسم موجب، فصل لڻڻ کان پوءِ درجابندي، ذخيرو، پروسيسنگ ۽ مارڪيٽنگ جا مرحلا ٿين ٿا. ڀاڄيون ڪچيون به کائي سگهجن ٿيون ۽ پڪايون به؛ ۽ انساني غذائيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون، عام طور تي چرٻي ۽ ڪاربوهائيڊريٽ ۾ گهٽ، پر وٽامنن، معدنيات ۽ [[غذائي فائبر]] ۾ وڌيڪ. ڪيترائي غذائي ماهر ماڻهن کي ڀاڄيون ۽ ميوا وڌيڪ کائڻ جي صلاح ڏين ٿا؛ اڪثر روزانو پنج يا وڌيڪ حصا کائڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي. ==اشتقاق== انگريزي لفظ ويجٽبل (vegetable) انگريزي ۾ پهريون ڀيرو 15هين صدي جي شروعات ۾ لکيل صورت ۾ ملي ٿو. هي قديم فرينچ مان آيو آهي،<ref name="Online Etymology Dictionary">{{OEtymD|vegetable}}</ref> ۽ شروعات ۾ سڀني ٻوٽن لاءِ استعمال ٿيندو هو؛ حياتيات جي تناظر ۾ اڄ به هن معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="swedenborg">Swedenborg, Emanuel (2003). ''Swedenborg Concordance 1888''. Kessinger Publishing. p. 502. {{ISBN|0-7661-3728-7}}.</ref> هي وچئين دور جي لاطيني جي لفظ''vegetabilis'' مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب "وڌندڙ، ڦلندڙ" (يعني ٻوٽي بابت) هو؛ ۽ هي هڪ معنوي تبديلي هئي، جيڪا پوئين لاطيني ۾ "جيئارڻ، سُجاڳ ڪرڻ" واري معنيٰ مان ٿي.<ref name="Online Etymology Dictionary"></ref> "ويجٽبل" جي معنيٰ "کاڌي لاءِ پوکيل ٻوٽو" طور 18هين صديءَ تائين قائم نه ٿي هئي.<ref>{{cite book | first=John | last=Ayto | title=Dictionary of Word Origins | url=https://archive.org/details/dictionaryofword0000ayto | publisher=Arcade Publishing | location=New York | year=1993 | isbn=978-1-55970-214-0 | oclc=33022699}}</ref> 1767 ۾ هن لفظ کي خاص طور "کاڌي لاءِ پوکيل ٻوٽو، کائڻ لائق جڙ/پاڙ" جي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويو. 1955 ۾ پهريون ڀيرو هن جو مختصر ۽ عام ٻوليءَ وارو روپ "veggie" استعمال ٿيو.<ref name="Online Etymology Dictionary2">{{OEtymD|veggie}}</ref> [[صفت]] طور ''vegetable'' سائنسي ۽ فني متنن ۾ هڪ ٻي، وڌيڪ وسيع معنيٰ سان به استعمال ٿيندو آهي: عام طور "ٻوٽن سان لاڳاپيل"—کاڌي لائق هجي يا نه، جهڙوڪ ''vegetable matter''، ''vegetable kingdom''، ''vegetable origin'' وغيره.<ref name="swedenborg"></ref> ==اصطلاح== {{See also|Fruit#Botanical vs. culinary}} "ڀاڄي" يا ويجٽبل جي ٺيڪ تعريف ان ڪري به بدلجي سگهي ٿي جو دنيا ۾ کاڌي طور ٻوٽي جا ڪيترائي حصا استعمال ٿين ٿا، پاڙون، ڏانڊا، پن، گل، [[ميوا]] ۽ ٻج. سڀ کان وسيع تعريف اها آهي جيڪا هن لفظ کي صفت طور "ٻوٽي جي اصل" واري معنيٰ ۾ استعمال ڪري. وڌيڪ مخصوص طور، ڀاڄي کي "اهڙو ٻوٽو جنهن جو ڪو حصو کاڌي لاءِ استعمال ٿئي" چئي به بيان ڪيو ويو آهي،<ref name="Dictionary.com">{{cite web |url=http://dictionary.reference.com/browse/vegetable |title=Vegetable |publisher=Dictionary.com |access-date=2015-03-03}}</ref> ۽ ٻي ثانوي معنيٰ "اهڙي ٻوٽي جو کائڻ لائق حصو" پڻ آهي.<ref name="Dictionary.com"></ref> هڪ وڌيڪ درست تعريف اها به ڏني وئي آهي ته: "کاڌي طور استعمال ٿيندڙ هر اهو ٻوٽياتي حصو جيڪو ميوا يا ٻج نه هجي، پر اهي پڪا ميوا شامل آهن جيڪي مکيه کاڌي جو حصو بڻجي کائبا آهن." <ref name="Sinha">{{cite book|author1=Sinha, Nirmal |author2=Hui, Y.H. |author3= Evranuz, E. Özgül |author4=Siddiq, Muhammad |author5=Ahmed, Jasim |title=Handbook of Vegetables and Vegetable Processing |url=https://books.google.com/books?id=Fz58umYZVK8C&pg=PT192 |year=2010|publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-95844-5 |pages=192, 352}}</ref><ref name="iarc">{{Cite book| url=https://books.google.com/books?id=RiKjvAzzwFYC&pg=PA |title=Fruits And Vegetables |isbn=978-92-832-3008-3|publisher=IARC |author1=Vainio, Harri |author2=Bianchini, Franca |name-list-style=amp |year=2003 |page=2}}</ref> هنن تعريفن کان ٻاهر کائڻ لائق فنگس (جهڙوڪ [[کُنڀِِي|مُشروم]]) ۽ کائڻ لائق سامونڊي ٻوٽا ايندا آهن؛ جيتوڻيڪ اهي [[ٻوٽا|ٻوٽن]] جا حصا ناهن، پر گهڻو ڪري ڀاڄين وانگر ورتا ويندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.spicesmedicinalherbs.com/fungi-vegetables.html |title=Fungi vegetables |work=Spices & Medicinal Herbs: Classification of vegetables |access-date=2015-03-24 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304033725/http://www.spicesmedicinalherbs.com/fungi-vegetables.html |url-status=dead }}</ref> [[File:FruitArrangement.jpg|thumb|ڪجهه اهڙا ميوا، جن کي کاڌي ۾ اڪثر ڀاڄيون سمجهيو ويندو آهي، جن ۾ [[مڪئي]], [[ٽماٽو]] ۽ مختلف [[اسڪواش ميوا]] شامل آهن]] روزمره ٻوليءَ ۾، مٿي ذڪر ڪيل "ڀاڄي" واري تعريف مطابق "ميوا" ۽ "ڀاڄيون" هڪ ٻئي کان الڳ سمجهيا وڃن ٿا. "ميون" کي علم نباتات ۾ درست معنيٰ حاصل آهي: اهو حصو جيڪو بيضه/اووري مان [[گلن وارا ٻوٽا|گلن واري ٻوٽي]] ۾ بڻجي ٿو. هي ڳالهه کاڌي واري معنيٰ کان ڪافي مختلف آهي. جيئن [[آڙو]]، آلوبخارا ۽ نارنگي (ميوو) ٻنهي معنائن ۾ "ميوا" آهن، پر ڪيترين شين کي عام طور "ڀاڄي" چيو ويندو آهي، جهڙوڪ [[واڱڻ]]، شملو مرچ ۽ [[ٽماٽو]]، اهي نباتات مطابق ميوا آهن. ٽماٽو ميوا يا ڀاڄي؟ وارو سوال 1893 ۾ آمريڪا جي سپريم ڪورٽ تائين به پهتو. عدالت نڪس vs ھيڊن, 1893ع (Nix v. Hedden) واري ڪيس ۾ متفقه طور فيصلو ڪيو ته درآمد ٿيل پيداوار تي 1883ع واري ٽيرف تحت ٽيڪس لاءِ ٽماٽو کي "ڀاڄي" طور سڃاتو وڃي؛ جڏهن ته عدالت اهو به مڃيو ته علم نباتات جي لحاظ کان ٽماٽو ميوو آهي.<ref>[http://caselaw.lp.findlaw.com/scripts/getcase.pl?court=US&vol=149&invol=304 ''Nix v. Hedden'', 149 U.S. 304 (1893)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628191931/http://caselaw.lp.findlaw.com/scripts/getcase.pl?court=US&vol=149&invol=304 |date=2011-06-28 }}. Findlaw.com.</ref> ==تاريخ== [[زراعت]] کان اڳ، انسان شڪار-۽-جمع ڪندڙ هئا. اهي کائڻ لائق ميوا، ٻير/نٽس، ڏانڊا، پن، ڪورمز (corm) ۽ ٽيوبر (tubers) گڏ ڪندا هئا ۽ کاڌي لاءِ جانورن جو [[شڪار]] به ڪندا هئا.<ref>{{cite journal |author1=Portera, Claire C. |author2=Marlowe, Frank W. |title=How marginal are forager habitats? |journal= Journal of Archaeological Science |volume=34 |issue=1 |pages=59–68 |date=January 2007|doi=10.1016/j.jas.2006.03.014 |bibcode=2007JArSc..34...59P }}</ref> اڀرندي برساتي جهنگ ۾ ٻيلائي-باغباني کي زراعت جو پهريون مثال سمجهيو وڃي ٿو: ڪارآمد ٻوٽا سڃاتا ويا ۽ انهن کي وڌڻ لاءِ همٿايو ويو، جڏهن ته ناڪارائتا ٻوٽا هٽايا ويا. ان کان پوءِ چونڊ ذريعي ٻوٽن جي نسلي تبديلي شروع ٿي، جهڙوڪ وڏي ميوي ۽ تيز واڌ جهڙيون خوبيون.<ref>{{cite book|title=The forest-garden farms of Kandy, Sri Lanka|author=Douglas John McConnell|year=1992|page=1|publisher=Food & Agriculture Org. |url=https://books.google.com/books?id=G3QPo7lThXsC&pg=PP1|isbn=978-92-5-102898-8}}</ref> جيتوڻيڪ ڪڻڪ ۽ جو جهڙن گاهن جي گهريلو بڻجڻ جا پهريان ثبوت (وچ اوڀر) ۾ مليا آهن، پر ممڪن آهي ته دنيا جي ڪيترن ئي ماڻهن 10,000 ق م کان 7,000 ق م جي عرصي ۾ پوک شروع ڪئي هجي.<ref>{{cite web|url=https://genographic.nationalgeographic.com/development-of-agriculture/ |title=The Development of Agriculture |work=National Geographic |access-date=2015-03-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414142437/https://genographic.nationalgeographic.com/development-of-agriculture/ |archive-date=2016-04-14 }}</ref> گھر-خرچ زراعت اڄ به موجود آهي: آفريڪا، ايشيا، ڏکڻ آمريڪا ۽ ٻين هنڌن تي ڪيترائي ڳوٺاڻا هاري پنهنجي زمين مان ايترو کاڌو پيدا ڪن ٿا جو خاندان گذارو ڪري سگهي؛ ۽ بچيل پيداوار ٻين شين جي بدليءَ لاءِ استعمال ٿئي ٿي.<ref>{{cite book|author=Wharton, Clifton R. |title=Subsistence Agriculture and Economic Development|url=https://books.google.com/books?id=1M-lBNcTfzMC&pg=PA18 |year=1970 |publisher=Transaction Publishers |isbn=978-0-202-36935-8 |page=18}}</ref> لکيل تاريخ دوران، امير طبقو گوشت، ڀاڄيون ۽ ميوا شامل متنوع خوراڪ وٺڻ جي سگهه رکي ٿو؛ جڏهن ته غريبن لاءِ گوشت عيش هوندو هو ۽ سندن خوراڪ گهڻو ڪري هڪ بنيادي اناج (Staple food) تي مشتمل هوندي هئي, جهڙوڪ چانور، رائي، جو، ڪڻڪ، ٻاجھر يا مڪئي. ڀاڄين جو شامل ٿيڻ خوراڪ ۾ ڪجهه رنگا رنگي آڻيندو هو. [[وچ آمريڪا]] ۾ [[ازٽيڪ]] (Aztec) قوم جو بنيادي کاڌو [[مڪئي]] هو، ۽ اهي [[ٽماٽو|ٽماٽا]]، ايواڪاڊو (avocado)، [[رانھان]](bean)، [[مرچ]](Capsicum)، [[ڪدو]]، اسڪواش، مڱڦري ۽ امارانٿ (amaranth جا ٻج پوکيندا هئا ته جيئن پنهنجي ٽورٽيلا (tortilla) ۽ دليي (porridge) کي وڌائين<ref name="Lambert">{{cite web |url=http://www.localhistories.org/food.html |title=A brief history of Food |author=Lambert, Tim |access-date=2015-03-04}}</ref>. [[پيرو]] ۾ انڪا (Inca Empire) سلطنت جا ماڻهو هيٺاهين علائقن ۾ مڪئي ۽ اوچن علائقن ۾ [[پٽاٽو|پٽاٽن]] تي گذارو ڪندا هئا. اهي ڪينوئا (quinoa) جا ٻج به استعمال ڪندا هئا ۽ مرچن، ٽماٽن ۽ ايواڪاڊو سان خوراڪ کي وڌيڪ ڀرپور ڪندا هئا.<ref name="Lambert"></ref> قديم چين ۾ ڏکڻ ۾ چانور ۽ اتر ۾ ڪڻڪ بنيادي فصل هئا؛ ڪڻڪ مان ڊمپلنگ/پڪوڙيون (dumplings), نوڊلز/سيون (noodles) ۽ پين ڪيڪ/پراٺي وارا پڪوڙا (pancake) تيار ٿيندا هئا. گڏ ۾ استعمال ٿيندڙ ڀاڄين ۾ [[ڪچالو]] (yam)، [[سويابين|سويا]]، ڦريون (broad beans)، [[گوگڙو]]، سائو بصر (spring onion) ۽ [[ٿوم]] شامل هئا. قديم مصري خوراڪ جو دارومدار ماني تي هو، جيڪا اڪثر واريءَ جي آميزش سبب ڏندن کي گھسائي ڇڏيندي هئي. گوشت عيش هو پر مڇي وڌيڪ ميسر هئي. گڏ ۾ ڪيتريون ڀاڄيون به هونديون هيون—جهڙوڪ ٽُنْدَيَ ڪَدُو (marrows)، ڦريون (broad beans)، [[دال| داليون]](lentils)، [[بصر]] (onions)، سائو بصر (leeks)، [[ٿوم]] (garlic)، [[موري]] (radishes) ۽ سلاد پتا(lettuces).<ref name="Lambert"></ref> [[قديم يونان]] ۾ ماني بنيادي کاڌو هئي؛ ان سان گڏ ٻڪريءَ جو پنير، [[زيتون]]، [[انجير]]، [[مڇي]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[گوشت]]. پوکيل ڀاڄين ۾ بصر، ٿوم، [[گوبي|گوبيون]]، [[ھنداڻو]] يا ڇانھين ۽ داليون شامل هيون.<ref>{{cite book|author=Apel, Melanie Ann |title=Land and Resources in Ancient Greece|url=https://books.google.com/books?id=He_ecHencAoC&pg=PA10|year=2004 |publisher=Rosen Publishing Group |isbn=978-0-8239-6769-8 |page=10}}</ref> قديم روم ۾ emmer ڪڻڪ يا ڦرين مان ڳاڙهو دليو ٺهندو هو؛ گڏ ۾ سائيون ڀاڄيون هونديون هيون پر گوشت گهٽ. مڇيءَ کي گهڻو پسند نه ڪيو ويندو هو. رومن بصر ، مثر، ڦريون، گوگڙو پوکيندا هئا ۽ [[چقندر]] (Beetroot) جي پاڙ بدران پن کائيندا هئا.<ref>{{cite book|author=Forbes, Robert James |title=Studies in Ancient Technology|url=https://books.google.com/books?id=Y84UAAAAIAAJ&pg=PA99 |year=1965 |publisher=Brill Archive |page=99 }}</ref> ==غذائيت ۽ صحت== [[File:Ipomoea stir fry.jpg|thumb|ڏکڻ اوڀر ايشيائي انداز ۾ مرچ ۽ [[سمبل]] سان stir-fried ''[[Ipomoea aquatica]]'']] [[File:Vegetable Cart in Guntur.jpg|thumb|[[Guntur|گنٽور]]، [[India|ڀارت]] ۾ گهٽي تي وڪرو لاءِ ڀاڄيون (۽ ڪجهه [[fruit|ميوا]])]] ڀاڄيون انساني غذائيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. گهڻيون ڀاڄيون چرٻي ۽ ڪيلورين ۾ گهٽ هونديون آهن، پر مقدار ۾ ڀرپور ۽ پيٽ ڀريندڙ هونديون آهن.<ref>{{Cite web |title=Vegetables |url=https://www.myplate.gov/eat-healthy/vegetables |access-date=2022-04-17 |website=www.myplate.gov |publisher=U.S. Department of Agriculture |archive-date=2022-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417195851/https://www.myplate.gov/eat-healthy/vegetables |url-status=dead }}</ref> اهي غذائي فائبر فراهم ڪن ٿيون ۽ ضروري وٽامنن، معدنيات ۽ trace elements جا اهم وسيلا آهن. خاص طور اهم اينٽي آڪسيڊنٽ وٽامن [[وٽامن اي|اَي]]، سي ۽ [[وٽامن اي|اِي]] آهن. جڏهن خوراڪ ۾ ڀاڄيون شامل ٿين ٿيون ته ڪينسر، فالج، دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين ۽ ٻين دائمي عارضن جي واقعن ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي.<ref name="Kerala">{{cite web |url=http://www.celkau.in/Crops/Vegetables/vegetables.aspx |title=Vegetables |work=Infotech Portal |publisher=Kerala Agricultural University |access-date=2015-03-24}}</ref><ref name="Terry2011">{{cite book|author=Terry, Leon |title=Health-Promoting Properties of Fruits and Vegetables|url=https://books.google.com/books?id=gNEZoC86dMQC |year=2011 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-529-0 |pages=2–4}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Büchner|first1=Frederike L.|last2=Bueno-de-Mesquita|first2=H. Bas|last3=Ros|first3=Martine M.|last4=Overvad|first4=Kim|last5=Dahm|first5=Christina C.|last6=Hansen|first6=Louise|last7=Tjønneland|first7=Anne|last8=Clavel-Chapelon|first8=Françoise|last9=Boutron-Ruault|first9=Marie-Christine|date=2010-09-01|title=Variety in fruit and vegetable consumption and the risk of lung cancer in the European prospective investigation into cancer and nutrition|journal=Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention|volume=19|issue=9|pages=2278–86|doi=10.1158/1055-9965.EPI-10-0489|issn=1538-7755|pmid=20807832|doi-access=free}}</ref> تحقيقن موجب، جيڪي ماڻهو روزانو ميوا ۽ ڀاڄيون ٽي سرونگ کان گهٽ کائين ٿا، انهن جي ڀيٽ ۾ جيڪي پنج کان وڌيڪ سرونگ کائين ٿا، انهن ۾ دل جي رڳن جي بيماري يا فالج ٿيڻ جو خطرو لڳ ڀڳ ويهه سيڪڙو گهٽ هوندو آهي.<ref name="Harvard">{{cite web |url=http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/what-should-you-eat/vegetables-and-fruits/ |title=Vegetables and Fruits |publisher=Harvard School of Public Health |access-date=2015-09-14|date=2012-09-18 }}</ref> ڀاڄين جو غذائي مواد تمام گهڻو مختلف هوندو آهي؛ ڪجهه ۾ پروٽين جا مفيد مقدار هوندا آهن، پر عام طور انهن ۾ چرٻي گهٽ هوندي آهي،<ref name="Li2008">{{cite book|author=Li, Thomas S.C. |title=Vegetables and Fruits: Nutritional and Therapeutic Values |url=https://books.google.com/books?id=n6zNOdkqmMYC|year=2008|publisher=CRC Press |isbn=978-1-4200-6873-3 |pages=1–2}}</ref> ۽ مختلف مقدار ۾ وٽامن جهڙوڪ vitamin A، vitamin K ۽ vitamin B₆؛ provitamins؛ dietary minerals؛ ۽ ڪاربوهائيڊريٽ شامل هوندا آهن. نوجوانيءَ ۾، جڏهن هڏا اڃا وڌي رهيا هوندا آهن، ڪرَڪُڙي ۽ ڏکيا چٻائڻ وارا کاڌا (جهڙوڪ ڪچيون ڀاڄيون) کائڻ جبڙن جي صحيح واڌ لاءِ ضروري سمجهيو ويو آهي؛ جيڪڏهن اهڙا کاڌا نه کائبا ته جبڙا پنهنجي مڪمل ماپ تائين نه وڌندا، جنهن سبب ڏندن لاءِ جاءِ گهٽ پئجي سگهي ٿي ۽ ڏند ٽيڙا يا [معقل جا ڏند ڦاسيل رهڻ جهڙا مسئلا پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=What teeth reveal about the lives of modern humans |url=https://news.osu.edu/what-teeth-reveal-about-the-lives-of-modern-humans/ |access-date=2022-04-16 |website=What teeth reveal about the lives of modern humans |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |last=Boughner |first=Julia |title=Bad molars? The origins of wisdom teeth |url=http://theconversation.com/bad-molars-the-origins-of-wisdom-teeth-104835 |access-date=2022-04-16 |website=The Conversation |date=9 November 2018 |language=en}}</ref> تنهن هوندي به، ڀاڄين ۾ ڪڏهن ڪڏهن زهريلائ مادا ۽ اينٽي نيوٽرينٽس به هوندا آهن، جيڪي غذائن جي جذب ٿيڻ ۾ رڪاوٽ وجهن ٿا. انهن ۾ سولينائن (α-solanine) چيڪونائن (α-chaconine)،<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.foodchem.2005.08.046 |title=Balance between nutrients and anti-nutrients in nine Italian potato cultivars |year=2006 |last1=Finotti |first1=Enrico |last2=Bertone |first2=Aldo |last3=Vivanti |first3=Vittorio |journal=Food Chemistry|volume=99 |issue=4 |page=698}}</ref> اينزايم انھبليٽر (enzyme inhibitor) جهڙوڪ ڪولينيسٽريس (cholinesterase), پروٽيئيز (protease), امائليس (amylase) وغيره جا انھبليٽر، سائيناڊ ۽ سائيناڊ جا اڳ-مادّا (linamarin), آگزيلگ تيزاب (oxalic acid) وغيره شامل آهن.{{citation needed|date=April 2016}} اهي زهر قدرتي دفاعي نظام آهن، جيڪي ٻوٽي تي حملو ڪندڙ ڪيڙا، شڪار ڪندڙ ۽ فنگس کي روڪڻ لاءِ هوندا آهن. ڪجهه بينز ۾ فوٽوھيماگلوٽنن هوندو آهي، ۽ مٺن آلن (cassava) جي پاڙن ۾ سائنوجينيٽڪ گلائڪوسائڊ هوندي آهي—اهو ئي بانس جي ڪونپلن ۾ به ٿي سگهي ٿو. مناسب پچائڻ سان اهي زهر غير اثرائتا ٿي سگهن ٿا. ساوا آلو گلائڪوالڪلائيڊز رکن ٿا ۽ انهن کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite web |url=http://www.cfs.gov.hk/english/programme/programme_rafs/programme_rafs_fc_02_05.html |title=Naturally Occurring Toxins in Vegetables and Fruits |date=2015-02-18 |work=Risk Assessment in Food Safety |publisher=Centre for Food Safety |access-date=2015-03-30}}</ref> ميوا ۽ ڀاڄيون—خاص طور پنن واريون ڀاڄيون—آمريڪا ۾ نارووائرس (norovirus) سبب ٿيندڙ تقريباً اڌ آنڊن-پيٽ جي انفيڪشنن سان ڳنڍيون ويون آهن. اهي شيون اڪثر ڪچيون کائبيون آهن ۽ تياري دوران متاثر فوڊ هينڊلر جي ذريعي آلودگي ٿي سگهي ٿي. ڪچي کائڻ واري خوراڪ کي هٿ ڪرڻ وقت صفائي اهم آهي؛ اهڙن شين کي مناسب نموني صاف، سنڀال ۽ ذخيرو ڪرڻ سان آلودگي گهٽائي سگهجي ٿي.<ref>{{cite journal |author=Centers for Disease Control and Prevention |year=2013 |title=Attribution of Foodborne Illness, 1998–2008 |journal=Estimates of Foodborne Illness in the United States |volume=19 |issue=3 |url=https://www.cdc.gov/foodborneburden/attribution-1998-2008.html }}</ref> ===سفارشون=== [[File:Vegetable consumption per capita, OWID.svg|thumb|upright=1.6|2013 ۾ في فرد ڀاڄين جو استعمال<ref>{{cite web |title=Vegetable consumption per capita |url=https://ourworldindata.org/grapher/vegetable-consumption-per-capita |website=Our World in Data |access-date=5 March 2020}}</ref>]] USDA جي امريڪين لاء غذائي ھدايتن موجب روزانو ميوا ۽ ڀاڄيون پنج کان نَو ويلن تائين کائڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي.<ref>[https://web.archive.org/web/20131207154611/http://www.cnpp.usda.gov/Publications/DietaryGuidelines/2000/2000DGBrochureFabulousFruits.pdf Fabulous fruits... versatile vegetables.] United States Department of Agriculture. Retrieved 2012-03-30.</ref> ڪُل مقدار عمر ۽ جنس مطابق بدلجي سگهي ٿو، ۽ عام طور کائيندڙ معياري حصن ۽ غذائي مواد جي بنياد تي طئي ٿيندو آهي. آلو هن ڳڻپ ۾ شامل ناهن، ڇاڪاڻ⁠ تہ اهي بنيادي طور نشاستي جا فراهم ڪندڙ آهن. گهڻين ڀاڄين ۽ ڀاڄي جي جوس لاءِ هڪ ويلو اڌ ڪپ آهي—ڪچي يا پڪي ٻنهي صورتن ۾. پنن واري ساڳي ڀاڄي لاءِ (جهڙوڪ سلاد پتو ۽ [[پالڪ]]) هڪ ويلي لاء اڪثر هڪ پورو ڪپ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.heart.org/HEARTORG/Caregiver/Replenish/WhatisaServing/What-is-a-Serving_UCM_301838_Article.jsp |title=What is a serving? |date=2014-12-18 |publisher=American Heart Association |access-date=2015-09-26}}</ref> مختلف قسمن جون شيون چونڊڻ گهرجن، ڇو ته ڪو به هڪڙو ميوا يا ڀاڄي صحت لاءِ گهربل سڀ غذائي جزا نٿو ڏئي.<ref name="Harvard"></ref> بين الاقوامي غذائي رهنمائي به USDA جهڙي آهي. [[جاپان]] مثال طور روزانو ڀاڄيون پنج کان ڇهه ويلائ کائڻ جي صلاح ڏئي ٿو.<ref>[https://web.archive.org/web/20111005161248/http://www.the-food-guide-pyramid.com/japanese-diet.html The Japanese Diet]. the-food-guide-pyramid.com</ref> فرانسيسي سفارشون به ملندڙ جلندڙ آهن ۽ روزانو پنج ويلا هدف رکن ٿيون.<ref>[https://web.archive.org/web/20111005161248/http://www.the-food-guide-pyramid.com/frenchdiet.html The French Dietary Guide]. the-food-guide-pyramid.com</ref> ڀارت ۾ بالغن لاءِ روزانو {{convert|275|g}} ڀاڄيون کائڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي.<ref name="Kerala"></ref> ==پيداوار== ===پوکي=== {{further|Kitchen garden|Vegetable farming}} [[File:AUSAID SOUTH AFRICA (10672860713).jpg|thumb|right|[[South Africa|ڏکڻ آفريڪا]] ۾ ڀاڄيون پوکڻ]] [[File:Povrce_iz_vrta.jpeg|thumb|right|[[ڪروئيشيا]] ۾ باغ مان تازيون ڀاڄيون]] ڀاڄيون قديم ترين زماني کان انساني خوراڪ جو حصو رهيون آهن. ڪجهه بنيادي خوراڪ آهن، پر گهڻيون معاون خوراڪ آهن—جيڪي کاڌن ۾ پنهنجي مخصوص ذائقي سان تنوع پيدا ڪن ٿيون ۽ ساڳئي وقت صحت لاءِ گهربل غذائيت وڌائين ٿيون. ڪجهه ڀاڄيون باراني/هميشه رهندڙ هونديون آهن، پر گهڻيون سالياني ۽ ٻه سالياني هونديون آهن، ۽ عام طور ٻج پوکڻ يا ٻوٽو لڳائڻ کان هڪ سال اندر لڻي وينديون آهن. پوک لاءِ جيڪو به نظام هجي، پوک جو ڍانچو گهڻو ڪري ساڳيو هوندو آهي: مٽيءَ کي ڀِڃي نرم ڪرڻ، گاهه-گندي هٽائڻ يا دفن ڪرڻ، ۽ نامياتي ڀاڻ يا ڪيميائي ڀاڻ شامل ڪرڻ؛ ٻج پوکڻ يا ننڍا ٻوٽا لڳائڻ؛ فصل جي واڌ دوران جڙي ٻوٽين سان مقابلي کي گهٽائڻ، نقصان ڏيندڙن تي ڪنٽرول ۽ مناسب پاڻي مهيا ڪرڻ؛ فصل پچڻ تي لڻڻ؛ پوءِ چونڊ/درجابندي، ذخيرو ۽ مارڪيٽنگ يا سڌو استعمال.<ref name="RHS">{{cite book |title=The Royal Horticultural Society Encyclopedia of Gardening |url=https://archive.org/details/encyclopediaofga0000chri_g1q2 |editor-last1=Brickell |editor-first1=Christopher |year=1992 |publisher=Dorling Kindersley |isbn=978-0-86318-979-1 |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofga0000chri_g1q2/page/303 303]–08}}</ref> مختلف مٽيءَ جا قسم مختلف فصلن لاءِ مناسب هوندا آهن، پر عام طور معتدل موسمن ۾ وارياسي مٽي جلدي سڪي ٿي پر بهار ۾ جلدي گرم به ٿيندي آهي، تنهن ڪري ابتدائي فصلن لاءِ سٺي آهي؛ جڏهن ته ڳري چڪني مٽي نمي بهتر رکي ٿي ۽ دير سان موسم واري فصلن لاءِ مناسب آهي. پوک جو موسم فليس، ڪلوش (Cloche)، پلاسٽڪ ملچ (mulch)، [پولي ٽنل]] (polytunnel) ۽ [[گرين هائوس]] جي استعمال سان وڌائي سگهجي ٿو.<ref name="RHS"></ref> گرم علائقن ۾ ڀاڄين جي پيداوار موسم، خاص طور برسات جي نموني، سبب محدود ٿي سگهي ٿي؛ جڏهن ته معتدل علائقن ۾ اها گرمي پد ۽ ڏينهن جي ڊيگهه سبب محدود ٿئي ٿي.<ref name="Field">{{cite book|author1=Field, Harry|author2=Solie, John|title=Introduction to Agricultural Engineering Technology: A Problem Solving Approach |url=https://books.google.com/books?id=WWWc8VmdqDAC |year=2007 |publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-0-387-36915-0}}</ref> [[File:John Deere tractor between cabbage rows.jpg|thumb|right|آمريڪا جي ڪولوراڊو ۾ گوبي جي قطارن ۾ جڙي ٻوٽيون هٽائڻ]] گهر جي سطح تي، ڪوڏر، ڪهاڙي/ڏال، ۽ هَـو (hoe) پسنديده اوزار آهن؛ جڏهن ته تجارتي فارمن تي مختلف مشيني سامان موجود آهي. ٽريڪٽرن کان علاوه، [[هر]]، هئرو (اوزار)(Harrow)، ڊرل، ٽرانسپلانٽر، ڪلٽيويٽر، [[آبپاشي]] جو سامان ۽ هاروسيٽر شامل آهن. نيون ٽيڪنيڪون به پوک جي طريقن کي بدلائي رهيون آهن، ڪمپيوٽر مانيٽرنگ سسٽم، جي پي ايس لوڪيٽرز، ۽ ڊرائيور بغير خودهلندڙ پروگرام (self-steer) اقتصادي فائدا ڏين ٿا.<ref name="Field"></ref> ===لابارو=== [[File:Harvesting - geograph.org.uk - 290336.jpg|thumb|left|برطانيا ۾ چقندر جو لابارو]] جڏهن ڀاڄي لڻي ويندي آهي ته اها پنهنجي پاڻي ۽ غذائيت جي سرچشمي کان ڪٽي ويندي آهي. پوءِ به اها ظاھر ڪندي رهي ٿي ۽ نمي وڃائيندي رهي ٿي—هي عمل خاص طور سائي پنن واري فصل ۾ مُرجائڻ جي صورت ۾ چٽي طرح نظر اچي ٿو. پاڙن واري ڀاڄين کي پوري پڪ تي لڻڻ سندن ذخيرو-زندگي بهتر ڪري ٿو؛ پر انهن کي زمين ۾ ئي ڇڏڻ ۽ ڊگهي عرصي ۾ آهستي آهستي لڻڻ به ممڪن آهي. لڻائي جو عمل فصل کي نقصان ۽ چٿر (bruising) کان بچائڻ لاءِ ترتيب ڏيڻ گهرجي. پياز ۽ لسڻ کي ميدان ۾ ڪجهه ڏينهن سڪائي سگهجي ٿو، ۽ آلو جهڙن پاڙن وارن فصلن کي ٿوري "پڪجڻ جي مدي" مان فائدو ٿئي ٿو—گرم، نمي واري ماحول ۾، جتي زخم ڀرجن ٿا ۽ ڇل ٿلهي ٿي سخت ٿيندي آهي. مارڪيٽ يا ذخيرو کان اڳ درجابندي ضروري آهي ته جيئن خراب شيون الڳ ڪجن ۽ پيداوار کي معيار، ماپ، پڪ، ۽ رنگ مطابق چونڊيو وڃي.<ref name="Dixie">{{cite web |url=http://www.fao.org/docrep/008/a0185e/a0185e0a.htm |title=8. Post-harvest handling: Storage |author=Dixie, Grahame |year=2005 |work=Horticultural Marketing |publisher=FAO |access-date=2015-03-21}}</ref> ===ذخيرو=== سڀني ڀاڄين لاءِ لڻائي کان پوءِ صحيح سنڀال فائديمند آهي. لڻائي کان پوءِ ذخيرو واري دور ۾ ڀاڄين ۽ ٻين جلدي خراب ٿيندڙ خوراڪن جو وڏو حصو ضايع ٿي وڃي ٿو. ترقي پذير ملڪن ۾، جتي مناسب ٿڌي ذخيرو سهولتون موجود نه آهن، اهي نقصان 30 کان 50 سيڪڙو تائين ٿي سگهن ٿا. ضايع ٿيڻ جا مکيه سبب نمي سبب خراب ٿيڻ، ڦڦوند، خرد حيات، ۽ جانورن/ڪيڙن جي تباهي آهن.<ref name="PrakashGarg">{{cite book|author1=Garg & Prakash|author2=Garg, H.P. |title=Solar Energy: Fundamentals and Applications |url=https://books.google.com/books?id=-v_LfcIdJxIC&pg=PA191 |year=2000 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-463631-2 |page=191}}</ref> [[File:Gerooide aardappels.JPG|thumb|نيڌرلئنڊز ۾ آلن جو عارضي ذخيرو]] ذخيرو مختصر مدي لاءِ به ٿي سگهي ٿو ۽ ڊگهي مدي لاءِ به. گهڻيون ڀاڄيون جلدي خراب ٿيندڙ آهن، ۽ ڪجهه ڏينهن لاءِ مختصر ذخيرو مارڪيٽنگ ۾ لچڪ پيدا ڪري ٿو. ذخيرو دوران پنن واريون ڀاڄيون گهم وڃائين ٿيون ۽ انهن ۾ وٽامن سي تيزيءَ سان گهٽجي ٿو. ڪجهه شيون، جهڙوڪ آلو ۽ بصر، بهتر ذخيري واري خاصيت رکن ٿيون ۽ بعد ۾ وڌيڪ قيمت وقت وڪرو ڪري سگهجن ٿيون؛ مارڪيٽنگ جو موسم وڌائڻ سان ڪُل وڪرو مقدار وڌي سگهي ٿو. جيڪڏهن ٿڌي ذخيرو موجود نه هجي ته گهڻن فصلن لاءِ ترجيح اها آهي ته اعليٰ معيار جي پيداوار ذخيرو ڪئي وڃي، نمي جو تناسب وڌ ۾ وڌ رکيو وڃي، ۽ پيداوار کي ڇانوَ ۾ رکيو وڃي.<ref name="Dixie"></ref> لڻائي کان پوءِ ذخيرو کي بهتر بنائڻ ۽ رکڻ جو مدو وڌائڻ لاءِ ڪارائتي ڪولڊ چين جو استعمال اهم سمجھيو ويو آهي.<ref name="pxk">Kohli, Pawanexh (2008) "Why Cold Chain for Vegetables" in [http://crosstree.info/Documents/Care%20of%20F%20n%20V.pdf ''Fruits and Vegetables Post-Harvest Care: The Basics''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201103014943/http://www.crosstree.info/Documents/Care |date=2020-11-03 }} {{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.crosstree.info/Documents/Care |access-date=2026-02-11 |archive-date=2020-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103014943/http://www.crosstree.info/Documents/Care |url-status=dead}}. Crosstree Techno-visors</ref> ٿڌو ذخيرو خاص طور cauliflowers، eggplants، lettuces، radishes، spinach، potatoes ۽ tomatoes لاءِ ڪارائتو آهي؛ مناسب گرمي پد پيداوار جي قسم موجب بدلجي ٿو. ڪجهه اهڙيون به ٽيڪنالاجيون آهن جيڪي بجلي کانسواءِ گرمي پد ڪنٽرول ڪن ٿيون، جهڙوڪ evaporative cooling.<ref name="Sinha"></ref> ڪنٽرول ٿيل فضا ۾، جتي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ گهڻو يا آڪسيجن گهڻو هجي ميوا ۽ ڀاڄيون ذخيرو ڪرڻ سان خرد حيات جي واڌ روڪي سگهجي ٿي ۽ ذخيرو-زندگي وڌي سگهي ٿي.<ref name="Thompson">{{cite book|author= Thompson, A. Keith|title=Controlled Atmosphere Storage of Fruits and Vegetables |url=https://books.google.com/books?id=9DUh8FcKQtsC&pg=PA18|year=2010 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-647-1 |page=18}}</ref> ڀاڄين ۽ ٻين زرعي پيداوار کي آئيونائزنگ ريڊيئيشن ذريعي روشني ڪرڻ سان انهن کي خرد حياتي انفيڪشن ۽ ڪيڙن جي نقصان کان بچائي سگهجي ٿو، ۽ جسماني خرابيءَ کان به محفوظ ڪري سگهجي ٿو. اهڙي طريقي سان کاڌي جا بنيادي خاصا نمايان طور تبديل نه ٿيندا ۽ ذخيرو-زندگي وڌي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.iaea.org/sites/default/files/publications/magazines/bulletin/bull18-0/18005480406su.pdf |title=Use of nuclear energy to preserve man's food |author=de Zeeuw, Dick |publisher=International Atomic Energy Agency |access-date=2015-03-22}}</ref> ===محفوظ ڪرڻ=== ڀاڄين کي محفوظ ڪرڻ جو مقصد انهن جي دستيابي کي استعمال يا مارڪيٽنگ لاءِ وڌائڻ آهي. مقصد اهو آهي ته خوراڪ کي ذائقي ۽ غذائيت جي بهترين حالت تي لڻي، ۽ انهن خوبين کي ڊگهي عرصي تائين برقرار رکجي. لڻائي کان پوءِ ڀاڄين جي خراب ٿيڻ جا مکيه سبب قدرتي [[اينزائم]] جا عمل ۽ خرد حيات سبب خراب ٿيڻ آهن.<ref name="MAFF">{{cite book |title=Home preservation of Fruit and Vegetables |year=1968 |publisher=Ministry of Agriculture, Fisheries and Food |pages=1–6 }}</ref> ڪيننگ ۽ فريزنگ سڀ کان عام طريقا آهن؛ ۽ انهن طريقي سان محفوظ ڪيل ڀاڄيون غذائي لحاظ کان گهڻو ڪري تازي پيداوار جهڙيون ئي هونديون آهن، خاص طور [[وٽامن اي]]، [[معدنيات]] ۽ [[غذائي فائبر]] جي لحاظ کان.<ref>{{cite journal |author1=Rickman, Joy C. |author2=Bruhn, Christine M. |author3=Barrett, Diane M. |year=2007 |title=Nutritional comparison of fresh, frozen, and canned fruits and vegetables II. Vitamin A and carotenoids, vitamin E, minerals and fiber |journal=Journal of the Science of Food and Agriculture |volume=87 |issue=7 |pages=1185–96 |doi=10.1002/jsfa.2824 |bibcode=2007JSFA...87.1185R }}</ref> [[File:Bean field Seabrook Farm1a33785v.jpg|thumb|بينز جو کيت ۽ ڪيننگ ڪارخانو، نيو جرسي، آمريڪا]] ڪيننگ هڪ عمل آهي جنهن ۾ ڀاڄين جا اينزائمز غير اثرائتا ڪيا ويندا آهن ۽ موجود خرد حيات (جراثيمن) کي گرميءَ سان ماريو ويندو آهي. سيل ٿيل ڪين هوا کي اندر اچڻ کان روڪي ٿو، جنهن سان بعد ۾ خرابي گھٽ ٿئي ٿي. ضروري حد تائين گهٽ گرمي ۽ گهٽ ۾ گهٽ پروسيسنگ وقت رکيو ويندو آهي ته جيئن پيداوار جي ميڪانيڪي ٽٽڻ کان بچي ۽ ذائقو ممڪن حد تائين برقرار رهي. پوءِ ڪين کي عام گرمي پد تي ڊگهي عرصي تائين رکڻ ممڪن ٿئي ٿو.<ref name="MAFF"></ref> فريزنگ ذريعي ڀاڄيون {{convert|-10|°C}} کان هيٺ رکڻ سان مختصر عرصي لاءِ خراب ٿيڻ روڪي سگهجي ٿو، جڏهن ته ڊگهي مدي لاءِ {{convert|-18|°C}} جي ضرورت هوندي آهي. اهڙن گرمي پدن تي اينزائيمي عمل مڪمل بند نه ٿيندو، صرف گهٽجي ويندو؛ ۽ فريز ڪرڻ کان اڳ مناسب ماپ ۾ تيار ڪيل ڀاڄين کي بلانچ ڪرڻ سان off-flavors گهٽ ٿين ٿا. اهڙن گرمي پدن تي سڀ خرد حيات ختم نه ٿيندا، تنهن ڪري پگھرڻ کان پوءِ ڀاڄيون جلد استعمال ڪرڻ گهرجن؛ نه ته موجود خرد حيات ٻيهر وڌي سگهن ٿا.<ref>{{cite book|author1=Hui, Y.H. |author2=Ghazala, Sue|author3=Graham, Dee M. |author4=Murrell, K.D. |author5= Nip, Wai-Kit |title=Handbook of Vegetable Preservation and Processing|url=https://books.google.com/books?id=dVpQVJ46C5gC&pg=PA288 |year=2003 |publisher=CRC Press|isbn=978-0-203-91291-1|pages=286–90}}</ref> [[File:Sun-dried tomatoes (4694706270).jpg|thumb|left|يونان ۾ ٽماٽن کي سج ۾ سڪائڻ]] روايتي طور سج ۾ سڪائڻ ڪجهه پيداوار (جهڙوڪ ٽماٽا، مشروم ۽ بينز) لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي؛ پيداوار کي ريڪن تي وڇايو ويندو آهي ۽ وقفي وقفي سان اُلٽو ڪيو ويندو آهي. هن طريقي ۾ ڪيترائي نقصان آهن، سڪائڻ جي رفتار تي ڪنٽرول نه هجڻ، سست سڪائڻ سبب خراب ٿيڻ، مٽي سان آلودگي، مينهن سبب ڀِڄڻ، ۽ ڪوئن، پکين ۽ ڪيڙن جو حملو. انهن مسئلن کي [[شمسي توانائي]] واري ڊرائير سان گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="PrakashGarg"></ref> سڪي ويل پيداوار کي ذخيرو دوران ٻيهر نمي جذب ڪرڻ کان بچائڻ ضروري آهي.<ref name="MAFF"></ref> گهڻي مقدار ۾ [[کنڊ]] ۽ [[لوڻ]] خوراڪ کي محفوظ ڪري سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ⁠تہ اهي خرد حيات جي واڌ روڪين ٿا. سائي مٽرن کي لوڻ سان تهه در تهه رکڻ سان محفوظ ڪري سگهجي ٿو، پر هي طريقو گهڻين ڀاڄين لاءِ مناسب ناھن. لوڪي ، گجر ، چقندر ۽ ڪجهه ٻين ڀاڄين کي کنڊ سان اُبالِي جام جهڙو بڻائي سگهجي ٿو.<ref name="MAFF"></ref> سرڪو خوراڪ محفوظ ڪرڻ ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي؛ ايسيٽڪ ايسڊ جي مناسب مقدار تباهه ڪندڙ خرد حيات جي واڌ روڪي ٿي، جنهن کي [[اچار]]، [[چٽڻي]] وغيره تيار ڪرڻ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="MAFF"></ref> فرمينٽيشن به ڀاڄيون بعد ۾ استعمال ڪرڻ لاءِ محفوظ ڪرڻ جو طريقو آهي. ساور ڪرائوٽ ڪٽيل گوبي مان ٺهندو آهي ۽ ليڪٽڪ تيزاب بيڪٽيريا تي ڀاڙيندو آهي، جيڪي اهڙا مرڪب پيدا ڪن ٿا جيڪي ٻين خرد حيات جي واڌ کي روڪين ٿا.<ref name="Sinha"></ref> ===مکيه پيدا ڪندڙ=== [[File:Vegetable Shop in Meppadi.jpg|thumb|ڀارت ۾ ڀاڄين جي دڪان]] [[File:Veggies.jpg|thumb|آمريڪا ۾ [[supermarket|سپرمارڪيٽ]] اندر ڀاڄيون]] 2010 ۾ چين ڀاڄين جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ هو، دنيا جي ڪُل پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ. ڀارت، آمريڪا، ترڪي، ايران ۽ مصر ايندڙ وڏا پيدا ڪندڙ هئا. چين ۾ ڀاڄين جي پوک لاءِ زمين جو ايرادو سڀ کان وڌيڪ هو، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ سراسري پيداوار (yield) اسپين ۽ جمهوريه ڪوريا ۾ حاصل ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/docrep/018/i3107e/i3107e.PDF |title=Table 27 Top vegetable producers and their productivity |work=FAO Statistical Yearbook 2013 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |page=165 |access-date=2015-09-14}}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:right" |- ! ملڪ !! آبادي ھيٺ ايراضي<br> ھزار ھيڪٽر<br>(2,500 ايڪڙ)!! پيداوار <br>ھزار في kg/ha <br>(890 lb/acre) !! پيداوار <br> ھزار ٽن<br>(1,100 [[short ton]]s) |- | style="text-align:left"|چين || 23,458 || 230 || 539,993 |- | style="text-align:left"|انڊيا || 7,256 || 138 || 100,045 |- | style="text-align:left"| يونائيٽيڊ اسٽيٽس|| 1,120 || 318 || 35,609 |- | style="text-align:left"|ترڪي || 1,090 || 238 || 25,901 |- | style="text-align:left"|ايران || 767 || 261 || 19,995 |- | style="text-align:left"|مصر || 755 || 251 || 19,487 |- | style="text-align:left"|اٽلي || 537 || 265 || 14,201 |- | style="text-align:left"|روس || 759 || 175 || 13,283 |- | style="text-align:left"|اسپين || 348 || 364 || 12,679 |- | style="text-align:left"|ميڪسيڪو || 681 || 184 || 12,515 |- | style="text-align:left"|نائجيريا || 1844 || 64 || 11,830 |- | style="text-align:left"|برازيل || 500 || 225 || 11,233 |- | style="text-align:left"|جاپان || 407 || 264 || 10,746 |- | style="text-align:left"|انڊونيشيا || 1082 || 90 || 9,780 |- | style="text-align:left"| سائوٿ ڪوريا|| 268 || 364 || 9,757 |- | style="text-align:left"|ويٽنام || 818 || 110 || 8,976 |- | style="text-align:left"|يوڪرين || 551 || 162 || 8,911 |- | style="text-align:left"|ازبڪستان || 220 || 342 || 7,529 |- | style="text-align:left"|فلپائين || 718 || 88 || 6,299 |- | style="text-align:left"|فرانس || 245 || 227 || 5,572 |-class="sortbottom" | style="text-align:left"|'''ڪل world''' || '''55,598''' || '''188''' || '''1,044,380''' |} ==ڪجھ عام ڀاڄيون== {| class="wikitable sortable" ! style="text-align:center; " colspan="6"|ڪجهه عام ڀاڄيون |- ! style="width:125px;" class=unsortable|تصوير ! style="" class=unsortable|جنس/نسل (مصالحا) ! style="" class=unsortable|استعمال ٿيندڙ حصا ! style="" class=unsortable|اصل ! style="" class=unsortable|قسم (پوکيون) ! style="" |عالمي پيداوار<br>(×10⁶&nbsp;ٽن، 2018)<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC |title=FAOSTAT |access-date=2020-08-24}} Aggregate data: may include official, semi-official or estimated data</ref> |- | [[File:Filoma-Kohl vor der Ernte.jpg|125px]] || ''[[براسيڪا اوليريسيا|براسِيڪا اوليريسيا ]]'' || پن، [[بغلِي ڪونپل| بَغْلِي ڪُونْپَلْ]]، ڏانڊا، گلن جا ڳچا || يورپ || [[گوبي]]، [[برسلز واري ٻوٽيون]]، [[گل گوبي]]، [[بروڪلي]]، [[ھندڻي گوبي|هُندَڻِيَ گوبْيْ]]، [[ڳانٺ گوبي|ڳانٺُ گُوبْيْ]]،<br />[[ڳاڙھي گوبي]]، [[ساويي گوبي|ساويَيْ گُوبْيْ ]]، [[چيني بروڪلي]]، [[ڪرم ڪله|ڪَرَمْ ڪُلَهْ ]] |style="text-align:right" rowspan="2"| 69.4 |- | [[File:Turnip 2622027.jpg|125px]] || ''[[براسيڪا راپه| براسِيڪا راپَه ]]'' || پاڙ، پن || ايشيا ||[[گوگڙو]]، [[چيني گوبي]]، [[napa cabbage]]، [[bok choy]] |- | [[File:Raphanus sativus.jpg|125px]] || ''[[رافانس ساتيفس|رافانَس سَاتِيفَسْ]]'' || پاڙ، پن، ٻجن جا ٿڃا/پوڊ، ٻج جو تيل، سلا || ڏکڻ اوڀر ايشيا || [[موري]]، [[daikon]]، seedpod varieties |style="text-align:right"| |- | [[File:7carrots.jpg|125px]] || ''[[ڊاڪس ڪيروٽا]]'' || پاڙ، پن، ڏانڊا || فارس || [[گجر]] |style="text-align:right"|40.0<ref group=n name=carrot>Includes both carrots and turnips.</ref> |- | [[File:CDC parsnip.jpg|125px]] || ''(Pastinaca sativa) [[پسْٽِينڪ ساتِيف|پَسْٽِينَڪَ سَاتِيفَ]]'' || پاڙ || يوريشيا || [[parsnip]] |style="text-align:right"| |- | [[File:Uncommon beetroot colours.jpg|125px]] ||''[[بيٽا ولگيرس]]''(Beta vulgaris) || پاڙ، پن || يورپ ۽ ويجهو اوڀر || [[چقندر]]، [[سامونڊي چقندر]]، [[Swiss chard]]، [[ کنڊ وارو چقندر]] |style="text-align:right"| |- | [[File:Kropsla herfst.jpg|125px]] || ''(Lactuca sativa)[[ليڪٽوڪ ساتيف]]'' || پن، ڏانڊا، ٻج جو تيل || مصر || [[سلاد پتا]]، [[سلاد جو ساق]] |style="text-align:right"|27.2 |- | [[File:Bohne z01.JPG|125px]] || ''[[فيزيولس ولگيرس]]''<br>''[[فيزيولس ڪوڪسينيس]]''<br>''[[فيزيولس ليڪٽوڪ]]'' || پوڊ، ٻج || مرڪزي ۽ ڏکڻ آمريڪا || [[سايون ڦريون]])(green beans)، [[فرينچ ڦريون]]، (runner bean )[[سرخ ڦريون]]، [[ھيريڪاٽ ڦريون]] ، [[ ليمائي رانھان]] |style="text-align:right"|55.1<ref group=n name=dry>Sum of production of dry and green vegetables.</ref> |- | [[File:Tuinboon zaden in peul.jpg|125px]] || ''[[وشيئا فابا]]'' || پوڊ، ٻج || ميڊيٽرينين ۽ وچ اوڀر ||[[ڦريون]] |style="text-align:right"|4.9 |- | [[File:NCI peas in pod.jpg|125px]] || ''[[پائزم سيٽائوم]] '' || پوڊ، ٻج، سلا || ميڊيٽرينين ۽ مشرقِ وسطى || [[ مٽر]]، [[snap pea]]، [[snow pea]]، [[split pea]] |style="text-align:right"|34.7<ref group=n name=dry></ref> |- | [[File:Various types of potatoes for sale.jpg|125px]] || ''[[سولانيم ٽيوربوسم]] '' || ٽيوبر (tubers) || ڏکڻ آمريڪا || [[پٽاٽو]] |style="text-align:right"|368.1 |- | [[File:Aubergine.jpg|125px]] || ''[[سولانيم ميلونجينہ]]'' || ميوا || ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا || [[واڱڻ]] |style="text-align:right"|54.0 |- | [[File:Tomato je.jpg|125px]] || ''[[سولانيم لائڪوپرسيڪم]]'' || ميوا || ڏکڻ آمريڪا || [[ٽماٽو]]، ڏسو [[ٽماٽن جي پوکين جي فھرس]] |style="text-align:right"|182.2 |- | [[File:Ogórki...jpg|125px]] || ''[[ڪيوڪمس ساتيوس]]'' || ميوا || ڏکڻ ايشيا || [[کيرو]]، ڏسو [[کيرن جي قسمن جي فھرست]] |style="text-align:right"|75.2 |- | [[File:Pumpkins Hancock Shaker village 2418.jpg|125px]] || ''[[ڪيوڪربٽا ايس پي.]]'' || ميوا، گل || ميسو آمريڪا || [[ڪدو]]، [[اسڪواش (ٻوٽو)]]، [[Cucurbita|ميرو]]، [[پيٺو]] (توري)، [[لوڪي]] |style="text-align:right"|27.6 |- | [[File:Onions.jpg|125px]] || ''اليم سيپ '' || گڏي/بلب، پن || ايشيا || [[بصر]]، [[سائو بصر]]، [[scallion]]، [[shallot]]، ڏسو [[بصرن جي پوکين جي فھرست]] |style="text-align:right"|102.2<ref group=n name=dry></ref> |- | [[File:Garlic.jpg|125px]] || ''[[اليم ساتيوم]]'' || گڏي/بلب || ايشيا || [[ٿوم]] |style="text-align:right"|28.5 |- | [[File:Leek.jpg|125px]]|| ''[[اليم امپلوپراسم]]''|| پنن جا غلاف (leaf sheaths) سيٿ|| يورپ ۽ وچ اوڀر|| [[ساوا بصر]]، [[ھاٿي ٿوم]] |style="text-align:right"|2.2 |- | [[File:Red capsicum and cross section.jpg|125px]] || ''[[ڪپسڪم انوم]]'' || ميوا || اتر ۽ ڏکڻ آمريڪا || [[مرچ]]، [[شملو مرچ]]، مٺا مرچ |style="text-align:right"|40.9<ref group=n name=dry></ref> |- | [[File:Espinac 5nov.JPG|125px]]|| ''[[اسپناضيا اوليريسيا]]''|| پن|| مرڪزي ۽ ڏکڻ اولهه ايشيا|| [[پالڪ]] |style="text-align:right"|26.3 |- | [[File:Dioscorea polystachya (batatas).jpg|125px]] || ''[[ڊائوسڪوريا ايس پي.]]'' || ٽيوبر || اڀرندي آفريڪا || [[ڪچالو]] |style="text-align:right"|72.6 |- | [[File:Ipomoea batatas 006.JPG|125px]] || ''[[آئپوميا بٽاٽاس]]'' || ٽيوبر، پن، ڪونپلون || مرڪزي ۽ ڏکڻ آمريڪا || [[مٺا پٽاٽا]]، ڏسو [[لاھوري گجرئ]] |style="text-align:right"|91.9 |- | [[File:Manihot esculenta dsc07325.jpg|125px]]|| ''[[مينھولٽ ايسڪولينٽا]]''|| ٽيوبر || ڏکڻ آمريڪا || [[مٺو آلو]] |style="text-align:right"|277.8 |} {{reflist|group=n}} ==معيار== [[International Organization for Standardization|انٽرنيشنل آرگنائيزيشن فار اسٽينڊرڊائيزيشن]] (ISO) بين الاقوامي معيار مقرر ڪري ٿي ته جيئن شيون ۽ خدمتون محفوظ، قابل اعتماد ۽ سٺي معيار جون هجن. ميون ۽ ڀاڄين بابت ڪيترائي ISO معيار موجود آهن.<ref name="fvdp">{{cite web |title=ISO - 67.080 - Fruits. Vegetables |url=https://www.iso.org/ics/67.080/x/ |website=www.iso.org |publisher=[[International Organization for Standardization]] |access-date=12 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230924184352/https://www.iso.org/ics/67.080/x/ |archive-date=24 September 2023 |url-status=live}}</ref> ISO 1991-1:1982 ۾ ڀاڄين طور استعمال ٿيندڙ ٻوٽن جي 61 جنسن جا ٻوٽاياتي نالا، ۽ انهن جا عام نالا انگريزي، فرينچ ۽ روسي ۾ ڏنل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.iso.org/iso/home/store/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=6728 |title=ISO 1991-1:1982: Vegetables – Nomenclature |publisher=International Organization for Standardization |access-date=2015-03-20}}</ref> ISO 67.080.20 ڀاڄين ۽ انهن مان ٺهندڙ شين جي ذخيرو ۽ آمدرفت کي ڍڪيندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.iso.org/iso/home/store/catalogue_ics/catalogue_ics_browse.htm?ICS1=67&ICS2=080&ICS3=20& |title=67.080.20: Vegetables and derived products |publisher=International Organization for Standardization |access-date=2015-03-20}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڀاڄيون]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:زراعت]] [[زمرو:کاڌي جا ٻوٽا]] [[زمرو:زراعت سان لاڳاپيل فهرستون]] tvippibw99vkm6j8iroka3blc0wcep6 0 11242 417281 302504 2026-10-05T13:55:46Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 417281 wikitext text/x-wiki [[عڪس:Nectarine_Fruit_Development.jpg|thumb|356x356px|<div style="text-align: center;">هڪ گل جو ميوي ٿيڻ جي تصويري تشريح</div>]] ميوي جو [[اصطلاح]] انهن نباتاتي شين جي لاء استعمال ڪيو ويندو آهي جيڪو غذائي ضرورتون پوريون ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي۔ نباتيات جيڪا ٻوٽن جي تحقيق جو سائنسي علم آهي، ان جي تعريف موجب ميوو گلن وارن وڻن جي گلن جي بالغ شڪل آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميوا]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:نباتاتيات]] 3iylo55we67kwiqfzia6b87fuvdzct6 14 13916 417280 404649 2026-10-05T13:55:02Z Memon2025 21315 /* */ 417280 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نباتيات]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:خوراڪ ۽ مشروب]] atmes0w89d8cafboolcmahktw6xlbxs 0 18610 417341 335136 2026-10-05T19:19:15Z Intisar Ali 8681 417341 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڏهين صديءَ جو عرب سياح، جاگرافيدان ۽ نقشا ٺاهيندڙ}} {{Infobox scholar | name = ابن حوقل | native_name = أبو القاسم محمد بن علي بن حوقل النصيبي | native_name_lang = ar | birth_date = نامعلوم | birth_place = [[نصيبين]]، [[الجزيره (صوبو)|الجزيره]]، [[عباسي خلافت]] | death_date = 368هه/978ع کان پوءِ | death_place = | era = [[اسلامي سونهري دور]] | school_tradition = بلخي جاگرافيائي مڪتب | main_interests = [[جاگرافي]]، [[نقشا سازي]]، سفر، اقتصادي جاگرافي | major_works = ''[[صورة الأرض]]'' | influences = [[ابو زيد البلخي]]، [[اصطخري]] }} [[File:Ibn Howqal World map.jpg|thumb|ساڄو|ابن حوقل سان منسوب ڏهين صدي عيسويءَ جو دنيا جو نقشو، ''صورة الأرض'' جي هڪ نقل مان.]] '''ابن حوقل''': ...Ibn e Houkal''' (عربي: '''أبو القاسم محمد بن علي بن حوقل النصيبي''') چوٿين صدي هجري/ڏهين صدي عيسويءَ جو عرب مسلمان [[سياح]]، [[جاگرافيدان]]، ليکڪ ۽ نقشا ٺاهيندڙ هو. سندس نسبت ''النصيبي'' مان معلوم ٿئي ٿو تہ سندس اصل واسطو [[نصيبين]] سان هو، جيڪو اترين [[ميسوپوٽيميا]] ۾ واقع هو. سندس ڄمڻ ۽ وفات جون صحيح تاريخون معلوم ناهن؛ سندس پنهنجي ڪتاب مان معلوم ٿيندڙ تاريخي اشارن موجب هو 320هه/932ع کان اڳ ڄائو هو ۽ گهٽ ۾ گهٽ 368هه/978ع کان پوءِ تائين سندس علمي سرگرميءَ جا نشان ملن ٿا.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Khalidov |first=Anas B. |title=Ebn Ḥawqal, Abu'l-Qāsem Moḥammad |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=27–28 |year=1997 |url=https://iranicaonline.org/articles/ebn-hawqal |access-date=6 October 2026}}</ref><ref name="TDV">{{cite encyclopedia |last=Şeşen |first=Ramazan |title=İbn Havkal |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |volume=20 |pages=34–35 |year=1999 |publisher=Türkiye Diyanet Vakfı |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ibn-havkal |access-date=6 October 2026}}</ref> ابن حوقل پنهنجي دور جي انهن اهم اسلامي جاگرافيدانن مان هو، جن جا ڪم رڳو اڳين ڪتابن مان ورتل معلومات تي ٻڌل نہ هئا، پر پنهنجي ڊگهن سفرن، واپارين ۽ مسافرن کان حاصل ڪيل خبرن ۽ ذاتي مشاهدي تي پڻ ٻڌل هئا. سندس مشهور تصنيف '''''صورة الأرض'''''، جنهن کي '''''المسالك والممالك''''' جي نالي سان بہ سڃاتو ويو آهي، ڏهين صديءَ جي اسلامي دنيا جي سياسي، معاشي ۽ انساني جاگرافيءَ جو اهم ماخذ آهي.<ref name="BrillBGA">{{cite web |title=Bibliotheca Geographorum Arabicorum: Abū l-Qāsim Ibn Ḥawqal |url=https://scholarlyeditions.brill.com/cato/BGA/ |publisher=Brill |language=en |access-date=6 October 2026}}</ref> == شروعاتي زندگي == ابن حوقل جي ذاتي زندگيءَ بابت گهڻي معلومات محفوظ نہ رهي آهي. جيڪا معلومات ملي ٿي، سا گهڻو ڪري سندس پنهنجي ڪتاب ''صورة الأرض'' مان اخذ ڪئي وئي آهي. سندس نالي سان لڳل نسبت ''النصيبي'' کيس [[نصيبين]] سان ڳنڍي ٿي. سندس تحرير مان اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو تہ هو 320هه/932ع ڌاري [[تڪريت]] ۽ 325هه/936–937ع ڌاري [[بغداد]] ۾ موجود هو. نوجوانيءَ ۾ هو واپار سان لاڳاپيل هو ۽ مختلف ملڪن، رستن ۽ قومن بابت جاگرافيائي ڪتاب پڙهندو ۽ واپارين ۽ مسافرن کان معلومات گڏ ڪندو هو.<ref name="Iranica"/><ref name="TDV"/> مختلف ڪتابن ۽ مسافرن کان مليل معلومات ۾ اختلاف ڏسي هن ملڪن کي پاڻ ڏسڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد سان واپاري قافلن سان گڏ سفر شروع ڪيائين. سندس جاگرافيءَ ۾ واپار، پيداوار، بازارن، آبادين، رستن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي بابت غيرمعمولي دلچسپي شايد سندس واپاري پسمنظر سان پڻ لاڳاپيل هئي.<ref name="TDV"/><ref name="BrillBGA"/> == سفر == ابن حوقل پنهنجي بيان موجب '''7 رمضان 331هه/15 مئي 943ع''' تي [[بغداد]] مان روانو ٿيو.<ref name="TDV"/><ref name="Iranica"/> سندس سفر لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين جاري رهيا. هن [[عربستان]]، اتر آفريڪا، [[اندلس]]، [[صحارا]] جي ڏاکڻي ڪناري، [[مصر]]، [[آذربائيجان]]، [[آرمينيا]]، [[عراق]]، [[خوزستان]]، [[فارس]]، [[خراسان]]، [[ماوراء النهر]]، [[سنڌ]] ۽ ٻين علائقن بابت معلومات گڏ ڪئي. 362هه/973ع ڌاري هن [[سسلي]] جو پڻ سفر ڪيو.<ref name="TDV"/><ref name="BrillBGA"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#d8ecff;" | هجري تاريخ ! style="background:#d8ecff;" | گريگورين تاريخ ! style="background:#d8ecff;" | هنڌ يا واقعو |- | 320هه کان پوءِ | 932ع کان پوءِ | [[تڪريت]] بابت ذاتي مشاهدي جو ذڪر |- | 325هه | 936–937ع | [[بغداد]] ۾ موجودگي |- | '''7 رمضان 331هه''' | '''15 مئي 943ع''' | بغداد مان ڊگهي سفر جي شروعات |- | 336–340هه | 947–951ع | اتر آفريڪا، [[اندلس]] ۽ صحارا جي ڏاکڻي حصن جو سفر |- | لڳ ڀڳ 340هه | لڳ ڀڳ 951ع | [[اصطخري]] سان ملاقات |- | 344هه | 955ع | مصر، اوڀر اناطوليا ۽ آذربائيجان |- | 350–358هه | 961–969ع | ايران، خراسان ۽ اولهندي ترڪستان جا سفر |- | لڳ ڀڳ 358هه | 969ع | خوارزم ۽ ماوراء النهر |- | 362هه | 973ع | [[سسلي]] جو سفر |- | 367هه | 977ع | ''صورة الأرض'' جي اهم نسخي/ترتيب جي مڪمل ٿيڻ جو زمانو |} == اصطخري سان ملاقات ۽ جاگرافيائي مڪتب == لڳ ڀڳ 340هه/951ع ۾ ابن حوقل جي ملاقات مشهور جاگرافيدان [[اصطخري]] سان ٿي. اصطخري، [[ابو زيد البلخي]] جي قائم ڪيل جاگرافيائي روايت سان لاڳاپيل هو. ابن حوقل موجب اصطخري کيس پنهنجا نقشا ڏيکاريا ۽ انهن مان ڪن کي درست ڪرڻ لاءِ چيو. ابن حوقل پوءِ اصطخريءَ جي مواد کي بنياد بڻائي ان ۾ پنهنجي سفرن ۽ مشاهدي مان وڏي مقدار ۾ نئون مواد شامل ڪيو.<ref name="TDV"/> انهيءَ ڪري ''صورة الأرض'' کي اصطخريءَ جي ''المسالك والممالك'' جو رڳو نقل يا معمولي ترميم نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد محققن موجب ابن حوقل اڳين بلخي-اصطخري روايت کي هڪ وڌيڪ آزاد جاگرافيائي تصنيف ۾ تبديل ڪيو، جنهن ۾ پنهنجي زماني جي سياسي ۽ معاشي حالتن کي نمايان جاءِ ڏني وئي.<ref name="BrillBGA"/> == ''صورة الأرض'' == [[File:Almassalik ibn hawqal.jpg|thumb|کاٻو|1873ع ۾ [[ليڊن]] مان ڇپيل ابن حوقل جي ڪتاب جو ايڊيشن؛ [[مائيڪل يان ڊي خويه]] پاران مرتب ڪيل.]] ابن حوقل جو بنيادي ۽ محفوظ رهندڙ ڪتاب '''''صورة الأرض''''' آهي، جنهن کي بعض نسخن ۽ ڇاپن ۾ '''''كتاب المسالك والممالك''''' بہ چيو ويو آهي. ڪتاب اسلامي دنيا جي علائقن کي الڳ الڳ جاگرافيائي وحدتن ۾ بيان ڪري ٿو ۽ ڪيترن حصن سان نقشا پڻ ڏئي ٿو. ان ۾ عربستان، فارسي نار، مغرب، اندلس، سسلي، مصر، شام، عراق، ايران، آذربائيجان، سنڌ، خراسان، سجستان، ڪئسپين سمنڊ ۽ ماوراء النهر سميت ڪيترن علائقن جو احوال آهي.<ref name="TDV"/> سندس جاگرافيءَ جي هڪ اهم خصوصيت معاشي معلومات آهي. ابن حوقل شهرن ۽ رستن سان گڏ زراعت، مقامي پيداوار، واپار، قيمتن، محصولن، بازارن ۽ مختلف علائقن مان برآمد ٿيندڙ شين جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. Brill جي ''Bibliotheca Geographorum Arabicorum'' موجب هو پنهنجي دور جي عرب جاگرافيدانن مان معاشي پيداوار جي تصوير پيش ڪرڻ ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="BrillBGA"/> == سنڌ جو سفر ۽ بيان == [[File:Ibn Howqal World map English.png|thumb|ساڄو|ابن حوقل جي عالمي نقشي جو انگريزي نشانين وارو جديد نسخو؛ اصل نقشي جي ترتيب ۾ ڏکڻ مٿان رکيل آهي.]] ابن حوقل جي ''صورة الأرض'' ۾ '''[[سنڌ]]''' لاءِ جدا جاگرافيائي بيان ۽ نقشو موجود آهي. سندس احوال ڏهين صدي عيسويءَ جي سنڌ جي شهرن، [[سنڌو درياهه]]، سياسي مرڪزن، واپار، زراعت، ٻولين ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي بابت اهم تاريخي ماخذن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Elliot">{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |place=London |year=1867 |pages=31–42}}</ref> سنڌ بابت سندس معلومات ۾ [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]]، [[ملتان]]، [[اروڙ]]، [[ديبل]]، نيرون، مڪران ۽ ٻين شهرن ۽ علائقن جا نالا اچن ٿا. سندس نقشو جديد سائنسي نقشي وانگر ماپ ۽ رخن جي عين تناسب تي ٻڌل نہ هو، بلڪه بلخي جاگرافيائي مڪتب جي schematic cartography جو حصو هو، جنهن جو مقصد شهرن، دريائن، سمنڊن ۽ علائقن جي باهمي جڳهه ۽ رستن کي سمجهائڻ هو.<ref name="BrillBGA"/> === ٻوليون === ابن حوقل جو سنڌ جي لساني تاريخ بابت بيان خاص اهميت رکي ٿو. سندس احوال موجب '''منصوره، ملتان ۽ انهن جي ڀرپاسي ۾ عربي ۽ سنڌي ٻوليون ڳالهائبيون هيون'''، جڏهن تہ [[مڪران]] ۾ فارسي ۽ مڪران جي مقامي ٻولي رائج هئي.<ref name="Elliot"/> هي بيان ڏهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌي ٻوليءَ جي جاگرافيائي موجودگيءَ بابت قديم تحرير ٿيل شاهدين مان هڪ آهي. ان مان ساڳئي وقت عرب حڪمرانيءَ هيٺ وڏن شهري مرڪزن ۾ عربيءَ جي موجودگي ۽ مقامي آباديءَ ۾ سنڌيءَ جي تسلسل جو پتو پوي ٿو.<ref>{{cite journal |title=Footprints of Iranian Heritage in Baltistan |journal=International Journal of Contemporary Issues in Social Sciences |language=en}}</ref> === سنڌو درياهه === ابن حوقل جي جاگرافيائي بيان ۾ [[سنڌو درياهه]] کي ''مِهران'' جي نالي سان بيان ڪيو ويو آهي. سندس روايت موجب مهران اروڙ جي ڀرسان گذري، منصوره واري علائقي ڏانهن وهندو ۽ آخرڪار ديبل جي اوڀر طرف سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندو هو. هن سنڌو جي موسمي چاڙهه کي [[نيل درياهه]] جي ٻوڏ سان ڀيٽيو ۽ لکيو تہ پاڻي لهڻ کان پوءِ ٻوڏ واري زمين تي پوک ڪئي ويندي هئي.<ref name="Elliot"/> === منصوره === ابن حوقل جي دور ۾ [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] سنڌ جي وڏن سياسي ۽ معاشي مرڪزن مان هو. سندس بيان موجب منصوره جو علائقو زرخيز، آباد ۽ زرعي پيداوار وارو هو. ڏهين صديءَ ۾ [[اصطخري]]، ابن حوقل ۽ پوءِ [[المقدسي]] جي بيانن مان منصوره جي اهميت جي تصديق ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |title=Hadith Literature in Sind under the Arabs |pages=37–38 |language=en}}</ref> ابن حوقل منصوره ۽ ملتان جي ڀيٽ ڪندي منصوره کي وڌيڪ زرخيز ۽ وڌيڪ آباد علائقو ڄاڻايو. سنڌ جي واپار، ڪپڙن ۽ ماڻهن جي لباس بابت بہ سندس ڪتاب ۾ معلومات ملي ٿي.<ref name="Elliot"/> === ملتان === ابن حوقل [[ملتان]] کي منصوره کان ننڍو، پر قلعي وارو ۽ اهم شهر بيان ڪري ٿو. سندس بيان موجب ملتان جي چوڌاري زرخيز زمين هئي، جيتوڻيڪ منصوره جو علائقو وڌيڪ آباد ۽ بهتر پوکيل هو. ملتان جو حڪمران شهر کان ٻاهر رهندو هو ۽ جمعي جي نماز لاءِ هاٿيءَ تي سوار ٿي شهر ۾ ايندو هو.<ref name="Elliot"/> ملتان بابت سندس بيان سياسي لحاظ کان پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ تہ ان وقت ملتان ۽ منصوره جدا سياسي مرڪز هئا. ملتان جو حڪمران منصوره جي امير جي تابع نہ هو، جيتوڻيڪ خطبي ۾ خليفي جو نالو ورتو ويندو هو.<ref name="Elliot"/> == سنڌ جو نقشو == ابن حوقل جي ڪتاب ۾ سنڌ جو هڪ جدا نقشو شامل آهي، جنهن ۾ سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل شهرن ۽ علائقن کي schematic صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي. سنڌ بابت سندس cartographic مواد اسلامي دور جي برصغير جي قديم محفوظ نقشن مان آهي. تنهن هوندي بہ ان کي قطعي طور '''”دنيا جو سنڌ جو پهريون نقشو“''' چوڻ احتياط طلب آهي، ڇاڪاڻ تہ ابن حوقل جو نقشو اڳوڻي [[اصطخري]] ۽ بلخي جاگرافيائي روايت سان لاڳاپيل آهي ۽ ابن حوقل پاڻ اصطخريءَ جي نقشن کي ڏسي ۽ درست ڪري چڪو هو.<ref name="TDV"/><ref name="BrillBGA"/> سنڌي محقق ڊاڪٽر [[ميمڻ عبدالمجيد سنڌي]] ابن حوقل کي سنڌ ۽ هند جي ڊيگهه ۽ ويڪر بيان ڪرڻ ۽ سنڌ جو نقشو پيش ڪرڻ وارن اهم اوائلي مسلمان سياحن ۽ جاگرافيدانن ۾ شمار ڪيو آهي.<ref name="Mehran">{{cite journal |last=سنڌي |first=ميمڻ عبدالمجيد |title=سنڌ–سياحن جي نظر ۾ |journal=مهراڻ |volume=1 |year=1991 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |place=ڄامشورو |language=sd}}</ref> == سياسي ۽ مذهبي لاڙا == ڪجهه جديد ۽ پراڻن محققن ابن حوقل جي لکڻين ۾ [[فاطمي خلافت|فاطمين]] ڏانهن همدردي ڏسي کيس فاطمي يا اسماعيلي حلقن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. پر اهڙي تعلق بابت قطعي ثبوت موجود ناهي. Ramazan Şeşen نشاندهي ڪري ٿو تہ ابن حوقل جتي فاطمين بابت سٺا رايا ڏئي ٿو، اتي سخت سني [[ساماني سلطنت|سامانين]] جي پڻ واکاڻ ڪري ٿو؛ تنهنڪري کيس يقيني طور ”اسماعيلي جاسوس“ قرار ڏيڻ تاريخي ثبوت کان وڌيڪ قياس ٿيندو.<ref name="TDV"/> انهيءَ سبب سنڌيانا ۾ ملتان ڏانهن سندس سفر کي جلم بن شيبان جي اسماعيلي سرگرمين جي فوجي جائزي سان ڳنڍيندڙ بيان کي ثابت ٿيل حقيقت بدران هڪ نظريي يا تعبير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. == جاگرافيائي طريقيڪار == ابن حوقل جا نقشا جديد cartography جي ماپ، latitude ۽ longitude واري درست نظام مطابق نہ هئا. اهي [[بلخي جاگرافيائي مڪتب]] جي روايت موجب علائقن جي schematic representation هئا. سمنڊ، درياهه، شهر، ٻيٽ ۽ سرحدون سادي هندسي صورتن سان ڏيکاريون وينديون هيون ۽ ڪيترن نقشن ۾ ڏکڻ کي مٿي رکيو ويندو هو.<ref name="BrillBGA"/> هن جي اهميت رڳو نقشا ٺاهڻ ۾ نہ، پر نقشن سان گڏ انساني ۽ معاشي جاگرافيءَ جو تفصيلي متن ڏيڻ ۾ آهي. هو ڪنهن علائقي جي پنهنجي وقت واري حالت سان گڏ ان ۾ آيل سياسي تبديلين جو بہ ذڪر ڪري ٿو؛ انهيءَ ڪري سندس ڪتاب ڏهين صديءَ جي اسلامي دنيا جي تاريخ لاءِ بہ بنيادي ماخذ آهي.<ref name="TDV"/> == ڪتاب جا نسخا ۽ ڇاپا == ''صورة الأرض'' مختلف مرحلن مان گذريو. موجود مخطوطن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪتاب جا گهٽ ۾ گهٽ ٽي textual stages هئا. هڪ نسخو [[سيف الدوله حمداني]] (وفات 356هه/967ع) سان لاڳاپيل هو، ٻيو اهم متن 367هه/977ع ڌاري مڪمل ٿيو، جڏهن تہ ٽئين recension ۾ 378هه/988ع تائين جون ڪجهه خبرون شامل آهن، جيڪي شايد ابن حوقل کان پوءِ شامل ڪيون ويون.<ref name="TDV"/> [[مائيڪل يان ڊي خويه]] 1873ع ۾ ابن حوقل جو عربي متن [[ليڊن]] مان ''Bibliotheca Geographorum Arabicorum'' جي ٻئي جلد طور شايع ڪيو. پوءِ J. H. Kramers مختلف مخطوطن جي مقابلي سان 1938–1939ع ۾ وڌيڪ تنقيدي ايڊيشن شايع ڪيو.<ref name="BrillBGA"/><ref name="TDV"/> ڪتاب جو انگريزي ترجمو [[وليم اوزلي]] 1800ع ۾ ''The Oriental Geography of Ebn Haukal'' جي نالي سان شايع ڪيو. Kramers جي ترجمي کي Gaston Wiet جي نظرثانيءَ سان فرانسيسيءَ ۾ ''Configuration de la Terre'' جي نالي سان 1964ع ۾ شايع ڪيو ويو.<ref name="TDV"/> == وفات == ابن حوقل جي وفات جي تاريخ ۽ هنڌ يقيني طور معلوم ناهن. پراڻن يا ثانوي ماخذن ۾ 367هه/977ع کي ڪڏهن سندس وفات جي تاريخ لکيو ويو آهي، پر اها تاريخ سندس ڪتاب جي هڪ اهم تحرير/نسخي جي مڪمل ٿيڻ سان وڌيڪ مضبوطيءَ سان لاڳاپيل آهي. جديد علمي حوالا سندس وفات کي '''368هه/978ع کان پوءِ''' رکن ٿا يا تاريخ کي نامعلوم ڄاڻائين ٿا.<ref name="Iranica"/><ref name="TDV"/> == اهميت == ابن حوقل جو ڪم ڏهين صديءَ جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ ان ڪري نمايان آهي جو هن جاگرافي، سفرنامي، نقشا سازي ۽ اقتصادي مشاهدي کي گڏ ڪيو. سنڌ جي تاريخ لاءِ سندس اهميت خاص طور منصوره، ملتان، مڪران، سنڌو درياهه، سنڌي ۽ عربي ٻولين، زرعي حالتن، لباس، واپار ۽ سياسي مرڪزن بابت ڏنل معلومات سبب آهي.<ref name="Elliot"/> سندس ڪتاب کي [[المقدسي]] جهڙن بعد وارن مسلمان جاگرافيدانن سان گڏ پڙهڻ سان ڏهين صديءَ جي سنڌ جي شهري ۽ معاشي زندگيءَ جي نسبتاً جامع تصوير ملي ٿي. ساڳئي وقت سندس مواد کي تنقيدي نموني استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪتاب ۾ ذاتي مشاهدي سان گڏ اصطخري ۽ ٻين اڳين ليکڪن کان ورتل مواد بہ شامل آهي.<ref name="BrillBGA"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Ibn Howqal World map.jpg|ابن حوقل سان منسوب دنيا جو نقشو. File:Ibn Howqal World map English.png|دنيا جي نقشي جو انگريزي نشانين وارو جديد نسخو. File:صورة الأرض - ابن حوقل A Page 419.JPG|''صورة الأرض'' ۾ [[ڪئسپين سمنڊ]] ۽ ڀرپاسي جو نقشو. File:Almassalik ibn hawqal.jpg|ڊي خويه جي 1873ع واري ڇاپي جو سرورق. </gallery> == پڻ ڏسو == * [[اصطخري]] * [[المقدسي]] * [[المسعودي]] * [[ابن خرداذبه]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[منصوره (قديم شهر)]] * [[سنڌو درياهه]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Ibn Haukal |editor-last=de Goeje |editor-first=M. J. |title=Viae et Regna: Descriptio Ditionis Moslemicae |series=Bibliotheca Geographorum Arabicorum |volume=2 |publisher=Brill |place=Leiden |year=1873}} * {{cite book |last=Ibn Ḥawqal |title=Configuration de la Terre |translator-last1=Kramers |translator-first1=J. H. |translator-last2=Wiet |translator-first2=Gaston |volume=1–2 |place=Paris–Beirut |year=1964}} * {{cite book |last=Ouseley |first=William |title=The Oriental Geography of Ebn Haukal |place=London |year=1800}} * {{cite book |last=Soucek |first=Svat |title=A History of Inner Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |page=73 |isbn=9780521657044}} * {{cite journal |last=Gabrieli |first=Francesco |title=Ibn Ḥawqal e gli Arabi di Sicilia |journal=Rivista degli Studi Orientali |volume=36 |year=1961 |pages=245–253}} * {{cite journal |last=Levtzion |first=Nehemia |title=Ibn-Hawqal, the Cheque and Awdaghost |journal=Journal of African History |volume=9 |issue=2 |year=1968 |pages=223–233}} * {{cite book |last=Miquel |first=André |title=La géographie humaine du monde musulman jusqu'au milieu du 11e siècle |place=Paris–The Hague |year=1967 |pages=299–309}} * {{cite book |last=Kračkovskij |first=I. J. |title=Tārīkh al-adab al-jughrāfī al-ʿArabī |volume=1 |place=Cairo |year=1963 |pages=200–205}} * {{cite encyclopedia |last=Khalidov |first=Anas B. |title=Ebn Ḥawqal |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=27–28}} * {{cite encyclopedia |last=Şeşen |first=Ramazan |title=İbn Havkal |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |volume=20 |year=1999 |pages=34–35}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category|Ibn Hawqal}} * {{Commons category-inline|Ibn Hawqal maps}} {{اسلامي جاگرافي}} {{Authority control}} [[زمرو:10هين صديءَ جا جاگرافيدان]] [[زمرو:عرب جاگرافيدان]] [[زمرو:عرب سياح]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور جا عالم]] [[زمرو:نقشا ٺاهيندڙ]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:ڄمڻ جو سال نامعلوم]] [[زمرو:وفات جو سال نامعلوم]] ll9k1lxb0oqqi2p6w26bmd0s5gdwigy 417342 417341 2026-10-05T19:19:53Z Intisar Ali 8681 /* */ 417342 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڏهين صديءَ جو عرب سياح، جاگرافيدان ۽ نقشا ٺاهيندڙ}} {{Infobox scholar | name = ابن حوقل | native_name = أبو القاسم محمد بن علي بن حوقل النصيبي | native_name_lang = ar | birth_date = نامعلوم | birth_place = [[نصيبين]]، [[الجزيره (صوبو)|الجزيره]]، [[عباسي خلافت]] | death_date = 368هه/978ع کان پوءِ | death_place = | era = [[اسلامي سونهري دور]] | school_tradition = بلخي جاگرافيائي مڪتب | main_interests = [[جاگرافي]]، [[نقشا سازي]]، سفر، اقتصادي جاگرافي | major_works = ''[[صورة الأرض]]'' | influences = [[ابو زيد البلخي]]، [[اصطخري]] }} [[File:Ibn Howqal World map.jpg|thumb|ساڄو|ابن حوقل سان منسوب ڏهين صدي عيسويءَ جو دنيا جو نقشو، ''صورة الأرض'' جي هڪ نقل مان.]] '''ابن حوقل''': '''Ibn e Ḥawqal''' (عربي: '''أبو القاسم محمد بن علي بن حوقل النصيبي''') چوٿين صدي هجري/ڏهين صدي عيسويءَ جو عرب مسلمان [[سياح]]، [[جاگرافيدان]]، ليکڪ ۽ نقشا ٺاهيندڙ هو. سندس نسبت ''النصيبي'' مان معلوم ٿئي ٿو تہ سندس اصل واسطو [[نصيبين]] سان هو، جيڪو اترين [[ميسوپوٽيميا]] ۾ واقع هو. سندس ڄمڻ ۽ وفات جون صحيح تاريخون معلوم ناهن؛ سندس پنهنجي ڪتاب مان معلوم ٿيندڙ تاريخي اشارن موجب هو 320هه/932ع کان اڳ ڄائو هو ۽ گهٽ ۾ گهٽ 368هه/978ع کان پوءِ تائين سندس علمي سرگرميءَ جا نشان ملن ٿا.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Khalidov |first=Anas B. |title=Ebn Ḥawqal, Abu'l-Qāsem Moḥammad |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=27–28 |year=1997 |url=https://iranicaonline.org/articles/ebn-hawqal |access-date=6 October 2026}}</ref><ref name="TDV">{{cite encyclopedia |last=Şeşen |first=Ramazan |title=İbn Havkal |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |volume=20 |pages=34–35 |year=1999 |publisher=Türkiye Diyanet Vakfı |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ibn-havkal |access-date=6 October 2026}}</ref> ابن حوقل پنهنجي دور جي انهن اهم اسلامي جاگرافيدانن مان هو، جن جا ڪم رڳو اڳين ڪتابن مان ورتل معلومات تي ٻڌل نہ هئا، پر پنهنجي ڊگهن سفرن، واپارين ۽ مسافرن کان حاصل ڪيل خبرن ۽ ذاتي مشاهدي تي پڻ ٻڌل هئا. سندس مشهور تصنيف '''''صورة الأرض'''''، جنهن کي '''''المسالك والممالك''''' جي نالي سان بہ سڃاتو ويو آهي، ڏهين صديءَ جي اسلامي دنيا جي سياسي، معاشي ۽ انساني جاگرافيءَ جو اهم ماخذ آهي.<ref name="BrillBGA">{{cite web |title=Bibliotheca Geographorum Arabicorum: Abū l-Qāsim Ibn Ḥawqal |url=https://scholarlyeditions.brill.com/cato/BGA/ |publisher=Brill |language=en |access-date=6 October 2026}}</ref> == شروعاتي زندگي == ابن حوقل جي ذاتي زندگيءَ بابت گهڻي معلومات محفوظ نہ رهي آهي. جيڪا معلومات ملي ٿي، سا گهڻو ڪري سندس پنهنجي ڪتاب ''صورة الأرض'' مان اخذ ڪئي وئي آهي. سندس نالي سان لڳل نسبت ''النصيبي'' کيس [[نصيبين]] سان ڳنڍي ٿي. سندس تحرير مان اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو تہ هو 320هه/932ع ڌاري [[تڪريت]] ۽ 325هه/936–937ع ڌاري [[بغداد]] ۾ موجود هو. نوجوانيءَ ۾ هو واپار سان لاڳاپيل هو ۽ مختلف ملڪن، رستن ۽ قومن بابت جاگرافيائي ڪتاب پڙهندو ۽ واپارين ۽ مسافرن کان معلومات گڏ ڪندو هو.<ref name="Iranica"/><ref name="TDV"/> مختلف ڪتابن ۽ مسافرن کان مليل معلومات ۾ اختلاف ڏسي هن ملڪن کي پاڻ ڏسڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد سان واپاري قافلن سان گڏ سفر شروع ڪيائين. سندس جاگرافيءَ ۾ واپار، پيداوار، بازارن، آبادين، رستن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي بابت غيرمعمولي دلچسپي شايد سندس واپاري پسمنظر سان پڻ لاڳاپيل هئي.<ref name="TDV"/><ref name="BrillBGA"/> == سفر == ابن حوقل پنهنجي بيان موجب '''7 رمضان 331هه/15 مئي 943ع''' تي [[بغداد]] مان روانو ٿيو.<ref name="TDV"/><ref name="Iranica"/> سندس سفر لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين جاري رهيا. هن [[عربستان]]، اتر آفريڪا، [[اندلس]]، [[صحارا]] جي ڏاکڻي ڪناري، [[مصر]]، [[آذربائيجان]]، [[آرمينيا]]، [[عراق]]، [[خوزستان]]، [[فارس]]، [[خراسان]]، [[ماوراء النهر]]، [[سنڌ]] ۽ ٻين علائقن بابت معلومات گڏ ڪئي. 362هه/973ع ڌاري هن [[سسلي]] جو پڻ سفر ڪيو.<ref name="TDV"/><ref name="BrillBGA"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#d8ecff;" | هجري تاريخ ! style="background:#d8ecff;" | گريگورين تاريخ ! style="background:#d8ecff;" | هنڌ يا واقعو |- | 320هه کان پوءِ | 932ع کان پوءِ | [[تڪريت]] بابت ذاتي مشاهدي جو ذڪر |- | 325هه | 936–937ع | [[بغداد]] ۾ موجودگي |- | '''7 رمضان 331هه''' | '''15 مئي 943ع''' | بغداد مان ڊگهي سفر جي شروعات |- | 336–340هه | 947–951ع | اتر آفريڪا، [[اندلس]] ۽ صحارا جي ڏاکڻي حصن جو سفر |- | لڳ ڀڳ 340هه | لڳ ڀڳ 951ع | [[اصطخري]] سان ملاقات |- | 344هه | 955ع | مصر، اوڀر اناطوليا ۽ آذربائيجان |- | 350–358هه | 961–969ع | ايران، خراسان ۽ اولهندي ترڪستان جا سفر |- | لڳ ڀڳ 358هه | 969ع | خوارزم ۽ ماوراء النهر |- | 362هه | 973ع | [[سسلي]] جو سفر |- | 367هه | 977ع | ''صورة الأرض'' جي اهم نسخي/ترتيب جي مڪمل ٿيڻ جو زمانو |} == اصطخري سان ملاقات ۽ جاگرافيائي مڪتب == لڳ ڀڳ 340هه/951ع ۾ ابن حوقل جي ملاقات مشهور جاگرافيدان [[اصطخري]] سان ٿي. اصطخري، [[ابو زيد البلخي]] جي قائم ڪيل جاگرافيائي روايت سان لاڳاپيل هو. ابن حوقل موجب اصطخري کيس پنهنجا نقشا ڏيکاريا ۽ انهن مان ڪن کي درست ڪرڻ لاءِ چيو. ابن حوقل پوءِ اصطخريءَ جي مواد کي بنياد بڻائي ان ۾ پنهنجي سفرن ۽ مشاهدي مان وڏي مقدار ۾ نئون مواد شامل ڪيو.<ref name="TDV"/> انهيءَ ڪري ''صورة الأرض'' کي اصطخريءَ جي ''المسالك والممالك'' جو رڳو نقل يا معمولي ترميم نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد محققن موجب ابن حوقل اڳين بلخي-اصطخري روايت کي هڪ وڌيڪ آزاد جاگرافيائي تصنيف ۾ تبديل ڪيو، جنهن ۾ پنهنجي زماني جي سياسي ۽ معاشي حالتن کي نمايان جاءِ ڏني وئي.<ref name="BrillBGA"/> == ''صورة الأرض'' == [[File:Almassalik ibn hawqal.jpg|thumb|کاٻو|1873ع ۾ [[ليڊن]] مان ڇپيل ابن حوقل جي ڪتاب جو ايڊيشن؛ [[مائيڪل يان ڊي خويه]] پاران مرتب ڪيل.]] ابن حوقل جو بنيادي ۽ محفوظ رهندڙ ڪتاب '''''صورة الأرض''''' آهي، جنهن کي بعض نسخن ۽ ڇاپن ۾ '''''كتاب المسالك والممالك''''' بہ چيو ويو آهي. ڪتاب اسلامي دنيا جي علائقن کي الڳ الڳ جاگرافيائي وحدتن ۾ بيان ڪري ٿو ۽ ڪيترن حصن سان نقشا پڻ ڏئي ٿو. ان ۾ عربستان، فارسي نار، مغرب، اندلس، سسلي، مصر، شام، عراق، ايران، آذربائيجان، سنڌ، خراسان، سجستان، ڪئسپين سمنڊ ۽ ماوراء النهر سميت ڪيترن علائقن جو احوال آهي.<ref name="TDV"/> سندس جاگرافيءَ جي هڪ اهم خصوصيت معاشي معلومات آهي. ابن حوقل شهرن ۽ رستن سان گڏ زراعت، مقامي پيداوار، واپار، قيمتن، محصولن، بازارن ۽ مختلف علائقن مان برآمد ٿيندڙ شين جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. Brill جي ''Bibliotheca Geographorum Arabicorum'' موجب هو پنهنجي دور جي عرب جاگرافيدانن مان معاشي پيداوار جي تصوير پيش ڪرڻ ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="BrillBGA"/> == سنڌ جو سفر ۽ بيان == [[File:Ibn Howqal World map English.png|thumb|ساڄو|ابن حوقل جي عالمي نقشي جو انگريزي نشانين وارو جديد نسخو؛ اصل نقشي جي ترتيب ۾ ڏکڻ مٿان رکيل آهي.]] ابن حوقل جي ''صورة الأرض'' ۾ '''[[سنڌ]]''' لاءِ جدا جاگرافيائي بيان ۽ نقشو موجود آهي. سندس احوال ڏهين صدي عيسويءَ جي سنڌ جي شهرن، [[سنڌو درياهه]]، سياسي مرڪزن، واپار، زراعت، ٻولين ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي بابت اهم تاريخي ماخذن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Elliot">{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |place=London |year=1867 |pages=31–42}}</ref> سنڌ بابت سندس معلومات ۾ [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]]، [[ملتان]]، [[اروڙ]]، [[ديبل]]، نيرون، مڪران ۽ ٻين شهرن ۽ علائقن جا نالا اچن ٿا. سندس نقشو جديد سائنسي نقشي وانگر ماپ ۽ رخن جي عين تناسب تي ٻڌل نہ هو، بلڪه بلخي جاگرافيائي مڪتب جي schematic cartography جو حصو هو، جنهن جو مقصد شهرن، دريائن، سمنڊن ۽ علائقن جي باهمي جڳهه ۽ رستن کي سمجهائڻ هو.<ref name="BrillBGA"/> === ٻوليون === ابن حوقل جو سنڌ جي لساني تاريخ بابت بيان خاص اهميت رکي ٿو. سندس احوال موجب '''منصوره، ملتان ۽ انهن جي ڀرپاسي ۾ عربي ۽ سنڌي ٻوليون ڳالهائبيون هيون'''، جڏهن تہ [[مڪران]] ۾ فارسي ۽ مڪران جي مقامي ٻولي رائج هئي.<ref name="Elliot"/> هي بيان ڏهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌي ٻوليءَ جي جاگرافيائي موجودگيءَ بابت قديم تحرير ٿيل شاهدين مان هڪ آهي. ان مان ساڳئي وقت عرب حڪمرانيءَ هيٺ وڏن شهري مرڪزن ۾ عربيءَ جي موجودگي ۽ مقامي آباديءَ ۾ سنڌيءَ جي تسلسل جو پتو پوي ٿو.<ref>{{cite journal |title=Footprints of Iranian Heritage in Baltistan |journal=International Journal of Contemporary Issues in Social Sciences |language=en}}</ref> === سنڌو درياهه === ابن حوقل جي جاگرافيائي بيان ۾ [[سنڌو درياهه]] کي ''مِهران'' جي نالي سان بيان ڪيو ويو آهي. سندس روايت موجب مهران اروڙ جي ڀرسان گذري، منصوره واري علائقي ڏانهن وهندو ۽ آخرڪار ديبل جي اوڀر طرف سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندو هو. هن سنڌو جي موسمي چاڙهه کي [[نيل درياهه]] جي ٻوڏ سان ڀيٽيو ۽ لکيو تہ پاڻي لهڻ کان پوءِ ٻوڏ واري زمين تي پوک ڪئي ويندي هئي.<ref name="Elliot"/> === منصوره === ابن حوقل جي دور ۾ [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] سنڌ جي وڏن سياسي ۽ معاشي مرڪزن مان هو. سندس بيان موجب منصوره جو علائقو زرخيز، آباد ۽ زرعي پيداوار وارو هو. ڏهين صديءَ ۾ [[اصطخري]]، ابن حوقل ۽ پوءِ [[المقدسي]] جي بيانن مان منصوره جي اهميت جي تصديق ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |title=Hadith Literature in Sind under the Arabs |pages=37–38 |language=en}}</ref> ابن حوقل منصوره ۽ ملتان جي ڀيٽ ڪندي منصوره کي وڌيڪ زرخيز ۽ وڌيڪ آباد علائقو ڄاڻايو. سنڌ جي واپار، ڪپڙن ۽ ماڻهن جي لباس بابت بہ سندس ڪتاب ۾ معلومات ملي ٿي.<ref name="Elliot"/> === ملتان === ابن حوقل [[ملتان]] کي منصوره کان ننڍو، پر قلعي وارو ۽ اهم شهر بيان ڪري ٿو. سندس بيان موجب ملتان جي چوڌاري زرخيز زمين هئي، جيتوڻيڪ منصوره جو علائقو وڌيڪ آباد ۽ بهتر پوکيل هو. ملتان جو حڪمران شهر کان ٻاهر رهندو هو ۽ جمعي جي نماز لاءِ هاٿيءَ تي سوار ٿي شهر ۾ ايندو هو.<ref name="Elliot"/> ملتان بابت سندس بيان سياسي لحاظ کان پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ تہ ان وقت ملتان ۽ منصوره جدا سياسي مرڪز هئا. ملتان جو حڪمران منصوره جي امير جي تابع نہ هو، جيتوڻيڪ خطبي ۾ خليفي جو نالو ورتو ويندو هو.<ref name="Elliot"/> == سنڌ جو نقشو == ابن حوقل جي ڪتاب ۾ سنڌ جو هڪ جدا نقشو شامل آهي، جنهن ۾ سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل شهرن ۽ علائقن کي schematic صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي. سنڌ بابت سندس cartographic مواد اسلامي دور جي برصغير جي قديم محفوظ نقشن مان آهي. تنهن هوندي بہ ان کي قطعي طور '''”دنيا جو سنڌ جو پهريون نقشو“''' چوڻ احتياط طلب آهي، ڇاڪاڻ تہ ابن حوقل جو نقشو اڳوڻي [[اصطخري]] ۽ بلخي جاگرافيائي روايت سان لاڳاپيل آهي ۽ ابن حوقل پاڻ اصطخريءَ جي نقشن کي ڏسي ۽ درست ڪري چڪو هو.<ref name="TDV"/><ref name="BrillBGA"/> سنڌي محقق ڊاڪٽر [[ميمڻ عبدالمجيد سنڌي]] ابن حوقل کي سنڌ ۽ هند جي ڊيگهه ۽ ويڪر بيان ڪرڻ ۽ سنڌ جو نقشو پيش ڪرڻ وارن اهم اوائلي مسلمان سياحن ۽ جاگرافيدانن ۾ شمار ڪيو آهي.<ref name="Mehran">{{cite journal |last=سنڌي |first=ميمڻ عبدالمجيد |title=سنڌ–سياحن جي نظر ۾ |journal=مهراڻ |volume=1 |year=1991 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |place=ڄامشورو |language=sd}}</ref> == سياسي ۽ مذهبي لاڙا == ڪجهه جديد ۽ پراڻن محققن ابن حوقل جي لکڻين ۾ [[فاطمي خلافت|فاطمين]] ڏانهن همدردي ڏسي کيس فاطمي يا اسماعيلي حلقن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. پر اهڙي تعلق بابت قطعي ثبوت موجود ناهي. Ramazan Şeşen نشاندهي ڪري ٿو تہ ابن حوقل جتي فاطمين بابت سٺا رايا ڏئي ٿو، اتي سخت سني [[ساماني سلطنت|سامانين]] جي پڻ واکاڻ ڪري ٿو؛ تنهنڪري کيس يقيني طور ”اسماعيلي جاسوس“ قرار ڏيڻ تاريخي ثبوت کان وڌيڪ قياس ٿيندو.<ref name="TDV"/> انهيءَ سبب سنڌيانا ۾ ملتان ڏانهن سندس سفر کي جلم بن شيبان جي اسماعيلي سرگرمين جي فوجي جائزي سان ڳنڍيندڙ بيان کي ثابت ٿيل حقيقت بدران هڪ نظريي يا تعبير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. == جاگرافيائي طريقيڪار == ابن حوقل جا نقشا جديد cartography جي ماپ، latitude ۽ longitude واري درست نظام مطابق نہ هئا. اهي [[بلخي جاگرافيائي مڪتب]] جي روايت موجب علائقن جي schematic representation هئا. سمنڊ، درياهه، شهر، ٻيٽ ۽ سرحدون سادي هندسي صورتن سان ڏيکاريون وينديون هيون ۽ ڪيترن نقشن ۾ ڏکڻ کي مٿي رکيو ويندو هو.<ref name="BrillBGA"/> هن جي اهميت رڳو نقشا ٺاهڻ ۾ نہ، پر نقشن سان گڏ انساني ۽ معاشي جاگرافيءَ جو تفصيلي متن ڏيڻ ۾ آهي. هو ڪنهن علائقي جي پنهنجي وقت واري حالت سان گڏ ان ۾ آيل سياسي تبديلين جو بہ ذڪر ڪري ٿو؛ انهيءَ ڪري سندس ڪتاب ڏهين صديءَ جي اسلامي دنيا جي تاريخ لاءِ بہ بنيادي ماخذ آهي.<ref name="TDV"/> == ڪتاب جا نسخا ۽ ڇاپا == ''صورة الأرض'' مختلف مرحلن مان گذريو. موجود مخطوطن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪتاب جا گهٽ ۾ گهٽ ٽي textual stages هئا. هڪ نسخو [[سيف الدوله حمداني]] (وفات 356هه/967ع) سان لاڳاپيل هو، ٻيو اهم متن 367هه/977ع ڌاري مڪمل ٿيو، جڏهن تہ ٽئين recension ۾ 378هه/988ع تائين جون ڪجهه خبرون شامل آهن، جيڪي شايد ابن حوقل کان پوءِ شامل ڪيون ويون.<ref name="TDV"/> [[مائيڪل يان ڊي خويه]] 1873ع ۾ ابن حوقل جو عربي متن [[ليڊن]] مان ''Bibliotheca Geographorum Arabicorum'' جي ٻئي جلد طور شايع ڪيو. پوءِ J. H. Kramers مختلف مخطوطن جي مقابلي سان 1938–1939ع ۾ وڌيڪ تنقيدي ايڊيشن شايع ڪيو.<ref name="BrillBGA"/><ref name="TDV"/> ڪتاب جو انگريزي ترجمو [[وليم اوزلي]] 1800ع ۾ ''The Oriental Geography of Ebn Haukal'' جي نالي سان شايع ڪيو. Kramers جي ترجمي کي Gaston Wiet جي نظرثانيءَ سان فرانسيسيءَ ۾ ''Configuration de la Terre'' جي نالي سان 1964ع ۾ شايع ڪيو ويو.<ref name="TDV"/> == وفات == ابن حوقل جي وفات جي تاريخ ۽ هنڌ يقيني طور معلوم ناهن. پراڻن يا ثانوي ماخذن ۾ 367هه/977ع کي ڪڏهن سندس وفات جي تاريخ لکيو ويو آهي، پر اها تاريخ سندس ڪتاب جي هڪ اهم تحرير/نسخي جي مڪمل ٿيڻ سان وڌيڪ مضبوطيءَ سان لاڳاپيل آهي. جديد علمي حوالا سندس وفات کي '''368هه/978ع کان پوءِ''' رکن ٿا يا تاريخ کي نامعلوم ڄاڻائين ٿا.<ref name="Iranica"/><ref name="TDV"/> == اهميت == ابن حوقل جو ڪم ڏهين صديءَ جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ ان ڪري نمايان آهي جو هن جاگرافي، سفرنامي، نقشا سازي ۽ اقتصادي مشاهدي کي گڏ ڪيو. سنڌ جي تاريخ لاءِ سندس اهميت خاص طور منصوره، ملتان، مڪران، سنڌو درياهه، سنڌي ۽ عربي ٻولين، زرعي حالتن، لباس، واپار ۽ سياسي مرڪزن بابت ڏنل معلومات سبب آهي.<ref name="Elliot"/> سندس ڪتاب کي [[المقدسي]] جهڙن بعد وارن مسلمان جاگرافيدانن سان گڏ پڙهڻ سان ڏهين صديءَ جي سنڌ جي شهري ۽ معاشي زندگيءَ جي نسبتاً جامع تصوير ملي ٿي. ساڳئي وقت سندس مواد کي تنقيدي نموني استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪتاب ۾ ذاتي مشاهدي سان گڏ اصطخري ۽ ٻين اڳين ليکڪن کان ورتل مواد بہ شامل آهي.<ref name="BrillBGA"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Ibn Howqal World map.jpg|ابن حوقل سان منسوب دنيا جو نقشو. File:Ibn Howqal World map English.png|دنيا جي نقشي جو انگريزي نشانين وارو جديد نسخو. File:صورة الأرض - ابن حوقل A Page 419.JPG|''صورة الأرض'' ۾ [[ڪئسپين سمنڊ]] ۽ ڀرپاسي جو نقشو. File:Almassalik ibn hawqal.jpg|ڊي خويه جي 1873ع واري ڇاپي جو سرورق. </gallery> == پڻ ڏسو == * [[اصطخري]] * [[المقدسي]] * [[المسعودي]] * [[ابن خرداذبه]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[منصوره (قديم شهر)]] * [[سنڌو درياهه]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Ibn Haukal |editor-last=de Goeje |editor-first=M. J. |title=Viae et Regna: Descriptio Ditionis Moslemicae |series=Bibliotheca Geographorum Arabicorum |volume=2 |publisher=Brill |place=Leiden |year=1873}} * {{cite book |last=Ibn Ḥawqal |title=Configuration de la Terre |translator-last1=Kramers |translator-first1=J. H. |translator-last2=Wiet |translator-first2=Gaston |volume=1–2 |place=Paris–Beirut |year=1964}} * {{cite book |last=Ouseley |first=William |title=The Oriental Geography of Ebn Haukal |place=London |year=1800}} * {{cite book |last=Soucek |first=Svat |title=A History of Inner Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |page=73 |isbn=9780521657044}} * {{cite journal |last=Gabrieli |first=Francesco |title=Ibn Ḥawqal e gli Arabi di Sicilia |journal=Rivista degli Studi Orientali |volume=36 |year=1961 |pages=245–253}} * {{cite journal |last=Levtzion |first=Nehemia |title=Ibn-Hawqal, the Cheque and Awdaghost |journal=Journal of African History |volume=9 |issue=2 |year=1968 |pages=223–233}} * {{cite book |last=Miquel |first=André |title=La géographie humaine du monde musulman jusqu'au milieu du 11e siècle |place=Paris–The Hague |year=1967 |pages=299–309}} * {{cite book |last=Kračkovskij |first=I. J. |title=Tārīkh al-adab al-jughrāfī al-ʿArabī |volume=1 |place=Cairo |year=1963 |pages=200–205}} * {{cite encyclopedia |last=Khalidov |first=Anas B. |title=Ebn Ḥawqal |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=27–28}} * {{cite encyclopedia |last=Şeşen |first=Ramazan |title=İbn Havkal |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |volume=20 |year=1999 |pages=34–35}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category|Ibn Hawqal}} * {{Commons category-inline|Ibn Hawqal maps}} {{اسلامي جاگرافي}} {{Authority control}} [[زمرو:10هين صديءَ جا جاگرافيدان]] [[زمرو:عرب جاگرافيدان]] [[زمرو:عرب سياح]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور جا عالم]] [[زمرو:نقشا ٺاهيندڙ]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:ڄمڻ جو سال نامعلوم]] [[زمرو:وفات جو سال نامعلوم]] ax193p5wu5d0yv9zne91b45icq3anq8 417343 417342 2026-10-05T19:22:15Z Intisar Ali 8681 417343 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڏهين صديءَ جو عرب سياح، جاگرافيدان ۽ نقشا ٺاهيندڙ}} {{Infobox scholar | name = ابن حوقل | native_name = أبو القاسم محمد بن علي بن حوقل النصيبي | native_name_lang = ar | birth_date = نامعلوم | birth_place = [[نصيبين]]، [[الجزيره (صوبو)|الجزيره]]، [[عباسي خلافت]] | death_date = 368هه/978ع کان پوءِ | death_place = | era = [[اسلامي سونهري دور]] | school_tradition = بلخي جاگرافيائي مڪتب | main_interests = [[جاگرافي]]، [[نقشا سازي]]، سفر، اقتصادي جاگرافي | major_works = ''[[صورة الأرض]]'' | influences = [[ابو زيد البلخي]]، [[اصطخري]] }} [[File:Ibn Howqal World map.jpg|thumb|ساڄو|ابن حوقل سان منسوب ڏهين صدي عيسويءَ جو دنيا جو نقشو، ''صورة الأرض'' جي هڪ نقل مان.]] '''ابن حوقل''': '''Ibn e Ḥawqal''' (عربي: '''أبو القاسم محمد بن علي بن حوقل النصيبي''') چوٿين صدي هجري/ڏهين صدي عيسويءَ جو عرب مسلمان [[سياح]]، [[جاگرافيدان]]، ليکڪ ۽ نقشا ٺاهيندڙ هو. سندس نسبت ''النصيبي'' مان معلوم ٿئي ٿو تہ سندس اصل واسطو [[نصيبين]] سان هو، جيڪو اترين [[ميسوپوٽيميا]] ۾ واقع هو. سندس ڄمڻ ۽ وفات جون صحيح تاريخون معلوم ناهن؛ سندس پنهنجي ڪتاب مان معلوم ٿيندڙ تاريخي اشارن موجب هو 320هه/932ع کان اڳ ڄائو هو ۽ گهٽ ۾ گهٽ 368هه/978ع کان پوءِ تائين سندس علمي سرگرميءَ جا نشان ملن ٿا.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Khalidov |first=Anas B. |title=Ebn Ḥawqal, Abu'l-Qāsem Moḥammad |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=27–28 |year=1997 |url=https://iranicaonline.org/articles/ebn-hawqal |access-date=6 October 2026}}</ref><ref name="TDV">{{cite encyclopedia |last=Şeşen |first=Ramazan |title=İbn Havkal |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |volume=20 |pages=34–35 |year=1999 |publisher=Türkiye Diyanet Vakfı |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ibn-havkal |access-date=6 October 2026}}</ref> ابن حوقل پنهنجي دور جي انهن اهم اسلامي جاگرافيدانن مان هو، جن جا ڪم رڳو اڳين ڪتابن مان ورتل معلومات تي ٻڌل نہ هئا، پر پنهنجي ڊگهن سفرن، واپارين ۽ مسافرن کان حاصل ڪيل خبرن ۽ ذاتي مشاهدي تي پڻ ٻڌل هئا. سندس مشهور تصنيف '''''صورة الأرض'''''، جنهن کي '''''المسالك والممالك''''' جي نالي سان بہ سڃاتو ويو آهي، ڏهين صديءَ جي اسلامي دنيا جي سياسي، معاشي ۽ انساني جاگرافيءَ جو اهم ماخذ آهي.<ref name="BrillBGA">{{cite web |title=Bibliotheca Geographorum Arabicorum: Abū l-Qāsim Ibn Ḥawqal |url=https://scholarlyeditions.brill.com/cato/BGA/ |publisher=Brill |language=en |access-date=6 October 2026}}</ref> == شروعاتي زندگي == ابن حوقل جي ذاتي زندگيءَ بابت گهڻي معلومات محفوظ نہ رهي آهي. جيڪا معلومات ملي ٿي، سا گهڻو ڪري سندس پنهنجي ڪتاب ''صورة الأرض'' مان اخذ ڪئي وئي آهي. سندس نالي سان لڳل نسبت ''النصيبي'' کيس [[نصيبين]] سان ڳنڍي ٿي. سندس تحرير مان اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو تہ هو 320هه/932ع ڌاري [[تڪريت]] ۽ 325هه/936–937ع ڌاري [[بغداد]] ۾ موجود هو. نوجوانيءَ ۾ هو واپار سان لاڳاپيل هو ۽ مختلف ملڪن، رستن ۽ قومن بابت جاگرافيائي ڪتاب پڙهندو ۽ واپارين ۽ مسافرن کان معلومات گڏ ڪندو هو.<ref name="Iranica"/><ref name="TDV"/> مختلف ڪتابن ۽ مسافرن کان مليل معلومات ۾ اختلاف ڏسي هن ملڪن کي پاڻ ڏسڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد سان واپاري قافلن سان گڏ سفر شروع ڪيائين. سندس جاگرافيءَ ۾ واپار، پيداوار، بازارن، آبادين، رستن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي بابت غيرمعمولي دلچسپي شايد سندس واپاري پسمنظر سان پڻ لاڳاپيل هئي.<ref name="TDV"/><ref name="BrillBGA"/> == سفر == ابن حوقل پنهنجي بيان موجب '''7 رمضان 331هه/15 مئي 943ع''' تي [[بغداد]] مان روانو ٿيو.<ref name="TDV"/><ref name="Iranica"/> سندس سفر لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين جاري رهيا. هن [[عربستان]]، اتر آفريڪا، [[اندلس]]، [[صحارا]] جي ڏاکڻي ڪناري، [[مصر]]، [[آذربائيجان]]، [[آرمينيا]]، [[عراق]]، [[خوزستان]]، [[فارس]]، [[خراسان]]، [[ماوراء النهر]]، [[سنڌ]] ۽ ٻين علائقن بابت معلومات گڏ ڪئي. 362هه/973ع ڌاري هن [[سسلي]] جو پڻ سفر ڪيو.<ref name="TDV"/><ref name="BrillBGA"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#d8ecff;" | هجري تاريخ ! style="background:#d8ecff;" | گريگورين تاريخ ! style="background:#d8ecff;" | هنڌ يا واقعو |- | 320هه کان پوءِ | 932ع کان پوءِ | [[تڪريت]] بابت ذاتي مشاهدي جو ذڪر |- | 325هه | 936–937ع | [[بغداد]] ۾ موجودگي |- | '''7 رمضان 331هه''' | '''15 مئي 943ع''' | بغداد مان ڊگهي سفر جي شروعات |- | 336–340هه | 947–951ع | اتر آفريڪا، [[اندلس]] ۽ صحارا جي ڏاکڻي حصن جو سفر |- | لڳ ڀڳ 340هه | لڳ ڀڳ 951ع | [[اصطخري]] سان ملاقات |- | 344هه | 955ع | مصر، اوڀر اناطوليا ۽ آذربائيجان |- | 350–358هه | 961–969ع | ايران، خراسان ۽ اولهندي ترڪستان جا سفر |- | لڳ ڀڳ 358هه | 969ع | خوارزم ۽ ماوراء النهر |- | 362هه | 973ع | [[سسلي]] جو سفر |- | 367هه | 977ع | ''صورة الأرض'' جي اهم نسخي/ترتيب جي مڪمل ٿيڻ جو زمانو |} == اصطخري سان ملاقات ۽ جاگرافيائي مڪتب == لڳ ڀڳ 340هه/951ع ۾ ابن حوقل جي ملاقات مشهور جاگرافيدان [[اصطخري]] سان ٿي. اصطخري، [[ابو زيد البلخي]] جي قائم ڪيل جاگرافيائي روايت سان لاڳاپيل هو. ابن حوقل موجب اصطخري کيس پنهنجا نقشا ڏيکاريا ۽ انهن مان ڪن کي درست ڪرڻ لاءِ چيو. ابن حوقل پوءِ اصطخريءَ جي مواد کي بنياد بڻائي ان ۾ پنهنجي سفرن ۽ مشاهدي مان وڏي مقدار ۾ نئون مواد شامل ڪيو.<ref name="TDV"/> انهيءَ ڪري ''صورة الأرض'' کي اصطخريءَ جي ''المسالك والممالك'' جو رڳو نقل يا معمولي ترميم نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد محققن موجب ابن حوقل اڳين بلخي-اصطخري روايت کي هڪ وڌيڪ آزاد جاگرافيائي تصنيف ۾ تبديل ڪيو، جنهن ۾ پنهنجي زماني جي سياسي ۽ معاشي حالتن کي نمايان جاءِ ڏني وئي.<ref name="BrillBGA"/> == ''صورة الأرض'' == [[File:Almassalik ibn hawqal.jpg|thumb|کاٻو|1873ع ۾ [[ليڊن]] مان ڇپيل ابن حوقل جي ڪتاب جو ايڊيشن؛ [[مائيڪل يان ڊي خويه]] پاران مرتب ڪيل.]] ابن حوقل جو بنيادي ۽ محفوظ رهندڙ ڪتاب '''''صورة الأرض''''' آهي، جنهن کي بعض نسخن ۽ ڇاپن ۾ '''''كتاب المسالك والممالك''''' بہ چيو ويو آهي. ڪتاب اسلامي دنيا جي علائقن کي الڳ الڳ جاگرافيائي وحدتن ۾ بيان ڪري ٿو ۽ ڪيترن حصن سان نقشا پڻ ڏئي ٿو. ان ۾ عربستان، فارسي نار، مغرب، اندلس، سسلي، مصر، شام، عراق، ايران، آذربائيجان، سنڌ، خراسان، سجستان، ڪئسپين سمنڊ ۽ ماوراء النهر سميت ڪيترن علائقن جو احوال آهي.<ref name="TDV"/> سندس جاگرافيءَ جي هڪ اهم خصوصيت معاشي معلومات آهي. ابن حوقل شهرن ۽ رستن سان گڏ زراعت، مقامي پيداوار، واپار، قيمتن، محصولن، بازارن ۽ مختلف علائقن مان برآمد ٿيندڙ شين جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. Brill جي ''Bibliotheca Geographorum Arabicorum'' موجب هو پنهنجي دور جي عرب جاگرافيدانن مان معاشي پيداوار جي تصوير پيش ڪرڻ ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="BrillBGA"/> == سنڌ جو سفر ۽ بيان == [[File:Ibn Howqal World map English.png|thumb|ساڄو|ابن حوقل جي عالمي نقشي جو انگريزي نشانين وارو جديد نسخو؛ اصل نقشي جي ترتيب ۾ ڏکڻ مٿان رکيل آهي.]] ابن حوقل جي ''صورة الأرض'' ۾ '''[[سنڌ]]''' لاءِ جدا جاگرافيائي بيان ۽ نقشو موجود آهي. سندس احوال ڏهين صدي عيسويءَ جي سنڌ جي شهرن، [[سنڌو درياهه]]، سياسي مرڪزن، واپار، زراعت، ٻولين ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي بابت اهم تاريخي ماخذن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Elliot">{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |place=London |year=1867 |pages=31–42}}</ref> سنڌ بابت سندس معلومات ۾ [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]]، [[ملتان]]، [[اروڙ]]، [[ديبل]]، نيرون، مڪران ۽ ٻين شهرن ۽ علائقن جا نالا اچن ٿا. سندس نقشو جديد سائنسي نقشي وانگر ماپ ۽ رخن جي عين تناسب تي ٻڌل نہ هو، بلڪه بلخي جاگرافيائي مڪتب جي schematic cartography جو حصو هو، جنهن جو مقصد شهرن، دريائن، سمنڊن ۽ علائقن جي باهمي جڳهه ۽ رستن کي سمجهائڻ هو.<ref name="BrillBGA"/> === ٻوليون === ابن حوقل جو سنڌ جي لساني تاريخ بابت بيان خاص اهميت رکي ٿو. سندس احوال موجب '''منصوره، ملتان ۽ انهن جي ڀرپاسي ۾ عربي ۽ سنڌي ٻوليون ڳالهائبيون هيون'''، جڏهن تہ [[مڪران]] ۾ فارسي ۽ مڪران جي مقامي ٻولي رائج هئي.<ref name="Elliot"/> هي بيان ڏهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌي ٻوليءَ جي جاگرافيائي موجودگيءَ بابت قديم تحرير ٿيل شاهدين مان هڪ آهي. ان مان ساڳئي وقت عرب حڪمرانيءَ هيٺ وڏن شهري مرڪزن ۾ عربيءَ جي موجودگي ۽ مقامي آباديءَ ۾ سنڌيءَ جي تسلسل جو پتو پوي ٿو.<ref>{{cite journal |title=Footprints of Iranian Heritage in Baltistan |journal=International Journal of Contemporary Issues in Social Sciences |language=en}}</ref> === سنڌو درياهه === ابن حوقل جي جاگرافيائي بيان ۾ [[سنڌو درياهه]] کي ''مِهران'' جي نالي سان بيان ڪيو ويو آهي. سندس روايت موجب مهران اروڙ جي ڀرسان گذري، منصوره واري علائقي ڏانهن وهندو ۽ آخرڪار ديبل جي اوڀر طرف سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندو هو. هن سنڌو جي موسمي چاڙهه کي [[نيل درياهه]] جي ٻوڏ سان ڀيٽيو ۽ لکيو تہ پاڻي لهڻ کان پوءِ ٻوڏ واري زمين تي پوک ڪئي ويندي هئي.<ref name="Elliot"/> === منصوره === ابن حوقل جي دور ۾ [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] سنڌ جي وڏن سياسي ۽ معاشي مرڪزن مان هو. سندس بيان موجب منصوره جو علائقو زرخيز، آباد ۽ زرعي پيداوار وارو هو. ڏهين صديءَ ۾ [[اصطخري]]، ابن حوقل ۽ پوءِ [[المقدسي]] جي بيانن مان منصوره جي اهميت جي تصديق ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |title=Hadith Literature in Sind under the Arabs |pages=37–38 |language=en}}</ref> ابن حوقل منصوره ۽ ملتان جي ڀيٽ ڪندي منصوره کي وڌيڪ زرخيز ۽ وڌيڪ آباد علائقو ڄاڻايو. سنڌ جي واپار، ڪپڙن ۽ ماڻهن جي لباس بابت بہ سندس ڪتاب ۾ معلومات ملي ٿي.<ref name="Elliot"/> === ملتان === ابن حوقل [[ملتان]] کي منصوره کان ننڍو، پر قلعي وارو ۽ اهم شهر بيان ڪري ٿو. سندس بيان موجب ملتان جي چوڌاري زرخيز زمين هئي، جيتوڻيڪ منصوره جو علائقو وڌيڪ آباد ۽ بهتر پوکيل هو. ملتان جو حڪمران شهر کان ٻاهر رهندو هو ۽ جمعي جي نماز لاءِ هاٿيءَ تي سوار ٿي شهر ۾ ايندو هو.<ref name="Elliot"/> ملتان بابت سندس بيان سياسي لحاظ کان پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ تہ ان وقت ملتان ۽ منصوره جدا سياسي مرڪز هئا. ملتان جو حڪمران منصوره جي امير جي تابع نہ هو، جيتوڻيڪ خطبي ۾ خليفي جو نالو ورتو ويندو هو.<ref name="Elliot"/> == سنڌ جو نقشو == ابن حوقل جي ڪتاب ۾ سنڌ جو هڪ جدا نقشو شامل آهي، جنهن ۾ سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل شهرن ۽ علائقن کي schematic صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي. سنڌ بابت سندس cartographic مواد اسلامي دور جي برصغير جي قديم محفوظ نقشن مان آهي. تنهن هوندي بہ ان کي قطعي طور '''”دنيا جو سنڌ جو پهريون نقشو“''' چوڻ احتياط طلب آهي، ڇاڪاڻ تہ ابن حوقل جو نقشو اڳوڻي [[اصطخري]] ۽ بلخي جاگرافيائي روايت سان لاڳاپيل آهي ۽ ابن حوقل پاڻ اصطخريءَ جي نقشن کي ڏسي ۽ درست ڪري چڪو هو.<ref name="TDV"/><ref name="BrillBGA"/> سنڌي محقق ڊاڪٽر [[ميمڻ عبدالمجيد سنڌي]] ابن حوقل کي سنڌ ۽ هند جي ڊيگهه ۽ ويڪر بيان ڪرڻ ۽ سنڌ جو نقشو پيش ڪرڻ وارن اهم اوائلي مسلمان سياحن ۽ جاگرافيدانن ۾ شمار ڪيو آهي.<ref name="Mehran">{{cite journal |last=سنڌي |first=ميمڻ عبدالمجيد |title=سنڌ–سياحن جي نظر ۾ |journal=مهراڻ |volume=1 |year=1991 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |place=ڄامشورو |language=sd}}</ref> == سياسي ۽ مذهبي لاڙا == ڪجهه جديد ۽ پراڻن محققن ابن حوقل جي لکڻين ۾ [[فاطمي خلافت|فاطمين]] ڏانهن همدردي ڏسي کيس فاطمي يا اسماعيلي حلقن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. پر اهڙي تعلق بابت قطعي ثبوت موجود ناهي. Ramazan Şeşen نشاندهي ڪري ٿو تہ ابن حوقل جتي فاطمين بابت سٺا رايا ڏئي ٿو، اتي سخت سني [[ساماني سلطنت|سامانين]] جي پڻ واکاڻ ڪري ٿو؛ تنهنڪري کيس يقيني طور ”اسماعيلي جاسوس“ قرار ڏيڻ تاريخي ثبوت کان وڌيڪ قياس ٿيندو.<ref name="TDV"/> انهيءَ سبب سنڌيانا ۾ ملتان ڏانهن سندس سفر کي جلم بن شيبان جي اسماعيلي سرگرمين جي فوجي جائزي سان ڳنڍيندڙ بيان کي ثابت ٿيل حقيقت بدران هڪ نظريي يا تعبير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. == جاگرافيائي طريقيڪار == ابن حوقل جا نقشا جديد ڪارٽوگرافي جي ماپ، ليٽيٽيوڊ ۽ لانگيٽيوڊ واري درست نظام مطابق نہ هئا. اهي [[بلخي جاگرافيائي مڪتب]] جي روايت موجب علائقن جي خاڪي واري نمائش هئا. سمنڊ، درياهه، شهر، ٻيٽ ۽ سرحدون سادي هندسي صورتن سان ڏيکاريون وينديون هيون ۽ ڪيترن نقشن ۾ ڏکڻ کي مٿي رکيو ويندو هو.<ref name="BrillBGA"/> هن جي اهميت رڳو نقشا ٺاهڻ ۾ نہ، پر نقشن سان گڏ انساني ۽ معاشي جاگرافيءَ جو تفصيلي متن ڏيڻ ۾ آهي. هو ڪنهن علائقي جي پنهنجي وقت واري حالت سان گڏ ان ۾ آيل سياسي تبديلين جو بہ ذڪر ڪري ٿو؛ انهيءَ ڪري سندس ڪتاب ڏهين صديءَ جي اسلامي دنيا جي تاريخ لاءِ بہ بنيادي ماخذ آهي.<ref name="TDV"/> == ڪتاب جا نسخا ۽ ڇاپا == ''صورة الأرض'' مختلف مرحلن مان گذريو. موجود مخطوطن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪتاب جا گهٽ ۾ گهٽ ٽي textual stages هئا. هڪ نسخو [[سيف الدوله حمداني]] (وفات 356هه/967ع) سان لاڳاپيل هو، ٻيو اهم متن 367هه/977ع ڌاري مڪمل ٿيو، جڏهن تہ ٽئين recension ۾ 378هه/988ع تائين جون ڪجهه خبرون شامل آهن، جيڪي شايد ابن حوقل کان پوءِ شامل ڪيون ويون.<ref name="TDV"/> [[مائيڪل يان ڊي خويه]] 1873ع ۾ ابن حوقل جو عربي متن [[ليڊن]] مان ''Bibliotheca Geographorum Arabicorum'' جي ٻئي جلد طور شايع ڪيو. پوءِ J. H. Kramers مختلف مخطوطن جي مقابلي سان 1938–1939ع ۾ وڌيڪ تنقيدي ايڊيشن شايع ڪيو.<ref name="BrillBGA"/><ref name="TDV"/> ڪتاب جو انگريزي ترجمو [[وليم اوزلي]] 1800ع ۾ ''The Oriental Geography of Ebn Haukal'' جي نالي سان شايع ڪيو. Kramers جي ترجمي کي Gaston Wiet جي نظرثانيءَ سان فرانسيسيءَ ۾ ''Configuration de la Terre'' جي نالي سان 1964ع ۾ شايع ڪيو ويو.<ref name="TDV"/> == وفات == ابن حوقل جي وفات جي تاريخ ۽ هنڌ يقيني طور معلوم ناهن. پراڻن يا ثانوي ماخذن ۾ 367هه/977ع کي ڪڏهن سندس وفات جي تاريخ لکيو ويو آهي، پر اها تاريخ سندس ڪتاب جي هڪ اهم تحرير/نسخي جي مڪمل ٿيڻ سان وڌيڪ مضبوطيءَ سان لاڳاپيل آهي. جديد علمي حوالا سندس وفات کي '''368هه/978ع کان پوءِ''' رکن ٿا يا تاريخ کي نامعلوم ڄاڻائين ٿا.<ref name="Iranica"/><ref name="TDV"/> == اهميت == ابن حوقل جو ڪم ڏهين صديءَ جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ ان ڪري نمايان آهي جو هن جاگرافي، سفرنامي، نقشا سازي ۽ اقتصادي مشاهدي کي گڏ ڪيو. سنڌ جي تاريخ لاءِ سندس اهميت خاص طور منصوره، ملتان، مڪران، سنڌو درياهه، سنڌي ۽ عربي ٻولين، زرعي حالتن، لباس، واپار ۽ سياسي مرڪزن بابت ڏنل معلومات سبب آهي.<ref name="Elliot"/> سندس ڪتاب کي [[المقدسي]] جهڙن بعد وارن مسلمان جاگرافيدانن سان گڏ پڙهڻ سان ڏهين صديءَ جي سنڌ جي شهري ۽ معاشي زندگيءَ جي نسبتاً جامع تصوير ملي ٿي. ساڳئي وقت سندس مواد کي تنقيدي نموني استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪتاب ۾ ذاتي مشاهدي سان گڏ اصطخري ۽ ٻين اڳين ليکڪن کان ورتل مواد بہ شامل آهي.<ref name="BrillBGA"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Ibn Howqal World map.jpg|ابن حوقل سان منسوب دنيا جو نقشو. File:Ibn Howqal World map English.png|دنيا جي نقشي جو انگريزي نشانين وارو جديد نسخو. File:صورة الأرض - ابن حوقل A Page 419.JPG|''صورة الأرض'' ۾ [[ڪئسپين سمنڊ]] ۽ ڀرپاسي جو نقشو. File:Almassalik ibn hawqal.jpg|ڊي خويه جي 1873ع واري ڇاپي جو سرورق. </gallery> == پڻ ڏسو == * [[اصطخري]] * [[المقدسي]] * [[المسعودي]] * [[ابن خرداذبه]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[منصوره (قديم شهر)]] * [[سنڌو درياهه]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Ibn Haukal |editor-last=de Goeje |editor-first=M. J. |title=Viae et Regna: Descriptio Ditionis Moslemicae |series=Bibliotheca Geographorum Arabicorum |volume=2 |publisher=Brill |place=Leiden |year=1873}} * {{cite book |last=Ibn Ḥawqal |title=Configuration de la Terre |translator-last1=Kramers |translator-first1=J. H. |translator-last2=Wiet |translator-first2=Gaston |volume=1–2 |place=Paris–Beirut |year=1964}} * {{cite book |last=Ouseley |first=William |title=The Oriental Geography of Ebn Haukal |place=London |year=1800}} * {{cite book |last=Soucek |first=Svat |title=A History of Inner Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |page=73 |isbn=9780521657044}} * {{cite journal |last=Gabrieli |first=Francesco |title=Ibn Ḥawqal e gli Arabi di Sicilia |journal=Rivista degli Studi Orientali |volume=36 |year=1961 |pages=245–253}} * {{cite journal |last=Levtzion |first=Nehemia |title=Ibn-Hawqal, the Cheque and Awdaghost |journal=Journal of African History |volume=9 |issue=2 |year=1968 |pages=223–233}} * {{cite book |last=Miquel |first=André |title=La géographie humaine du monde musulman jusqu'au milieu du 11e siècle |place=Paris–The Hague |year=1967 |pages=299–309}} * {{cite book |last=Kračkovskij |first=I. J. |title=Tārīkh al-adab al-jughrāfī al-ʿArabī |volume=1 |place=Cairo |year=1963 |pages=200–205}} * {{cite encyclopedia |last=Khalidov |first=Anas B. |title=Ebn Ḥawqal |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=27–28}} * {{cite encyclopedia |last=Şeşen |first=Ramazan |title=İbn Havkal |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |volume=20 |year=1999 |pages=34–35}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category|Ibn Hawqal}} * {{Commons category-inline|Ibn Hawqal maps}} {{اسلامي جاگرافي}} {{Authority control}} [[زمرو:10هين صديءَ جا جاگرافيدان]] [[زمرو:عرب جاگرافيدان]] [[زمرو:عرب سياح]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور جا عالم]] [[زمرو:نقشا ٺاهيندڙ]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:ڄمڻ جو سال نامعلوم]] [[زمرو:وفات جو سال نامعلوم]] 43my7b7c7p2hjqbejiyly163hczn2vs 417344 417343 2026-10-05T19:25:18Z Intisar Ali 8681 417344 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڏهين صديءَ جو عرب سياح، جاگرافيدان ۽ نقشا ٺاهيندڙ}} {{Infobox scholar | name = ابن حوقل | native_name = أبو القاسم محمد بن علي بن حوقل النصيبي | native_name_lang = ar | birth_date = نامعلوم | birth_place = [[نصيبين]]، [[الجزيره (صوبو)|الجزيره]]، [[عباسي خلافت]] | death_date = 368هه/978ع کان پوءِ | death_place = | era = [[اسلامي سونهري دور]] | school_tradition = بلخي جاگرافيائي مڪتب | main_interests = [[جاگرافي]]، [[نقشا سازي]]، سفر، اقتصادي جاگرافي | major_works = ''[[صورة الأرض]]'' | influences = [[ابو زيد البلخي]]، [[اصطخري]] }} [[File:Ibn Howqal World map.jpg|thumb|ساڄو|ابن حوقل سان منسوب ڏهين صدي عيسويءَ جو دنيا جو نقشو، ''صورة الأرض'' جي هڪ نقل مان.]] '''ابن حوقل''': '''Ibn e Ḥawqal''' (عربي: '''أبو القاسم محمد بن علي بن حوقل النصيبي''') چوٿين صدي هجري/ڏهين صدي عيسويءَ جو عرب مسلمان [[سياح]]، [[جاگرافيدان]]، ليکڪ ۽ نقشا ٺاهيندڙ هو. سندس نسبت ''النصيبي'' مان معلوم ٿئي ٿو تہ سندس اصل واسطو [[نصيبين]] سان هو، جيڪو اترين [[ميسوپوٽيميا]] ۾ واقع هو. سندس ڄمڻ ۽ وفات جون صحيح تاريخون معلوم ناهن؛ سندس پنهنجي ڪتاب مان معلوم ٿيندڙ تاريخي اشارن موجب هو 320هه/932ع کان اڳ ڄائو هو ۽ گهٽ ۾ گهٽ 368هه/978ع کان پوءِ تائين سندس علمي سرگرميءَ جا نشان ملن ٿا.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Khalidov |first=Anas B. |title=Ebn Ḥawqal, Abu'l-Qāsem Moḥammad |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=27–28 |year=1997 |url=https://iranicaonline.org/articles/ebn-hawqal |access-date=6 October 2026}}</ref><ref name="TDV">{{cite encyclopedia |last=Şeşen |first=Ramazan |title=İbn Havkal |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |volume=20 |pages=34–35 |year=1999 |publisher=Türkiye Diyanet Vakfı |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ibn-havkal |access-date=6 October 2026}}</ref> ابن حوقل پنهنجي دور جي انهن اهم اسلامي جاگرافيدانن مان هو، جن جا ڪم رڳو اڳين ڪتابن مان ورتل معلومات تي ٻڌل نہ هئا، پر پنهنجي ڊگهن سفرن، واپارين ۽ مسافرن کان حاصل ڪيل خبرن ۽ ذاتي مشاهدي تي پڻ ٻڌل هئا. سندس مشهور تصنيف '''''صورة الأرض'''''، جنهن کي '''''المسالك والممالك''''' جي نالي سان بہ سڃاتو ويو آهي، ڏهين صديءَ جي اسلامي دنيا جي سياسي، معاشي ۽ انساني جاگرافيءَ جو اهم ماخذ آهي.<ref name="BrillBGA">{{cite web |title=Bibliotheca Geographorum Arabicorum: Abū l-Qāsim Ibn Ḥawqal |url=https://scholarlyeditions.brill.com/cato/BGA/ |publisher=Brill |language=en |access-date=6 October 2026}}</ref> == شروعاتي زندگي == ابن حوقل جي ذاتي زندگيءَ بابت گهڻي معلومات محفوظ نہ رهي آهي. جيڪا معلومات ملي ٿي، سا گهڻو ڪري سندس پنهنجي ڪتاب ''صورة الأرض'' مان اخذ ڪئي وئي آهي. سندس نالي سان لڳل نسبت ''النصيبي'' کيس [[نصيبين]] سان ڳنڍي ٿي. سندس تحرير مان اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو تہ هو 320هه/932ع ڌاري [[تڪريت]] ۽ 325هه/936–937ع ڌاري [[بغداد]] ۾ موجود هو. نوجوانيءَ ۾ هو واپار سان لاڳاپيل هو ۽ مختلف ملڪن، رستن ۽ قومن بابت جاگرافيائي ڪتاب پڙهندو ۽ واپارين ۽ مسافرن کان معلومات گڏ ڪندو هو.<ref name="Iranica"/><ref name="TDV"/> مختلف ڪتابن ۽ مسافرن کان مليل معلومات ۾ اختلاف ڏسي هن ملڪن کي پاڻ ڏسڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد سان واپاري قافلن سان گڏ سفر شروع ڪيائين. سندس جاگرافيءَ ۾ واپار، پيداوار، بازارن، آبادين، رستن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي بابت غيرمعمولي دلچسپي شايد سندس واپاري پسمنظر سان پڻ لاڳاپيل هئي.<ref name="TDV"/><ref name="BrillBGA"/> == سفر == ابن حوقل پنهنجي بيان موجب '''7 رمضان 331هه/15 مئي 943ع''' تي [[بغداد]] مان روانو ٿيو.<ref name="TDV"/><ref name="Iranica"/> سندس سفر لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين جاري رهيا. هن [[عربستان]]، اتر آفريڪا، [[اندلس]]، [[صحارا]] جي ڏاکڻي ڪناري، [[مصر]]، [[آذربائيجان]]، [[آرمينيا]]، [[عراق]]، [[خوزستان]]، [[فارس]]، [[خراسان]]، [[ماوراء النهر]]، [[سنڌ]] ۽ ٻين علائقن بابت معلومات گڏ ڪئي. 362هه/973ع ڌاري هن [[سسلي]] جو پڻ سفر ڪيو.<ref name="TDV"/><ref name="BrillBGA"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#d8ecff;" | هجري تاريخ ! style="background:#d8ecff;" | گريگورين تاريخ ! style="background:#d8ecff;" | هنڌ يا واقعو |- | 320هه کان پوءِ | 932ع کان پوءِ | [[تڪريت]] بابت ذاتي مشاهدي جو ذڪر |- | 325هه | 936–937ع | [[بغداد]] ۾ موجودگي |- | '''7 رمضان 331هه''' | '''15 مئي 943ع''' | بغداد مان ڊگهي سفر جي شروعات |- | 336–340هه | 947–951ع | اتر آفريڪا، [[اندلس]] ۽ صحارا جي ڏاکڻي حصن جو سفر |- | لڳ ڀڳ 340هه | لڳ ڀڳ 951ع | [[اصطخري]] سان ملاقات |- | 344هه | 955ع | مصر، اوڀر اناطوليا ۽ آذربائيجان |- | 350–358هه | 961–969ع | ايران، خراسان ۽ اولهندي ترڪستان جا سفر |- | لڳ ڀڳ 358هه | 969ع | خوارزم ۽ ماوراء النهر |- | 362هه | 973ع | [[سسلي]] جو سفر |- | 367هه | 977ع | ''صورة الأرض'' جي اهم نسخي/ترتيب جي مڪمل ٿيڻ جو زمانو |} == اصطخري سان ملاقات ۽ جاگرافيائي مڪتب == لڳ ڀڳ 340هه/951ع ۾ ابن حوقل جي ملاقات مشهور جاگرافيدان [[اصطخري]] سان ٿي. اصطخري، [[ابو زيد البلخي]] جي قائم ڪيل جاگرافيائي روايت سان لاڳاپيل هو. ابن حوقل موجب اصطخري کيس پنهنجا نقشا ڏيکاريا ۽ انهن مان ڪن کي درست ڪرڻ لاءِ چيو. ابن حوقل پوءِ اصطخريءَ جي مواد کي بنياد بڻائي ان ۾ پنهنجي سفرن ۽ مشاهدي مان وڏي مقدار ۾ نئون مواد شامل ڪيو.<ref name="TDV"/> انهيءَ ڪري ''صورة الأرض'' کي اصطخريءَ جي ''المسالك والممالك'' جو رڳو نقل يا معمولي ترميم نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد محققن موجب ابن حوقل اڳين بلخي-اصطخري روايت کي هڪ وڌيڪ آزاد جاگرافيائي تصنيف ۾ تبديل ڪيو، جنهن ۾ پنهنجي زماني جي سياسي ۽ معاشي حالتن کي نمايان جاءِ ڏني وئي.<ref name="BrillBGA"/> == ''صورة الأرض'' == [[File:Almassalik ibn hawqal.jpg|thumb|کاٻو|1873ع ۾ [[ليڊن]] مان ڇپيل ابن حوقل جي ڪتاب جو ايڊيشن؛ [[مائيڪل يان ڊي خويه]] پاران مرتب ڪيل.]] ابن حوقل جو بنيادي ۽ محفوظ رهندڙ ڪتاب '''''صورة الأرض''''' آهي، جنهن کي بعض نسخن ۽ ڇاپن ۾ '''''كتاب المسالك والممالك''''' بہ چيو ويو آهي. ڪتاب اسلامي دنيا جي علائقن کي الڳ الڳ جاگرافيائي وحدتن ۾ بيان ڪري ٿو ۽ ڪيترن حصن سان نقشا پڻ ڏئي ٿو. ان ۾ عربستان، فارسي نار، مغرب، اندلس، سسلي، مصر، شام، عراق، ايران، آذربائيجان، سنڌ، خراسان، سجستان، ڪئسپين سمنڊ ۽ ماوراء النهر سميت ڪيترن علائقن جو احوال آهي.<ref name="TDV"/> سندس جاگرافيءَ جي هڪ اهم خصوصيت معاشي معلومات آهي. ابن حوقل شهرن ۽ رستن سان گڏ زراعت، مقامي پيداوار، واپار، قيمتن، محصولن، بازارن ۽ مختلف علائقن مان برآمد ٿيندڙ شين جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. Brill جي ''Bibliotheca Geographorum Arabicorum'' موجب هو پنهنجي دور جي عرب جاگرافيدانن مان معاشي پيداوار جي تصوير پيش ڪرڻ ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="BrillBGA"/> == سنڌ جو سفر ۽ بيان == [[File:Ibn Howqal World map English.png|thumb|ساڄو|ابن حوقل جي عالمي نقشي جو انگريزي نشانين وارو جديد نسخو؛ اصل نقشي جي ترتيب ۾ ڏکڻ مٿان رکيل آهي.]] ابن حوقل جي ''صورة الأرض'' ۾ '''[[سنڌ]]''' لاءِ جدا جاگرافيائي بيان ۽ نقشو موجود آهي. سندس احوال ڏهين صدي عيسويءَ جي سنڌ جي شهرن، [[سنڌو درياهه]]، سياسي مرڪزن، واپار، زراعت، ٻولين ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي بابت اهم تاريخي ماخذن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Elliot">{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |place=London |year=1867 |pages=31–42}}</ref> سنڌ بابت سندس معلومات ۾ [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]]، [[ملتان]]، [[اروڙ]]، [[ديبل]]، نيرون، مڪران ۽ ٻين شهرن ۽ علائقن جا نالا اچن ٿا. سندس نقشو جديد سائنسي نقشي وانگر ماپ ۽ رخن جي عين تناسب تي ٻڌل نہ هو، بلڪه بلخي جاگرافيائي مڪتب جي schematic cartography جو حصو هو، جنهن جو مقصد شهرن، دريائن، سمنڊن ۽ علائقن جي باهمي جڳهه ۽ رستن کي سمجهائڻ هو.<ref name="BrillBGA"/> === ٻوليون === ابن حوقل جو سنڌ جي لساني تاريخ بابت بيان خاص اهميت رکي ٿو. سندس احوال موجب '''منصوره، ملتان ۽ انهن جي ڀرپاسي ۾ عربي ۽ سنڌي ٻوليون ڳالهائبيون هيون'''، جڏهن تہ [[مڪران]] ۾ فارسي ۽ مڪران جي مقامي ٻولي رائج هئي.<ref name="Elliot"/> هي بيان ڏهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌي ٻوليءَ جي جاگرافيائي موجودگيءَ بابت قديم تحرير ٿيل شاهدين مان هڪ آهي. ان مان ساڳئي وقت عرب حڪمرانيءَ هيٺ وڏن شهري مرڪزن ۾ عربيءَ جي موجودگي ۽ مقامي آباديءَ ۾ سنڌيءَ جي تسلسل جو پتو پوي ٿو.<ref>{{cite journal |title=Footprints of Iranian Heritage in Baltistan |journal=International Journal of Contemporary Issues in Social Sciences |language=en}}</ref> === سنڌو درياهه === ابن حوقل جي جاگرافيائي بيان ۾ [[سنڌو درياهه]] کي ''مِهران'' جي نالي سان بيان ڪيو ويو آهي. سندس روايت موجب مهران اروڙ جي ڀرسان گذري، منصوره واري علائقي ڏانهن وهندو ۽ آخرڪار ديبل جي اوڀر طرف سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندو هو. هن سنڌو جي موسمي چاڙهه کي [[نيل درياهه]] جي ٻوڏ سان ڀيٽيو ۽ لکيو تہ پاڻي لهڻ کان پوءِ ٻوڏ واري زمين تي پوک ڪئي ويندي هئي.<ref name="Elliot"/> === منصوره === ابن حوقل جي دور ۾ [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] سنڌ جي وڏن سياسي ۽ معاشي مرڪزن مان هو. سندس بيان موجب منصوره جو علائقو زرخيز، آباد ۽ زرعي پيداوار وارو هو. ڏهين صديءَ ۾ [[اصطخري]]، ابن حوقل ۽ پوءِ [[المقدسي]] جي بيانن مان منصوره جي اهميت جي تصديق ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |title=Hadith Literature in Sind under the Arabs |pages=37–38 |language=en}}</ref> ابن حوقل منصوره ۽ ملتان جي ڀيٽ ڪندي منصوره کي وڌيڪ زرخيز ۽ وڌيڪ آباد علائقو ڄاڻايو. سنڌ جي واپار، ڪپڙن ۽ ماڻهن جي لباس بابت بہ سندس ڪتاب ۾ معلومات ملي ٿي.<ref name="Elliot"/> === ملتان === ابن حوقل [[ملتان]] کي منصوره کان ننڍو، پر قلعي وارو ۽ اهم شهر بيان ڪري ٿو. سندس بيان موجب ملتان جي چوڌاري زرخيز زمين هئي، جيتوڻيڪ منصوره جو علائقو وڌيڪ آباد ۽ بهتر پوکيل هو. ملتان جو حڪمران شهر کان ٻاهر رهندو هو ۽ جمعي جي نماز لاءِ هاٿيءَ تي سوار ٿي شهر ۾ ايندو هو.<ref name="Elliot"/> ملتان بابت سندس بيان سياسي لحاظ کان پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ تہ ان وقت ملتان ۽ منصوره جدا سياسي مرڪز هئا. ملتان جو حڪمران منصوره جي امير جي تابع نہ هو، جيتوڻيڪ خطبي ۾ خليفي جو نالو ورتو ويندو هو.<ref name="Elliot"/> == سنڌ جو نقشو == ابن حوقل جي ڪتاب ۾ سنڌ جو هڪ جدا نقشو شامل آهي، جنهن ۾ سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل شهرن ۽ علائقن کي schematic صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي. سنڌ بابت سندس cartographic مواد اسلامي دور جي برصغير جي قديم محفوظ نقشن مان آهي. تنهن هوندي بہ ان کي قطعي طور '''”دنيا جو سنڌ جو پهريون نقشو“''' چوڻ احتياط طلب آهي، ڇاڪاڻ تہ ابن حوقل جو نقشو اڳوڻي [[اصطخري]] ۽ بلخي جاگرافيائي روايت سان لاڳاپيل آهي ۽ ابن حوقل پاڻ اصطخريءَ جي نقشن کي ڏسي ۽ درست ڪري چڪو هو.<ref name="TDV"/><ref name="BrillBGA"/> سنڌي محقق ڊاڪٽر [[ميمڻ عبدالمجيد سنڌي]] ابن حوقل کي سنڌ ۽ هند جي ڊيگهه ۽ ويڪر بيان ڪرڻ ۽ سنڌ جو نقشو پيش ڪرڻ وارن اهم اوائلي مسلمان سياحن ۽ جاگرافيدانن ۾ شمار ڪيو آهي.<ref name="Mehran">{{cite journal |last=سنڌي |first=ميمڻ عبدالمجيد |title=سنڌ–سياحن جي نظر ۾ |journal=مهراڻ |volume=1 |year=1991 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |place=ڄامشورو |language=sd}}</ref> == سياسي ۽ مذهبي لاڙا == ڪجهه جديد ۽ پراڻن محققن ابن حوقل جي لکڻين ۾ [[فاطمي خلافت|فاطمين]] ڏانهن همدردي ڏسي کيس فاطمي يا اسماعيلي حلقن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. پر اهڙي تعلق بابت قطعي ثبوت موجود ناهي. Ramazan Şeşen نشاندهي ڪري ٿو تہ ابن حوقل جتي فاطمين بابت سٺا رايا ڏئي ٿو، اتي سخت سني [[ساماني سلطنت|سامانين]] جي پڻ واکاڻ ڪري ٿو؛ تنهنڪري کيس يقيني طور ”اسماعيلي جاسوس“ قرار ڏيڻ تاريخي ثبوت کان وڌيڪ قياس ٿيندو.<ref name="TDV"/> انهيءَ سبب سنڌيانا ۾ ملتان ڏانهن سندس سفر کي جلم بن شيبان جي اسماعيلي سرگرمين جي فوجي جائزي سان ڳنڍيندڙ بيان کي ثابت ٿيل حقيقت بدران هڪ نظريي يا تعبير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. == جاگرافيائي طريقيڪار == ابن حوقل جا نقشا جديد ڪارٽوگرافي جي ماپ، ليٽيٽيوڊ ۽ لانگيٽيوڊ واري درست نظام مطابق نہ هئا. اهي [[بلخي جاگرافيائي مڪتب]] جي روايت موجب علائقن جي خاڪي واري نمائش هئا. سمنڊ، درياهه، شهر، ٻيٽ ۽ سرحدون سادي هندسي صورتن سان ڏيکاريون وينديون هيون ۽ ڪيترن نقشن ۾ ڏکڻ کي مٿي رکيو ويندو هو.<ref name="BrillBGA"/> هن جي اهميت رڳو نقشا ٺاهڻ ۾ نہ، پر نقشن سان گڏ انساني ۽ معاشي جاگرافيءَ جو تفصيلي متن ڏيڻ ۾ آهي. هو ڪنهن علائقي جي پنهنجي وقت واري حالت سان گڏ ان ۾ آيل سياسي تبديلين جو بہ ذڪر ڪري ٿو؛ انهيءَ ڪري سندس ڪتاب ڏهين صديءَ جي اسلامي دنيا جي تاريخ لاءِ بہ بنيادي ماخذ آهي.<ref name="TDV"/> == ڪتاب جا نسخا ۽ ڇاپا == ''صورة الأرض'' مختلف مرحلن مان گذريو. موجود مخطوطن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪتاب جا گهٽ ۾ گهٽ ٽي متني درجا هئا. هڪ نسخو [[سيف الدوله حمداني]] (وفات 356هه/967ع) سان لاڳاپيل هو، ٻيو اهم متن 367هه/977ع ڌاري مڪمل ٿيو، جڏهن تہ ٽئين متني نسخي۾ 378هه/988ع تائين جون ڪجهه خبرون شامل آهن، جيڪي شايد ابن حوقل کان پوءِ شامل ڪيون ويون.<ref name="TDV"/> [[مائيڪل يان ڊي خويه]] 1873ع ۾ ابن حوقل جو عربي متن [[ليڊن]] مان ''Bibliotheca Geographorum Arabicorum'' جي ٻئي جلد طور شايع ڪيو. پوءِ J. H. Kramers مختلف مخطوطن جي مقابلي سان 1938–1939ع ۾ وڌيڪ تنقيدي ايڊيشن شايع ڪيو.<ref name="BrillBGA"/><ref name="TDV"/> ڪتاب جو انگريزي ترجمو [[وليم اوزلي]] 1800ع ۾ '''''دي اورينٽل جاگرافي آف ابن حوقل''''' (''The Oriental Geography of Ebn Haukal'') جي نالي سان شايع ڪيو. بعد ۾ [[يوهانس هينڊرڪ ڪرمرس|ڪرمرس]] جي ترجمي کي [[گاستون ويئت]] جي نظرثانيءَ سان 1964ع ۾ فرانسيسي ٻوليءَ ۾ '''''ڪونفيگوراسيون دُ لا تير''''' (''Configuration de la Terre''؛ يعني ”ڌرتيءَ جي جوڙجڪ“) جي نالي سان شايع ڪيو ويو.<ref name="TDV"/> == وفات == ابن حوقل جي وفات جي تاريخ ۽ هنڌ يقيني طور معلوم ناهن. پراڻن يا ثانوي ماخذن ۾ 367هه/977ع کي ڪڏهن سندس وفات جي تاريخ لکيو ويو آهي، پر اها تاريخ سندس ڪتاب جي هڪ اهم تحرير/نسخي جي مڪمل ٿيڻ سان وڌيڪ مضبوطيءَ سان لاڳاپيل آهي. جديد علمي حوالا سندس وفات کي '''368هه/978ع کان پوءِ''' رکن ٿا يا تاريخ کي نامعلوم ڄاڻائين ٿا.<ref name="Iranica"/><ref name="TDV"/> == اهميت == ابن حوقل جو ڪم ڏهين صديءَ جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ ان ڪري نمايان آهي جو هن جاگرافي، سفرنامي، نقشا سازي ۽ اقتصادي مشاهدي کي گڏ ڪيو. سنڌ جي تاريخ لاءِ سندس اهميت خاص طور منصوره، ملتان، مڪران، سنڌو درياهه، سنڌي ۽ عربي ٻولين، زرعي حالتن، لباس، واپار ۽ سياسي مرڪزن بابت ڏنل معلومات سبب آهي.<ref name="Elliot"/> سندس ڪتاب کي [[المقدسي]] جهڙن بعد وارن مسلمان جاگرافيدانن سان گڏ پڙهڻ سان ڏهين صديءَ جي سنڌ جي شهري ۽ معاشي زندگيءَ جي نسبتاً جامع تصوير ملي ٿي. ساڳئي وقت سندس مواد کي تنقيدي نموني استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪتاب ۾ ذاتي مشاهدي سان گڏ اصطخري ۽ ٻين اڳين ليکڪن کان ورتل مواد بہ شامل آهي.<ref name="BrillBGA"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Ibn Howqal World map.jpg|ابن حوقل سان منسوب دنيا جو نقشو. File:Ibn Howqal World map English.png|دنيا جي نقشي جو انگريزي نشانين وارو جديد نسخو. File:صورة الأرض - ابن حوقل A Page 419.JPG|''صورة الأرض'' ۾ [[ڪئسپين سمنڊ]] ۽ ڀرپاسي جو نقشو. File:Almassalik ibn hawqal.jpg|ڊي خويه جي 1873ع واري ڇاپي جو سرورق. </gallery> == پڻ ڏسو == * [[اصطخري]] * [[المقدسي]] * [[المسعودي]] * [[ابن خرداذبه]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[منصوره (قديم شهر)]] * [[سنڌو درياهه]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Ibn Haukal |editor-last=de Goeje |editor-first=M. J. |title=Viae et Regna: Descriptio Ditionis Moslemicae |series=Bibliotheca Geographorum Arabicorum |volume=2 |publisher=Brill |place=Leiden |year=1873}} * {{cite book |last=Ibn Ḥawqal |title=Configuration de la Terre |translator-last1=Kramers |translator-first1=J. H. |translator-last2=Wiet |translator-first2=Gaston |volume=1–2 |place=Paris–Beirut |year=1964}} * {{cite book |last=Ouseley |first=William |title=The Oriental Geography of Ebn Haukal |place=London |year=1800}} * {{cite book |last=Soucek |first=Svat |title=A History of Inner Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |page=73 |isbn=9780521657044}} * {{cite journal |last=Gabrieli |first=Francesco |title=Ibn Ḥawqal e gli Arabi di Sicilia |journal=Rivista degli Studi Orientali |volume=36 |year=1961 |pages=245–253}} * {{cite journal |last=Levtzion |first=Nehemia |title=Ibn-Hawqal, the Cheque and Awdaghost |journal=Journal of African History |volume=9 |issue=2 |year=1968 |pages=223–233}} * {{cite book |last=Miquel |first=André |title=La géographie humaine du monde musulman jusqu'au milieu du 11e siècle |place=Paris–The Hague |year=1967 |pages=299–309}} * {{cite book |last=Kračkovskij |first=I. J. |title=Tārīkh al-adab al-jughrāfī al-ʿArabī |volume=1 |place=Cairo |year=1963 |pages=200–205}} * {{cite encyclopedia |last=Khalidov |first=Anas B. |title=Ebn Ḥawqal |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=27–28}} * {{cite encyclopedia |last=Şeşen |first=Ramazan |title=İbn Havkal |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |volume=20 |year=1999 |pages=34–35}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category|Ibn Hawqal}} * {{Commons category-inline|Ibn Hawqal maps}} {{اسلامي جاگرافي}} {{Authority control}} [[زمرو:10هين صديءَ جا جاگرافيدان]] [[زمرو:عرب جاگرافيدان]] [[زمرو:عرب سياح]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور جا عالم]] [[زمرو:نقشا ٺاهيندڙ]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:ڄمڻ جو سال نامعلوم]] [[زمرو:وفات جو سال نامعلوم]] as4txwrpvhbhzolwi2kxo0c76746kc9 0 18951 417385 369765 2026-10-05T22:08:42Z Intisar Ali 8681 417385 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻارهين صديءَ جو عرب مسلم جاگرافيدان ۽ نقشا نگار}} {{Infobox scientist | name = محمد الادريسي | native_name = محمد الإدريسي | native_name_lang = ar | image = Estatua de Al-Idrisi bajo el baluarte de los Mallorquines, Ceuta (5).jpg | caption = [[سيوتا]] ۾ محمد الادريسي جو مجسمو | birth_name = ابو عبدالله محمد بن محمد الادريسي القرطبي الحسني السبتي | birth_date = لڳ ڀڳ 493هه / 1100ع | birth_place = [[سيوتا]]، [[مرابطون|مرابط سلطنت]] (هاڻوڪو [[اسپين]]) | death_date = لڳ ڀڳ 560هه / 1165ع | death_place = غير يقيني | field = [[جاگرافي]]، [[نقشا نگاري]]، [[نباتيات]]، دوائن جو علم | workplaces = [[راجر ٻيون، سسلي|راجر ٻئي]] جو شاهي درٻار، [[پاليرمو]]، [[سسلي]] | known_for = ''[[نزهة المشتاق في اختراق الآفاق]]''، [[ٽئبولا روجيريانا]] }} '''ابو عبدالله محمد بن محمد الادريسي القرطبي الحسني السبتي''' ({{lang-ar|أبو عبد الله محمد الإدريسي القرطبي الحسني السبتي}}؛ لڳ ڀڳ 493هه/1100ع – لڳ ڀڳ 560هه/1165ع)، عام طرح '''محمد الادريسي''' يا '''الشريف الادريسي''' جي نالي سان مشهور، ٻارهين صديءَ جو [[عرب]] [[مسلمان]] [[جاگرافيدان]]، [[نقشا نگار]]، سياح ۽ نباتاتي ۽ دوائن جي علم جو مصنف هو.<ref name="Brill">{{cite encyclopedia |title=al-Idrīsī, Abū ʿAbdallāh |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/EI3O/COM-32372.xml |access-date=6 October 2026}}</ref> هو [[سسلي]] جي نارمن بادشاهه [[راجر ٻيون، سسلي|راجر ٻئي]] جي [[پاليرمو]] واري درٻار سان وابسته رهيو، جتي هن پنهنجي سڀ کان مشهور جاگرافيائي تصنيف ''[[نزهة المشتاق في اختراق الآفاق]]'' ۽ ان سان لاڳاپيل دنيا جا نقشا تيار ڪيا.<ref name="Ahmad1992">{{cite book |last=Ahmad |first=S. Maqbul |editor1-last=Harley |editor1-first=J. B. |editor2-last=Woodward |editor2-first=David |chapter=Cartography of al-Sharīf al-Idrīsī |title=The History of Cartography |volume=2 |issue=1 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |year=1992 |pages=156–174 |chapter-url=https://press.uchicago.edu/books/hoc/HOC_V2_B1/HOC_VOLUME2_Book1_chapter7.pdf}}</ref> ادريسيءَ جو جاگرافيائي ڪم وچئين دور جي [[اسلامي جاگرافي]] ۽ [[نقشا نگاري]] جي اهم ترين ڪارنامن مان شمار ٿئي ٿو. هن يوناني، عرب ۽ اسلامي جاگرافيائي روايتن سان گڏ واپارين، ملاحن، مسافرن ۽ پنهنجي سفرن مان حاصل ٿيل معلومات کي گڏ ڪري دنيا جو تفصيلي جغرافيائي خاڪو تيار ڪيو. 548هه/1154ع ۾ مڪمل ڪيل سندس جاگرافيائي منصوبي سان لاڳاپيل دنيا جو نقشو جديد دور ۾ عام طرح لاطيني نالي ''[[ٽئبولا روجيريانا]]'' (''Tabula Rogeriana'') سان مشهور آهي.<ref name="Ahmad1992"/> == نالو ۽ نسب == ادريسيءَ جو پورو نالو مختلف ماخذن ۾ ٿوري فرق سان ملي ٿو، پر عام صورت '''ابو عبدالله محمد بن محمد بن عبدالله بن ادريس الحسني الادريسي''' آهي. سندس نالي سان استعمال ٿيندڙ '''الحسني''' سندس نسب کي [[حسن ابن علي]] ڏانهن منسوب ڪري ٿو، جڏهن ته '''السبتي''' سندس ڄم واري شهر [[سيوتا]] (عربي: سبتة) ڏانهن نسبت آهي. '''القرطبي''' سندس [[قرطبه]] سان علمي ۽ تعليمي لاڳاپي کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Brill"/> هو اتر آفريڪا ۽ [[الاندلس]] جي [[حمودي خاندان]] سان واسطو رکندڙ هو. حمودي حڪمران پاڻ کي [[ادريسي خاندان]] وسيلي حسن ابن علي جي نسل مان ڄاڻائيندا هئا.<ref name="Selin">{{cite book |editor-last=Selin |editor-first=Helaine |title=Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures |publisher=Springer |year=2008 |isbn=978-1-4020-4559-2 |page=128}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == محمد الادريسي لڳ ڀڳ 493هه/1100ع ڌاري [[سيوتا]] ۾ پيدا ٿيو. ان وقت سيوتا [[مرابطون|مرابط سلطنت]] جي قبضي هيٺ اتر آفريڪا جو اهم بندرگاهه هو؛ اڄ اهو [[اسپين]] جو هڪ خودمختيار شهر آهي.<ref name="Selin"/> سندس خاندان جو تعلق اڳوڻي حمودي حڪمران گهراڻي سان هو. حمودي اقتدار جي زوال کان پوءِ خاندان جي ڪجهه فردن کي [[مالقا]] ڇڏي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ٿيڻو پيو. اهڙي سياسي پس منظر سبب ادريسيءَ جي زندگي اتر آفريڪا، الاندلس ۽ پوءِ نارمن سسلي جي مختلف ثقافتي روايتن سان ڳنڍجي وئي. ادريسيءَ [[قرطبه]] ۾ تعليم حاصل ڪئي، جيڪو ان دور ۾ الاندلس جي وڏن علمي مرڪزن مان هڪ هو.<ref name="Ahmad1992"/> نوجوانيءَ کان ئي هن سفر شروع ڪيا. سندس سفرن ۽ پوءِ گڏ ڪيل معلومات ۾ اتر آفريڪا، الاندلس، [[پرتگال]]، ڀونوچ سمنڊ جا علائقا ۽ [[اناطوليا]] شامل هئا. سندس نالي سان اتر ۽ اولهه يورپ تائين سفرن جون روايتون پڻ منسوب ڪيون ويون آهن، پر انهن مان سڀني لاءِ هڪجهڙو مضبوط تاريخي ثبوت موجود ناهي. == سسلي ۽ راجر ٻئي جي درٻار == [[File:Roger II Sicily.jpg|thumb|[[راجر ٻيون، سسلي|راجر ٻيون]]، جنهن جي درٻار ۾ الادريسي پنهنجو مشهور جاگرافيائي منصوبو تيار ڪيو.]] ٻارهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ الادريسي [[سسلي]] پهتو، جتي نارمن حڪمران [[راجر ٻيون، سسلي|راجر ٻئي]] جي درٻار ۾ کيس سرپرستي ملي. نارمن سسلي ان دور ۾ لاطيني، يوناني، عرب ۽ نارمن علمي ۽ انتظامي روايتن جي ميلاپ جو اهم مرڪز هو. راجر ٻئي دنيا جي مختلف ملڪن بابت وڌيڪ صحيح ۽ منظم جاگرافيائي ڄاڻ گڏ ڪرڻ ۾ دلچسپي رکندو هو. الادريسيءَ کي انهيءَ وسيع منصوبي سان وابسته ڪيو ويو، جنهن جو مقصد دنيا جي ملڪن، شهرن، رستن، سمنڊن، جبلن، ندين، ماڻهن، واپار ۽ پيداواري وسيلن بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۽ ان کي نقشن سان پيش ڪرڻ هو.<ref name="Ahmad1992"/> ادريسيءَ جي پنهنجي بيان موجب معلومات کي رڳو هڪ مسافر يا هڪ ڪتاب جي شاهديءَ تي قبول نه ڪيو ويندو هو. مختلف ماڻهن کان ساڳي هنڌ بابت معلومات وٺي ان جو تقابلي جائزو ورتو ويندو هو. اڳين جاگرافيدانن، خاص ڪري [[بطليموس]] جي جاگرافيائي روايت، عربي-اسلامي جاگرافيائي ادب ۽ سفر ڪندڙ واپارين ۽ ملاحن جي ڄاڻ پڻ استعمال ڪئي وئي.<ref name="Ahmad1992"/> == نزهة المشتاق في اختراق الآفاق == [[File:Al-Idrisi's world map.JPG|thumb|300px|ادريسيءَ جي دنيا جي نقشي جو بعد واري مخطوطي ۾ محفوظ ٿيل نمونو؛ نقشي ۾ ڏکڻ مٿي ۽ اتر هيٺ ڏيکاريل آهي.]] ادريسيءَ جو سڀ کان مشهور ڪتاب '''''نزهة المشتاق في اختراق الآفاق''''' ({{lang-ar|نزهة المشتاق في اختراق الآفاق}}) آهي. ان جي عنوان جو مفهوم ”آفاق جي سير جي خواهش رکندڙ لاءِ وندر“ يا ”پري ملڪن جي سفر جي مشتاق لاءِ سير“ جي ويجهو آهي. يورپي علمي ادب ۾ هي تصنيف ''Book of Roger'' يا ''Kitāb Rujār'' جي نالي سان پڻ مشهور ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها راجر ٻئي لاءِ تيار ڪئي وئي هئي.<ref name="Ahmad1992"/> هي ڪم 548هه جي شوال مهيني، يعني جنوري 1154ع ڌاري مڪمل ٿيو.<ref name="Ahmad1992"/> ڪتاب رڳو نقشا نگاريءَ جو مجموعو نه، پر وچئين دور جي جسماني، انساني، اقتصادي، سياسي ۽ ثقافتي جاگرافيءَ بابت هڪ وڏي معلوماتي تصنيف آهي. ادريسيءَ زمين جي آباد دنيا کي قديم يوناني-بطليموسي روايت موجب '''ستن اقليمن''' ۾ ورهايو ۽ هر اقليم کي اوڀر کان اولهه ڏهن حصن ۾ تقسيم ڪيو. اهڙيءَ طرح متن سان گڏ لڳ ڀڳ ستر علائقائي نقشن جو منظم سلسلو وجود ۾ آيو.<ref name="Ahmad1992"/> هر حصي ۾ شهرن، آبادين، رستن، فاصلن، جبلن، ندين، ساحلن ۽ ٻين جاگرافيائي خصوصيتن بابت معلومات ڏني وئي. ڪتاب ۾ رڳو جاگرافي نه پر مختلف علائقن جي: * آبادي ۽ ماڻهن؛ * لباس ۽ رسمن؛ * ٻولين؛ * زراعت؛ * واپار ۽ منڊين؛ * درآمد ۽ برآمد؛ * معدني ۽ قدرتي وسيلن؛ * عمارتن ۽ يادگارن؛ * زميني ۽ سامونڊي رستن بابت پڻ معلومات شامل آهي.<ref name="Ahmad1992"/> === جاگرافيائي طريقو === ادريسيءَ مختلف ماخذن مان حاصل ڪيل معلومات کي پاڻ ۾ ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[بطليموس]] جي جاگرافيائي مختصات سان گڏ اڳين اسلامي جاگرافيدانن ۽ فلڪيات دانن جي ڄاڻ پڻ استعمال ڪئي. ''نزهة المشتاق'' ۾ فاصلا مختلف پيمانن، جهڙوڪ ميل، فرسخ، منزل ۽ ڏينهن جي سفر سان بيان ڪيا ويا آهن؛ انهيءَ ڪري مختلف ماخذن مان ورتل فاصلن ۾ ڪڏهن ڪڏهن تضاد به ملي ٿو.<ref name="Ahmad1992"/> ان جي باوجود سندس ڪم جو دائرو غيرمعمولي طور وسيع هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ [[يورپ]]، [[اتر آفريڪا]]، [[ايشيا]] ۽ [[هندي سمنڊ]] جي وڏي حصي بابت هڪ ئي منظم جغرافيائي نظام تحت معلومات گڏ ڪئي وئي. == ٽئبولا روجيريانا == {{Main|ٽئبولا روجيريانا}} [[File:Tabula Rogeriana 1929 copy by Konrad Miller.jpg|thumb|350px|''ٽئبولا روجيريانا'' جي علائقائي نقشن کي گڏ ڪري ٺاهيل جديد جامع صورت. ادريسيءَ جي نقشي جي روايت موجب ڏکڻ مٿي رکيل آهي.]] ادريسيءَ جي راجر ٻئي لاءِ تيار ڪيل دنيا جي نقشي کي جديد ادب ۾ '''''ٽئبولا روجيريانا''''' چيو وڃي ٿو. 1154ع سان منسوب هي نقشو وچئين دور جي سڀ کان مشهور دنيا جي نقشن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Charta Rogeriana. Weltkarte des Idrisi vom Jahr 1154 n. Ch. |publisher=Bibliothèque nationale de France |url=https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb406115261 |access-date=6 October 2026}}</ref> نقشي جي هڪ نمايان خصوصيت اها آهي ته ان ۾ '''ڏکڻ مٿي ۽ اتر هيٺ''' رکيل آهي. اها ترتيب جديد يورپي نقشن جي اتر-مٿي واري روايت کان مختلف آهي، پر وچئين دور جي اسلامي نقشا نگاريءَ ۾ اهڙي ترتيب غيرمعمولي نه هئي. نقشي ۽ ''نزهة المشتاق'' ۾ يورپ، ڀونوچ سمنڊ، اتر آفريڪا، وچ اوڀر ۽ ايشيا جي مختلف علائقن کي ڏيکاريو ويو. ادريسيءَ جي ستر علائقائي نقشن کي گڏ ڪري جديد محققن دنيا جي هڪ وڏي جامع نقشي جي صورت پڻ تيار ڪئي آهي. === چانديءَ جو نقشو === تاريخي بيانن موجب راجر ٻئي لاءِ دنيا جو هڪ وڏو نقشو [[چاندي]] جي تختي يا قرص تي پڻ اُڪيريو ويو هو. اصل چانديءَ جو نقشو محفوظ نه رهيو آهي ۽ اڄ موجود ڪونهي.<ref name="Factum">{{cite web |title=Re-creating the Lost Silver Map of al-Idrisi |publisher=Factum Foundation |url=https://factumfoundation.org/our-projects/digital-restorations/re-creating-the-lost-map-of-al-idrisi/ |access-date=6 October 2026}}</ref> 2017ع کان [[بوڊليئن لائبريري]]، مؤرخ جيري بروٽن، ڊينيئل ڪروچ ريئر بڪس ۽ Factum Foundation جي سهڪار سان بچيل مخطوطن ۽ تاريخي بيانن جي بنياد تي ان گم ٿيل نقشي جي جديد ٻيهر تخليق تي ڪم ڪيو ويو. 2019ع ۾ چانديءَ تي تيار ڪيل تقريباً ٻه ميٽر قطر واري اها جديد تشريح نمائش لاءِ پيش ڪئي وئي.<ref name="Factum"/> اها جديد شيءِ ادريسيءَ جو اصل ٻارهين صديءَ وارو نقشو نه، پر تاريخي ماخذن جي بنياد تي ڪيل '''ٻيهر تخليق''' آهي. == دنيا جي تصور ۽ ڌرتيءَ جي شڪل == ادريسي ان علمي روايت سان تعلق رکندو هو جنهن ۾ [[ڌرتي]] کي گول تصور ڪيو ويندو هو. تنهنڪري سندس گول دنيا جا نقشا ان ڳالهه جي علامت نه هئا ته هو ڌرتيءَ کي چپٽو سمجهندو هو. وچئين دور جي اسلامي فلڪيات ۽ جاگرافيءَ ۾ ڌرتيءَ جي ڪرويت جو تصور اڳ ئي قائم هو. ادريسيءَ جي جاگرافيءَ ۾ دنيا کي موسمي اقليمن ۾ ورهائڻ جو طريقو قديم يوناني جاگرافي، خاص ڪري بطليموس، سان ڳنڍيل هو، پر هن ان کي پنهنجي وسيع علائقائي ڄاڻ ۽ اسلامي جاگرافيائي روايت سان ملائي نئون تفصيلي نظام ڏنو. == علائقائي بيان == === يورپ === ادريسيءَ جي ڪم جي خاص اهميت اها آهي ته ان ۾ ٻارهين صديءَ جي يورپ جي ڪيترن ئي حصن بابت عربي ٻوليءَ ۾ تفصيلي معلومات محفوظ ٿي. [[آئبيريائي اپٻيٽ]]، فرانس، اٽلي، سسلي ۽ ڀونوچ سمنڊ وارن علائقن بابت سندس ڄاڻ نسبتاً وسيع هئي. اتر ۽ اوڀر يورپ بابت معلومات گهڻو ڪري ٻين مسافرن ۽ واپارين وسيلي حاصل ٿيل هئي، تنهنڪري انهن علائقن جي نالن، فاصلن ۽ جڳهن جي سڃاڻپ بابت جديد محققن ۾ ڪڏهن اختلاف ملي ٿو. === آفريڪا === ادريسيءَ اتر آفريڪا سان گڏ صحارا پار واپاري علائقن ۽ اولهه آفريڪا بابت به اهم معلومات ڏني. سندس متن بعد جي محققن لاءِ وچئين دور جي [[مغرب]] ۽ [[سوڊان (علائقو)|سوڊان]] جي تاريخ ۽ جاگرافيءَ جو اهم عربي ماخذ بڻيو.<ref>{{cite book |editor1-last=Levtzion |editor1-first=Nehemia |editor2-last=Hopkins |editor2-first=John F. P. |title=Corpus of Early Arabic Sources for West Africa |publisher=Marcus Weiner Press |year=2000 |pages=104–131 |isbn=978-1-55876-241-1}}</ref> === هندي سمنڊ ۽ ايشيا === ''نزهة المشتاق'' ۾ [[هندي سمنڊ]]، هندستان ۽ اوڀر ايشيا سان لاڳاپيل سامونڊي واپار بابت پڻ مواد ملي ٿو. اهڙي معلومات جو وڏو حصو انهن واپاري ۽ سامونڊي نيٽ ورڪن وسيلي پهتو، جيڪي اسلامي دنيا کي هندستان ۽ وڌيڪ اوڀر وارن علائقن سان ڳنڍيندا هئا. == بحر اوقيانوس ۽ مغررين جو قصو == ادريسيءَ جي ڪتاب ۾ [[لزبن]] مان نڪرندڙ سامونڊي مسافرن جي هڪ جماعت جو ذڪر ملي ٿو، جن کي عربي متن ۾ '''المغررون''' سڏيو ويو آهي. روايت موجب انهن اولهه طرف [[بحر اوقيانوس]] ۾ سفر ڪري اڻڄاتل ٻيٽن تائين پهچڻ جي ڪوشش ڪئي. هن بيان کي بعد ۾ مختلف ليکڪن [[ازورس]]، [[ماديرا]]، [[ڪينري ٻيٽ|ڪينري ٻيٽن]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪولمبس کان اڳ آمريڪا تائين مسلمانن جي پهچڻ وارن مفروضن سان ڳنڍيو آهي. پر انهن سڃاڻپن لاءِ قطعي تاريخي يا جاگرافيائي ثبوت موجود ناهن؛ تنهنڪري ادريسيءَ جو بيان پاڻ ۾ وچئين دور جي ائٽلانٽڪ بابت هڪ اهم جاگرافيائي روايت آهي، پر ان کي آمريڪا جي ثابت ٿيل دريافت جو ثبوت قرار ڏيڻ مناسب ناهي. == ٻي جاگرافيائي تصنيف == ادريسيءَ سان ''روض الأنس ونزهة النفس'' نالي هڪ ٻي جاگرافيائي تصنيف پڻ منسوب ڪئي وڃي ٿي، جيڪا راجر ٻئي جي وفات کان پوءِ تيار ٿيڻ جي روايت رکي ٿي. ان جي مڪمل اصل صورت محفوظ نه رهي آهي. ان سان لاڳاپيل هڪ مختصر متن کي جديد علمي ادب ۾ ڪڏهن '''ننڍو ادريسي''' (Little Idrisi) سڏيو ويو آهي. هن تصنيف جي صحيح متن، تاريخ ۽ نسبت بابت علمي بحث موجود آهي؛ تنهنڪري ان کي ''نزهة المشتاق'' جيتري يقيني تصنيف سمجهڻ ۾ احتياط ضروري آهي. == طبي لغت ۽ نباتيات == جاگرافيءَ کان سواءِ الادريسيءَ نباتات ۽ سادي دوائن بابت به ڪم ڪيو. سندس نالي سان '''''كتاب الجامع لصفات أشتات النبات وضروب أنواع المفردات''''' منسوب آهي، جنهن جو موضوع مختلف ٻوٽن ۽ سادي دوائن جون خاصيتون آهي.<ref name="Jami">{{cite book |author=Al-Idrisi |title=Kitāb al-Jāmiʿ li-ṣifāt ashtāt al-nabāt wa-ḍurūb anwāʿ al-mufradāt |editor=Fuat Sezgin |publisher=Institute for the History of Arabic-Islamic Science, Johann Wolfgang Goethe University |location=Frankfurt am Main |year=1995}}</ref> هن ڪم ۾ ٻوٽن، دوائن ۽ ٻين طبي مواد جا نالا مختلف ٻولين ۾ درج ڪيا ويا. ادريسيءَ جي نباتاتي-دوائي ڪم جي هڪ خاص خوبي مختلف علائقن ۾ ساڳي دوا يا ٻوٽي لاءِ استعمال ٿيندڙ نالن کي گڏ ڪرڻ هئي. اهڙي طريقي سان طبيب، دوا فروش ۽ واپاري مختلف ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ دوائن جي سڃاڻپ ڪري سگهندا هئا. تحقيقي ادب موجب ادريسيءَ اڳين يوناني ۽ عربي طبي-نباتاتي روايت، خاص ڪري [[ديوسقوريدس]] جي ڪم، مان فائدو ورتو، پر اهڙا ٻوٽا به شامل ڪيا جيڪي اڳين فهرستن ۾ موجود نه هئا.<ref>{{cite journal |title=Studies on De Materia Medica of Dioscorides in the Islamic era |journal=Asclepio |year=2012}}</ref> سندس هن تصنيف جو جديد علمي ايڊيشن 1995ع ۾ فرانڪفرٽ جي Institute for the History of Arabic-Islamic Science پاران شايع ڪيو ويو.<ref name="Jami"/> == تصنيف جي اشاعت ۽ ترجما == ''نزهة المشتاق'' جي عربي متن جو مختصر نسخو 1592ع ۾ [[روم]] ۾ ڇپيو. هي عربي ڇپائيءَ جي شروعاتي دور جي اهم ڪتابن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |author=Al-Idrisi |title=De Geographia Universali |location=Rome |publisher=Medici |year=1592}}</ref> 1619ع ۾ گابريل سيونيتا ۽ يوحنّا حصرونيتا ان جي مختصر متن جو لاطيني ترجمو '''''Geographia Nubiensis''''' جي نالي سان [[پيرس]] ۾ شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Sionita |first1=Gabriel |last2=Hesronita |first2=Joannes |title=Geographia Nubiensis |location=Paris |year=1619}}</ref> اڻويهين صديءَ ۾ [[پيئر اميڊي جوبير]] ادريسيءَ جي جاگرافيءَ جو وڌيڪ مڪمل فرانسيسي ترجمو ''Géographie d'Édrisi'' جي نالي سان 1836ع کان 1840ع تائين ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last=Jaubert |first=P. Amédée |title=Géographie d'Édrisi traduite de l'arabe en français |location=Paris |publisher=Imprimerie Royale |year=1836–1840}}</ref> ويهين صديءَ ۾ مڪمل عربي متن جو تنقيدي ايڊيشن ''Opus Geographicum'' جي نالي سان ڪيترن جلدن/فاسڪلز ۾ شايع ٿيو، جنهن جديد ادريسي تحقيق لاءِ اهم بنياد فراهم ڪيو.<ref>{{cite book |author=Al-Idrisi |title=Opus geographicum |publisher=Istituto Universitario Orientale |location=Naples |year=1970–1984 |language=ar}}</ref> == اثر ۽ اهميت == ادريسيءَ جي جاگرافي اسلامي دنيا جي جاگرافيائي علم جي ڊگهي روايت جو حصو هئي. سندس ڪم ۾ قديم يوناني علم، اڳين اسلامي جاگرافيدانن جي تحقيق، پنهنجي سفرن ۽ ٻارهين صديءَ جي واپاري ۽ سامونڊي ڄاڻ کي هڪ منظم نظام ۾ گڏ ڪيو ويو. سندس ڪم مان پوءِ جي ڪجهه مسلمان جاگرافيدانن ۽ مؤرخن فائدو ورتو، جن ۾ [[ابن سعيد المغربي]] ۽ ٻين جا نالا شامل آهن. جديد تاريخِ نقشا نگاريءَ ۾ ادريسيءَ جو ڪم خاص طور ان ڪري اهم آهي جو اهو ٻارهين صديءَ جي دنيا بابت مختلف علمي ۽ تجارتي روايتن کي هڪ ئي جاگرافيائي منصوبي ۾ گڏ ڪري ٿو.<ref name="Ahmad1992"/> ان جي باوجود اهو چوڻ درست نه ٿيندو ته ادريسيءَ جو نقشو سڄي جديد نقشا نگاريءَ جو سڌو بنياد بڻيو. جديد تحقيق موجب سندس ڪم اسلامي علمي دنيا ۾ اثرانداز رهيو، پر يورپي [[نشاة ثانيه|نشاةِ ثانيه]] جي نقشا نگاريءَ تي ان جو سڌو اثر نسبتاً محدود هو.<ref name="Ahmad1992"/> == وفات == محمد الادريسيءَ جي آخري زندگي ۽ وفات بابت معلومات يقيني ناهي. عام جديد حوالن ۾ سندس وفات لڳ ڀڳ '''560هه/1165ع''' ڄاڻائي وڃي ٿي، جڏهن ته ڪجهه علمي ماخذ 560هه/1164–1165ع يا ان کان پوءِ جي تاريخن جو امڪان پڻ بيان ڪن ٿا.<ref name="Brill"/> سندس وفات جي جاءِ بابت پڻ اختلاف آهي. ڪجهه روايتن ۾ [[سيوتا]] ڏانهن واپسي ۽ اتي وفات جو ذڪر آهي، جڏهن ته ٻين ۾ سندس آخري زندگي سسلي سان ڳنڍيل سمجهي وڃي ٿي. مضبوط همعصر شاهدي نه هئڻ سبب وفات جي جاءِ کي يقيني طور سيوتا يا سسلي قرار ڏيڻ مناسب ناهي. انهيءَ ڪري پراڻن حوالن ۾ ملندڙ '''549هه/1154ع''' کي سندس وفات جو سال سمجهڻ درست ناهي؛ 548هه/1154ع بنيادي طور ''نزهة المشتاق'' ۽ راجر ٻئي لاءِ تيار ڪيل جاگرافيائي منصوبي جي مڪمل ٿيڻ جي تاريخ آهي.<ref name="Ahmad1992"/> == جديد دور ۾ يادگار == [[File:Estatua de Al-Idrisi bajo el baluarte de los Mallorquines, Ceuta (5).jpg|thumb|[[سيوتا]] ۾ الادريسيءَ جو مجسمو.]] ادريسيءَ جي نالي تي [[پلوٽو]] جي مٿاڇري تي موجود جبلن جي هڪ سلسلي کي '''[[الادريسي مونٽيس]]''' نالو ڏنو ويو آهي. سندس جنم واري شهر سيوتا ۾ سندس يادگار مجسمو پڻ قائم آهي، جنهن ۾ هن کي دنيا جي نقشي سان ڏيکاريو ويو آهي. جاگرافيائي معلوماتي نظام جي تاريخ ۾ [[ڪلارڪ يونيورسٽي]] ۾ تيار ڪيل '''IDRISI''' نالي GIS سافٽ ويئر جو نالو پڻ الادريسيءَ جي اعزاز ۾ رکيو ويو هو. 2019ع ۾ Factum Foundation، Bodleian Libraries ۽ ٻين ادارن جي سهڪار سان سندس گم ٿيل چانديءَ جي دنيا جي نقشي جي هڪ جديد تشريحي ٻيهر تخليق تيار ڪئي وئي.<ref name="Factum"/> == مشهور ثقافت ۾ == * پاڪستاني-برطانوي ليکڪ [[طارق علي]] جي تاريخي ناول ''A Sultan in Palermo'' ۾ الادريسي مرڪزي ڪردارن مان هڪ آهي. * پولش موسيقار [[ڪرول شيمانوسڪي]] جي 1926ع جي اوپيرا ''[[King Roger]]'' ۾ الادريسي هڪ اهم ڪردار آهي. * [[زين جوخدار]] جي ناول ''The Map of Salt and Stars'' ۾ الادريسيءَ جي زندگي ۽ سفرن کي ڪهاڻيءَ جي تاريخي پس منظر سان ڳنڍيو ويو آهي. * 2019ع ۾ تيار ڪيل چانديءَ جي نقشي جي جديد ٻيهر تخليق ادريسيءَ جي نقشا نگاريءَ کي جديد نمائش ۽ ڊجيٽل ورثي جي ميدان ۾ ٻيهر متعارف ڪرايو.<ref name="Factum"/> == گيلري == <gallery> File:Carte générale du globe tirée de la géographie d'El-Edrisi, milieu du XIIe s. de l'ère vulgaire - btv1b100601717.jpg|ادريسيءَ جي جاگرافيءَ جي بنياد تي دنيا جي نقشي جي ٻيهر تيار ڪيل صورت File:12th-century map of the Indian Ocean by Al-Idrisi.jpg|ادريسيءَ سان منسوب [[هندي سمنڊ]] جو نقشو File:Al-Idrisi-Azerbaijan.JPG|[[آذربائيجان]] ۽ [[ڪيسپين سمنڊ]] واري علائقي جو نقشو File:Muhammad al-Idrisi - Oxford transcript of V-4.jpg|[[مرمره سمنڊ]] واري علائقي جو نقشو File:Muhammad al-Idrisi - Oxford transcript of VI-4.jpg|[[بلقان]] جو نقشو File:Muhammad al-Idrisi - Saint Petersburg transcript of VI-5.jpg|سينٽ پيٽرسبرگ واري مخطوطي ۾ بلقان جو نقشو File:1154 Tabula Rogeriana noroeste Peninsula Iberica Al Idrisi copia mas antigua.jpg|[[آئبيريائي اپٻيٽ]] جو نقشو File:Al-Idrisi Finland.jpg|اتر يورپ ۽ [[فن لينڊ]] سان لاڳاپيل نقشو File:Senegal River according to al-Idrisi.jpg|ادريسيءَ جي جاگرافيءَ موجب [[سينيگال ندي]] </gallery> == پڻ ڏسو == {{Portal|جاگرافي|سوانح حيات}} * [[البڪري]] * [[ابن جبير]] * [[ابو الصلت]] * [[بطليموس]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[اسلامي سونهري دور]] * [[نقشا نگاري]] * [[نقشا نگاري جي تاريخ]] * [[ٽئبولا روجيريانا]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Ahmad |first=S. Maqbul |title=India and the Neighbouring Territories in the Kitab Nuzhat al-Mushtaq fi'khtiraq al-'Afaq of al-Sharif al-Idrisi |publisher=Brill |location=Leiden |year=1960}} * {{cite book |last=Ahmad |first=S. Maqbul |editor1-last=Harley |editor1-first=J. B. |editor2-last=Woodward |editor2-first=David |chapter=Cartography of al-Sharīf al-Idrīsī |title=The History of Cartography |volume=2 |issue=1 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |year=1992 |pages=156–174}} * {{cite book |author=Al-Idrisi |title=Opus geographicum |publisher=Istituto Universitario Orientale |location=Naples |year=1970–1984 |language=ar}} * {{cite book |author=Al-Idrisi |title=Kitāb al-Jāmiʿ li-ṣifāt ashtāt al-nabāt wa-ḍurūb anwāʿ al-mufradāt |editor=Fuat Sezgin |publisher=Institute for the History of Arabic-Islamic Science |location=Frankfurt am Main |year=1995}} * {{cite book |editor1-last=Levtzion |editor1-first=Nehemia |editor2-last=Hopkins |editor2-first=John F. P. |title=Corpus of Early Arabic Sources for West Africa |publisher=Marcus Weiner Press |year=2000 |isbn=978-1-55876-241-1}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://press.uchicago.edu/books/hoc/HOC_V2_B1/HOC_VOLUME2_Book1_chapter7.pdf ''Cartography of al-Sharīf al-Idrīsī'' – University of Chicago Press] * [https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb406115261 ''Charta Rogeriana'' – Bibliothèque nationale de France] * [https://factumfoundation.org/our-projects/digital-restorations/re-creating-the-lost-map-of-al-idrisi/ گم ٿيل چانديءَ جي نقشي جي ٻيهر تخليق – Factum Foundation] {{Islamic geography}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:ادريسي، محمد}} [[زمرو:1100ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1160ع واري ڏهاڪي جون وفاتون]] [[زمرو:12هين صديءَ جا عرب]] [[زمرو:12هين صديءَ جا جاگرافيدان]] go72cphvmynz58ygsyu7dbwksf1x3nt 417386 417385 2026-10-05T22:10:32Z Intisar Ali 8681 /* سسلي ۽ راجر ٻئين جي درٻار */ 417386 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻارهين صديءَ جو عرب مسلم جاگرافيدان ۽ نقشا نگار}} {{Infobox scientist | name = محمد الادريسي | native_name = محمد الإدريسي | native_name_lang = ar | image = Estatua de Al-Idrisi bajo el baluarte de los Mallorquines, Ceuta (5).jpg | caption = [[سيوتا]] ۾ محمد الادريسي جو مجسمو | birth_name = ابو عبدالله محمد بن محمد الادريسي القرطبي الحسني السبتي | birth_date = لڳ ڀڳ 493هه / 1100ع | birth_place = [[سيوتا]]، [[مرابطون|مرابط سلطنت]] (هاڻوڪو [[اسپين]]) | death_date = لڳ ڀڳ 560هه / 1165ع | death_place = غير يقيني | field = [[جاگرافي]]، [[نقشا نگاري]]، [[نباتيات]]، دوائن جو علم | workplaces = [[راجر ٻيون، سسلي|راجر ٻئي]] جو شاهي درٻار، [[پاليرمو]]، [[سسلي]] | known_for = ''[[نزهة المشتاق في اختراق الآفاق]]''، [[ٽئبولا روجيريانا]] }} '''ابو عبدالله محمد بن محمد الادريسي القرطبي الحسني السبتي''' ({{lang-ar|أبو عبد الله محمد الإدريسي القرطبي الحسني السبتي}}؛ لڳ ڀڳ 493هه/1100ع – لڳ ڀڳ 560هه/1165ع)، عام طرح '''محمد الادريسي''' يا '''الشريف الادريسي''' جي نالي سان مشهور، ٻارهين صديءَ جو [[عرب]] [[مسلمان]] [[جاگرافيدان]]، [[نقشا نگار]]، سياح ۽ نباتاتي ۽ دوائن جي علم جو مصنف هو.<ref name="Brill">{{cite encyclopedia |title=al-Idrīsī, Abū ʿAbdallāh |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/EI3O/COM-32372.xml |access-date=6 October 2026}}</ref> هو [[سسلي]] جي نارمن بادشاهه [[راجر ٻيون، سسلي|راجر ٻئي]] جي [[پاليرمو]] واري درٻار سان وابسته رهيو، جتي هن پنهنجي سڀ کان مشهور جاگرافيائي تصنيف ''[[نزهة المشتاق في اختراق الآفاق]]'' ۽ ان سان لاڳاپيل دنيا جا نقشا تيار ڪيا.<ref name="Ahmad1992">{{cite book |last=Ahmad |first=S. Maqbul |editor1-last=Harley |editor1-first=J. B. |editor2-last=Woodward |editor2-first=David |chapter=Cartography of al-Sharīf al-Idrīsī |title=The History of Cartography |volume=2 |issue=1 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |year=1992 |pages=156–174 |chapter-url=https://press.uchicago.edu/books/hoc/HOC_V2_B1/HOC_VOLUME2_Book1_chapter7.pdf}}</ref> ادريسيءَ جو جاگرافيائي ڪم وچئين دور جي [[اسلامي جاگرافي]] ۽ [[نقشا نگاري]] جي اهم ترين ڪارنامن مان شمار ٿئي ٿو. هن يوناني، عرب ۽ اسلامي جاگرافيائي روايتن سان گڏ واپارين، ملاحن، مسافرن ۽ پنهنجي سفرن مان حاصل ٿيل معلومات کي گڏ ڪري دنيا جو تفصيلي جغرافيائي خاڪو تيار ڪيو. 548هه/1154ع ۾ مڪمل ڪيل سندس جاگرافيائي منصوبي سان لاڳاپيل دنيا جو نقشو جديد دور ۾ عام طرح لاطيني نالي ''[[ٽئبولا روجيريانا]]'' (''Tabula Rogeriana'') سان مشهور آهي.<ref name="Ahmad1992"/> == نالو ۽ نسب == ادريسيءَ جو پورو نالو مختلف ماخذن ۾ ٿوري فرق سان ملي ٿو، پر عام صورت '''ابو عبدالله محمد بن محمد بن عبدالله بن ادريس الحسني الادريسي''' آهي. سندس نالي سان استعمال ٿيندڙ '''الحسني''' سندس نسب کي [[حسن ابن علي]] ڏانهن منسوب ڪري ٿو، جڏهن ته '''السبتي''' سندس ڄم واري شهر [[سيوتا]] (عربي: سبتة) ڏانهن نسبت آهي. '''القرطبي''' سندس [[قرطبه]] سان علمي ۽ تعليمي لاڳاپي کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Brill"/> هو اتر آفريڪا ۽ [[الاندلس]] جي [[حمودي خاندان]] سان واسطو رکندڙ هو. حمودي حڪمران پاڻ کي [[ادريسي خاندان]] وسيلي حسن ابن علي جي نسل مان ڄاڻائيندا هئا.<ref name="Selin">{{cite book |editor-last=Selin |editor-first=Helaine |title=Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures |publisher=Springer |year=2008 |isbn=978-1-4020-4559-2 |page=128}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == محمد الادريسي لڳ ڀڳ 493هه/1100ع ڌاري [[سيوتا]] ۾ پيدا ٿيو. ان وقت سيوتا [[مرابطون|مرابط سلطنت]] جي قبضي هيٺ اتر آفريڪا جو اهم بندرگاهه هو؛ اڄ اهو [[اسپين]] جو هڪ خودمختيار شهر آهي.<ref name="Selin"/> سندس خاندان جو تعلق اڳوڻي حمودي حڪمران گهراڻي سان هو. حمودي اقتدار جي زوال کان پوءِ خاندان جي ڪجهه فردن کي [[مالقا]] ڇڏي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ٿيڻو پيو. اهڙي سياسي پس منظر سبب ادريسيءَ جي زندگي اتر آفريڪا، الاندلس ۽ پوءِ نارمن سسلي جي مختلف ثقافتي روايتن سان ڳنڍجي وئي. ادريسيءَ [[قرطبه]] ۾ تعليم حاصل ڪئي، جيڪو ان دور ۾ الاندلس جي وڏن علمي مرڪزن مان هڪ هو.<ref name="Ahmad1992"/> نوجوانيءَ کان ئي هن سفر شروع ڪيا. سندس سفرن ۽ پوءِ گڏ ڪيل معلومات ۾ اتر آفريڪا، الاندلس، [[پرتگال]]، ڀونوچ سمنڊ جا علائقا ۽ [[اناطوليا]] شامل هئا. سندس نالي سان اتر ۽ اولهه يورپ تائين سفرن جون روايتون پڻ منسوب ڪيون ويون آهن، پر انهن مان سڀني لاءِ هڪجهڙو مضبوط تاريخي ثبوت موجود ناهي. == سسلي ۽ راجر ٻئين جي درٻار == [[File:Roger II Sicily.jpg|thumb|[[راجر ٻيون، سسلي|راجر ٻيون]]، جنهن جي درٻار ۾ الادريسي پنهنجو مشهور جاگرافيائي منصوبو تيار ڪيو.]] ٻارهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ الادريسي [[سسلي]] پهتو، جتي نارمن حڪمران [[راجر ٻيون، سسلي|راجر ٻئي]] جي درٻار ۾ کيس سرپرستي ملي. نارمن سسلي ان دور ۾ لاطيني، يوناني، عرب ۽ نارمن علمي ۽ انتظامي روايتن جي ميلاپ جو اهم مرڪز هو. راجر ٻئي دنيا جي مختلف ملڪن بابت وڌيڪ صحيح ۽ منظم جاگرافيائي ڄاڻ گڏ ڪرڻ ۾ دلچسپي رکندو هو. الادريسيءَ کي انهيءَ وسيع منصوبي سان وابسته ڪيو ويو، جنهن جو مقصد دنيا جي ملڪن، شهرن، رستن، سمنڊن، جبلن، ندين، ماڻهن، واپار ۽ پيداواري وسيلن بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۽ ان کي نقشن سان پيش ڪرڻ هو.<ref name="Ahmad1992"/> ادريسيءَ جي پنهنجي بيان موجب معلومات کي رڳو هڪ مسافر يا هڪ ڪتاب جي شاهديءَ تي قبول نه ڪيو ويندو هو. مختلف ماڻهن کان ساڳي هنڌ بابت معلومات وٺي ان جو تقابلي جائزو ورتو ويندو هو. اڳين جاگرافيدانن، خاص ڪري [[بطليموس]] جي جاگرافيائي روايت، عربي-اسلامي جاگرافيائي ادب ۽ سفر ڪندڙ واپارين ۽ ملاحن جي ڄاڻ پڻ استعمال ڪئي وئي.<ref name="Ahmad1992"/> == نزهة المشتاق في اختراق الآفاق == [[File:Al-Idrisi's world map.JPG|thumb|300px|ادريسيءَ جي دنيا جي نقشي جو بعد واري مخطوطي ۾ محفوظ ٿيل نمونو؛ نقشي ۾ ڏکڻ مٿي ۽ اتر هيٺ ڏيکاريل آهي.]] ادريسيءَ جو سڀ کان مشهور ڪتاب '''''نزهة المشتاق في اختراق الآفاق''''' ({{lang-ar|نزهة المشتاق في اختراق الآفاق}}) آهي. ان جي عنوان جو مفهوم ”آفاق جي سير جي خواهش رکندڙ لاءِ وندر“ يا ”پري ملڪن جي سفر جي مشتاق لاءِ سير“ جي ويجهو آهي. يورپي علمي ادب ۾ هي تصنيف ''Book of Roger'' يا ''Kitāb Rujār'' جي نالي سان پڻ مشهور ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها راجر ٻئي لاءِ تيار ڪئي وئي هئي.<ref name="Ahmad1992"/> هي ڪم 548هه جي شوال مهيني، يعني جنوري 1154ع ڌاري مڪمل ٿيو.<ref name="Ahmad1992"/> ڪتاب رڳو نقشا نگاريءَ جو مجموعو نه، پر وچئين دور جي جسماني، انساني، اقتصادي، سياسي ۽ ثقافتي جاگرافيءَ بابت هڪ وڏي معلوماتي تصنيف آهي. ادريسيءَ زمين جي آباد دنيا کي قديم يوناني-بطليموسي روايت موجب '''ستن اقليمن''' ۾ ورهايو ۽ هر اقليم کي اوڀر کان اولهه ڏهن حصن ۾ تقسيم ڪيو. اهڙيءَ طرح متن سان گڏ لڳ ڀڳ ستر علائقائي نقشن جو منظم سلسلو وجود ۾ آيو.<ref name="Ahmad1992"/> هر حصي ۾ شهرن، آبادين، رستن، فاصلن، جبلن، ندين، ساحلن ۽ ٻين جاگرافيائي خصوصيتن بابت معلومات ڏني وئي. ڪتاب ۾ رڳو جاگرافي نه پر مختلف علائقن جي: * آبادي ۽ ماڻهن؛ * لباس ۽ رسمن؛ * ٻولين؛ * زراعت؛ * واپار ۽ منڊين؛ * درآمد ۽ برآمد؛ * معدني ۽ قدرتي وسيلن؛ * عمارتن ۽ يادگارن؛ * زميني ۽ سامونڊي رستن بابت پڻ معلومات شامل آهي.<ref name="Ahmad1992"/> === جاگرافيائي طريقو === ادريسيءَ مختلف ماخذن مان حاصل ڪيل معلومات کي پاڻ ۾ ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[بطليموس]] جي جاگرافيائي مختصات سان گڏ اڳين اسلامي جاگرافيدانن ۽ فلڪيات دانن جي ڄاڻ پڻ استعمال ڪئي. ''نزهة المشتاق'' ۾ فاصلا مختلف پيمانن، جهڙوڪ ميل، فرسخ، منزل ۽ ڏينهن جي سفر سان بيان ڪيا ويا آهن؛ انهيءَ ڪري مختلف ماخذن مان ورتل فاصلن ۾ ڪڏهن ڪڏهن تضاد به ملي ٿو.<ref name="Ahmad1992"/> ان جي باوجود سندس ڪم جو دائرو غيرمعمولي طور وسيع هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ [[يورپ]]، [[اتر آفريڪا]]، [[ايشيا]] ۽ [[هندي سمنڊ]] جي وڏي حصي بابت هڪ ئي منظم جغرافيائي نظام تحت معلومات گڏ ڪئي وئي. == ٽئبولا روجيريانا == {{Main|ٽئبولا روجيريانا}} [[File:Tabula Rogeriana 1929 copy by Konrad Miller.jpg|thumb|350px|''ٽئبولا روجيريانا'' جي علائقائي نقشن کي گڏ ڪري ٺاهيل جديد جامع صورت. ادريسيءَ جي نقشي جي روايت موجب ڏکڻ مٿي رکيل آهي.]] ادريسيءَ جي راجر ٻئي لاءِ تيار ڪيل دنيا جي نقشي کي جديد ادب ۾ '''''ٽئبولا روجيريانا''''' چيو وڃي ٿو. 1154ع سان منسوب هي نقشو وچئين دور جي سڀ کان مشهور دنيا جي نقشن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Charta Rogeriana. Weltkarte des Idrisi vom Jahr 1154 n. Ch. |publisher=Bibliothèque nationale de France |url=https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb406115261 |access-date=6 October 2026}}</ref> نقشي جي هڪ نمايان خصوصيت اها آهي ته ان ۾ '''ڏکڻ مٿي ۽ اتر هيٺ''' رکيل آهي. اها ترتيب جديد يورپي نقشن جي اتر-مٿي واري روايت کان مختلف آهي، پر وچئين دور جي اسلامي نقشا نگاريءَ ۾ اهڙي ترتيب غيرمعمولي نه هئي. نقشي ۽ ''نزهة المشتاق'' ۾ يورپ، ڀونوچ سمنڊ، اتر آفريڪا، وچ اوڀر ۽ ايشيا جي مختلف علائقن کي ڏيکاريو ويو. ادريسيءَ جي ستر علائقائي نقشن کي گڏ ڪري جديد محققن دنيا جي هڪ وڏي جامع نقشي جي صورت پڻ تيار ڪئي آهي. === چانديءَ جو نقشو === تاريخي بيانن موجب راجر ٻئي لاءِ دنيا جو هڪ وڏو نقشو [[چاندي]] جي تختي يا قرص تي پڻ اُڪيريو ويو هو. اصل چانديءَ جو نقشو محفوظ نه رهيو آهي ۽ اڄ موجود ڪونهي.<ref name="Factum">{{cite web |title=Re-creating the Lost Silver Map of al-Idrisi |publisher=Factum Foundation |url=https://factumfoundation.org/our-projects/digital-restorations/re-creating-the-lost-map-of-al-idrisi/ |access-date=6 October 2026}}</ref> 2017ع کان [[بوڊليئن لائبريري]]، مؤرخ جيري بروٽن، ڊينيئل ڪروچ ريئر بڪس ۽ Factum Foundation جي سهڪار سان بچيل مخطوطن ۽ تاريخي بيانن جي بنياد تي ان گم ٿيل نقشي جي جديد ٻيهر تخليق تي ڪم ڪيو ويو. 2019ع ۾ چانديءَ تي تيار ڪيل تقريباً ٻه ميٽر قطر واري اها جديد تشريح نمائش لاءِ پيش ڪئي وئي.<ref name="Factum"/> اها جديد شيءِ ادريسيءَ جو اصل ٻارهين صديءَ وارو نقشو نه، پر تاريخي ماخذن جي بنياد تي ڪيل '''ٻيهر تخليق''' آهي. == دنيا جي تصور ۽ ڌرتيءَ جي شڪل == ادريسي ان علمي روايت سان تعلق رکندو هو جنهن ۾ [[ڌرتي]] کي گول تصور ڪيو ويندو هو. تنهنڪري سندس گول دنيا جا نقشا ان ڳالهه جي علامت نه هئا ته هو ڌرتيءَ کي چپٽو سمجهندو هو. وچئين دور جي اسلامي فلڪيات ۽ جاگرافيءَ ۾ ڌرتيءَ جي ڪرويت جو تصور اڳ ئي قائم هو. ادريسيءَ جي جاگرافيءَ ۾ دنيا کي موسمي اقليمن ۾ ورهائڻ جو طريقو قديم يوناني جاگرافي، خاص ڪري بطليموس، سان ڳنڍيل هو، پر هن ان کي پنهنجي وسيع علائقائي ڄاڻ ۽ اسلامي جاگرافيائي روايت سان ملائي نئون تفصيلي نظام ڏنو. == علائقائي بيان == === يورپ === ادريسيءَ جي ڪم جي خاص اهميت اها آهي ته ان ۾ ٻارهين صديءَ جي يورپ جي ڪيترن ئي حصن بابت عربي ٻوليءَ ۾ تفصيلي معلومات محفوظ ٿي. [[آئبيريائي اپٻيٽ]]، فرانس، اٽلي، سسلي ۽ ڀونوچ سمنڊ وارن علائقن بابت سندس ڄاڻ نسبتاً وسيع هئي. اتر ۽ اوڀر يورپ بابت معلومات گهڻو ڪري ٻين مسافرن ۽ واپارين وسيلي حاصل ٿيل هئي، تنهنڪري انهن علائقن جي نالن، فاصلن ۽ جڳهن جي سڃاڻپ بابت جديد محققن ۾ ڪڏهن اختلاف ملي ٿو. === آفريڪا === ادريسيءَ اتر آفريڪا سان گڏ صحارا پار واپاري علائقن ۽ اولهه آفريڪا بابت به اهم معلومات ڏني. سندس متن بعد جي محققن لاءِ وچئين دور جي [[مغرب]] ۽ [[سوڊان (علائقو)|سوڊان]] جي تاريخ ۽ جاگرافيءَ جو اهم عربي ماخذ بڻيو.<ref>{{cite book |editor1-last=Levtzion |editor1-first=Nehemia |editor2-last=Hopkins |editor2-first=John F. P. |title=Corpus of Early Arabic Sources for West Africa |publisher=Marcus Weiner Press |year=2000 |pages=104–131 |isbn=978-1-55876-241-1}}</ref> === هندي سمنڊ ۽ ايشيا === ''نزهة المشتاق'' ۾ [[هندي سمنڊ]]، هندستان ۽ اوڀر ايشيا سان لاڳاپيل سامونڊي واپار بابت پڻ مواد ملي ٿو. اهڙي معلومات جو وڏو حصو انهن واپاري ۽ سامونڊي نيٽ ورڪن وسيلي پهتو، جيڪي اسلامي دنيا کي هندستان ۽ وڌيڪ اوڀر وارن علائقن سان ڳنڍيندا هئا. == بحر اوقيانوس ۽ مغررين جو قصو == ادريسيءَ جي ڪتاب ۾ [[لزبن]] مان نڪرندڙ سامونڊي مسافرن جي هڪ جماعت جو ذڪر ملي ٿو، جن کي عربي متن ۾ '''المغررون''' سڏيو ويو آهي. روايت موجب انهن اولهه طرف [[بحر اوقيانوس]] ۾ سفر ڪري اڻڄاتل ٻيٽن تائين پهچڻ جي ڪوشش ڪئي. هن بيان کي بعد ۾ مختلف ليکڪن [[ازورس]]، [[ماديرا]]، [[ڪينري ٻيٽ|ڪينري ٻيٽن]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪولمبس کان اڳ آمريڪا تائين مسلمانن جي پهچڻ وارن مفروضن سان ڳنڍيو آهي. پر انهن سڃاڻپن لاءِ قطعي تاريخي يا جاگرافيائي ثبوت موجود ناهن؛ تنهنڪري ادريسيءَ جو بيان پاڻ ۾ وچئين دور جي ائٽلانٽڪ بابت هڪ اهم جاگرافيائي روايت آهي، پر ان کي آمريڪا جي ثابت ٿيل دريافت جو ثبوت قرار ڏيڻ مناسب ناهي. == ٻي جاگرافيائي تصنيف == ادريسيءَ سان ''روض الأنس ونزهة النفس'' نالي هڪ ٻي جاگرافيائي تصنيف پڻ منسوب ڪئي وڃي ٿي، جيڪا راجر ٻئي جي وفات کان پوءِ تيار ٿيڻ جي روايت رکي ٿي. ان جي مڪمل اصل صورت محفوظ نه رهي آهي. ان سان لاڳاپيل هڪ مختصر متن کي جديد علمي ادب ۾ ڪڏهن '''ننڍو ادريسي''' (Little Idrisi) سڏيو ويو آهي. هن تصنيف جي صحيح متن، تاريخ ۽ نسبت بابت علمي بحث موجود آهي؛ تنهنڪري ان کي ''نزهة المشتاق'' جيتري يقيني تصنيف سمجهڻ ۾ احتياط ضروري آهي. == طبي لغت ۽ نباتيات == جاگرافيءَ کان سواءِ الادريسيءَ نباتات ۽ سادي دوائن بابت به ڪم ڪيو. سندس نالي سان '''''كتاب الجامع لصفات أشتات النبات وضروب أنواع المفردات''''' منسوب آهي، جنهن جو موضوع مختلف ٻوٽن ۽ سادي دوائن جون خاصيتون آهي.<ref name="Jami">{{cite book |author=Al-Idrisi |title=Kitāb al-Jāmiʿ li-ṣifāt ashtāt al-nabāt wa-ḍurūb anwāʿ al-mufradāt |editor=Fuat Sezgin |publisher=Institute for the History of Arabic-Islamic Science, Johann Wolfgang Goethe University |location=Frankfurt am Main |year=1995}}</ref> هن ڪم ۾ ٻوٽن، دوائن ۽ ٻين طبي مواد جا نالا مختلف ٻولين ۾ درج ڪيا ويا. ادريسيءَ جي نباتاتي-دوائي ڪم جي هڪ خاص خوبي مختلف علائقن ۾ ساڳي دوا يا ٻوٽي لاءِ استعمال ٿيندڙ نالن کي گڏ ڪرڻ هئي. اهڙي طريقي سان طبيب، دوا فروش ۽ واپاري مختلف ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ دوائن جي سڃاڻپ ڪري سگهندا هئا. تحقيقي ادب موجب ادريسيءَ اڳين يوناني ۽ عربي طبي-نباتاتي روايت، خاص ڪري [[ديوسقوريدس]] جي ڪم، مان فائدو ورتو، پر اهڙا ٻوٽا به شامل ڪيا جيڪي اڳين فهرستن ۾ موجود نه هئا.<ref>{{cite journal |title=Studies on De Materia Medica of Dioscorides in the Islamic era |journal=Asclepio |year=2012}}</ref> سندس هن تصنيف جو جديد علمي ايڊيشن 1995ع ۾ فرانڪفرٽ جي Institute for the History of Arabic-Islamic Science پاران شايع ڪيو ويو.<ref name="Jami"/> == تصنيف جي اشاعت ۽ ترجما == ''نزهة المشتاق'' جي عربي متن جو مختصر نسخو 1592ع ۾ [[روم]] ۾ ڇپيو. هي عربي ڇپائيءَ جي شروعاتي دور جي اهم ڪتابن مان هڪ هو.<ref>{{cite book |author=Al-Idrisi |title=De Geographia Universali |location=Rome |publisher=Medici |year=1592}}</ref> 1619ع ۾ گابريل سيونيتا ۽ يوحنّا حصرونيتا ان جي مختصر متن جو لاطيني ترجمو '''''Geographia Nubiensis''''' جي نالي سان [[پيرس]] ۾ شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Sionita |first1=Gabriel |last2=Hesronita |first2=Joannes |title=Geographia Nubiensis |location=Paris |year=1619}}</ref> اڻويهين صديءَ ۾ [[پيئر اميڊي جوبير]] ادريسيءَ جي جاگرافيءَ جو وڌيڪ مڪمل فرانسيسي ترجمو ''Géographie d'Édrisi'' جي نالي سان 1836ع کان 1840ع تائين ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last=Jaubert |first=P. Amédée |title=Géographie d'Édrisi traduite de l'arabe en français |location=Paris |publisher=Imprimerie Royale |year=1836–1840}}</ref> ويهين صديءَ ۾ مڪمل عربي متن جو تنقيدي ايڊيشن ''Opus Geographicum'' جي نالي سان ڪيترن جلدن/فاسڪلز ۾ شايع ٿيو، جنهن جديد ادريسي تحقيق لاءِ اهم بنياد فراهم ڪيو.<ref>{{cite book |author=Al-Idrisi |title=Opus geographicum |publisher=Istituto Universitario Orientale |location=Naples |year=1970–1984 |language=ar}}</ref> == اثر ۽ اهميت == ادريسيءَ جي جاگرافي اسلامي دنيا جي جاگرافيائي علم جي ڊگهي روايت جو حصو هئي. سندس ڪم ۾ قديم يوناني علم، اڳين اسلامي جاگرافيدانن جي تحقيق، پنهنجي سفرن ۽ ٻارهين صديءَ جي واپاري ۽ سامونڊي ڄاڻ کي هڪ منظم نظام ۾ گڏ ڪيو ويو. سندس ڪم مان پوءِ جي ڪجهه مسلمان جاگرافيدانن ۽ مؤرخن فائدو ورتو، جن ۾ [[ابن سعيد المغربي]] ۽ ٻين جا نالا شامل آهن. جديد تاريخِ نقشا نگاريءَ ۾ ادريسيءَ جو ڪم خاص طور ان ڪري اهم آهي جو اهو ٻارهين صديءَ جي دنيا بابت مختلف علمي ۽ تجارتي روايتن کي هڪ ئي جاگرافيائي منصوبي ۾ گڏ ڪري ٿو.<ref name="Ahmad1992"/> ان جي باوجود اهو چوڻ درست نه ٿيندو ته ادريسيءَ جو نقشو سڄي جديد نقشا نگاريءَ جو سڌو بنياد بڻيو. جديد تحقيق موجب سندس ڪم اسلامي علمي دنيا ۾ اثرانداز رهيو، پر يورپي [[نشاة ثانيه|نشاةِ ثانيه]] جي نقشا نگاريءَ تي ان جو سڌو اثر نسبتاً محدود هو.<ref name="Ahmad1992"/> == وفات == محمد الادريسيءَ جي آخري زندگي ۽ وفات بابت معلومات يقيني ناهي. عام جديد حوالن ۾ سندس وفات لڳ ڀڳ '''560هه/1165ع''' ڄاڻائي وڃي ٿي، جڏهن ته ڪجهه علمي ماخذ 560هه/1164–1165ع يا ان کان پوءِ جي تاريخن جو امڪان پڻ بيان ڪن ٿا.<ref name="Brill"/> سندس وفات جي جاءِ بابت پڻ اختلاف آهي. ڪجهه روايتن ۾ [[سيوتا]] ڏانهن واپسي ۽ اتي وفات جو ذڪر آهي، جڏهن ته ٻين ۾ سندس آخري زندگي سسلي سان ڳنڍيل سمجهي وڃي ٿي. مضبوط همعصر شاهدي نه هئڻ سبب وفات جي جاءِ کي يقيني طور سيوتا يا سسلي قرار ڏيڻ مناسب ناهي. انهيءَ ڪري پراڻن حوالن ۾ ملندڙ '''549هه/1154ع''' کي سندس وفات جو سال سمجهڻ درست ناهي؛ 548هه/1154ع بنيادي طور ''نزهة المشتاق'' ۽ راجر ٻئي لاءِ تيار ڪيل جاگرافيائي منصوبي جي مڪمل ٿيڻ جي تاريخ آهي.<ref name="Ahmad1992"/> == جديد دور ۾ يادگار == [[File:Estatua de Al-Idrisi bajo el baluarte de los Mallorquines, Ceuta (5).jpg|thumb|[[سيوتا]] ۾ الادريسيءَ جو مجسمو.]] ادريسيءَ جي نالي تي [[پلوٽو]] جي مٿاڇري تي موجود جبلن جي هڪ سلسلي کي '''[[الادريسي مونٽيس]]''' نالو ڏنو ويو آهي. سندس جنم واري شهر سيوتا ۾ سندس يادگار مجسمو پڻ قائم آهي، جنهن ۾ هن کي دنيا جي نقشي سان ڏيکاريو ويو آهي. جاگرافيائي معلوماتي نظام جي تاريخ ۾ [[ڪلارڪ يونيورسٽي]] ۾ تيار ڪيل '''IDRISI''' نالي GIS سافٽ ويئر جو نالو پڻ الادريسيءَ جي اعزاز ۾ رکيو ويو هو. 2019ع ۾ Factum Foundation، Bodleian Libraries ۽ ٻين ادارن جي سهڪار سان سندس گم ٿيل چانديءَ جي دنيا جي نقشي جي هڪ جديد تشريحي ٻيهر تخليق تيار ڪئي وئي.<ref name="Factum"/> == مشهور ثقافت ۾ == * پاڪستاني-برطانوي ليکڪ [[طارق علي]] جي تاريخي ناول ''A Sultan in Palermo'' ۾ الادريسي مرڪزي ڪردارن مان هڪ آهي. * پولش موسيقار [[ڪرول شيمانوسڪي]] جي 1926ع جي اوپيرا ''[[King Roger]]'' ۾ الادريسي هڪ اهم ڪردار آهي. * [[زين جوخدار]] جي ناول ''The Map of Salt and Stars'' ۾ الادريسيءَ جي زندگي ۽ سفرن کي ڪهاڻيءَ جي تاريخي پس منظر سان ڳنڍيو ويو آهي. * 2019ع ۾ تيار ڪيل چانديءَ جي نقشي جي جديد ٻيهر تخليق ادريسيءَ جي نقشا نگاريءَ کي جديد نمائش ۽ ڊجيٽل ورثي جي ميدان ۾ ٻيهر متعارف ڪرايو.<ref name="Factum"/> == گيلري == <gallery> File:Carte générale du globe tirée de la géographie d'El-Edrisi, milieu du XIIe s. de l'ère vulgaire - btv1b100601717.jpg|ادريسيءَ جي جاگرافيءَ جي بنياد تي دنيا جي نقشي جي ٻيهر تيار ڪيل صورت File:12th-century map of the Indian Ocean by Al-Idrisi.jpg|ادريسيءَ سان منسوب [[هندي سمنڊ]] جو نقشو File:Al-Idrisi-Azerbaijan.JPG|[[آذربائيجان]] ۽ [[ڪيسپين سمنڊ]] واري علائقي جو نقشو File:Muhammad al-Idrisi - Oxford transcript of V-4.jpg|[[مرمره سمنڊ]] واري علائقي جو نقشو File:Muhammad al-Idrisi - Oxford transcript of VI-4.jpg|[[بلقان]] جو نقشو File:Muhammad al-Idrisi - Saint Petersburg transcript of VI-5.jpg|سينٽ پيٽرسبرگ واري مخطوطي ۾ بلقان جو نقشو File:1154 Tabula Rogeriana noroeste Peninsula Iberica Al Idrisi copia mas antigua.jpg|[[آئبيريائي اپٻيٽ]] جو نقشو File:Al-Idrisi Finland.jpg|اتر يورپ ۽ [[فن لينڊ]] سان لاڳاپيل نقشو File:Senegal River according to al-Idrisi.jpg|ادريسيءَ جي جاگرافيءَ موجب [[سينيگال ندي]] </gallery> == پڻ ڏسو == {{Portal|جاگرافي|سوانح حيات}} * [[البڪري]] * [[ابن جبير]] * [[ابو الصلت]] * [[بطليموس]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[اسلامي سونهري دور]] * [[نقشا نگاري]] * [[نقشا نگاري جي تاريخ]] * [[ٽئبولا روجيريانا]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Ahmad |first=S. Maqbul |title=India and the Neighbouring Territories in the Kitab Nuzhat al-Mushtaq fi'khtiraq al-'Afaq of al-Sharif al-Idrisi |publisher=Brill |location=Leiden |year=1960}} * {{cite book |last=Ahmad |first=S. Maqbul |editor1-last=Harley |editor1-first=J. B. |editor2-last=Woodward |editor2-first=David |chapter=Cartography of al-Sharīf al-Idrīsī |title=The History of Cartography |volume=2 |issue=1 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |year=1992 |pages=156–174}} * {{cite book |author=Al-Idrisi |title=Opus geographicum |publisher=Istituto Universitario Orientale |location=Naples |year=1970–1984 |language=ar}} * {{cite book |author=Al-Idrisi |title=Kitāb al-Jāmiʿ li-ṣifāt ashtāt al-nabāt wa-ḍurūb anwāʿ al-mufradāt |editor=Fuat Sezgin |publisher=Institute for the History of Arabic-Islamic Science |location=Frankfurt am Main |year=1995}} * {{cite book |editor1-last=Levtzion |editor1-first=Nehemia |editor2-last=Hopkins |editor2-first=John F. P. |title=Corpus of Early Arabic Sources for West Africa |publisher=Marcus Weiner Press |year=2000 |isbn=978-1-55876-241-1}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://press.uchicago.edu/books/hoc/HOC_V2_B1/HOC_VOLUME2_Book1_chapter7.pdf ''Cartography of al-Sharīf al-Idrīsī'' – University of Chicago Press] * [https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb406115261 ''Charta Rogeriana'' – Bibliothèque nationale de France] * [https://factumfoundation.org/our-projects/digital-restorations/re-creating-the-lost-map-of-al-idrisi/ گم ٿيل چانديءَ جي نقشي جي ٻيهر تخليق – Factum Foundation] {{Islamic geography}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:ادريسي، محمد}} [[زمرو:1100ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1160ع واري ڏهاڪي جون وفاتون]] [[زمرو:12هين صديءَ جا عرب]] [[زمرو:12هين صديءَ جا جاگرافيدان]] foel6gocvoogltsor49e33703g0u554 0 30515 417438 355542 2026-10-06T11:30:28Z Intisar Ali 8681 417438 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستاني سياستدان ۽ سنڌ جو وڏو وزير}} {{Infobox officeholder | name = سيد مراد علي شاهه | native_name = {{nobold|سيد مراد علي شاهه لڪياري}} | image = Charles Goodman and Murad Ali Shah, Aug 2025 (cropped).jpg | caption = مراد علي شاهه، 2025ع | office = [[سنڌ جو وڏو وزير]] | term_start = 27 فيبروري 2024ع | predecessor = [[مقبول باقر]] (نگران) | governor = [[ڪامران ٽيسوري]]<br />[[نهال هاشمي]] | term_start1 = 18 آگسٽ 2018ع | term_end1 = 17 آگسٽ 2023ع | predecessor1 = [[فضل الرحمان (بيوروڪريٽ)|فضل الرحمان]] (نگران) | successor1 = [[مقبول باقر]] (نگران) | term_start2 = 29 جولاءِ 2016ع | term_end2 = 28 مئي 2018ع | predecessor2 = [[قائم علي شاهه]] | successor2 = [[فضل الرحمان (بيوروڪريٽ)|فضل الرحمان]] (نگران) | office3 = سنڌ جو صوبائي وزير خزانه | term_start3 = 2013ع | term_end3 = 2016ع | office4 = سنڌ جو صوبائي وزير آبپاشي | term_start4 = 2008ع | term_end4 = 2013ع | office5 = [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جو ميمبر | term_start5 = 25 فيبروري 2024ع | constituency5 = [[PS-77 Jamshoro-I|پي ايس-77 ڄامشورو-I]] | term_start6 = 13 آگسٽ 2018ع | term_end6 = 11 آگسٽ 2023ع | constituency6 = پي ايس-80 ڄامشورو-I | term_start7 = 29 مئي 2013ع | term_end7 = 28 مئي 2018ع | constituency7 = پي ايس-73 ڄامشورو-ڪم-دادو | term_start8 = 2008ع | term_end8 = 2013ع | constituency8 = پي ايس-73 ڄامشورو-ڪم-دادو | term_start9 = 2002ع | term_end9 = 2007ع | constituency9 = پي ايس-73 ڄامشورو-ڪم-دادو | birth_date = {{birth date and age|1962|8|11|df=yes}} | birth_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | citizenship = پاڪستاني | party = [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | father = [[عبدالله شاهه (سياستدان)|سيد عبدالله شاهه]] | education = [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]<br />[[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]] | occupation = سياستدان، سول انجنيئر }} '''سيد مراد علي شاهه لڪياري''' (پيدائش 11 آگسٽ 1962ع) هڪ [[پاڪستان|پاڪستاني]] سياستدان ۽ [[سول انجنيئر]] آهي، جيڪو فيبروري 2024ع کان ٽيون ڀيرو [[سنڌ جو وڏو وزير]] آهي. هو [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان تعلق رکي ٿو ۽ [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۾ پي ايس-77 ڄامشورو-I جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/leader-of-house |website=Provincial Assembly of Sindh |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=6 October 2026}}</ref> هن ان کان اڳ 2016ع کان 2018ع ۽ ٻيهر 2018ع کان 2023ع تائين سنڌ جي وڏي وزير طور ڪم ڪيو. فيبروري 2024ع ۾ سنڌ اسيمبلي کيس 112 ووٽن سان ٽيون ڀيرو وڏو وزير چونڊيو.<ref>{{cite news |title=Murad Ali Shah, a Stanford graduate, secures third term as chief minister of Pakistan's Sindh |url=https://www.arabnews.com/node/2466736/pakistan |work=Arab News |date=26 February 2024 |access-date=6 October 2026}}</ref> سياست ۾ اچڻ کان اڳ شاهه انجنيئرنگ، سرڪاري انتظام ۽ بئنڪنگ جي شعبن ۾ ڪم ڪيو. سياست ۾ اچڻ کان پوءِ هن آبپاشي، خزاني، توانائي ۽ منصوبابندي ۽ ترقي سميت سنڌ حڪومت جا مختلف اهم قلمدان سنڀاليا آهن.<ref>{{cite web |title=Profile of Chief Minister Sindh |url=https://cm.sindh.gov.pk/cm-profile |website=Chief Minister Sindh |publisher=Government of Sindh |access-date=6 October 2026}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == مراد علي شاهه [[ڪراچي]] ۾ هڪ سنڌي سيد خاندان ۾ ڄائو. سندس خاندان جو سياسي ۽ سماجي تعلق [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۽ [[سيوهڻ]] واري علائقي سان آهي. سندس والد '''سيد عبدالله شاهه''' پڻ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو سياستدان هو ۽ 1993ع کان 1996ع تائين سنڌ جو وڏو وزير رهيو.<ref>{{cite news |title=Abdullah Shah dies of cancer |url=https://www.dawn.com/news/242461/abdullah-shah-dies-of-cancer |work=Dawn |date=15 April 2007 |access-date=6 October 2026}}</ref> شاهه جو خاندان لڪياري سيد خاندان سان تعلق رکي ٿو. شايع ٿيل سوانحي احوالن موجب خاندان پنهنجي نسبت سيوهڻ ڀرسان لکي شاهه صدر جي نالي سان مشهور صوفي شخصيت شاهه صدرالدين لڪياري سان ڪري ٿو.<ref>{{cite news |title=Who is Murad Ali Shah? |url=https://tribune.com.pk/story/1150274/syed-murad-ali-shah |work=The Express Tribune |date=26 July 2016 |access-date=6 October 2026}}</ref> مراد علي شاهه جي ڄم جي تاريخ بابت مختلف شايع ٿيل ذريعن ۾ اختلاف ملي ٿو. سنڌ جي وڏي وزير جي سرڪاري ويب سائيٽ ۽ سنڌ اسيمبليءَ سان لاڳاپيل سرڪاري رڪارڊ ۾ سندس ڄم جي تاريخ 11 آگسٽ 1962ع ڄاڻايل آهي.<ref>{{cite web |title=Profile of Chief Minister Sindh |url=https://cm.sindh.gov.pk/cm-profile |website=Chief Minister Sindh |publisher=Government of Sindh |access-date=6 October 2026}}</ref> == تعليم == شاهه پنهنجي ابتدائي تعليم ڪراچي ۾ حاصل ڪئي. هن [[سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول، ڪراچي]] مان اسڪولي تعليم حاصل ڪئي ۽ ان کان پوءِ [[ڊي. جي. سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج]] ۾ پڙهيو.<ref>{{cite news |title=CM Murad recounts college days during pedestrian bridge inauguration ceremony at DJ Science College |url=https://archive.pakistantoday.com.pk/2017/12/09/cm-murad-recounts-college-days-during-pedestrian-bridge-inauguration-ceremony-at-dj-science-college/ |work=Pakistan Today |date=9 December 2017 |access-date=6 October 2026}}</ref> هن [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] مان [[سول انجنيئرنگ]] ۾ بيچلر آف انجنيئرنگ جي ڊگري حاصل ڪئي. هو پنهنجي گريجوئيشن دوران سلور ميڊلسٽ پڻ رهيو. بعد ۾ اعليٰ تعليم لاءِ [[آمريڪا]] ويو، جتي [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]] مان اسٽرڪچرل انجنيئرنگ ۾ ماسٽرز جي ڊگري حاصل ڪيائين. ان کان پوءِ ساڳئي يونيورسٽيءَ مان اقتصادي نظامن سان لاڳاپيل شعبي ۾ ٻي ماسٽرز ڊگري پڻ حاصل ڪيائين.<ref>{{cite news |title=Who is Murad Ali Shah? |url=https://tribune.com.pk/story/1150274/syed-murad-ali-shah |work=The Express Tribune |date=26 July 2016 |access-date=6 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Murad Ali Shah, a Stanford graduate, secures third term as chief minister of Pakistan's Sindh |url=https://www.arabnews.com/node/2466736/pakistan |work=Arab News |date=26 February 2024 |access-date=6 October 2026}}</ref> == پيشورانه زندگي == سياست ۾ اچڻ کان اڳ مراد علي شاهه انجنيئر ۽ مالياتي شعبي جي ماهر طور سرڪاري ۽ خانگي ادارن ۾ ڪم ڪيو. سنڌ حڪومت جي سرڪاري سوانح موجب هن پنهنجي پيشورانه زندگي [[واپڊا]] ۾ جونيئر انجنيئر طور شروع ڪئي ۽ بعد ۾ [[حيدرآباد ڊولپمينٽ اٿارٽي]]، [[پورٽ قاسم اٿارٽي]] ۽ فش هاربر اٿارٽي سان پڻ ڪم ڪيو.<ref>{{cite web |title=Profile of Chief Minister Sindh |url=https://cm.sindh.gov.pk/cm-profile |website=Chief Minister Sindh |publisher=Government of Sindh |access-date=6 October 2026}}</ref> بعد ۾ هن بئنڪنگ ۽ سيڙپڪاري جي شعبي ۾ ڪم ڪيو. مختلف سوانحي ذريعن موجب هن [[سٽي بئنڪ]] ۾ سنڌ ۽ لنڊن ۾ ڪم ڪيو ۽ ڪويت جي گلف انويسٽمينٽ ڪارپوريشن سان پڻ لاڳاپيل رهيو.<ref>{{cite news |title=Murad Ali Shah, a Stanford graduate, secures third term as chief minister of Pakistan's Sindh |url=https://www.arabnews.com/node/2466736/pakistan |work=Arab News |date=26 February 2024 |access-date=6 October 2026}}</ref> == سياسي زندگي == === سنڌ اسيمبلي ۾ شروعات === مراد علي شاهه 2002ع جي عام چونڊن ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جو ميمبر چونڊيو ويو. هن پي ايس-73 دادو-III تان چونڊ وڙهي.<ref>{{cite news |last=Hussain |first=Zahid |title=Profile: Murad Ali Shah sets precedent in Sindh by inheriting father's mantle |url=https://www.dawn.com/news/1273393 |work=Dawn |date=27 July 2016 |access-date=6 October 2026}}</ref> 2008ع جي عام چونڊن ۾ هو ٻيهر سنڌ اسيمبلي جو ميمبر چونڊيو ويو. ان کان پوءِ [[قائم علي شاهه]] جي صوبائي حڪومت ۾ کيس آبپاشي جو قلمدان ڏنو ويو. بعد ۾ هن سنڌ حڪومت ۾ خزاني ۽ ٻين شعبن جون ذميواريون پڻ سنڀاليون.<ref>{{cite news |last=Hussain |first=Zahid |title=Profile: Murad Ali Shah sets precedent in Sindh by inheriting father's mantle |url=https://www.dawn.com/news/1273393 |work=Dawn |date=27 July 2016 |access-date=6 October 2026}}</ref> === ڪينيڊين شهريت وارو معاملو === مراد علي شاهه وٽ هڪ وقت [[ڪينيڊا]] جي شهريت پڻ هئي. پاڪستان ۾ پارليامينٽ ۽ صوبائي اسيمبلين جي رڪنيت لاءِ ٻٽي شهريت بابت آئيني پابندين سبب سندس اهليت جو معاملو عدالتن تائين پهتو. هن پنهنجي ڪينيڊين شهريت ترڪ ڪئي ۽ ان کان پوءِ سنڌ اسيمبليءَ جي چونڊ ۾ ٻيهر حصو ورتائين.<ref>{{cite news |title=Murad Ali Shah to contest elections after giving up Canadian nationality |url=https://tribune.com.pk/story/537481/murad-ali-shah-to-contest-elections-after-giving-up-canadian-nationality |work=The Express Tribune |date=18 April 2013 |access-date=6 October 2026}}</ref> 2014ع ۾ عدالت آڏو سندس ڪينيڊين شهريت ترڪ ڪرڻ جي ثبوت بابت معاملو پڻ اٿاريو ويو.<ref>{{cite news |title=PPP's Murad Ali Shah asked to prove he renounced Canadian nationality |url=https://www.dawn.com/news/1142457 |work=Dawn |date=5 November 2014 |access-date=6 October 2026}}</ref> == سنڌ جو وڏو وزير == === پهريون دور، 2016ع–2018ع === جولاءِ 2016ع ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ جي ان وقت جي وڏي وزير [[قائم علي شاهه]] کي تبديل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ مراد علي شاهه کي سندس جانشين نامزد ڪيو.<ref>{{cite news |last=Tunio |first=Hafeez |title=Murad Ali Shah will be new Sindh CM |url=https://tribune.com.pk/story/1150273/murad-ali-shah-will-new-sindh-cm |work=The Express Tribune |date=26 July 2016 |access-date=6 October 2026}}</ref> 29 جولاءِ 2016ع تي سنڌ اسيمبلي کيس وڏو وزير چونڊيو. سندس پهرين دور ۾ ڪراچي لاءِ خصوصي ترقياتي پيڪيج، شهري روڊن ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن سان گڏ ٿر ۾ ڪوئلي ۽ توانائيءَ سان لاڳاپيل منصوبن تي ڪم جاري رهيو. سندس پهرين وڏ وزارت مئي 2018ع ۾ اسيمبليءَ جو مدو پورو ٿيڻ سان ختم ٿي. === ٻيو دور، 2018ع–2023ع === 2018ع جي عام چونڊن کان پوءِ پيپلز پارٽي سنڌ اسيمبليءَ ۾ ٻيهر اڪثريت حاصل ڪئي. 16 آگسٽ 2018ع تي مراد علي شاهه 97 ووٽ حاصل ڪري ٻيو ڀيرو وڏو وزير چونڊيو ويو ۽ 18 آگسٽ تي عهدي جو حلف کنيو.<ref>{{cite news |title=Murad Ali Shah gets second term to rule Sindh |url=https://tribune.com.pk/story/1782026/1-sindh-assembly-elect-chief-minister-today |work=The Express Tribune |date=16 August 2018 |access-date=6 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Murad Ali Shah sworn in as Sindh CM |url=https://tribune.com.pk/story/1783848/murad-ali-shah-sworn-29th-sindh-chief-minister |work=The Express Tribune |date=18 August 2018 |access-date=6 October 2026}}</ref> === ٿر ڪوئلو ۽ توانائي === شاهه جي حڪومت دوران [[ٿر ڪوئلو|ٿر جي ڪوئلي]] مان بجلي پيدا ڪرڻ وارن منصوبن ۾ واڌ ٿي. 2019ع ۾ ٿر بلاڪ-II مان بجلي جي تجارتي پيداوار شروع ٿيڻ کان پوءِ ڪوئلي جي کاڻ ۽ بجلي گهرن جي وڌيڪ توسيع ڪئي وئي. 2021ع ۾ سنڌ حڪومت ٿر ڪول مائن جي ٽئين توسيعي مرحلي لاءِ 15.8 ارب رپين جي منصوبي جي منظوري ڏني. منصوبي جو مقصد ڪوئلي جي سالياني پيداوار وڌائڻ ۽ ٿر جي ڪوئلي تي ٻڌل بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش ۾ اضافو ڪرڻ هو.<ref>{{cite news |last=Siddiqui |first=Tahir |title=Murad Ali Shah approves Rs15.8bn third expansion project of Thar coal |url=https://www.dawn.com/news/1653532 |work=Dawn |date=23 October 2021 |access-date=6 October 2026}}</ref> صوبائي حڪومت جي 2024ع واري ڪارڪردگيءَ بابت بيان موجب ٿر جي ڪوئلي تي ٻڌل منصوبن مان 3,240 ميگاواٽ تائين بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش قائم ٿي چڪي هئي.<ref>{{cite news |title=CM highlights efforts of PPP during 15 years of rule in Sindh |url=https://www.dawn.com/news/1843903 |work=Dawn |date=5 July 2024 |access-date=6 October 2026}}</ref> === ڪورونا وائرس جي وبا === 2020ع ۾ [[پاڪستان ۾ ڪورونا وائرس جي وبا]] دوران شاهه جي حڪومت سنڌ ۾ وبا کي روڪڻ لاءِ تعليمي ادارن جي بندش، قرنطينه، اسپتالن جي تياري ۽ سماجي رابطن کي محدود ڪرڻ سميت مختلف قدم کنيا. وبا جي شروعاتي مرحلي ۾ شاهه وفاقي سطح تي گڏيل قومي حڪمت عملي جي کوٽ بابت پڻ خدشن جو اظهار ڪيو.<ref>{{cite news |last=Siddiqui |first=Tahir |title=No national-level plan to tackle coronavirus, laments Murad |url=https://www.dawn.com/news/1540413 |work=Dawn |date=13 March 2020 |access-date=6 October 2026}}</ref> === سنڌ پيپلز بس سروس === 2022ع ۾ سندس حڪومت [[ڪراچي]] ۾ '''سنڌ پيپلز بس سروس''' شروع ڪئي. جون 2022ع ۾ ان جو پهريون روٽ ماڊل ڪالوني کان ٽاور تائين تجارتي بنيادن تي شروع ٿيو، جنهن کان پوءِ شهر ۾ وڌيڪ روٽ شروع ڪيا ويا.<ref>{{cite news |last=Hasan |first=Shazia |title=Peoples bus service starts commercial operation on one of seven routes |url=https://www.dawn.com/news/1697019 |work=Dawn |date=28 June 2022 |access-date=6 October 2026}}</ref> بعد ۾ بس سروس کي سنڌ جي ٻين شهرن تائين پڻ وڌايو ويو. === 2022ع جون ٻوڏون === [[2022ع جون پاڪستاني ٻوڏون|2022ع جي ٻوڏن]] سنڌ جي وڏي حصي کي سخت متاثر ڪيو. شاهه جي حڪومت کي وڏي پيماني تي بي گهر ٿيل ماڻهن جي امداد، عارضي رهائش، خوراڪ، صحت ۽ بعد ۾ بحاليءَ جي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. سيپٽمبر 2022ع ۾ شاهه چيو ته سنڌ ۾ 12.5 ملين کان وڌيڪ ماڻهو بي گهر ٿيا هئا ۽ عالمي برادري کان خيمن ۽ ٻين هنگامي امدادي شين جي فراهميءَ جي اپيل ڪئي.<ref>{{cite news |title=Sindh chief minister appeals for provision of tents for 12.5 million people displaced by floods |url=https://www.arabnews.com/node/2160771/pakistan |work=Arab News |date=12 September 2022 |access-date=6 October 2026}}</ref> [[گڏيل قومن جو پناهگيرن وارو ادارو]] پڻ سنڌ حڪومت کي خيما ۽ ٻيون هنگامي امدادي شيون فراهم ڪيون.<ref>{{cite web |title=UNHCR hands over thousands of tents, other emergency relief items to Sindh government |url=https://www.unhcr.org/pk/news/stories/unhcr-hands-over-thousands-tents-other-emergency-relief-items-sindh-government |publisher=UNHCR Pakistan |date=6 September 2022 |access-date=6 October 2026}}</ref> [[عالمي بئنڪ]] سنڌ سميت ٻوڏ متاثر علائقن جي بحالي ۽ تعمير نو لاءِ پاڪستان سان مختلف منصوبن تي ڪم ڪيو.<ref>{{cite web |title=World Bank Vice President Visits Pakistan, Assures Support for Flood Relief and Recovery |url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2022/09/24/world-bank-vice-president-visits-pakistan-assures-support-for-flood-relief-and-recovery |publisher=World Bank |date=24 September 2022 |access-date=6 October 2026}}</ref> === ٽيون دور، 2024ع کان === [[2024ع پاڪستاني عام چونڊون|8 فيبروري 2024ع جي عام چونڊن]] کان پوءِ پيپلز پارٽي سنڌ اسيمبليءَ ۾ سڀ کان وڏي جماعت طور سامهون آئي ۽ مراد علي شاهه کي ٻيهر وڏي وزير لاءِ نامزد ڪيو. 26 فيبروري 2024ع تي سنڌ اسيمبليءَ ۾ شاهه 112 ووٽ حاصل ڪري ٽيون ڀيرو وڏو وزير چونڊيو، جڏهن ته [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان|ايم ڪيو ايم پاڪستان]] جي اميدوار علي خورشيدي کي 36 ووٽ مليا.<ref>{{cite news |title=PPP's Murad Ali Shah elected Sindh chief minister for third time in a row |url=https://www.dawn.com/news/1817289 |work=Dawn |date=26 February 2024 |access-date=6 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Murad Ali Shah, a Stanford graduate, secures third term as chief minister of Pakistan's Sindh |url=https://www.arabnews.com/node/2466736/pakistan |work=Arab News |date=26 February 2024 |access-date=6 October 2026}}</ref> 27 فيبروري 2024ع تي سنڌ جي گورنر [[ڪامران ٽيسوري]] کانئس عهدي جو حلف ورتو.<ref>{{cite news |title=Murad Ali Shah takes oath as chief minister of Pakistan's Sindh province amid opposition protest |url=https://www.arabnews.com/node/2467616/pakistan |work=Arab News |date=27 February 2024 |access-date=6 October 2026}}</ref> 2024ع جي چونڊن جي نتيجن خلاف [[گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]]، [[جماعت اسلامي پاڪستان|جماعت اسلامي]] ۽ ٻين مخالف ڌرين سنڌ ۾ چونڊ ڌانڌليءَ جا الزام هڻي احتجاج ڪيا.<ref>{{cite news |title=Rallies held across Sindh against 'massive rigging', 'stolen mandate' |url=https://www.dawn.com/news/1817644 |work=Dawn |date=28 February 2024 |access-date=6 October 2026}}</ref> اهي الزام مخالف سياسي جماعتن جا دعوائون هئا. === ڪراچي سيف سٽي منصوبو === شاهه جي ٽئين دور جي شروعات ۾ سنڌ حڪومت ڊگهي عرصي کان التوا هيٺ رهندڙ [[ڪراچي]] سيف سٽي منصوبي کي اڳتي وڌايو. مارچ 2024ع ۾ منصوبي جي پهرين مرحلي لاءِ لڳ ڀڳ 5.5 ارب رپين جي منظوري ڏني وئي، جنهن ۾ شهر جي اهم هنڌن تي 1,300 نگراني ڪيمرائون لڳائڻ شامل هو.<ref>{{cite news |last=Ayub |first=Imran |title=Karachi's Safe City Project inching towards reality as Murad approves Rs5.5bn for initial phase |url=https://www.dawn.com/news/1822789 |work=Dawn |date=21 March 2024 |access-date=6 October 2026}}</ref> 2026ع ۾ سنڌ حڪومت منصوبي جي ٻئي مرحلي لاءِ 9.98 ارب رپين جي منظوري ڏني، جنهن ۾ وڌيڪ 2,314 ڪيمرائون لڳائڻ جي رٿ شامل هئي.<ref>{{cite news |title=CM Sindh okays Rs9.98bn Phase-II of Karachi Safe City Project |url=https://www.dawn.com/news/1990696 |work=Dawn |date=11 April 2026 |access-date=6 October 2026}}</ref> === ڪراچي جو پاڻي ۽ ڪي-فور === شاهه جي ٽئين دور ۾ [[ڪي-فور پاڻي منصوبو|ڪي-فور]] ۽ ان سان لاڳاپيل پاڻي پهچائڻ جي منصوبن تي ڪم جاري رهيو. منصوبي جي پهرين مرحلي جو مقصد ڪراچيءَ جي پاڻي فراهمي ۾ روزانو 260 ملين گيلن اضافو ڪرڻ آهي. اپريل 2026ع ۾ سنڌ ڪابينا ڪي-فور جي بجليءَ واري حصي لاءِ 13.9 ارب رپين جي گرانٽ منظور ڪئي.<ref>{{cite news |last=Siddiqui |first=Tahir |title=Sindh cabinet okays Rs13.9bn for K-IV power component |url=https://www.dawn.com/news/1987314 |work=Dawn |date=1 April 2026 |access-date=6 October 2026}}</ref> جولاءِ 2026ع ۾ عالمي بئنڪ طرفان ڪي-فور augmentation منصوبي جي خريداريءَ واري عمل لاءِ مشروط منظوري ملڻ کان پوءِ منصوبي تي وڌيڪ ڪم جو رستو کليو.<ref>{{cite news |last=Siddiqui |first=Tahir |title=Karachi K-IV Augmentation Project work to begin soon after World Bank go-ahead |url=https://www.dawn.com/news/2018849 |work=Dawn |date=28 July 2026 |access-date=6 October 2026}}</ref> == تنقيد ۽ تڪرار == مراد علي شاهه جي حڪومتن کي مخالف سياسي جماعتن طرفان حڪمراني، شهري بنيادي ڍانچي، تعليم، صحت، امن امان، بلدياتي نظام ۽ ڪراچيءَ جي مسئلن بابت تنقيد جو منهن ڏسڻو پيو آهي. خاص طور تي ڪراچي ۾ ڏوهن ۽ سنڌ جي ڪچي وارن علائقن ۾ ڌاڙيلن جي سرگرمين سبب امن امان جو مسئلو سندس حڪومت لاءِ هڪ اهم چئلينج رهيو آهي. مارچ 2024ع ۾ شاهه پاڻ به سنڌ جي امن امان جي صورتحال تي عدم اطمينان ظاهر ڪندي پوليس ۽ انتظاميا ۾ تبديلين جو فيصلو ڪيو.<ref>{{cite news |last=Siddiqui |first=Tahir |title=Major reshuffle in police, bureaucracy on the anvil in Sindh |url=https://www.dawn.com/news/1820140 |work=Dawn |date=9 March 2024 |access-date=6 October 2026}}</ref> مخالف ڌرين طرفان سنڌ ۾ ترقياتي ڪمن، تعليم، صحت ۽ بنيادي ڍانچي بابت پيپلز پارٽيءَ جي حڪومت تي تنقيد ڪئي وئي آهي، جڏهن ته شاهه ۽ سندس حڪومت اهڙين تنقيدن جي جواب ۾ ٿر توانائي منصوبن، روڊن، اسپتالن، ٽرانسپورٽ، پاڻي فراهمي ۽ ٻوڏ کان پوءِ گهرن جي تعمير سميت مختلف منصوبن کي پنهنجي ڪارڪردگيءَ جو حصو قرار ڏيندا رهيا آهن.<ref>{{cite news |title=CM highlights efforts of PPP during 15 years of rule in Sindh |url=https://www.dawn.com/news/1843903 |work=Dawn |date=5 July 2024 |access-date=6 October 2026}}</ref> == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ ڏسو == * [[سنڌ جو وڏو وزير]] * [[سنڌ حڪومت]] * [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] * [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] * [[عبدالله شاهه (سياستدان)]] * [[قائم علي شاهه]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://cm.sindh.gov.pk/ سنڌ جي وڏي وزير جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://www.pas.gov.pk/ سنڌ صوبائي اسيمبلي جي سرڪاري ويب سائيٽ] {{S-start}} {{S-off}} {{Succession box | title = [[سنڌ جو وڏو وزير]] | years = 2016ع–2018ع | before = [[قائم علي شاهه]] | after = [[فضل الرحمان (بيوروڪريٽ)|فضل الرحمان]] (نگران) }} {{Succession box | title = [[سنڌ جو وڏو وزير]] | years = 2018ع–2023ع | before = [[فضل الرحمان (بيوروڪريٽ)|فضل الرحمان]] (نگران) | after = [[مقبول باقر]] (نگران) }} {{Succession box | title = [[سنڌ جو وڏو وزير]] | years = 2024ع–هاڻوڪو | before = [[مقبول باقر]] (نگران) | after = موجوده }} {{S-end}} {{سنڌ جا وڏا وزير}} {{پاڪستان جا موجوده وڏا وزير}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:شاهه، مراد علي}} [[زمرو:1962ع جون پيدائشون]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جا وڏا وزير]] [[زمرو:پاڪستان پيپلز پارٽي جا سياستدان]] [[زمرو:سنڌ صوبائي اسيمبلي جا ميمبر]] [[زمرو:سنڌي سياستدان]] [[زمرو:پاڪستاني سول انجنيئر]] [[زمرو:ڪراچي جا ماڻهو]] [[زمرو:ڄامشورو ضلعي جا ماڻهو]] [[زمرو:اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي جا شاگرد]] [[زمرو:اسٽينفورڊ يونيورسٽي جا شاگرد]] [[زمرو:سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول، ڪراچي جا شاگرد]] [[زمرو:ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج جا شاگرد]] [[زمرو:پاڪستاني سياستدان]] [[زمرو:21هين صدي جا پاڪستاني سياستدان]] lj0nrvdjhua635cbqnfd97t3ns1i5ff 10 36574 417395 136949 2026-10-05T22:53:55Z Intisar Ali 8681 /* */ 417395 wikitext text/x-wiki <!-- هي تبديلي ڄاڻخاني جي سائي header/title box کي کاٻي پاسي بدران صفحي جي وچ ۾ رکندي. موجوده ڪوڊ ۾: {{ص.م/عنوان بأيقونة ... }} کي هيٺين <div> اندر رکو. --> {{ص.م/فتح}} <div style="display:flex; justify-content:center; width:100%;"> <div style="width:60%; min-width:300px; max-width:520px;"> {{ص.م/عنوان بأيقونة |{{{name|{{PAGENAME}}}}} |006000 |Star and Crescent.svg |FFFFFF }} </div> </div> {{ڄاڻخانو | bodyclass = biography vcard | above = {{#if:{{{notability|{{{honorific_prefix|}}}}}}|<span class="honorific-prefix" style="font-size: small">{{{notability|{{{honorific_prefix|}}}}}}</span><br />}}<includeonly><span class="fn">{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}</span></includeonly> | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upleft=1|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = معروفیت | data1 = {{{title|}}} | label2 = پیدائش | data2 = {{separated entries|1={{#if:{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}|<span class="nickname">{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}</span>}}|2={{{birth_date|}}}|3={{#if:{{{birth_place|}}}|<span class="birthplace">{{{birth_place|}}}</span>}}}} | label3 = وفات | data3 = {{separated entries|1={{{death_date|}}}|2={{#if:{{{death_place|}}}|<span class="deathplace">{{{death_place|}}}</span>}}}} | label4 = وجۂ&nbsp;وفات | data4 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | label5 = رهائش | data5 = {{{burial_place|{{{resting_place|}}}}}} | label6 = ٻيا نالا | data6 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | label7 = قومیت | data7 = {{{nationality|}}} | label8 = نسل | data8 = {{{ethnicity|}}} | label9 = دور | data9 = {{{era|}}} | label10 = خطو | data10 = {{{region|}}} | label11 = پیشو | data11 = {{{occupation|}}} | label12 = مذھب | data12 = <includeonly>[[اسلام]]</includeonly> | label13 = فرقو | data13 = {{{denomination|}}} | label14 = فقہ | data14 = {{{Madh'hab|{{{Maddhab|{{{jurisprudence|}}}}}}}}} | label15 = مڪتب فڪر | data15 = {{{school_tradition|{{{creed|}}}}}} | label16 = تحریڪ | data16 = {{{movement|}}} | label17 = عملي شعبو | data17 = {{{main_interests|{{{main interests|}}}}}} | label18 = اھم خيال | data18 = {{{ideas|{{{notable_ideas|{{{notable ideas|}}}}}}}}} | label19 = معروف خدمتون | data19 = {{{works|{{{notable_works|{{{notable works|}}}}}}}}} | label20 = [[مادر علمي]] | data20 = {{{alma_mater|{{{alma mater|}}}}}} | label21 = استاد | data21 = {{{teachers|}}} | data22 = {{#if:{{{students|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_students|}}} | title = شاگرد | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{students}}} }} }} | label23 = [[تصوف|صوفياڻو سلسلو]] | data23 = {{{Sufi_order|}}} | label24 = مرشد | data24 = {{{disciple_of|}}} | data25 = {{#if:{{{disciples|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_disciples|}}} | title = مريد | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{disciples}}} }} }} | data26 = {{#if:{{{influences|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_influences|}}} | title = متاثر ٿيو | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{influences}}} }} }} | data27 = {{#if:{{{influenced|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_influenced|}}} | title = متاثر ڪيائين | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{influenced}}} }} }} | label28 = رتبا | data28 = {{{awards|}}} | data29 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | label30 = ویب سائيٽ | data30 = {{{website|}}} | data31 = {{#if:{{{office1|}}}{{{predecessor1|}}}{{{successor1|}}}{{{office2|}}}{{{predecessor2|}}}{{{successor2|}}}{{{office3|}}}{{{predecessor3|}}}{{{successor3|}}}{{{office4|}}}{{{predecessor4|}}}{{{successor4|}}} |{{infobox officeholder|embed=yes | office1 = {{{office1|}}} | term1 = {{{term1|}}} | predecessor1 = {{{predecessor1|}}} | successor1 = {{{successor1|}}} | office2 = {{{office2|}}} | term2 = {{{term2|}}} | predecessor2 = {{{predecessor2|}}} | successor2 = {{{successor2|}}} | office3 = {{{office3|}}} | term3 = {{{term3|}}} | predecessor3 = {{{predecessor3|}}} | successor3 = {{{successor3|}}} | office4 = {{{office4|}}} | term4 = {{{term4|}}} | predecessor4 = {{{predecessor4|}}} | successor4 = {{{successor4|}}} }} }} | label32 = ھٿ اکر | data32 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{signature|}}} |size={{{signature_size|}}} |sizedefault=150px |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}} }} }} <noinclude> [[زمرو:اسلامي سانچا]] [[زمرو:سانچو ڄاڻخانو شخصيت]] {{documentation}} </noinclude> geh65u2h7ugwse9asqrtku3v39zyrr1 417396 417395 2026-10-05T22:57:41Z Intisar Ali 8681 417396 wikitext text/x-wiki <!-- سنڌي وڪيپيڊيا لاءِ مقامي ڪيل: Infobox religious biography --> {{Infobox|child={{{child|{{{embed|}}}}}} | bodyclass = biography vcard | abovestyle = background:{{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}}; | above = {{br separated entries | 1 = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|{{{pre-nominals|}}}}}}}}}}}}|<div class="honorific-prefix" style="font-size:77%;font-weight:normal;display:inline;">{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|{{{pre-nominals|}}}}}}}}}}}}</div>}} | 2 = <div style="display:inline" class="fn">{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> | 3 = {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|{{{post-nominals|}}}}}}}}}}}}|<div class="honorific-suffix" style="font-size:77%;font-weight:normal;display:inline;">{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|{{{post-nominals|}}}}}}}}}}}}</div>}} }} | subheaderstyle = font-size:125%; font-weight:bold; | subheader = {{#if:{{{native_name|{{{native name|}}}}}} |<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|{{{native name lang|}}}}}}|lang="{{{native_name_lang|{{{native name lang}}}}}}"}}>{{{native_name|{{{native name}}}}}}</div> }} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image_size|}}} |sizedefault=frameless |upright={{{image_upright|1}}} |alt={{{alt|}}} |suppressplaceholder=yes }} | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = background:{{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}}; <!-- عهدو / منصب --> | data1 = {{Infobox officeholder/office |color={{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} |office={{{office1|}}} |term={{{term1|}}} |termstart={{{term_start1|}}} |termend={{{term_end1|}}} |predecessor={{{predecessor1|}}} |successor={{{successor1|}}} }} {{Infobox officeholder/office |color={{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} |office={{{office2|}}} |term={{{term2|}}} |termstart={{{term_start2|}}} |termend={{{term_end2|}}} |predecessor={{{predecessor2|}}} |successor={{{successor2|}}} }} {{Infobox officeholder/office |color={{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} |office={{{office3|}}} |term={{{term3|}}} |termstart={{{term_start3|}}} |termend={{{term_end3|}}} |predecessor={{{predecessor3|}}} |successor={{{successor3|}}} }} {{Infobox officeholder/office |color={{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} |office={{{office4|}}} |term={{{term4|}}} |termstart={{{term_start4|}}} |termend={{{term_end4|}}} |predecessor={{{predecessor4|}}} |successor={{{successor4|}}} }} | label2 = لقب | data2 = {{{title|}}} | label3 = سرڪاري نالو | data3 = {{{official_name|}}} | label4 = ٻيا نالا | data4 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} <!-- ذاتي معلومات --> | header5 = {{#if:{{{birthname|}}}{{{birth_date|}}}{{{birth_place|}}}{{{religion|}}}{{{nationality|}}}{{{flourished|}}}{{{home_town|}}}{{{partner|}}}{{{spouse|}}}{{{children|}}}{{{parents|}}}{{{citizenship|}}}{{{ethnicity|}}}{{{era|}}}{{{region|}}}{{{denomination|}}}{{{school|}}}{{{lineage|}}}{{{sect|}}}{{{jurisprudence|}}}{{{creed|}}}{{{movement|}}}{{{party|}}}{{{main_interests|}}}{{{notable_ideas|}}}{{{notable_works|}}}{{{education|}}}{{{teachers|}}}{{{Sufi_order|}}}{{{known_for|}}}{{{profession|}}}{{{occupation|}}}|ذاتي معلومات}} | label6 = پيدائش | data6 = {{br separated entries |1={{#if:{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}|<div style="display:inline" class="nickname">{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}</div>}} |2={{{birth_date|}}} |3={{{pronunciation|}}} |4={{#if:{{{birth_place|}}}|<div style="display:inline" class="birthplace">{{{birth_place|}}}</div>}} }} | label7 = وفات | data7 = {{br separated entries |1={{{death_date|}}} |2={{#if:{{{death_place|}}}|<div style="display:inline" class="deathplace">{{{death_place|}}}</div>}} }} | label8 = وفات جو سبب | data8 = {{{death_cause|}}} | label9 = {{#if:{{{cremation_place|}}}|اگني سنسڪار جو هنڌ|آخري آرامگاهه}} | data9 = {{#if:{{{cremation_place|}}} |{{{cremation_place}}} |{{br separated entries |{{{resting_place|{{{resting place|}}}}}} |{{{resting_place_coordinates|{{{resting place coordinates|}}}}}} }} }} | class10 = category | label10 = مذهب | data10 = {{{religion|}}} | class11 = nickname | label11 = قوميت | data11 = {{{nationality|}}} | label12 = سرگرميءَ جو دور | data12 = {{{flourished|}}} | label13 = اباڻو شهر | data13 = {{{home_town|}}} | label14 = {{#if:{{{partner|}}}|ساٿي|جيون ساٿي}} | data14 = {{#if:{{{partner|}}}|{{{partner}}}|{{{spouse|}}}}} | label15 = اولاد | data15 = {{{children|}}} | label16 = والدين | data16 = {{#if:{{{parents|}}} |{{{parents|}}} |{{#if:{{{father|}}}{{{mother|}}} |{{unbulleted list |1={{#if:{{{father|}}}|{{{father|}}} (پيءُ)}} |2={{#if:{{{mother|}}}|{{{mother|}}} (ماءُ)}} }} }} }} | label17 = [[شهريت]] | data17 = {{{citizenship|}}} | label18 = نسل | data18 = {{{ethnicity|}}} | label19 = {{#if:{{{era|}}}|دور|خاندان}} | data19 = {{#if:{{{era|}}}|{{{era|}}}|{{{dynasty|}}}}} | label20 = خطو | data20 = {{{region|}}} | class21 = category | label21 = فرقو | data21 = {{{denomination|}}} | class22 = category | label22 = مڪتب | data22 = {{{school|}}} | label23 = نسب | data23 = {{{lineage|}}} | class24 = category | label24 = مذهبي شاخ | data24 = {{br separated entries|{{{sect|}}}|{{{subsect|}}}}} | class25 = category | label25 = فقہ | data25 = {{{Madh'hab|{{{Maddhab|{{{jurisprudence|}}}}}}}}} | class26 = category | label26 = عقيدو | data26 = {{{school_tradition|{{{creed|}}}}}} | label27 = [[مذهبي تحريڪ|تحريڪ]] | data27 = {{{movement|}}} | label28 = [[سياسي جماعت]] | data28 = {{{political_party|{{{political party|{{{party|}}}}}}}}} | label29 = مکيه دلچسپيون | data29 = {{{main_interests|{{{main interests|}}}}}} | label30 = اهم خيال | data30 = {{{ideas|{{{notable_ideas|{{{notable ideas|}}}}}}}}} | label31 = اهم تصنيفون | data31 = {{{works|{{{notable_works|{{{notable works|}}}}}}}}} | label32 = {{#if:{{{education|}}}|تعليم|[[مادر علمي]]}} | data32 = {{ifempty|{{{education|}}}|{{{alma_mater|}}}}} | label33 = استاد | data33 = {{{teachers|}}} | label34 = [[طريقت]] | data34 = {{{Sufi_order|}}} | label35 = مشهور سبب | data35 = {{{known_for|}}} | class36 = nickname | label36 = ٻيا نالا | data36 = {{{other_names|{{{other_name|{{{alias|}}}}}}}}} | class37 = nickname | label37 = ڌرم نالو | data37 = {{{dharma_names|{{{dharma_name|}}}}}} | class38 = nickname | label38 = خانقاهي نالو | data38 = {{{monastic_name|}}} | class39 = nickname | label39 = قلمي نالو | data39 = {{{pen_name|}}} | class40 = nickname | label40 = وفات کان پوءِ ڏنل نالو | data40 = {{{posthumous_name|}}} | label41 = پيشو | data41 = {{{profession|}}} | label42 = ڌنڌو | data42 = {{{occupation|}}} | label43 = {{#if:{{{relations|}}}|لاڳاپا|مائٽ}} | data43 = {{if empty|{{{relations|}}}|{{{relatives|}}}}} | data44 = {{{misc|}}} | label45 = دستخط | data45 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{signature|}}} |size={{{signature_size|}}} |sizedefault=150px |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}} }} <!-- فوجي خدمتون --> | header46 = {{#if:{{{nickname|}}}{{{allegiance|}}}{{{branch|}}}{{{serviceyears|}}}{{{rank|}}}{{{unit|}}}{{{commands|}}}{{{battles|}}}{{{mawards|}}}{{{military_blank1|}}}|فوجي خدمتون}} | label47 = عرف | data47 = {{{nickname|}}} | label48 = وفاداري | data48 = {{{allegiance|}}} | label49 = فوجي شاخ | data49 = {{{branch|}}} | label50 = خدمت جا سال | data50 = {{{serviceyears|}}} | label51 = عهدو | data51 = {{{rank|{{{Rank|}}}}}} | label52 = يونٽ | data52 = {{{unit|}}} | label53 = ڪمانڊ | data53 = {{{commands|}}} | label54 = جنگيون | data54 = {{{battles|}}} | label55 = {{#if:{{{awards|}}}|فوجي اعزاز|اعزاز}} | data55 = {{{mawards|}}} | label56 = {{{military_blank1|}}} | data56 = {{{military_data1|}}} | label57 = {{{military_blank2|}}} | data57 = {{{military_data2|}}} | label58 = {{{military_blank3|}}} | data58 = {{{military_data3|}}} | label59 = {{{military_blank4|}}} | data59 = {{{military_data4|}}} | label60 = {{{military_blank5|}}} | data60 = {{{military_data5|}}} | data61 = {{{module1|}}} | data62 = {{{module2|}}} | data63 = {{{module3|}}} | data64 = {{{module4|}}} | data65 = {{{module5|}}} | data66 = {{{footnotes|}}} <!-- مذهبي / روحاني ادارا --> | label67 = مندر | data67 = {{{temple|}}} | label68 = سلسلو | data68 = {{{order|}}} | label69 = ادارو | data69 = {{{institute|}}} | label70 = گرجا گهر | data70 = {{{church|{{{churches|}}}}}} | label71 = باني | data71 = {{{founder|}}} | label72 = فلسفو | data72 = {{{philosophy|}}} <!-- مذهبي خدمتون --> | header73 = {{#if:{{{teacher|}}}{{{guru|}}}{{{location|}}}{{{period|{{{Period|}}}}}}{{{consecration|}}}{{{predecessor|{{{Predecessor|}}}}}}{{{successor|{{{Successor|}}}}}}{{{reincarnation_of|}}}{{{disciple_of|}}}{{{disciples|}}}{{{students|}}}{{{influences|}}}{{{influenced|}}}{{{awards|}}}{{{ordination|}}}{{{previous_post|}}}{{{present_post|}}}{{{post|}}}{{{website|}}} |{{#switch:{{{religion|}}} |[[Hinduism]]|[[Jainism]]|[[Sikhism]]=مذهبي خدمتون |[[Judaism]]=يهودي مذهبي اڳواڻ |#default=مذهبي خدمتون }} }} | label74 = {{#if:{{{guru|}}}|گرو|استاد}} | data74 = {{#if:{{{guru|}}}|{{{guru}}}|{{{teacher|}}}}} | class75 = label | label75 = مرڪز | data75 = {{{location|}}} | label76 = عهدي جو دور | data76 = {{{period|{{{Period|}}}}}} | label77 = مذهبي تقرري | data77 = {{{consecration|}}} | label78 = اڳوڻو | data78 = {{{predecessor|{{{Predecessor|}}}}}} | label79 = جانشين | data79 = {{{successor|{{{Successor|}}}}}} | label80 = [[ٻيهر جنم]] | data80 = {{{reincarnation_of|{{{reincarnation of|}}}}}} | label81 = عهدو ڇڏڻ جو سبب | data81 = {{{reason|{{{Reason|}}}}}} | label82 = مرشد | data82 = {{{disciple_of|}}} | data83 = {{#if:{{{disciples|}}} |{{Collapsible list |expand={{{expand_disciples|}}} |title=مريد |frame_style=border:none; padding:0; |list_style=text-align:center; |1={{{disciples}}} }} }} | data84 = {{#if:{{{students|}}} |{{Collapsible list |expand={{{expand_students|}}} |title=شاگرد |frame_style=border:none; padding:0; |list_style=text-align:center; |1={{{students}}} }} }} | data85 = {{#if:{{{influences|}}} |{{Collapsible list |expand={{{expand_influences|}}} |title=متاثر ٿيو |frame_style=border:none; padding:0; |list_style=text-align:center; |1={{{influences}}} }} }} | data86 = {{#if:{{{influenced|}}} |{{Collapsible list |expand={{{expand_influenced|}}} |title=متاثر ڪيائين |frame_style=border:none; padding:0; |list_style=text-align:center; |1={{{influenced}}} }} }} | label87 = اعزاز | data87 = {{{awards|}}} | label88 = {{#if:{{{initiated_label|}}}|{{{initiated_label|}}}|بيعت/شروعات}} | data88 = {{{initiated|}}} | label89 = شروعات{{#if:{{{initiation_rank|}}}| — {{{initiation_rank|}}}}} | data89 = {{br separated entries |{{{initiation|}}} |{{{initiation_name|}}} |{{{initiation_date|}}} |{{{initiation_place|}}} |{{#if:{{{initiator|}}}|{{{initiator|}}} جي هٿان}} }} | label90 = شروعات{{#if:{{{initiation_rank2|}}}| — {{{initiation_rank2|}}}}} | data90 = {{br separated entries |{{{initiation_name2|}}} |{{{initiation_date2|}}} |{{{initiation_place2|}}} |{{#if:{{{initiator2|}}}|{{{initiator2|}}} جي هٿان}} }} | label91 = {{#if:{{{literary_works|}}}|ادبي تصنيفون}} | data91 = {{#if:{{{literary_works|}}}|{{{literary_works}}}}} | label92 = مذهبي تقرري | data92 = {{{ordination|}}} | label93 = پيشو | data93 = {{{profession|}}} | label94 = اڳوڻو عهدو | data94 = {{{previous_post|{{{previous post|}}}}}} | label95 = موجوده عهدو | data95 = {{{present_post|{{{present post|}}}}}} | label96 = عهدو | data96 = {{{post|}}} | label97 = ويب سائيٽ | data97 = {{{website|}}} | label98 = اعزاز | data98 = {{if empty|{{{honors|}}}|{{{honours|}}}}} | label99 = {{{free_label|}}} | data99 = {{#if:{{{free_label|}}}|{{{free_text|}}}}} | data100 = {{{module|}}} | belowstyle = text-align:right; border-top:1px #aaa solid; | below = {{{footnotes|}}} }} {{#if:{{{dharma_names|}}}{{{dharma_name|}}}{{{dharma name|}}}{{{monastic_name|}}}{{{monastic name|}}}{{{posthumous_name|}}}{{{posthumous name|}}}{{{pen_name|}}}{{{pen name|}}} |[[زمرو:مذهبي سوانح ڄاڻخاني ۾ گهڻن عرف وارن پيراميٽرن جا صفحا]] }} <includeonly> {{#ifeq:{{{child|{{{embed|}}}}}}|yes|| {{Wikidata image|1={{{image|}}}|2={{{nocat_wdimage|}}}}} }} </includeonly> {{#invoke:Check for unknown parameters|check |unknown={{main other|[[زمرو:اڻڄاتل پيراميٽر استعمال ڪندڙ مذهبي سوانح ڄاڻخانو|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}} |preview=هن صفحي ۾ [[سانچو:معلومات مذهبي شخصيت]] جو اڻڄاتل پيراميٽر "_VALUE_" استعمال ٿيل آهي |ignoreblank=y | alias | Allegiance | alma_mater | alt | awards | Awards | background | birth_date | birth_name | birth_place | caption | child | children | church | churches | citizenship | commands | consecration | creed | cremation_place | death_cause | death_date | death_place | denomination | dharma_name | dharma_names | disciples | disciple_of | dynasty | education | embed | era | ethnicity | father | flourished | footnotes | founder | free_label | free_text | guru | home_town | honorific_prefix | honorific_suffix | honors | honours | image | image_size | image_upright | influenced | influences | initiated | initiated_label | initiation | initiation_date | initiation_date2 | initiation_name | initiation_name2 | initiation_place | initiation_place2 | initiation_rank | initiation_rank2 | initiator | initiator2 | institute | jurisprudence | known_for | lineage | literary_works | location | Maddhab | Madh'hab | main_interests | mawards | module | module1 | module2 | module3 | module4 | module5 | monastic_name | mother | movement | name | nationality | native_name | native_name_lang | nickname | nocat_wdimage | notable_ideas | notable_works | occupation | office1 | office2 | office3 | office4 | official_name | order | ordination | other_name | other_names | parents | partner | party | pen_name | period | philosophy | political_party | post | posthumous_name | predecessor | predecessor1 | predecessor2 | predecessor3 | predecessor4 | present_post | previous_post | profession | rank | reason | region | reincarnation_of | relations | relatives | religion | resting_place | resting_place_coordinates | school | school_tradition | sect | serviceyears | signature | signature_alt | signature_size | spouse | students | subsect | successor | successor1 | successor2 | successor3 | successor4 | Sufi_order | teacher | teachers | temple | term_end1 | term_end2 | term_end3 | term_end4 | term_start1 | term_start2 | term_start3 | term_start4 | term1 | term2 | term3 | term4 | title | unit | website | works }} {{#if:{{{religion|}}}|| {{main other|[[زمرو:مذهب پيراميٽر کان سواءِ مذهبي سوانح ڄاڻخانو استعمال ڪندڙ صفحا]]}} }} {{compare|local={{{image|}}}}} <noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 0ocp5wkie2cp0xeive1owbysgt3h05k 417397 417396 2026-10-05T22:59:53Z Intisar Ali 8681 /* */ 417397 wikitext text/x-wiki <!-- گهڻ-رنگي (multi-colour) مٿيون حصو: نالو = سائو اعزازي اڳياڙي = هلڪو سونهري اعزازي پڇاڙي = هلڪو نيرو هيٺيون border = گهرو سائو --> {{Infobox|child={{{child|{{{embed|}}}}}} | bodyclass = biography vcard | abovestyle = background:linear-gradient(135deg, #006400 0%, #008000 45%, #2E8B57 100%); color:#FFFFFF; border-bottom:4px solid #FFD700; padding:9px; text-align:center; font-weight:bold; | above = {{br separated entries | 1 = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|{{{pre-nominals|}}}}}}}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:inline-block; background:#FFF3CD; color:#664D03; border:1px solid #FFD966; border-radius:4px; padding:2px 7px; margin:2px; font-size:77%; font-weight:normal;"> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|{{{pre-nominals|}}}}}}}}}}}} </div> }} | 2 = <div class="fn" style=" display:inline-block; color:#FFFFFF; font-size:120%; font-weight:bold; padding:3px 8px; text-shadow:0 1px 1px #003300;"> {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} </div> | 3 = {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|{{{post-nominals|}}}}}}}}}}}}| <div class="honorific-suffix" style=" display:inline-block; background:#DDEEFF; color:#123A63; border:1px solid #9CC5E8; border-radius:4px; padding:2px 7px; margin:2px; font-size:77%; font-weight:normal;"> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|{{{post-nominals|}}}}}}}}}}}} </div> }} }} | subheaderstyle = font-size:125%; font-weight:bold; | subheader = {{#if:{{{native_name|{{{native name|}}}}}} |<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|{{{native name lang|}}}}}}|lang="{{{native_name_lang|{{{native name lang}}}}}}"}}>{{{native_name|{{{native name}}}}}}</div> }} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image_size|}}} |sizedefault=frameless |upright={{{image_upright|1}}} |alt={{{alt|}}} |suppressplaceholder=yes }} | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = background:{{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}}; <!-- عهدو / منصب --> | data1 = {{Infobox officeholder/office |color={{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} |office={{{office1|}}} |term={{{term1|}}} |termstart={{{term_start1|}}} |termend={{{term_end1|}}} |predecessor={{{predecessor1|}}} |successor={{{successor1|}}} }} {{Infobox officeholder/office |color={{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} |office={{{office2|}}} |term={{{term2|}}} |termstart={{{term_start2|}}} |termend={{{term_end2|}}} |predecessor={{{predecessor2|}}} |successor={{{successor2|}}} }} {{Infobox officeholder/office |color={{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} |office={{{office3|}}} |term={{{term3|}}} |termstart={{{term_start3|}}} |termend={{{term_end3|}}} |predecessor={{{predecessor3|}}} |successor={{{successor3|}}} }} {{Infobox officeholder/office |color={{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} |office={{{office4|}}} |term={{{term4|}}} |termstart={{{term_start4|}}} |termend={{{term_end4|}}} |predecessor={{{predecessor4|}}} |successor={{{successor4|}}} }} | label2 = لقب | data2 = {{{title|}}} | label3 = سرڪاري نالو | data3 = {{{official_name|}}} | label4 = ٻيا نالا | data4 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} <!-- ذاتي معلومات --> | header5 = {{#if:{{{birthname|}}}{{{birth_date|}}}{{{birth_place|}}}{{{religion|}}}{{{nationality|}}}{{{flourished|}}}{{{home_town|}}}{{{partner|}}}{{{spouse|}}}{{{children|}}}{{{parents|}}}{{{citizenship|}}}{{{ethnicity|}}}{{{era|}}}{{{region|}}}{{{denomination|}}}{{{school|}}}{{{lineage|}}}{{{sect|}}}{{{jurisprudence|}}}{{{creed|}}}{{{movement|}}}{{{party|}}}{{{main_interests|}}}{{{notable_ideas|}}}{{{notable_works|}}}{{{education|}}}{{{teachers|}}}{{{Sufi_order|}}}{{{known_for|}}}{{{profession|}}}{{{occupation|}}}|ذاتي معلومات}} | label6 = پيدائش | data6 = {{br separated entries |1={{#if:{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}|<div style="display:inline" class="nickname">{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}</div>}} |2={{{birth_date|}}} |3={{{pronunciation|}}} |4={{#if:{{{birth_place|}}}|<div style="display:inline" class="birthplace">{{{birth_place|}}}</div>}} }} | label7 = وفات | data7 = {{br separated entries |1={{{death_date|}}} |2={{#if:{{{death_place|}}}|<div style="display:inline" class="deathplace">{{{death_place|}}}</div>}} }} | label8 = وفات جو سبب | data8 = {{{death_cause|}}} | label9 = {{#if:{{{cremation_place|}}}|اگني سنسڪار جو هنڌ|آخري آرامگاهه}} | data9 = {{#if:{{{cremation_place|}}} |{{{cremation_place}}} |{{br separated entries |{{{resting_place|{{{resting place|}}}}}} |{{{resting_place_coordinates|{{{resting place coordinates|}}}}}} }} }} | class10 = category | label10 = مذهب | data10 = {{{religion|}}} | class11 = nickname | label11 = قوميت | data11 = {{{nationality|}}} | label12 = سرگرميءَ جو دور | data12 = {{{flourished|}}} | label13 = اباڻو شهر | data13 = {{{home_town|}}} | label14 = {{#if:{{{partner|}}}|ساٿي|جيون ساٿي}} | data14 = {{#if:{{{partner|}}}|{{{partner}}}|{{{spouse|}}}}} | label15 = اولاد | data15 = {{{children|}}} | label16 = والدين | data16 = {{#if:{{{parents|}}} |{{{parents|}}} |{{#if:{{{father|}}}{{{mother|}}} |{{unbulleted list |1={{#if:{{{father|}}}|{{{father|}}} (پيءُ)}} |2={{#if:{{{mother|}}}|{{{mother|}}} (ماءُ)}} }} }} }} | label17 = [[شهريت]] | data17 = {{{citizenship|}}} | label18 = نسل | data18 = {{{ethnicity|}}} | label19 = {{#if:{{{era|}}}|دور|خاندان}} | data19 = {{#if:{{{era|}}}|{{{era|}}}|{{{dynasty|}}}}} | label20 = خطو | data20 = {{{region|}}} | class21 = category | label21 = فرقو | data21 = {{{denomination|}}} | class22 = category | label22 = مڪتب | data22 = {{{school|}}} | label23 = نسب | data23 = {{{lineage|}}} | class24 = category | label24 = مذهبي شاخ | data24 = {{br separated entries|{{{sect|}}}|{{{subsect|}}}}} | class25 = category | label25 = فقہ | data25 = {{{Madh'hab|{{{Maddhab|{{{jurisprudence|}}}}}}}}} | class26 = category | label26 = عقيدو | data26 = {{{school_tradition|{{{creed|}}}}}} | label27 = [[مذهبي تحريڪ|تحريڪ]] | data27 = {{{movement|}}} | label28 = [[سياسي جماعت]] | data28 = {{{political_party|{{{political party|{{{party|}}}}}}}}} | label29 = مکيه دلچسپيون | data29 = {{{main_interests|{{{main interests|}}}}}} | label30 = اهم خيال | data30 = {{{ideas|{{{notable_ideas|{{{notable ideas|}}}}}}}}} | label31 = اهم تصنيفون | data31 = {{{works|{{{notable_works|{{{notable works|}}}}}}}}} | label32 = {{#if:{{{education|}}}|تعليم|[[مادر علمي]]}} | data32 = {{ifempty|{{{education|}}}|{{{alma_mater|}}}}} | label33 = استاد | data33 = {{{teachers|}}} | label34 = [[طريقت]] | data34 = {{{Sufi_order|}}} | label35 = مشهور سبب | data35 = {{{known_for|}}} | class36 = nickname | label36 = ٻيا نالا | data36 = {{{other_names|{{{other_name|{{{alias|}}}}}}}}} | class37 = nickname | label37 = ڌرم نالو | data37 = {{{dharma_names|{{{dharma_name|}}}}}} | class38 = nickname | label38 = خانقاهي نالو | data38 = {{{monastic_name|}}} | class39 = nickname | label39 = قلمي نالو | data39 = {{{pen_name|}}} | class40 = nickname | label40 = وفات کان پوءِ ڏنل نالو | data40 = {{{posthumous_name|}}} | label41 = پيشو | data41 = {{{profession|}}} | label42 = ڌنڌو | data42 = {{{occupation|}}} | label43 = {{#if:{{{relations|}}}|لاڳاپا|مائٽ}} | data43 = {{if empty|{{{relations|}}}|{{{relatives|}}}}} | data44 = {{{misc|}}} | label45 = دستخط | data45 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{signature|}}} |size={{{signature_size|}}} |sizedefault=150px |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}} }} <!-- فوجي خدمتون --> | header46 = {{#if:{{{nickname|}}}{{{allegiance|}}}{{{branch|}}}{{{serviceyears|}}}{{{rank|}}}{{{unit|}}}{{{commands|}}}{{{battles|}}}{{{mawards|}}}{{{military_blank1|}}}|فوجي خدمتون}} | label47 = عرف | data47 = {{{nickname|}}} | label48 = وفاداري | data48 = {{{allegiance|}}} | label49 = فوجي شاخ | data49 = {{{branch|}}} | label50 = خدمت جا سال | data50 = {{{serviceyears|}}} | label51 = عهدو | data51 = {{{rank|{{{Rank|}}}}}} | label52 = يونٽ | data52 = {{{unit|}}} | label53 = ڪمانڊ | data53 = {{{commands|}}} | label54 = جنگيون | data54 = {{{battles|}}} | label55 = {{#if:{{{awards|}}}|فوجي اعزاز|اعزاز}} | data55 = {{{mawards|}}} | label56 = {{{military_blank1|}}} | data56 = {{{military_data1|}}} | label57 = {{{military_blank2|}}} | data57 = {{{military_data2|}}} | label58 = {{{military_blank3|}}} | data58 = {{{military_data3|}}} | label59 = {{{military_blank4|}}} | data59 = {{{military_data4|}}} | label60 = {{{military_blank5|}}} | data60 = {{{military_data5|}}} | data61 = {{{module1|}}} | data62 = {{{module2|}}} | data63 = {{{module3|}}} | data64 = {{{module4|}}} | data65 = {{{module5|}}} | data66 = {{{footnotes|}}} <!-- مذهبي / روحاني ادارا --> | label67 = مندر | data67 = {{{temple|}}} | label68 = سلسلو | data68 = {{{order|}}} | label69 = ادارو | data69 = {{{institute|}}} | label70 = گرجا گهر | data70 = {{{church|{{{churches|}}}}}} | label71 = باني | data71 = {{{founder|}}} | label72 = فلسفو | data72 = {{{philosophy|}}} <!-- مذهبي خدمتون --> | header73 = {{#if:{{{teacher|}}}{{{guru|}}}{{{location|}}}{{{period|{{{Period|}}}}}}{{{consecration|}}}{{{predecessor|{{{Predecessor|}}}}}}{{{successor|{{{Successor|}}}}}}{{{reincarnation_of|}}}{{{disciple_of|}}}{{{disciples|}}}{{{students|}}}{{{influences|}}}{{{influenced|}}}{{{awards|}}}{{{ordination|}}}{{{previous_post|}}}{{{present_post|}}}{{{post|}}}{{{website|}}} |{{#switch:{{{religion|}}} |[[Hinduism]]|[[Jainism]]|[[Sikhism]]=مذهبي خدمتون |[[Judaism]]=يهودي مذهبي اڳواڻ |#default=مذهبي خدمتون }} }} | label74 = {{#if:{{{guru|}}}|گرو|استاد}} | data74 = {{#if:{{{guru|}}}|{{{guru}}}|{{{teacher|}}}}} | class75 = label | label75 = مرڪز | data75 = {{{location|}}} | label76 = عهدي جو دور | data76 = {{{period|{{{Period|}}}}}} | label77 = مذهبي تقرري | data77 = {{{consecration|}}} | label78 = اڳوڻو | data78 = {{{predecessor|{{{Predecessor|}}}}}} | label79 = جانشين | data79 = {{{successor|{{{Successor|}}}}}} | label80 = [[ٻيهر جنم]] | data80 = {{{reincarnation_of|{{{reincarnation of|}}}}}} | label81 = عهدو ڇڏڻ جو سبب | data81 = {{{reason|{{{Reason|}}}}}} | label82 = مرشد | data82 = {{{disciple_of|}}} | data83 = {{#if:{{{disciples|}}} |{{Collapsible list |expand={{{expand_disciples|}}} |title=مريد |frame_style=border:none; padding:0; |list_style=text-align:center; |1={{{disciples}}} }} }} | data84 = {{#if:{{{students|}}} |{{Collapsible list |expand={{{expand_students|}}} |title=شاگرد |frame_style=border:none; padding:0; |list_style=text-align:center; |1={{{students}}} }} }} | data85 = {{#if:{{{influences|}}} |{{Collapsible list |expand={{{expand_influences|}}} |title=متاثر ٿيو |frame_style=border:none; padding:0; |list_style=text-align:center; |1={{{influences}}} }} }} | data86 = {{#if:{{{influenced|}}} |{{Collapsible list |expand={{{expand_influenced|}}} |title=متاثر ڪيائين |frame_style=border:none; padding:0; |list_style=text-align:center; |1={{{influenced}}} }} }} | label87 = اعزاز | data87 = {{{awards|}}} | label88 = {{#if:{{{initiated_label|}}}|{{{initiated_label|}}}|بيعت/شروعات}} | data88 = {{{initiated|}}} | label89 = شروعات{{#if:{{{initiation_rank|}}}| — {{{initiation_rank|}}}}} | data89 = {{br separated entries |{{{initiation|}}} |{{{initiation_name|}}} |{{{initiation_date|}}} |{{{initiation_place|}}} |{{#if:{{{initiator|}}}|{{{initiator|}}} جي هٿان}} }} | label90 = شروعات{{#if:{{{initiation_rank2|}}}| — {{{initiation_rank2|}}}}} | data90 = {{br separated entries |{{{initiation_name2|}}} |{{{initiation_date2|}}} |{{{initiation_place2|}}} |{{#if:{{{initiator2|}}}|{{{initiator2|}}} جي هٿان}} }} | label91 = {{#if:{{{literary_works|}}}|ادبي تصنيفون}} | data91 = {{#if:{{{literary_works|}}}|{{{literary_works}}}}} | label92 = مذهبي تقرري | data92 = {{{ordination|}}} | label93 = پيشو | data93 = {{{profession|}}} | label94 = اڳوڻو عهدو | data94 = {{{previous_post|{{{previous post|}}}}}} | label95 = موجوده عهدو | data95 = {{{present_post|{{{present post|}}}}}} | label96 = عهدو | data96 = {{{post|}}} | label97 = ويب سائيٽ | data97 = {{{website|}}} | label98 = اعزاز | data98 = {{if empty|{{{honors|}}}|{{{honours|}}}}} | label99 = {{{free_label|}}} | data99 = {{#if:{{{free_label|}}}|{{{free_text|}}}}} | data100 = {{{module|}}} | belowstyle = text-align:right; border-top:1px #aaa solid; | below = {{{footnotes|}}} }} {{#if:{{{dharma_names|}}}{{{dharma_name|}}}{{{dharma name|}}}{{{monastic_name|}}}{{{monastic name|}}}{{{posthumous_name|}}}{{{posthumous name|}}}{{{pen_name|}}}{{{pen name|}}} |[[زمرو:مذهبي سوانح ڄاڻخاني ۾ گهڻن عرف وارن پيراميٽرن جا صفحا]] }} <includeonly> {{#ifeq:{{{child|{{{embed|}}}}}}|yes|| {{Wikidata image|1={{{image|}}}|2={{{nocat_wdimage|}}}}} }} </includeonly> {{#invoke:Check for unknown parameters|check |unknown={{main other|[[زمرو:اڻڄاتل پيراميٽر استعمال ڪندڙ مذهبي سوانح ڄاڻخانو|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}} |preview=هن صفحي ۾ [[سانچو:معلومات مذهبي شخصيت]] جو اڻڄاتل پيراميٽر "_VALUE_" استعمال ٿيل آهي |ignoreblank=y | alias | Allegiance | alma_mater | alt | awards | Awards | background | birth_date | birth_name | birth_place | caption | child | children | church | churches | citizenship | commands | consecration | creed | cremation_place | death_cause | death_date | death_place | denomination | dharma_name | dharma_names | disciples | disciple_of | dynasty | education | embed | era | ethnicity | father | flourished | footnotes | founder | free_label | free_text | guru | home_town | honorific_prefix | honorific_suffix | honors | honours | image | image_size | image_upright | influenced | influences | initiated | initiated_label | initiation | initiation_date | initiation_date2 | initiation_name | initiation_name2 | initiation_place | initiation_place2 | initiation_rank | initiation_rank2 | initiator | initiator2 | institute | jurisprudence | known_for | lineage | literary_works | location | Maddhab | Madh'hab | main_interests | mawards | module | module1 | module2 | module3 | module4 | module5 | monastic_name | mother | movement | name | nationality | native_name | native_name_lang | nickname | nocat_wdimage | notable_ideas | notable_works | occupation | office1 | office2 | office3 | office4 | official_name | order | ordination | other_name | other_names | parents | partner | party | pen_name | period | philosophy | political_party | post | posthumous_name | predecessor | predecessor1 | predecessor2 | predecessor3 | predecessor4 | present_post | previous_post | profession | rank | reason | region | reincarnation_of | relations | relatives | religion | resting_place | resting_place_coordinates | school | school_tradition | sect | serviceyears | signature | signature_alt | signature_size | spouse | students | subsect | successor | successor1 | successor2 | successor3 | successor4 | Sufi_order | teacher | teachers | temple | term_end1 | term_end2 | term_end3 | term_end4 | term_start1 | term_start2 | term_start3 | term_start4 | term1 | term2 | term3 | term4 | title | unit | website | works }} {{#if:{{{religion|}}}|| {{main other|[[زمرو:مذهب پيراميٽر کان سواءِ مذهبي سوانح ڄاڻخانو استعمال ڪندڙ صفحا]]}} }} {{compare|local={{{image|}}}}} <noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 1g59vog7g8r0hlxi0t9npvggo3aaz5a 417398 417397 2026-10-05T23:03:03Z Intisar Ali 8681 /* */ 417398 wikitext text/x-wiki <!-- Refined colour scheme: Deep blue/teal = #176B87 Secondary teal = #2D8C9E Light header = #E8F3F5 Border = #B8CED3 Text = #16343C This is calmer and more Wikipedia-like than the bright green/yellow combination. --> {{Infobox|child={{{child|{{{embed|}}}}}} | bodyclass = biography vcard | bodystyle = border:1px solid #B8CED3; border-collapse:collapse; box-shadow:0 1px 3px rgba(0,0,0,0.08); <!-- Main name header --> | abovestyle = background:linear-gradient(135deg, #176B87 0%, #2D8C9E 100%); color:#FFFFFF; padding:16px 10px; text-align:center; font-size:125%; font-weight:bold; border-bottom:4px solid #8BC4CF; | above = {{br separated entries | 1 = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|{{{pre-nominals|}}}}}}}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style="font-size:77%;font-weight:normal;display:inline;color:#E8F3F5;"> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|{{{pre-nominals|}}}}}}}}}}}} </div> }} | 2 = <div style="display:inline;" class="fn"> {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} </div> | 3 = {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|{{{post-nominals|}}}}}}}}}}}}| <div class="honorific-suffix" style="font-size:77%;font-weight:normal;display:inline;color:#E8F3F5;"> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|{{{post-nominals|}}}}}}}}}}}} </div> }} }} <!-- Native name --> | subheaderstyle = background:#F5FAFB; color:#24515C; font-size:105%; font-weight:normal; text-align:center; padding:5px; | subheader = {{#if:{{{native_name|{{{native name|}}}}}} |<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|{{{native name lang|}}}}}}|lang="{{{native_name_lang|{{{native name lang}}}}}}"}}> {{{native_name|{{{native name}}}}}} </div> }} <!-- Image --> | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image_size|}}} |sizedefault=frameless |upright={{{image_upright|1}}} |alt={{{alt|}}} |suppressplaceholder=yes }} | caption = {{{caption|}}} <!-- All section headings --> | headerstyle = background:#E8F3F5; color:#16343C; text-align:center; font-weight:bold; padding:7px; border-top:1px solid #B8CED3; border-bottom:1px solid #B8CED3; <!-- Labels --> | labelstyle = background:#F7FAFA; color:#26383C; font-weight:bold; width:34%; padding:6px 8px; <!-- Values --> | datastyle = background:#FFFFFF; color:#202122; padding:6px 8px; line-height:1.55; | subheaderstyle = font-size:125%; font-weight:bold; | subheader = {{#if:{{{native_name|{{{native name|}}}}}} |<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|{{{native name lang|}}}}}}|lang="{{{native_name_lang|{{{native name lang}}}}}}"}}>{{{native_name|{{{native name}}}}}}</div> }} }} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image_size|}}} |sizedefault=frameless |upright={{{image_upright|1}}} |alt={{{alt|}}} |suppressplaceholder=yes }} | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = background:{{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}}; <!-- عهدو / منصب --> | data1 = {{Infobox officeholder/office |color={{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} |office={{{office1|}}} |term={{{term1|}}} |termstart={{{term_start1|}}} |termend={{{term_end1|}}} |predecessor={{{predecessor1|}}} |successor={{{successor1|}}} }} {{Infobox officeholder/office |color={{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} |office={{{office2|}}} |term={{{term2|}}} |termstart={{{term_start2|}}} |termend={{{term_end2|}}} |predecessor={{{predecessor2|}}} |successor={{{successor2|}}} }} {{Infobox officeholder/office |color={{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} |office={{{office3|}}} |term={{{term3|}}} |termstart={{{term_start3|}}} |termend={{{term_end3|}}} |predecessor={{{predecessor3|}}} |successor={{{successor3|}}} }} {{Infobox officeholder/office |color={{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} |office={{{office4|}}} |term={{{term4|}}} |termstart={{{term_start4|}}} |termend={{{term_end4|}}} |predecessor={{{predecessor4|}}} |successor={{{successor4|}}} }} | label2 = لقب | data2 = {{{title|}}} | label3 = سرڪاري نالو | data3 = {{{official_name|}}} | label4 = ٻيا نالا | data4 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} <!-- ذاتي معلومات --> | header5 = {{#if:{{{birthname|}}}{{{birth_date|}}}{{{birth_place|}}}{{{religion|}}}{{{nationality|}}}{{{flourished|}}}{{{home_town|}}}{{{partner|}}}{{{spouse|}}}{{{children|}}}{{{parents|}}}{{{citizenship|}}}{{{ethnicity|}}}{{{era|}}}{{{region|}}}{{{denomination|}}}{{{school|}}}{{{lineage|}}}{{{sect|}}}{{{jurisprudence|}}}{{{creed|}}}{{{movement|}}}{{{party|}}}{{{main_interests|}}}{{{notable_ideas|}}}{{{notable_works|}}}{{{education|}}}{{{teachers|}}}{{{Sufi_order|}}}{{{known_for|}}}{{{profession|}}}{{{occupation|}}}|ذاتي معلومات}} | label6 = پيدائش | data6 = {{br separated entries |1={{#if:{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}|<div style="display:inline" class="nickname">{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}</div>}} |2={{{birth_date|}}} |3={{{pronunciation|}}} |4={{#if:{{{birth_place|}}}|<div style="display:inline" class="birthplace">{{{birth_place|}}}</div>}} }} | label7 = وفات | data7 = {{br separated entries |1={{{death_date|}}} |2={{#if:{{{death_place|}}}|<div style="display:inline" class="deathplace">{{{death_place|}}}</div>}} }} | label8 = وفات جو سبب | data8 = {{{death_cause|}}} | label9 = {{#if:{{{cremation_place|}}}|اگني سنسڪار جو هنڌ|آخري آرامگاهه}} | data9 = {{#if:{{{cremation_place|}}} |{{{cremation_place}}} |{{br separated entries |{{{resting_place|{{{resting place|}}}}}} |{{{resting_place_coordinates|{{{resting place coordinates|}}}}}} }} }} | class10 = category | label10 = مذهب | data10 = {{{religion|}}} | class11 = nickname | label11 = قوميت | data11 = {{{nationality|}}} | label12 = سرگرميءَ جو دور | data12 = {{{flourished|}}} | label13 = اباڻو شهر | data13 = {{{home_town|}}} | label14 = {{#if:{{{partner|}}}|ساٿي|جيون ساٿي}} | data14 = {{#if:{{{partner|}}}|{{{partner}}}|{{{spouse|}}}}} | label15 = اولاد | data15 = {{{children|}}} | label16 = والدين | data16 = {{#if:{{{parents|}}} |{{{parents|}}} |{{#if:{{{father|}}}{{{mother|}}} |{{unbulleted list |1={{#if:{{{father|}}}|{{{father|}}} (پيءُ)}} |2={{#if:{{{mother|}}}|{{{mother|}}} (ماءُ)}} }} }} }} | label17 = [[شهريت]] | data17 = {{{citizenship|}}} | label18 = نسل | data18 = {{{ethnicity|}}} | label19 = {{#if:{{{era|}}}|دور|خاندان}} | data19 = {{#if:{{{era|}}}|{{{era|}}}|{{{dynasty|}}}}} | label20 = خطو | data20 = {{{region|}}} | class21 = category | label21 = فرقو | data21 = {{{denomination|}}} | class22 = category | label22 = مڪتب | data22 = {{{school|}}} | label23 = نسب | data23 = {{{lineage|}}} | class24 = category | label24 = مذهبي شاخ | data24 = {{br separated entries|{{{sect|}}}|{{{subsect|}}}}} | class25 = category | label25 = فقہ | data25 = {{{Madh'hab|{{{Maddhab|{{{jurisprudence|}}}}}}}}} | class26 = category | label26 = عقيدو | data26 = {{{school_tradition|{{{creed|}}}}}} | label27 = [[مذهبي تحريڪ|تحريڪ]] | data27 = {{{movement|}}} | label28 = [[سياسي جماعت]] | data28 = {{{political_party|{{{political party|{{{party|}}}}}}}}} | label29 = مکيه دلچسپيون | data29 = {{{main_interests|{{{main interests|}}}}}} | label30 = اهم خيال | data30 = {{{ideas|{{{notable_ideas|{{{notable ideas|}}}}}}}}} | label31 = اهم تصنيفون | data31 = {{{works|{{{notable_works|{{{notable works|}}}}}}}}} | label32 = {{#if:{{{education|}}}|تعليم|[[مادر علمي]]}} | data32 = {{ifempty|{{{education|}}}|{{{alma_mater|}}}}} | label33 = استاد | data33 = {{{teachers|}}} | label34 = [[طريقت]] | data34 = {{{Sufi_order|}}} | label35 = مشهور سبب | data35 = {{{known_for|}}} | class36 = nickname | label36 = ٻيا نالا | data36 = {{{other_names|{{{other_name|{{{alias|}}}}}}}}} | class37 = nickname | label37 = ڌرم نالو | data37 = {{{dharma_names|{{{dharma_name|}}}}}} | class38 = nickname | label38 = خانقاهي نالو | data38 = {{{monastic_name|}}} | class39 = nickname | label39 = قلمي نالو | data39 = {{{pen_name|}}} | class40 = nickname | label40 = وفات کان پوءِ ڏنل نالو | data40 = {{{posthumous_name|}}} | label41 = پيشو | data41 = {{{profession|}}} | label42 = ڌنڌو | data42 = {{{occupation|}}} | label43 = {{#if:{{{relations|}}}|لاڳاپا|مائٽ}} | data43 = {{if empty|{{{relations|}}}|{{{relatives|}}}}} | data44 = {{{misc|}}} | label45 = دستخط | data45 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{signature|}}} |size={{{signature_size|}}} |sizedefault=150px |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}} }} <!-- فوجي خدمتون --> | header46 = {{#if:{{{nickname|}}}{{{allegiance|}}}{{{branch|}}}{{{serviceyears|}}}{{{rank|}}}{{{unit|}}}{{{commands|}}}{{{battles|}}}{{{mawards|}}}{{{military_blank1|}}}|فوجي خدمتون}} | label47 = عرف | data47 = {{{nickname|}}} | label48 = وفاداري | data48 = {{{allegiance|}}} | label49 = فوجي شاخ | data49 = {{{branch|}}} | label50 = خدمت جا سال | data50 = {{{serviceyears|}}} | label51 = عهدو | data51 = {{{rank|{{{Rank|}}}}}} | label52 = يونٽ | data52 = {{{unit|}}} | label53 = ڪمانڊ | data53 = {{{commands|}}} | label54 = جنگيون | data54 = {{{battles|}}} | label55 = {{#if:{{{awards|}}}|فوجي اعزاز|اعزاز}} | data55 = {{{mawards|}}} | label56 = {{{military_blank1|}}} | data56 = {{{military_data1|}}} | label57 = {{{military_blank2|}}} | data57 = {{{military_data2|}}} | label58 = {{{military_blank3|}}} | data58 = {{{military_data3|}}} | label59 = {{{military_blank4|}}} | data59 = {{{military_data4|}}} | label60 = {{{military_blank5|}}} | data60 = {{{military_data5|}}} | data61 = {{{module1|}}} | data62 = {{{module2|}}} | data63 = {{{module3|}}} | data64 = {{{module4|}}} | data65 = {{{module5|}}} | data66 = {{{footnotes|}}} <!-- مذهبي / روحاني ادارا --> | label67 = مندر | data67 = {{{temple|}}} | label68 = سلسلو | data68 = {{{order|}}} | label69 = ادارو | data69 = {{{institute|}}} | label70 = گرجا گهر | data70 = {{{church|{{{churches|}}}}}} | label71 = باني | data71 = {{{founder|}}} | label72 = فلسفو | data72 = {{{philosophy|}}} <!-- مذهبي خدمتون --> | header73 = {{#if:{{{teacher|}}}{{{guru|}}}{{{location|}}}{{{period|{{{Period|}}}}}}{{{consecration|}}}{{{predecessor|{{{Predecessor|}}}}}}{{{successor|{{{Successor|}}}}}}{{{reincarnation_of|}}}{{{disciple_of|}}}{{{disciples|}}}{{{students|}}}{{{influences|}}}{{{influenced|}}}{{{awards|}}}{{{ordination|}}}{{{previous_post|}}}{{{present_post|}}}{{{post|}}}{{{website|}}} |{{#switch:{{{religion|}}} |[[Hinduism]]|[[Jainism]]|[[Sikhism]]=مذهبي خدمتون |[[Judaism]]=يهودي مذهبي اڳواڻ |#default=مذهبي خدمتون }} }} | label74 = {{#if:{{{guru|}}}|گرو|استاد}} | data74 = {{#if:{{{guru|}}}|{{{guru}}}|{{{teacher|}}}}} | class75 = label | label75 = مرڪز | data75 = {{{location|}}} | label76 = عهدي جو دور | data76 = {{{period|{{{Period|}}}}}} | label77 = مذهبي تقرري | data77 = {{{consecration|}}} | label78 = اڳوڻو | data78 = {{{predecessor|{{{Predecessor|}}}}}} | label79 = جانشين | data79 = {{{successor|{{{Successor|}}}}}} | label80 = [[ٻيهر جنم]] | data80 = {{{reincarnation_of|{{{reincarnation of|}}}}}} | label81 = عهدو ڇڏڻ جو سبب | data81 = {{{reason|{{{Reason|}}}}}} | label82 = مرشد | data82 = {{{disciple_of|}}} | data83 = {{#if:{{{disciples|}}} |{{Collapsible list |expand={{{expand_disciples|}}} |title=مريد |frame_style=border:none; padding:0; |list_style=text-align:center; |1={{{disciples}}} }} }} | data84 = {{#if:{{{students|}}} |{{Collapsible list |expand={{{expand_students|}}} |title=شاگرد |frame_style=border:none; padding:0; |list_style=text-align:center; |1={{{students}}} }} }} | data85 = {{#if:{{{influences|}}} |{{Collapsible list |expand={{{expand_influences|}}} |title=متاثر ٿيو |frame_style=border:none; padding:0; |list_style=text-align:center; |1={{{influences}}} }} }} | data86 = {{#if:{{{influenced|}}} |{{Collapsible list |expand={{{expand_influenced|}}} |title=متاثر ڪيائين |frame_style=border:none; padding:0; |list_style=text-align:center; |1={{{influenced}}} }} }} | label87 = اعزاز | data87 = {{{awards|}}} | label88 = {{#if:{{{initiated_label|}}}|{{{initiated_label|}}}|بيعت/شروعات}} | data88 = {{{initiated|}}} | label89 = شروعات{{#if:{{{initiation_rank|}}}| — {{{initiation_rank|}}}}} | data89 = {{br separated entries |{{{initiation|}}} |{{{initiation_name|}}} |{{{initiation_date|}}} |{{{initiation_place|}}} |{{#if:{{{initiator|}}}|{{{initiator|}}} جي هٿان}} }} | label90 = شروعات{{#if:{{{initiation_rank2|}}}| — {{{initiation_rank2|}}}}} | data90 = {{br separated entries |{{{initiation_name2|}}} |{{{initiation_date2|}}} |{{{initiation_place2|}}} |{{#if:{{{initiator2|}}}|{{{initiator2|}}} جي هٿان}} }} | label91 = {{#if:{{{literary_works|}}}|ادبي تصنيفون}} | data91 = {{#if:{{{literary_works|}}}|{{{literary_works}}}}} | label92 = مذهبي تقرري | data92 = {{{ordination|}}} | label93 = پيشو | data93 = {{{profession|}}} | label94 = اڳوڻو عهدو | data94 = {{{previous_post|{{{previous post|}}}}}} | label95 = موجوده عهدو | data95 = {{{present_post|{{{present post|}}}}}} | label96 = عهدو | data96 = {{{post|}}} | label97 = ويب سائيٽ | data97 = {{{website|}}} | label98 = اعزاز | data98 = {{if empty|{{{honors|}}}|{{{honours|}}}}} | label99 = {{{free_label|}}} | data99 = {{#if:{{{free_label|}}}|{{{free_text|}}}}} | data100 = {{{module|}}} | belowstyle = text-align:right; border-top:1px #aaa solid; | below = {{{footnotes|}}} }} {{#if:{{{dharma_names|}}}{{{dharma_name|}}}{{{dharma name|}}}{{{monastic_name|}}}{{{monastic name|}}}{{{posthumous_name|}}}{{{posthumous name|}}}{{{pen_name|}}}{{{pen name|}}} |[[زمرو:مذهبي سوانح ڄاڻخاني ۾ گهڻن عرف وارن پيراميٽرن جا صفحا]] }} <includeonly> {{#ifeq:{{{child|{{{embed|}}}}}}|yes|| {{Wikidata image|1={{{image|}}}|2={{{nocat_wdimage|}}}}} }} </includeonly> {{#invoke:Check for unknown parameters|check |unknown={{main other|[[زمرو:اڻڄاتل پيراميٽر استعمال ڪندڙ مذهبي سوانح ڄاڻخانو|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}} |preview=هن صفحي ۾ [[سانچو:معلومات مذهبي شخصيت]] جو اڻڄاتل پيراميٽر "_VALUE_" استعمال ٿيل آهي |ignoreblank=y | alias | Allegiance | alma_mater | alt | awards | Awards | background | birth_date | birth_name | birth_place | caption | child | children | church | churches | citizenship | commands | consecration | creed | cremation_place | death_cause | death_date | death_place | denomination | dharma_name | dharma_names | disciples | disciple_of | dynasty | education | embed | era | ethnicity | father | flourished | footnotes | founder | free_label | free_text | guru | home_town | honorific_prefix | honorific_suffix | honors | honours | image | image_size | image_upright | influenced | influences | initiated | initiated_label | initiation | initiation_date | initiation_date2 | initiation_name | initiation_name2 | initiation_place | initiation_place2 | initiation_rank | initiation_rank2 | initiator | initiator2 | institute | jurisprudence | known_for | lineage | literary_works | location | Maddhab | Madh'hab | main_interests | mawards | module | module1 | module2 | module3 | module4 | module5 | monastic_name | mother | movement | name | nationality | native_name | native_name_lang | nickname | nocat_wdimage | notable_ideas | notable_works | occupation | office1 | office2 | office3 | office4 | official_name | order | ordination | other_name | other_names | parents | partner | party | pen_name | period | philosophy | political_party | post | posthumous_name | predecessor | predecessor1 | predecessor2 | predecessor3 | predecessor4 | present_post | previous_post | profession | rank | reason | region | reincarnation_of | relations | relatives | religion | resting_place | resting_place_coordinates | school | school_tradition | sect | serviceyears | signature | signature_alt | signature_size | spouse | students | subsect | successor | successor1 | successor2 | successor3 | successor4 | Sufi_order | teacher | teachers | temple | term_end1 | term_end2 | term_end3 | term_end4 | term_start1 | term_start2 | term_start3 | term_start4 | term1 | term2 | term3 | term4 | title | unit | website | works }} {{#if:{{{religion|}}}|| {{main other|[[زمرو:مذهب پيراميٽر کان سواءِ مذهبي سوانح ڄاڻخانو استعمال ڪندڙ صفحا]]}} }} {{compare|local={{{image|}}}}} <noinclude> {{Documentation}} </noinclude> i4jywgjekjniuv3h7c9xxglk78szsux 417399 417398 2026-10-05T23:09:24Z Intisar Ali 8681 /* */ 417399 wikitext text/x-wiki <!-- ======================================================== سانچو:معلومات مذهبي شخصيت هلڪو، روشن ۽ سادو رنگن وارو نسخو ======================================================== رنگن جي ترتيب: مکيه نالو = #CDEEFF مکيه متن = #183B56 Accent = #FFD966 حصن جا عنوان = #FFF3BF ليبل = #EDF8FF عام پسمنظر = #FFFFFF سرحد = #B8DCEB --> {{Infobox | child = {{{child|{{{embed|}}}}}} | bodyclass = biography vcard | bodystyle = border:1px solid #B8DCEB; border-collapse:collapse; background:#FFFFFF; <!-- ================================================== مکيه نالو =================================================== --> | abovestyle = background:#CDEEFF; color:#183B56; padding:14px 10px; text-align:center; font-size:125%; font-weight:bold; border-bottom:4px solid #FFD966; | above = {{br separated entries | 1 = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|{{{pre-nominals|}}}}}}}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style="font-size:77%; font-weight:normal; display:inline; color:#365B70;"> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|{{{pre-nominals|}}}}}}}}}}}} </div> }} | 2 = <div class="fn" style="display:inline; color:#183B56;">{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> | 3 = {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|{{{post-nominals|}}}}}}}}}}}}| <div class="honorific-suffix" style="font-size:77%; font-weight:normal; display:inline; color:#365B70;"> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|{{{post-nominals|}}}}}}}}}}}} </div> }} }} <!-- ================================================== اصل / مقامي نالو =================================================== --> | subheaderstyle = background:#F5FBFF; color:#365B70; font-size:105%; font-weight:normal; text-align:center; padding:6px; border-bottom:1px solid #D5E9F2; | subheader = {{#if:{{{native_name|{{{native name|}}}}}}| <div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|{{{native name lang|}}}}}}|lang="{{{native_name_lang|{{{native name lang}}}}}}"}}> {{{native_name|{{{native name}}}}}} </div> }} <!-- ================================================== تصوير =================================================== --> | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage | image={{{image|}}} | size={{{image_size|}}} | sizedefault=frameless | upright={{{image_upright|1}}} | alt={{{alt|}}} | suppressplaceholder=yes }} | caption = {{{caption|}}} <!-- ================================================== عام رنگ ۽ انداز =================================================== --> | headerstyle = background:#FFF3BF; color:#4F4300; text-align:center; font-weight:bold; padding:7px; border-top:1px solid #E6D47B; border-bottom:1px solid #E6D47B; | labelstyle = background:#EDF8FF; color:#294B5F; font-weight:bold; width:34%; padding:7px 8px; border-bottom:1px solid #D8EAF2; | datastyle = background:#FFFFFF; color:#202122; padding:7px 8px; line-height:1.55; border-bottom:1px solid #EAECF0; <!-- ================================================== عهدا / منصب =================================================== --> | data1 = {{Infobox officeholder/office | color=#CDEEFF | office={{{office1|}}} | term={{{term1|}}} | termstart={{{term_start1|}}} | termend={{{term_end1|}}} | predecessor={{{predecessor1|}}} | successor={{{successor1|}}} }} {{Infobox officeholder/office | color=#DDF4E4 | office={{{office2|}}} | term={{{term2|}}} | termstart={{{term_start2|}}} | termend={{{term_end2|}}} | predecessor={{{predecessor2|}}} | successor={{{successor2|}}} }} {{Infobox officeholder/office | color=#FFF3BF | office={{{office3|}}} | term={{{term3|}}} | termstart={{{term_start3|}}} | termend={{{term_end3|}}} | predecessor={{{predecessor3|}}} | successor={{{successor3|}}} }} {{Infobox officeholder/office | color=#F2E8FF | office={{{office4|}}} | term={{{term4|}}} | termstart={{{term_start4|}}} | termend={{{term_end4|}}} | predecessor={{{predecessor4|}}} | successor={{{successor4|}}} }} | label2 = لقب | data2 = {{{title|}}} | label3 = سرڪاري نالو | data3 = {{{official_name|}}} | label4 = ٻيا نالا | data4 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} <!-- ================================================== ذاتي معلومات =================================================== --> | header5 = {{#if: {{{birthname|}}}{{{birth_name|}}}{{{birth_date|}}}{{{birth_place|}}} {{{death_date|}}}{{{death_place|}}}{{{religion|}}}{{{nationality|}}} {{{flourished|}}}{{{home_town|}}}{{{partner|}}}{{{spouse|}}} {{{children|}}}{{{parents|}}}{{{citizenship|}}}{{{ethnicity|}}} {{{era|}}}{{{region|}}}{{{denomination|}}}{{{school|}}} {{{lineage|}}}{{{sect|}}}{{{jurisprudence|}}}{{{creed|}}} {{{movement|}}}{{{party|}}}{{{political_party|}}} {{{main_interests|}}}{{{notable_ideas|}}}{{{notable_works|}}} {{{education|}}}{{{alma_mater|}}}{{{teachers|}}}{{{Sufi_order|}}} {{{known_for|}}}{{{profession|}}}{{{occupation|}}} |ذاتي معلومات}} | label6 = پيدائش | data6 = {{br separated entries | 1={{#if:{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}|<div class="nickname" style="display:inline;">{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}</div>}} | 2={{{birth_date|}}} | 3={{{pronunciation|}}} | 4={{#if:{{{birth_place|}}}|<div class="birthplace" style="display:inline;">{{{birth_place|}}}</div>}} }} | label7 = وفات | data7 = {{br separated entries | 1={{{death_date|}}} | 2={{#if:{{{death_place|}}}|<div class="deathplace" style="display:inline;">{{{death_place|}}}</div>}} }} | label8 = وفات جو سبب | data8 = {{{death_cause|}}} | label9 = {{#if:{{{cremation_place|}}}|اگني سنسڪار جو هنڌ|آخري آرامگاهه}} | data9 = {{#if:{{{cremation_place|}}} | {{{cremation_place}}} | {{br separated entries | {{{resting_place|{{{resting place|}}}}}} | {{{resting_place_coordinates|{{{resting place coordinates|}}}}}} }} }} | class10 = category | label10 = مذهب | data10 = {{{religion|}}} | class11 = nickname | label11 = قوميت | data11 = {{{nationality|}}} | label12 = سرگرميءَ جو دور | data12 = {{{flourished|}}} | label13 = اباڻو شهر | data13 = {{{home_town|}}} | label14 = {{#if:{{{partner|}}}|ساٿي|جيون ساٿي}} | data14 = {{#if:{{{partner|}}}|{{{partner}}}|{{{spouse|}}}}} | label15 = اولاد | data15 = {{{children|}}} | label16 = والدين | data16 = {{#if:{{{parents|}}} | {{{parents}}} | {{#if:{{{father|}}}{{{mother|}}} | {{unbulleted list | 1={{#if:{{{father|}}}|{{{father}}} (پيءُ)}} | 2={{#if:{{{mother|}}}|{{{mother}}} (ماءُ)}} }} }} }} | label17 = [[شهريت]] | data17 = {{{citizenship|}}} | label18 = نسلي تعلق | data18 = {{{ethnicity|}}} | label19 = {{#if:{{{era|}}}|دور|خاندان}} | data19 = {{#if:{{{era|}}}|{{{era}}}|{{{dynasty|}}}}} | label20 = خطو | data20 = {{{region|}}} | class21 = category | label21 = فرقو | data21 = {{{denomination|}}} | class22 = category | label22 = مڪتب | data22 = {{{school|}}} | label23 = نسب | data23 = {{{lineage|}}} | class24 = category | label24 = مذهبي شاخ | data24 = {{br separated entries|{{{sect|}}}|{{{subsect|}}}}} | class25 = category | label25 = فقہ | data25 = {{{Madh'hab|{{{Maddhab|{{{jurisprudence|}}}}}}}}} | class26 = category | label26 = عقيدو | data26 = {{{school_tradition|{{{creed|}}}}}} | label27 = [[مذهبي تحريڪ|تحريڪ]] | data27 = {{{movement|}}} | label28 = [[سياسي جماعت]] | data28 = {{{political_party|{{{political party|{{{party|}}}}}}}}} | label29 = مکيه دلچسپيون | data29 = {{{main_interests|{{{main interests|}}}}}} | label30 = اهم خيال | data30 = {{{ideas|{{{notable_ideas|{{{notable ideas|}}}}}}}}} | label31 = اهم تصنيفون | data31 = {{{works|{{{notable_works|{{{notable works|}}}}}}}}} | label32 = {{#if:{{{education|}}}|تعليم|[[مادر علمي]]}} | data32 = {{ifempty|{{{education|}}}|{{{alma_mater|}}}}} | label33 = استاد | data33 = {{{teachers|}}} | label34 = [[طريقت]] | data34 = {{{Sufi_order|}}} | label35 = مشهوريءَ جو سبب | data35 = {{{known_for|}}} | class36 = nickname | label36 = ٻيا نالا | data36 = {{{other_names|{{{other_name|{{{alias|}}}}}}}}} | class37 = nickname | label37 = ڌرم نالو | data37 = {{{dharma_names|{{{dharma_name|}}}}}} | class38 = nickname | label38 = خانقاهي نالو | data38 = {{{monastic_name|}}} | class39 = nickname | label39 = قلمي نالو | data39 = {{{pen_name|}}} | class40 = nickname | label40 = وفات کان پوءِ ڏنل نالو | data40 = {{{posthumous_name|}}} | label41 = پيشو | data41 = {{{profession|}}} | label42 = ڌنڌو | data42 = {{{occupation|}}} | label43 = {{#if:{{{relations|}}}|لاڳاپا|مائٽ}} | data43 = {{if empty|{{{relations|}}}|{{{relatives|}}}}} | data44 = {{{misc|}}} | label45 = دستخط | data45 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage | image={{{signature|}}} | size={{{signature_size|}}} | sizedefault=150px | alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}} }} <!-- ================================================== فوجي خدمتون =================================================== --> | header46 = {{#if: {{{nickname|}}}{{{allegiance|}}}{{{branch|}}}{{{serviceyears|}}} {{{rank|}}}{{{unit|}}}{{{commands|}}}{{{battles|}}} {{{mawards|}}}{{{military_blank1|}}} |فوجي خدمتون}} | label47 = عرف | data47 = {{{nickname|}}} | label48 = وفاداري | data48 = {{{allegiance|}}} | label49 = فوجي شاخ | data49 = {{{branch|}}} | label50 = خدمت جا سال | data50 = {{{serviceyears|}}} | label51 = فوجي عهدو | data51 = {{{rank|{{{Rank|}}}}}} | label52 = يونٽ | data52 = {{{unit|}}} | label53 = ڪمانڊ | data53 = {{{commands|}}} | label54 = جنگيون | data54 = {{{battles|}}} | label55 = فوجي اعزاز | data55 = {{{mawards|}}} | label56 = {{{military_blank1|}}} | data56 = {{{military_data1|}}} | label57 = {{{military_blank2|}}} | data57 = {{{military_data2|}}} | label58 = {{{military_blank3|}}} | data58 = {{{military_data3|}}} | label59 = {{{military_blank4|}}} | data59 = {{{military_data4|}}} | label60 = {{{military_blank5|}}} | data60 = {{{military_data5|}}} | data61 = {{{module1|}}} | data62 = {{{module2|}}} | data63 = {{{module3|}}} | data64 = {{{module4|}}} | data65 = {{{module5|}}} | data66 = {{{footnotes|}}} <!-- ================================================== مذهبي / روحاني معلومات =================================================== --> | label67 = مندر | data67 = {{{temple|}}} | label68 = سلسلو | data68 = {{{order|}}} | label69 = ادارو | data69 = {{{institute|}}} | label70 = گرجا گهر | data70 = {{{church|{{{churches|}}}}}} | label71 = باني | data71 = {{{founder|}}} | label72 = فلسفو | data72 = {{{philosophy|}}} <!-- ================================================== مذهبي خدمتون =================================================== --> | header73 = {{#if: {{{teacher|}}}{{{guru|}}}{{{location|}}}{{{period|{{{Period|}}}}}} {{{consecration|}}}{{{predecessor|{{{Predecessor|}}}}}} {{{successor|{{{Successor|}}}}}}{{{reincarnation_of|}}} {{{disciple_of|}}}{{{disciples|}}}{{{students|}}} {{{influences|}}}{{{influenced|}}}{{{awards|}}} {{{initiated|}}}{{{ordination|}}}{{{previous_post|}}} {{{present_post|}}}{{{post|}}}{{{website|}}} |مذهبي خدمتون}} | label74 = {{#if:{{{guru|}}}|گرو|استاد}} | data74 = {{#if:{{{guru|}}}|{{{guru}}}|{{{teacher|}}}}} | class75 = label | label75 = مرڪز | data75 = {{{location|}}} | label76 = عهدي جو دور | data76 = {{{period|{{{Period|}}}}}} | label77 = مذهبي تقرري | data77 = {{{consecration|}}} | label78 = اڳوڻو | data78 = {{{predecessor|{{{Predecessor|}}}}}} | label79 = جانشين | data79 = {{{successor|{{{Successor|}}}}}} | label80 = [[ٻيهر جنم]] | data80 = {{{reincarnation_of|{{{reincarnation of|}}}}}} | label81 = عهدو ڇڏڻ جو سبب | data81 = {{{reason|{{{Reason|}}}}}} | label82 = مرشد | data82 = {{{disciple_of|}}} | data83 = {{#if:{{{disciples|}}} | {{Collapsible list | expand={{{expand_disciples|}}} | title=مريد | frame_style=border:none; padding:0; | list_style=text-align:center; | 1={{{disciples}}} }} }} | data84 = {{#if:{{{students|}}} | {{Collapsible list | expand={{{expand_students|}}} | title=شاگرد | frame_style=border:none; padding:0; | list_style=text-align:center; | 1={{{students}}} }} }} | data85 = {{#if:{{{influences|}}} | {{Collapsible list | expand={{{expand_influences|}}} | title=متاثر ٿيو | frame_style=border:none; padding:0; | list_style=text-align:center; | 1={{{influences}}} }} }} | data86 = {{#if:{{{influenced|}}} | {{Collapsible list | expand={{{expand_influenced|}}} | title=متاثر ڪيائين | frame_style=border:none; padding:0; | list_style=text-align:center; | 1={{{influenced}}} }} }} | label87 = اعزاز | data87 = {{{awards|}}} | label88 = {{#if:{{{initiated_label|}}}|{{{initiated_label}}}|بيعت / شروعات}} | data88 = {{{initiated|}}} | label89 = شروعات{{#if:{{{initiation_rank|}}}| — {{{initiation_rank}}}}} | data89 = {{br separated entries | {{{initiation|}}} | {{{initiation_name|}}} | {{{initiation_date|}}} | {{{initiation_place|}}} | {{#if:{{{initiator|}}}|{{{initiator}}} جي هٿان}} }} | label90 = شروعات{{#if:{{{initiation_rank2|}}}| — {{{initiation_rank2}}}}} | data90 = {{br separated entries | {{{initiation_name2|}}} | {{{initiation_date2|}}} | {{{initiation_place2|}}} | {{#if:{{{initiator2|}}}|{{{initiator2}}} جي هٿان}} }} | label91 = {{#if:{{{literary_works|}}}|ادبي تصنيفون}} | data91 = {{{literary_works|}}} | label92 = مذهبي تقرري | data92 = {{{ordination|}}} | label93 = پيشو | data93 = {{{profession|}}} | label94 = اڳوڻو عهدو | data94 = {{{previous_post|{{{previous post|}}}}}} | label95 = موجوده عهدو | data95 = {{{present_post|{{{present post|}}}}}} | label96 = عهدو | data96 = {{{post|}}} | label97 = ويب سائيٽ | data97 = {{{website|}}} | label98 = اعزاز | data98 = {{if empty|{{{honors|}}}|{{{honours|}}}}} | label99 = {{{free_label|}}} | data99 = {{#if:{{{free_label|}}}|{{{free_text|}}}}} | data100 = {{{module|}}} | belowstyle = background:#F8FCFE; color:#54595D; text-align:right; border-top:1px solid #B8DCEB; padding:6px; | below = {{{footnotes|}}} }} <!-- ================================================== زمرا =================================================== --> {{#if: {{{dharma_names|}}}{{{dharma_name|}}}{{{dharma name|}}} {{{monastic_name|}}}{{{monastic name|}}} {{{posthumous_name|}}}{{{posthumous name|}}} {{{pen_name|}}}{{{pen name|}}} |[[زمرو:مذهبي سوانح ڄاڻخاني ۾ گهڻن عرف وارن پيراميٽرن جا صفحا]] }} <includeonly> {{#ifeq:{{{child|{{{embed|}}}}}}|yes|| {{Wikidata image | 1={{{image|}}} | 2={{{nocat_wdimage|}}} }} }} </includeonly> <!-- ================================================== اڻڄاتل پيراميٽرن جي چڪاس =================================================== --> {{#invoke:Check for unknown parameters|check | unknown={{main other|[[زمرو:اڻڄاتل پيراميٽر استعمال ڪندڙ مذهبي سوانح ڄاڻخانو|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}} | preview=هن صفحي ۾ [[سانچو:معلومات مذهبي شخصيت]] جو اڻڄاتل پيراميٽر "_VALUE_" استعمال ٿيل آهي | ignoreblank=y | alias | Allegiance | allegiance | alma_mater | alt | awards | Awards | background | battles | birth_date | birth_name | birthname | birth_place | caption | child | children | church | churches | citizenship | commands | consecration | creed | cremation_place | death_cause | death_date | death_place | denomination | dharma name | dharma_name | dharma_names | disciples | disciple_of | dynasty | education | embed | era | ethnicity | expand_disciples | expand_influenced | expand_influences | expand_students | father | flourished | footnotes | founder | free_label | free_text | guru | home_town | honorific prefix | honorific suffix | honorific_prefix | honorific_suffix | honorific-prefix | honorific-suffix | honors | honours | image | image_size | image_upright | influenced | influences | initiated | initiated_label | initiation | initiation_date | initiation_date2 | initiation_name | initiation_name2 | initiation_place | initiation_place2 | initiation_rank | initiation_rank2 | initiator | initiator2 | institute | jurisprudence | known_for | lineage | literary_works | location | Maddhab | Madh'hab | main interests | main_interests | mawards | military_blank1 | military_blank2 | military_blank3 | military_blank4 | military_blank5 | military_data1 | military_data2 | military_data3 | military_data4 | military_data5 | misc | module | module1 | module2 | module3 | module4 | module5 | monastic name | monastic_name | mother | movement | name | nationality | native name | native name lang | native_name | native_name_lang | nickname | nocat_wdimage | notable ideas | notable works | notable_ideas | notable_works | occupation | office1 | office2 | office3 | office4 | official_name | order | ordination | other name | other names | other_name | other_names | othername | parents | partner | party | pen name | pen_name | period | Period | philosophy | political party | political_party | post | post-nominals | posthumous name | posthumous_name | pre-nominals | predecessor | Predecessor | predecessor1 | predecessor2 | predecessor3 | predecessor4 | present post | present_post | previous post | previous_post | profession | pronunciation | rank | Rank | reason | Reason | region | reincarnation of | reincarnation_of | relations | relatives | religion | resting place | resting place coordinates | resting_place | resting_place_coordinates | school | school_tradition | sect | serviceyears | signature | signature alt | signature_alt | signature_size | spouse | students | subsect | successor | Successor | successor1 | successor2 | successor3 | successor4 | Sufi_order | teacher | teachers | temple | term1 | term2 | term3 | term4 | term_end1 | term_end2 | term_end3 | term_end4 | term_start1 | term_start2 | term_start3 | term_start4 | title | unit | website | works }} {{#if:{{{religion|}}}|| {{main other|[[زمرو:مذهب پيراميٽر کان سواءِ مذهبي سوانح ڄاڻخانو استعمال ڪندڙ صفحا]]}} }} {{compare|local={{{image|}}}}} <noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 339hlc0gpl304r9uw79ozudms8aivob 14 41450 417277 242454 2026-10-05T13:52:08Z Memon2025 21315 /* */ 417277 wikitext text/x-wiki [[زمرو:رڌ پچاءُ]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:خوراڪ ۽ مشروب]] squ46ycnc9kbf45shx5055e62l6fhgg 0 41516 417408 166348 2026-10-06T06:14:33Z Ibne maryam 17680 /* */ 417408 wikitext text/x-wiki '''تيل'''، ”تر“ اصل ۾ آهي سنسڪرت لفظ ”تل“ ۽ بنيادي معنيٰ اٿس ”جو سڻڀو آهي“. آڳاٽن لوڪن ڏٺو تہ تر هڏ جا سڻڀا آهن، تہ ڪنهن وقت انهن مان تيل پيڙي ڪڍڻ جو هنر ڳولي لڌائون ”تيل“ لفظ ”تل“ (تر) مان ٺهيو آهي ۽ بنيادي معنيٰ ئي اٿس ”ترن جي پيدائش“. ماڻهو پوءِ ٻين ٻجن مان تيل پيڙڻ سکيا تہ اهو بہ ”تيل“ سڏجڻ ۾ آيو. هن وقت ڳالھ جي چٽائيءَ لاءِ چئون سرنھن جو تيل يا مٺو تيل، ڄانڀي جو تيل يا ڪوڙو تيل وغيره. ھن وقت بادامين، کوپرن بلڪ مڇيءَ مان بہ تيل ڪڍن ٿا ۽ اهو بہ ”تيل“ سڏجي ٿو، نہ تہ اصل رڳو ترن جي تيل کي ”تيل“ چوندا هئا.<ref>{ڪتاب: قديم سنڌ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004ع، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page16.html#_ftnref5}}} </ref> {{Short description|Viscous water-insoluble liquid}} {{About|the chemical substance|crude oil|Petroleum|other uses|Oil (disambiguation)}} {{pp-move}} {{pp-semi-indef}} [[File:Italian olive oil 2007.jpg|thumb|upright|A bottle of [[olive oil]] used in food]] '''Oil''' is a [[liquid]] with varying degrees of [[viscosity]] depending on temperature. Oil is any [[chemical polarity|nonpolar]] [[chemical substance]] that is composed primarily of [[hydrocarbon]]s and is [[hydrophobe|hydrophobic]] and [[lipophilicity|lipophilic]]. Oils are usually [[flammable]] and [[surfactant|surface active]]. Most oils are [[Saturated and unsaturated compounds|unsaturated]] [[lipids]] that are liquid at [[room temperature]]. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڪيميائي شيون]] ohnysrwqjvhnva1qj91p7ge7zgoiedz 417409 417408 2026-10-06T06:15:05Z Ibne maryam 17680 added [[Category:غذائون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417409 wikitext text/x-wiki '''تيل'''، ”تر“ اصل ۾ آهي سنسڪرت لفظ ”تل“ ۽ بنيادي معنيٰ اٿس ”جو سڻڀو آهي“. آڳاٽن لوڪن ڏٺو تہ تر هڏ جا سڻڀا آهن، تہ ڪنهن وقت انهن مان تيل پيڙي ڪڍڻ جو هنر ڳولي لڌائون ”تيل“ لفظ ”تل“ (تر) مان ٺهيو آهي ۽ بنيادي معنيٰ ئي اٿس ”ترن جي پيدائش“. ماڻهو پوءِ ٻين ٻجن مان تيل پيڙڻ سکيا تہ اهو بہ ”تيل“ سڏجڻ ۾ آيو. هن وقت ڳالھ جي چٽائيءَ لاءِ چئون سرنھن جو تيل يا مٺو تيل، ڄانڀي جو تيل يا ڪوڙو تيل وغيره. ھن وقت بادامين، کوپرن بلڪ مڇيءَ مان بہ تيل ڪڍن ٿا ۽ اهو بہ ”تيل“ سڏجي ٿو، نہ تہ اصل رڳو ترن جي تيل کي ”تيل“ چوندا هئا.<ref>{ڪتاب: قديم سنڌ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004ع، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page16.html#_ftnref5}}} </ref> {{Short description|Viscous water-insoluble liquid}} {{About|the chemical substance|crude oil|Petroleum|other uses|Oil (disambiguation)}} {{pp-move}} {{pp-semi-indef}} [[File:Italian olive oil 2007.jpg|thumb|upright|A bottle of [[olive oil]] used in food]] '''Oil''' is a [[liquid]] with varying degrees of [[viscosity]] depending on temperature. Oil is any [[chemical polarity|nonpolar]] [[chemical substance]] that is composed primarily of [[hydrocarbon]]s and is [[hydrophobe|hydrophobic]] and [[lipophilicity|lipophilic]]. Oils are usually [[flammable]] and [[surfactant|surface active]]. Most oils are [[Saturated and unsaturated compounds|unsaturated]] [[lipids]] that are liquid at [[room temperature]]. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڪيميائي شيون]] [[زمرو:غذائون]] f1tzvmyhvpabx0jlphcbwqaecu22lqe 417410 417409 2026-10-06T06:15:43Z Ibne maryam 17680 added [[Category:غذا جا ضروري جز]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417410 wikitext text/x-wiki '''تيل'''، ”تر“ اصل ۾ آهي سنسڪرت لفظ ”تل“ ۽ بنيادي معنيٰ اٿس ”جو سڻڀو آهي“. آڳاٽن لوڪن ڏٺو تہ تر هڏ جا سڻڀا آهن، تہ ڪنهن وقت انهن مان تيل پيڙي ڪڍڻ جو هنر ڳولي لڌائون ”تيل“ لفظ ”تل“ (تر) مان ٺهيو آهي ۽ بنيادي معنيٰ ئي اٿس ”ترن جي پيدائش“. ماڻهو پوءِ ٻين ٻجن مان تيل پيڙڻ سکيا تہ اهو بہ ”تيل“ سڏجڻ ۾ آيو. هن وقت ڳالھ جي چٽائيءَ لاءِ چئون سرنھن جو تيل يا مٺو تيل، ڄانڀي جو تيل يا ڪوڙو تيل وغيره. ھن وقت بادامين، کوپرن بلڪ مڇيءَ مان بہ تيل ڪڍن ٿا ۽ اهو بہ ”تيل“ سڏجي ٿو، نہ تہ اصل رڳو ترن جي تيل کي ”تيل“ چوندا هئا.<ref>{ڪتاب: قديم سنڌ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004ع، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page16.html#_ftnref5}}} </ref> {{Short description|Viscous water-insoluble liquid}} {{About|the chemical substance|crude oil|Petroleum|other uses|Oil (disambiguation)}} {{pp-move}} {{pp-semi-indef}} [[File:Italian olive oil 2007.jpg|thumb|upright|A bottle of [[olive oil]] used in food]] '''Oil''' is a [[liquid]] with varying degrees of [[viscosity]] depending on temperature. Oil is any [[chemical polarity|nonpolar]] [[chemical substance]] that is composed primarily of [[hydrocarbon]]s and is [[hydrophobe|hydrophobic]] and [[lipophilicity|lipophilic]]. Oils are usually [[flammable]] and [[surfactant|surface active]]. Most oils are [[Saturated and unsaturated compounds|unsaturated]] [[lipids]] that are liquid at [[room temperature]]. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڪيميائي شيون]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] ofe828rakkycu6cpiljzmh8lmbq1an0 417411 417410 2026-10-06T06:16:08Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ڪيميائي شيون]]; added [[Category:ڪاربوهائيڊريٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417411 wikitext text/x-wiki '''تيل'''، ”تر“ اصل ۾ آهي سنسڪرت لفظ ”تل“ ۽ بنيادي معنيٰ اٿس ”جو سڻڀو آهي“. آڳاٽن لوڪن ڏٺو تہ تر هڏ جا سڻڀا آهن، تہ ڪنهن وقت انهن مان تيل پيڙي ڪڍڻ جو هنر ڳولي لڌائون ”تيل“ لفظ ”تل“ (تر) مان ٺهيو آهي ۽ بنيادي معنيٰ ئي اٿس ”ترن جي پيدائش“. ماڻهو پوءِ ٻين ٻجن مان تيل پيڙڻ سکيا تہ اهو بہ ”تيل“ سڏجڻ ۾ آيو. هن وقت ڳالھ جي چٽائيءَ لاءِ چئون سرنھن جو تيل يا مٺو تيل، ڄانڀي جو تيل يا ڪوڙو تيل وغيره. ھن وقت بادامين، کوپرن بلڪ مڇيءَ مان بہ تيل ڪڍن ٿا ۽ اهو بہ ”تيل“ سڏجي ٿو، نہ تہ اصل رڳو ترن جي تيل کي ”تيل“ چوندا هئا.<ref>{ڪتاب: قديم سنڌ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004ع، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page16.html#_ftnref5}}} </ref> {{Short description|Viscous water-insoluble liquid}} {{About|the chemical substance|crude oil|Petroleum|other uses|Oil (disambiguation)}} {{pp-move}} {{pp-semi-indef}} [[File:Italian olive oil 2007.jpg|thumb|upright|A bottle of [[olive oil]] used in food]] '''Oil''' is a [[liquid]] with varying degrees of [[viscosity]] depending on temperature. Oil is any [[chemical polarity|nonpolar]] [[chemical substance]] that is composed primarily of [[hydrocarbon]]s and is [[hydrophobe|hydrophobic]] and [[lipophilicity|lipophilic]]. Oils are usually [[flammable]] and [[surfactant|surface active]]. Most oils are [[Saturated and unsaturated compounds|unsaturated]] [[lipids]] that are liquid at [[room temperature]]. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڪاربوهائيڊريٽ]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] t22j3qx9ver7yzqgjwkwsvb8zea3r5d 417412 417411 2026-10-06T06:28:53Z Ibne maryam 17680 417412 wikitext text/x-wiki {{Short description|Viscous water-insoluble liquid}} {{About|ڪيميائي شئي|معدني تيل|پئٽروليم|بيئن استعمال|تيل}} [[File:Italian olive oil 2007.jpg|thumb|upright|کاڌي ۾ استعمال ٿيندڙ زيتون جي تيل (olive oil) جي بوتل]] '''تيل''' (oil) هڪ مائع آهي جنهن ۾ گرمي پد جي لحاظ کان مختلف قسم جي چڪنائي (viscosity) هوندي آهي. تيل ڪو به غير قطبي (non-polar) ڪيميائي مادو آهي جيڪو بنيادي طور تي [[ڪاربوهائيڊريٽ|هائيڊرو ڪاربن]] مان ٺهيل هوندو آهي ۽ هائيڊروفوبڪ ۽ لپوفيلڪ هوندو آهي. تيل عام طور تي ٻرندڙ ۽ مٿاڇري تي ڪيميائي عمل لاء فعال هوندا آهن. گهڻا تيل غير سير ٿيل لپڊ هوندا آهن جيڪا ڪمري جي حرارت تي مائع هوندا آهن. ==اشتقاق== تيل يا تر اصل ۾ آهي سنسڪرت لفظ ”تل“ ۽ بنيادي معنيٰ اٿس ”جو سڻڀو آهي“. آڳاٽن لوڪن ڏٺو تہ تر هڏ جا سڻڀا آهن، تہ ڪنهن وقت انهن مان تيل پيڙي ڪڍڻ جو هنر ڳولي لڌائون ”تيل“ لفظ ”تل“ (تر) مان ٺهيو آهي ۽ بنيادي معنيٰ ئي اٿس ”ترن جي پيدائش“. ماڻهو پوءِ ٻين ٻجن مان تيل پيڙڻ سکيا تہ اهو بہ ”تيل“ سڏجڻ ۾ آيو. هن وقت ڳالھ جي چٽائيءَ لاءِ چئون سرنھن جو تيل يا مٺو تيل، ڄانڀي جو تيل يا ڪوڙو تيل وغيره. ھن وقت بادامين، کوپرن بلڪ مڇيءَ مان بہ تيل ڪڍن ٿا ۽ اهو بہ ”تيل“ سڏجي ٿو، نہ تہ اصل رڳو ترن جي تيل کي ”تيل“ چوندا هئا.<ref>{ڪتاب: قديم سنڌ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004ع، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page16.html#_ftnref5}}} </ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڪاربوهائيڊريٽ]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] 8n1sqnlbietk00q4v1j75vxquwxvfhi 10 43364 417400 411318 2026-10-05T23:32:39Z Intisar Ali 8681 /* */ 417400 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{main other|{{#invoke:Settlement short description|main}}|}}{{Infobox | child = {{yesno|{{{embed|}}}}} | bodyclass = geography vcard | bodystyle = width:23em | headerstyle = text-align:left | abovestyle = font-size:1.25em; white-space:nowrap<!-- ======================================================== Default multicolour infobox scheme ======================================================== Main header = #CDEEFF Main text = #183B56 Accent = #FFD966 Section headers = #FFF3BF Labels = #EDF8FF Data/background = #FFFFFF Border = #B8DCEB Secondary green = #DDF4E4 Secondary purple = #F2E8FF --> | bodyclass = geography vcard | bodystyle = width:23em; border:1px solid #B8DCEB; border-collapse:collapse; background:#FFFFFF; <!-- Main settlement name --> | abovestyle = background:#CDEEFF; color:#183B56; padding:14px 10px; text-align:center; font-size:1.25em; font-weight:bold; white-space:nowrap; border-bottom:4px solid #FFD966; <!-- Section headings --> | headerstyle = background:#FFF3BF; color:#4F4300; text-align:left; font-weight:bold; padding:7px 8px; border-top:1px solid #E6D47B; border-bottom:1px solid #E6D47B; <!-- Labels --> | labelstyle = background:#EDF8FF; color:#294B5F; font-weight:bold; padding:6px 8px; width:40%; <!-- Data cells --> | datastyle = background:#FFFFFF; color:#202122; padding:6px 8px; line-height:1.45; <!-- Settlement type / subheader --> | subheaderstyle = background:#DDF4E4; color:#234B32; font-weight:bold; text-align:center; padding:6px 8px; border-bottom:1px solid #BFDCC8; | {{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes|title|above}} = {{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes| |<div style="display:inline" class="fn org">{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> }}{{#if:{{{native_name|}}}|<br /><div class="nickname" style="font-weight:normal;display:inline;" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}}{{#if:{{{other_name|}}}|<br /><div class="nickname" style="font-size:78%;display:inline;">{{{other_name}}}</div>}} <!--** names, type, and transliterations ** --> | subheaderstyle = background-color:#cddeff; font-weight:bold; | subheader = {{#if:{{both|{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}{{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes|1}}|{{{settlement_type|{{{type|}}}}}}}}|<div class="category">{{{settlement_type|{{{type}}}}}}</div>}} | rowclass1 = mergedtoprow | rowcellstyle1 = font-weight:bold; | data1 = {{#if:{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}} <!-- ***Transliteration language 1*** --> | rowclass2 = mergedtoprow | header2 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{{translit_lang1}}} transcription(s)}} | rowclass3 = {{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label3 = • {{{translit_lang1_type}}} | data3 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type|}}}|{{{translit_lang1_info|}}}}}}} | rowclass4 = {{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label4 = • {{{translit_lang1_type1}}} | data4 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|{{{translit_lang1_info1|}}}}}}} | rowclass5 = {{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label5 = • {{{translit_lang1_type2}}} | data5 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|{{{translit_lang1_info2|}}}}}}} | rowclass6 = {{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label6 = • {{{translit_lang1_type3}}} | data6 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|{{{translit_lang1_info3|}}}}}}} | rowclass7 = {{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label7 = • {{{translit_lang1_type4}}} | data7 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|{{{translit_lang1_info4|}}}}}}} | rowclass8 = {{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label8 = • {{{translit_lang1_type5}}} | data8 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|{{{translit_lang1_info5|}}}}}}} | rowclass9 = mergedbottomrow | label9 = • {{{translit_lang1_type6}}} | data9 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|{{{translit_lang1_info6|}}}}}}} <!-- ***Transliteration language 2*** --> | rowclass10 = mergedtoprow | header10 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{{translit_lang2}}} transcription(s)}} | rowclass11 = {{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label11 = • {{{translit_lang2_type}}} | data11 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type|}}}|{{{translit_lang2_info|}}}}}}} | rowclass12 = {{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label12 = • {{{translit_lang2_type1}}} | data12 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|{{{translit_lang2_info1|}}}}}}} | rowclass13 = {{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label13 = • {{{translit_lang2_type2}}} | data13 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|{{{translit_lang2_info2|}}}}}}} | rowclass14 = {{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label14 = • {{{translit_lang2_type3}}} | data14 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|{{{translit_lang2_info3|}}}}}}} | rowclass15 = {{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label15 = • {{{translit_lang2_type4}}} | data15 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|{{{translit_lang2_info4|}}}}}}} | rowclass16 = {{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label16 = • {{{translit_lang2_type5}}} | data16 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|{{{translit_lang2_info5|}}}}}}} | rowclass17 = mergedbottomrow | label17 = • {{{translit_lang2_type6}}} | data17 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|{{{translit_lang2_info6|}}}}}}} <!-- end ** names, type, and transliterations ** --> <!-- ***Skyline Image*** --> | rowclass18 = mergedtoprow <!--| rowcellstyle18 = padding:0.7em 0.8em--> | data18 = {{#if:{{{image_skyline|}}}|<!-- -->{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage<!-- -->|image={{{image_skyline|}}}<!-- -->|size={{if empty|{{{image_size|}}}|{{{imagesize|}}}}}|sizedefault=250px<!-- -->|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}<!-- -->|title={{if empty|{{{image_caption|}}}|{{{caption|}}}|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{image_caption|}}}{{{caption|}}}|<div style="display:inline" style="padding:0.4em 0 0 0;">{{if empty|{{{image_caption|}}}|{{{caption|}}}}}</div>}} }} <!-- ***Flag, Seal, Shield and Coat of arms*** --> | rowclass19 = mergedtoprow | class19 = maptable | data19 = {{#if:{{{image_flag|}}}{{{image_seal|}}}{{{image_shield|}}}{{{image_blank_emblem|}}}{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}} |{{Infobox settlement/columns | 1 = {{#if:{{{image_flag|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_flag}}}|size={{{flag_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|border={{yesno |{{{flag_border|}}}|yes=yes|blank=yes}}|alt={{{flag_alt|}}}|title=Banner of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{Infobox settlement/link|type=Banner|link={{{flag_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 2 = {{#if:{{{image_seal|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_seal|}}}|size={{{seal_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{seal_alt|}}}|title=Official seal of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{Infobox settlement/link|type={{#if:{{{seal_type|}}}|{{{seal_type}}}|Seal}}|link={{{seal_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 3 = {{#if:{{{image_shield|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_shield|}}}|size={{{shield_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{shield_alt|}}}|title=Coat of arms of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{Infobox settlement/link|type=Coat of arms|link={{{shield_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 4 = {{#if:{{{image_blank_emblem|}}}| {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image_blank_emblem|}}} |size={{{blank_emblem_size|}}} |sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}} |alt={{{blank_emblem_alt|}}} |title={{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}} جو سرڪاري نشان }} <div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;"> {{Infobox settlement/link |type={{#if:{{{blank_emblem_type|}}}|{{{blank_emblem_type}}}|نشان}} |link={{{blank_emblem_link|}}} |name={{{official_name}}} }} </div> }} | 5 = {{#if:{{{image_map|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=100px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{{map_caption}}}</div>}}}} | 0 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{{map_caption}}}}}}}}} |float = center |width = {{#if:{{{pushpin_mapsize|}}}|{{{pushpin_mapsize}}}|150}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name|}}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} }} }} <!-- ***Etymology*** --> | rowclass20 = mergedtoprow | data20 = {{#if:{{{etymology|}}}|اشتقاق: {{{etymology}}} }} <!-- *** Nickname *** --> | rowclass21 = {{#if:{{{etymology|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data21 = {{#if:{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}| {{#if:{{{nickname_link|}}}| [[{{{nickname_link|}}}|'''عرفي نالو''']] |'''عرفي نالو''' }} <div style="display:inline" class="nickname"> {{if empty|{{{nickname|}}}|{{{nicknames|}}}}} </div> }} {{#if:{{detect singular|{{{nickname|}}}}}|| {{Main other|[[زمرو:ممڪن لقبن جي فهرست سان Infobox settlement استعمال ڪندڙ صفحا]]}} }} <!-- ***Motto*** --> | rowclass22 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data22 = {{#if:{{{motto|}}}|{{#if:{{{motto_link|}}}|[[{{{motto_link|}}}|Motto(s):]]|Motto(s):}}|{{#if:{{{mottoes|}}}|{{#if:{{{motto_link|}}}|[[{{{motto_link|}}}|Mottoes:]]|Mottoes:}}}}}}{{#if:{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}| <div style="display:inline" class="nickname">{{if empty|{{{motto|}}}|{{{mottoes|}}}}}</div>}}{{#if:{{detect singular|{{{motto|}}}}}||{{Main other|[[Category:Pages using infobox settlement with possible motto list]]}}}} <!-- ***Anthem*** --> | rowclass23 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data23 = {{#if:{{{anthem|}}}|{{#if:{{{anthem_link|}}}|[[{{{anthem_link|}}}|ترانو:]]|ترانو:}} {{{anthem}}}}} <!-- ***Map*** --> | rowclass24 = mergedtoprow | data24 = {{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}||{{#if:{{{image_map|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div style="padding:0.3em 0 0 0;">{{{map_caption}}}</div>}} }}}} | rowclass25 = mergedrow | data25 = {{#if:{{{image_map1|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map1}}}|size={{{mapsize1|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt1|}}}|title={{{map_caption1|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption1|}}}|<div style="padding:0.3em 0 0 0;">{{{map_caption1}}}</div>}} }} <!-- ***Pushpin Map*** --> | rowclass26 = mergedtoprow | data26 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}||{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{{map_caption}}}}}}}}} |float = center |width = {{{pushpin_mapsize|}}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name|}}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} <!-- ***Coordinates*** --> | rowclass27 = {{#if:{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}{{{pushpin_map|}}}|{{#if:{{{grid_position|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}}} | data27 = {{#if:{{{coordinates|}}} |Coordinates{{#if:{{{coor_pinpoint|{{{coor_type|}}}}}}| ({{{coor_pinpoint|{{{coor_type|}}}}}})}}: {{#invoke:ISO 3166|geocoordinsert|nocat=true|1={{{coordinates|}}}|country={{{subdivision_name|}}}|subdivision1={{{subdivision_name1|}}}|subdivision2={{{subdivision_name2|}}}|subdivision3={{{subdivision_name3|}}}|type=city{{#if:{{{population_total|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{formatnum:{{{population_total}}}|R}}+1}}||({{formatnum:{{replace|{{{population_total}}}|,|}}|R}})}}}} }}{{{coordinates_footnotes|}}} }} | rowclass28 = {{#if:{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}{{{pushpin_map|}}}|mergedbottomrow|mergedrow}} | label28 = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid position}} | data28 = {{{grid_position|}}} <!-- ***Subdivisions*** --> | rowclass29 = mergedtoprow | label29 = {{{subdivision_type}}} | data29 = {{#if:{{{subdivision_type|}}}|{{{subdivision_name|}}} }} | rowclass30 = mergedrow | label30 = {{{subdivision_type1}}} | data30 = {{#if:{{{subdivision_type1|}}}|{{{subdivision_name1|}}} }} | rowclass31 = mergedrow | label31 = {{{subdivision_type2}}} | data31 = {{#if:{{{subdivision_type2|}}}|{{{subdivision_name2|}}} }} | rowclass32 = mergedrow | label32 = {{{subdivision_type3}}} | data32 = {{#if:{{{subdivision_type3|}}}|{{{subdivision_name3|}}} }} | rowclass33 = mergedrow | label33 = {{{subdivision_type4}}} | data33 = {{#if:{{{subdivision_type4|}}}|{{{subdivision_name4|}}} }} | rowclass34 = mergedrow | label34 = {{{subdivision_type5}}} | data34 = {{#if:{{{subdivision_type5|}}}|{{{subdivision_name5|}}} }} | rowclass35 = mergedrow | label35 = {{{subdivision_type6}}} | data35 = {{#if:{{{subdivision_type6|}}}|{{{subdivision_name6|}}} }} <!--***Established*** --> | rowclass36 = mergedtoprow | label36 = {{{established_title}}} | data36 = {{#if:{{{established_title|}}}|{{{established_date|}}} }} | rowclass37 = mergedrow | label37 = {{{established_title1}}} | data37 = {{#if:{{{established_title1|}}}|{{{established_date1|}}} }} | rowclass38 = mergedrow | label38 = {{{established_title2}}} | data38 = {{#if:{{{established_title2|}}}|{{{established_date2|}}} }} | rowclass39 = mergedrow | label39 = {{{established_title3}}} | data39 = {{#if:{{{established_title3|}}}|{{{established_date3|}}} }} | rowclass40 = mergedrow | label40 = {{{established_title4}}} | data40 = {{#if:{{{established_title4|}}}|{{{established_date4|}}} }} | rowclass41 = mergedrow | label41 = {{{established_title5}}} | data41 = {{#if:{{{established_title5|}}}|{{{established_date5|}}} }} | rowclass42 = mergedrow | label42 = {{{established_title6}}} | data42 = {{#if:{{{established_title6|}}}|{{{established_date6|}}} }} | rowclass43 = mergedrow | label43 = {{{established_title7}}} | data43 = {{#if:{{{established_title7|}}}|{{{established_date7|}}} }} | rowclass44 = mergedrow | label44 = {{{extinct_title}}} | data44 = {{#if:{{{extinct_title|}}}|{{{extinct_date|}}} }} | rowclass45 = mergedrow | label45 = بنياد رکندڙ | data45 = {{{founder|}}} | rowclass46 = mergedrow | label46 = [[نالو مليو|سڃاڻپ]] | data46 = {{{named_for|}}} <!-- ***Seat of government and subdivisions within the settlement*** --> | rowclass47 = mergedtoprow | label47 = {{#if:{{{seat_type|}}}|{{{seat_type}}}|مرڪز}} | data47 = {{{seat|}}} | rowclass48 = mergedrow | label48 = {{#if:{{{seat1_type|}}}|{{{seat1_type}}}|اڳوڻو مرڪز}} | data48 = {{{seat1|}}} | rowclass49 = mergedrow | label49 = {{#if:{{{seat2_type|}}}|{{{seat2_type}}}|اڳوڻي جاء}} | data49 = {{{seat2|}}} | rowclass51 = {{#if:{{{seat|}}}{{{seat1|}}}{{{seat2|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label51 = {{#if:{{{parts_type|}}}|{{{parts_type}}}|بورو}} | data51 = {{#if:{{{parts|}}}{{{p1|}}} |{{#ifeq:{{{parts_style|}}}|para |<b>{{{parts|}}}{{#if:{{both|{{{parts|}}}|{{{p1|}}}}}|: |}}</b>{{comma separated entries|{{{p1|}}}|{{{p2|}}}|{{{p3|}}}|{{{p4|}}}|{{{p5|}}}|{{{p6|}}}|{{{p7|}}}|{{{p8|}}}|{{{p9|}}}|{{{p10|}}}|{{{p11|}}}|{{{p12|}}}|{{{p13|}}}|{{{p14|}}}|{{{p15|}}}|{{{p16|}}}|{{{p17|}}}|{{{p18|}}}|{{{p19|}}}|{{{p20|}}}|{{{p21|}}}|{{{p22|}}}|{{{p23|}}}|{{{p24|}}}|{{{p25|}}}|{{{p26|}}}|{{{p27|}}}|{{{p28|}}}|{{{p29|}}}|{{{p30|}}}|{{{p31|}}}|{{{p32|}}}|{{{p33|}}}|{{{p34|}}}|{{{p35|}}}|{{{p36|}}}|{{{p37|}}}|{{{p38|}}}|{{{p39|}}}|{{{p40|}}}|{{{p41|}}}|{{{p42|}}}|{{{p43|}}}|{{{p44|}}}|{{{p45|}}}|{{{p46|}}}|{{{p47|}}}|{{{p48|}}}|{{{p49|}}}|{{{p50|}}}}} |{{#if:{{{p1|}}}|{{Collapsible list|title={{{parts|}}}|expand={{#switch:{{{parts_style|}}}|coll=|list=y|{{#if:{{{p6|}}}||y}}}}|1={{{p1|}}}|2={{{p2|}}}|3={{{p3|}}}|4={{{p4|}}}|5={{{p5|}}}|6={{{p6|}}}|7={{{p7|}}}|8={{{p8|}}}|9={{{p9|}}}|10={{{p10|}}}|11={{{p11|}}}|12={{{p12|}}}|13={{{p13|}}}|14={{{p14|}}}|15={{{p15|}}}|16={{{p16|}}}|17={{{p17|}}}|18={{{p18|}}}|19={{{p19|}}}|20={{{p20|}}}|21={{{p21|}}}|22={{{p22|}}}|23={{{p23|}}}|24={{{p24|}}}|25={{{p25|}}}|26={{{p26|}}}|27={{{p27|}}}|28={{{p28|}}}|29={{{p29|}}}|30={{{p30|}}}|31={{{p31|}}}|32={{{p32|}}}|33={{{p33|}}}|34={{{p34|}}}|35={{{p35|}}}|36={{{p36|}}}|37={{{p37|}}}|38={{{p38|}}}|39={{{p39|}}}|40={{{p40|}}}|41={{{p41|}}}|42={{{p42|}}}|43={{{p43|}}}|44={{{p44|}}}|45={{{p45|}}}|46={{{p46|}}}|47={{{p47|}}}|48={{{p48|}}}|49={{{p49|}}}|50={{{p50|}}}}} |{{{parts}}} }} }} }} <!-- *** حڪومت ۽ اڳواڻ *** --> | rowclass52 = mergedtoprow | headerstyle52 = background:#DDF4E4; color:#234B32; text-align:center; font-weight:bold; padding:7px 8px; border-top:1px solid #BFDCC8; border-bottom:1px solid #BFDCC8; | header52 = {{#if: {{{government_type|}}} {{{governing_body|}}} {{{leader_name|}}} {{{leader_name1|}}} {{{leader_name2|}}} {{{leader_name3|}}} {{{leader_name4|}}} |حڪومت<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{government_footnotes|}}}</div> }} <!-- ***Government*** --> | rowclass53 = mergedrow | label53 = • طرز | data53 = {{{government_type|}}} | rowclass54 = mergedrow | label54 = • باڊي | class54 = agent | data54 = {{{governing_body|}}} | rowclass55 = mergedrow | label55 = • {{{leader_title}}} | data55 = {{#if:{{{leader_title|}}}|{{{leader_name|}}} {{#if:{{{leader_party|}}}|({{Polparty|{{{subdivision_name}}}|{{{leader_party}}}}})}}}} | rowclass56 = mergedrow | label56 = • {{{leader_title1}}} | data56 = {{#if:{{{leader_title1|}}}|{{{leader_name1|}}}}} | rowclass57 = mergedrow | label57 = • {{{leader_title2}}} | data57 = {{#if:{{{leader_title2|}}}|{{{leader_name2|}}}}} | rowclass58 = mergedrow | label58 = • {{{leader_title3}}} | data58 = {{#if:{{{leader_title3|}}}|{{{leader_name3|}}}}} | rowclass59 = mergedrow | label59 = • {{{leader_title4}}} | data59 = {{#if:{{{leader_title4|}}}|{{{leader_name4|}}}}} | rowclass60 = mergedrow | label60 = {{{government_blank1_title}}} | data60 = {{#if:{{{government_blank1|}}}|{{{government_blank1|}}}}} | rowclass61 = mergedrow | label61 = {{{government_blank2_title}}} | data61 = {{#if:{{{government_blank2|}}}|{{{government_blank2|}}}}} | rowclass62 = mergedrow | label62 = {{{government_blank3_title}}} | data62 = {{#if:{{{government_blank3|}}}|{{{government_blank3|}}}}} | rowclass63 = mergedrow | label63 = {{{government_blank4_title}}} | data63 = {{#if:{{{government_blank4|}}}|{{{government_blank4|}}}}} | rowclass64 = mergedrow | label64 = {{{government_blank5_title}}} | data64 = {{#if:{{{government_blank5|}}}|{{{government_blank5|}}}}} | rowclass65 = mergedrow | label65 = {{{government_blank6_title}}} | data65 = {{#if:{{{government_blank6|}}}|{{{government_blank6|}}}}} <!-- ***جاگرافيائي خاصيتون*** --> <!-- ***ايراضي*** --> | rowclass66 = mergedtoprow | headerstyle66 = background:#FFF3BF; color:#4F4300; font-weight:bold; padding:7px 8px; border-top:1px solid #E6D47B; border-bottom:1px solid #E6D47B; | header66 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_ha|}}}{{{area_urban_acre|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{area_rural_ha|}}}{{{area_rural_acre|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_ha|}}}{{{area_metro_acre|}}}{{{area_blank1_km2|}}}{{{area_blank1_ha|}}}{{{area_blank1_acre|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_blank1_sq_mi|}}} |{{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}| |1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}} | |ايراضي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_footnotes|}}}</div> }} }} | rowclass67 = {{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}| |1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}}|mergedtoprow|mergedrow}} | label67 = {{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}| |1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}} |ايراضي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_footnotes|}}}</div> | • {{#if:{{{total_type|}}}|{{{total_type}}}|{{#if:{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{population_metro|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}|{{#if:{{{settlement_type|{{{type|}}}}}}|{{{settlement_type|{{{type}}}}}}|شھر}}|ڪل}}}} }} | data67 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_total_km2|}}} |ha ={{{area_total_ha|}}} |acre ={{{area_total_acre|}}} |sqmi ={{{area_total_sq_mi|}}} |dunam={{{area_total_dunam|}}} |link ={{#switch:{{{dunam_link|}}}||on|total=on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} |mag ={{{area_magnitude|}}} }}}} | rowclass68 = mergedrow | label68 = • زمين | data68 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_land_km2|}}} |ha ={{{area_land_ha|}}} |acre ={{{area_land_acre|}}} |sqmi ={{{area_land_sq_mi|}}} |dunam={{{area_land_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|land|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass69 = mergedrow | label69 = • پاڻي | data69 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_water_km2|}}} |ha ={{{area_water_ha|}}} |acre ={{{area_water_acre|}}} |sqmi ={{{area_water_sq_mi|}}} |dunam={{{area_water_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|water|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }} {{#if:{{{area_water_percent|}}}| {{{area_water_percent}}}%}}}} | rowclass70 = mergedrow | label70 = • شھري<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_urban_footnotes|}}}</div> | data70 = {{#if:{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_ha|}}}{{{area_urban_acre|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_urban_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_urban_km2|}}} |ha ={{{area_urban_ha|}}} |acre ={{{area_urban_acre|}}} |sqmi ={{{area_urban_sq_mi|}}} |dunam={{{area_urban_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|urban|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass71 = mergedrow | label71 = • ٻھراڙي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_rural_footnotes|}}}</div> | data71 = {{#if:{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_ha|}}}{{{area_rural_acre|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{area_rural_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_rural_km2|}}} |ha ={{{area_rural_ha|}}} |acre ={{{area_rural_acre|}}} |sqmi ={{{area_rural_sq_mi|}}} |dunam={{{area_rural_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|rural|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass72 = mergedrow | label72 = • ميٽرو<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_metro_footnotes|}}}</div> <!-- ***ايراضي درجو*** --> | rowclass73 = mergedrow | label73 = ايراضي درجو | data73 = {{{area_rank|}}} <!-- ***ماپون*** --> | rowclass77 = mergedtoprow | headerstyle77 = background:#F2E8FF; color:#49355F; font-weight:bold; padding:7px 8px; border-top:1px solid #D9C5EE; border-bottom:1px solid #D9C5EE; | header77 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}|ماپون<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{dimensions_footnotes|}}}</div>}} | rowclass78 = mergedrow | label78 = • ڊگھائي | rowclass79 = mergedrow | label79 = • ويڪر <!-- ***اوچائي*** --> | rowclass80 = mergedtoprow | label80 = {{#if:{{{elevation_link|}}}|[[{{{elevation_link|}}}|اوچائي]]|اوچائي}}<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{elevation_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_point|}}}| ({{{elevation_point}}})}}</div> | rowclass81 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label81 = سڀ کان وڌيڪ اوچائي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{elevation_max_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_max_point|}}}| ({{{elevation_max_point}}})}}</div> | rowclass82 = mergedrow | label82 = • درجو | rowclass83 = {{#if:{{{elevation_min_rank|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label83 = سڀ کان گھٽ اوچائي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{elevation_min_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_min_point|}}}| ({{{elevation_min_point}}})}}</div> | rowclass84 = mergedrow | label84 = • درجو <!-- ***آبادي*** --> | rowclass85 = mergedtoprow | headerstyle85 = background:#CDEEFF; color:#183B56; font-weight:bold; padding:7px 8px; border-top:1px solid #B8DCEB; border-bottom:1px solid #B8DCEB; | header85 = {{#if:{{{population_total|}}}{{{population_est|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}{{{population_density_km2|}}}|آبادي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{#if:{{{population_as_of|}}}|{{nbsp}}({{{population_as_of}}})}}{{{population_footnotes|}}}</div>}} | rowclass86 = mergedrow | label86 = • ڪل | data86 = {{{population_total|}}} | rowclass87 = mergedrow | label87 = • اندازو <div style="font-weight:normal;display:inline;">{{#if:{{{pop_est_as_of|}}}|({{{pop_est_as_of}}})}}{{{pop_est_footnotes|}}}</div> | data87 = {{{population_est|}}} | rowclass88 = mergedrow | label88 = • درجو | data88 = {{{population_rank|}}} | rowclass89 = mergedrow | label89 = • ڪثافت | data89 = {{#if:{{{population_density_km2|}}}|{{{population_density_km2}}} في چورس ڪلوميٽر}} | rowclass90 = mergedrow | label90 = • ڪثافتي درجو | data90 = {{{population_density_rank|}}} | rowclass91 = mergedrow | label91 = • [[شهري علائقو|شهري]]<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{population_urban_footnotes|}}}</div> | data91 = {{{population_urban|}}} | rowclass92 = mergedrow | label92 = • شهري ڪثافت | data92 = {{{population_density_urban_km2|}}} | rowclass93 = mergedrow | label93 = • [[ٻهراڙي علائقو|ٻهراڙي]]<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{population_rural_footnotes|}}}</div> | data93 = {{{population_rural|}}} | rowclass94 = mergedrow | label94 = • ٻهراڙي ڪثافت | data94 = {{{population_density_rural_km2|}}} | rowclass95 = mergedrow | label95 = • [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]]<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{population_metro_footnotes|}}}</div> | data95 = {{{population_metro|}}} | rowclass96 = mergedrow | label96 = • ميٽرو ڪثافت | data96 = {{{population_density_metro_km2|}}} | rowclass97 = mergedrow | label97 = {{#if:{{{population_demonym|}}}|رهاڪو نالو|{{#if:{{{population_demonyms|}}}|رهاڪو نالا}}}} | data97 = {{if empty|{{{population_demonym|}}}|{{{population_demonyms|}}}}} <!-- ***ڊيموگرافڪس 1*** --> | rowclass104 = mergedtoprow | headerstyle104 = background:#DDF4E4; color:#234B32; font-weight:bold; padding:7px 8px; border-top:1px solid #BFDCC8; border-bottom:1px solid #BFDCC8; | header104 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{{demographics_type1}}}<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{demographics1_footnotes|}}}</div>}} | rowclass105 = mergedrow | label105 = • {{{demographics1_title1}}} | rowclass106 = mergedrow | label106 = • {{{demographics1_title2}}} | rowclass107 = mergedrow | label107 = • {{{demographics1_title3}}} | rowclass108 = mergedrow | label108 = • {{{demographics1_title4}}} | rowclass109 = mergedrow | label109 = • {{{demographics1_title5}}} | rowclass110 = mergedrow | label110 = • {{{demographics1_title6}}} | rowclass111 = mergedrow | label111 = • {{{demographics1_title7}}} | rowclass112 = mergedrow | label112 = • {{{demographics1_title8}}} | rowclass113 = mergedrow | label113 = • {{{demographics1_title9}}} | rowclass114 = mergedrow | label114 = • {{{demographics1_title10}}} <!-- ***ڊيموگرافڪس 2*** --> | rowclass115 = mergedtoprow | headerstyle115 = background:#F2E8FF; color:#49355F; font-weight:bold; padding:7px 8px; border-top:1px solid #D9C5EE; border-bottom:1px solid #D9C5EE; | header115 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{{demographics_type2}}}<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{demographics2_footnotes|}}}</div>}} | rowclass116 = mergedrow | label116 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title1}}} | data116 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title1|}}}|{{{demographics2_info1|}}}}}}} | rowclass117 = mergedrow | label117 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title2}}} | data117 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title2|}}}|{{{demographics2_info2|}}}}}}} | rowclass118 = mergedrow | label118 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title3}}} | data118 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title3|}}}|{{{demographics2_info3|}}}}}}} | rowclass119 = mergedrow | label119 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title4}}} | data119 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title4|}}}|{{{demographics2_info4|}}}}}}} | rowclass120 = mergedrow | label120 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title5}}} | data120 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title5|}}}|{{{demographics2_info5|}}}}}}} | rowclass121 = mergedrow | label121 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title6}}} | data121 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title6|}}}|{{{demographics2_info6|}}}}}}} | rowclass122 = mergedrow | label122 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title7}}} | data122 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title7|}}}|{{{demographics2_info7|}}}}}}} | rowclass123 = mergedrow | label123 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title8}}} | data123 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title8|}}}|{{{demographics2_info8|}}}}}}} | rowclass124 = mergedrow | label124 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title9}}} | data124 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title9|}}}|{{{demographics2_info9|}}}}}}} | rowclass125 = mergedrow | label125 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title10}}} | data125 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title10|}}}|{{{demographics2_info10|}}}}}}} <!-- ***وقتي علائقا*** --> | rowclass126 = mergedtoprow | headerstyle126 = background:#FFF3BF; color:#4F4300; font-weight:bold; padding:7px 8px; border-top:1px solid #E6D47B; border-bottom:1px solid #E6D47B; | header126 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{#if:{{{timezone2|}}}|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقا]]|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقو]]}}|}} | rowclass127 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label127 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{{timezone1_location}}}|{{#if:{{{timezone2_location|}}}|{{{timezone2_location}}}|{{#if:{{{timezone2|}}}|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقا]]|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقو]]}}}}}} | data127 = {{#if:{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset1|{{{utc_offset}}}}}}]] {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}|({{{timezone1|{{{timezone}}}}}})}} |{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}} }} | rowclass128 = mergedrow | label128 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data128 = {{#if:{{{utc_offset1_DST|{{{utc_offset_DST|}}}}}} |[[UTC{{{utc_offset1_DST|{{{utc_offset_DST|}}}}}}]] {{#if:{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}}|({{{timezone1_DST|{{{timezone_DST}}}}}})}} |{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}} }} | rowclass129 = mergedrow | label129 = {{#if:{{{timezone2_location|}}}| {{{timezone2_location|}}}|<nowiki />}} | data129 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset2|{{{utc_offset2|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset2|{{{utc_offset2}}}}}}]] {{#if:{{{timezone2|}}}|({{{timezone2}}})}} |{{{timezone2|}}} }} }} | rowclass130 = mergedrow | label130 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data130 = {{#if:{{{utc_offset2_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset2_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone2_DST|}}}|({{{timezone2_DST|}}})}} |{{{timezone2_DST|}}} }} | rowclass131 = mergedrow | label131 = {{#if:{{{timezone3_location|}}}| {{{timezone3_location|}}}|<nowiki />}} | data131 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset3|{{{utc_offset3|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset3|{{{utc_offset3}}}}}}]] {{#if:{{{timezone3|}}}|({{{timezone3}}})}} |{{{timezone3|}}} }} }} | rowclass132 = mergedrow | label132 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data132 = {{#if:{{{utc_offset3_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset3_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone3_DST|}}}|({{{timezone3_DST|}}})}} |{{{timezone3_DST|}}} }} | rowclass133 = mergedrow | label133 = {{#if:{{{timezone4_location|}}}| {{{timezone4_location|}}}|<nowiki />}} | data133 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset4|{{{utc_offset4|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset4|{{{utc_offset4}}}}}}]] {{#if:{{{timezone4|}}}|({{{timezone4}}})}} |{{{timezone4|}}} }} }} | rowclass134 = mergedrow | label134 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data134 = {{#if:{{{utc_offset4_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset4_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone4_DST|}}}|({{{timezone4_DST|}}})}} |{{{timezone4_DST|}}} }} | rowclass135 = mergedrow | label135 = {{#if:{{{timezone5_location|}}}| {{{timezone5_location|}}}|<nowiki />}} | data135 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset5|{{{utc_offset5|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset5|{{{utc_offset5}}}}}}]] {{#if:{{{timezone5|}}}|({{{timezone5}}})}} |{{{timezone5|}}} }} }} | rowclass136 = mergedrow | label136 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|تي.ب.و]])</span> | data136 = {{#if:{{{utc_offset5_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset5_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone5_DST|}}}|({{{timezone5_DST|}}})}} |{{{timezone5_DST|}}} }} <!-- ***ٽپال ڪوڊ*** --> | rowclass137 = mergedtoprow | label137 = [[پوسٽل ڪوڊ]] | class137 = adr | data137 = {{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|<div class="postal-code">{{{postal_code}}}</div>}}}} | rowclass138 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}|mergedbottomrow|mergedtoprow}} | label138 = {{{postal2_code_type}}} | class138 = adr | data138 = {{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|<div class="postal-code">{{{postal2_code}}}</div>}} }} }} <!-- ***علائقائي ڪوڊ*** --> | rowclass139 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label139 = [[ڊائلنگ ڪوڍ]] | data139 = {{if empty|{{{area_code|}}}|{{{area_codes|}}}}}{{#if:{{{area_code_type|}}}||{{#if:{{detect singular|{{{area_code|}}}}}||{{Main other|[[زمرو:Infobox settlement استعمال ڪندڙ صفحا جن ۾ ممڪن علائقائي ڪوڊ فهرست آھي]]}}}}}} <!-- جيوڪوڊ --> | rowclass140 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label140 = [[جيوڪوڊ]] | class140 = nickname | data140 = {{{geocode|}}} <!-- ISO ڪوڊ --> | rowclass141 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label141 = [[آء ايس او 3166|آء ايس او 3166 ڪوڊ]] | class141 = nickname | data141 = {{{iso_code|}}} <!-- گاڏي رجسٽريشن پليٽ --> | rowclass142 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label142 = {{#if:{{{registration_plate_type|}}}|{{{registration_plate_type}}}|[[گاڏي رجسٽريشن پليٽ|گاڏي رجسٽريشن]]}} | data142 = {{{registration_plate|}}} <!-- ٻيا ڪوڊ --> | rowclass143 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}|{{{registration_plate|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label143 = {{{code1_name|}}} | class143 = nickname | data143 = {{#if:{{{code1_name|}}}|{{{code1_info|}}}}} | rowclass144 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}|{{{registration_plate|}}}|{{{code1_name|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label144 = {{{code2_name|}}} | class144 = nickname | data144 = {{#if:{{{code2_name|}}}|{{{code2_info|}}}}} <!-- ***خالي خانا ٻه حصا*** --> | rowclass145 = mergedtoprow | label145 = {{{blank_name_sec1|{{{blank_name|}}}}}} | data145 = {{#if:{{{blank_name_sec1|{{{blank_name|}}}}}}|{{{blank_info_sec1|{{{blank_info|}}}}}}}} | rowclass146 = mergedrow | label146 = {{{blank1_name_sec1|{{{blank1_name|}}}}}} | data146 = {{#if:{{{blank1_name_sec1|{{{blank1_name|}}}}}}|{{{blank1_info_sec1|{{{blank1_info|}}}}}}}} | rowclass147 = mergedrow | label147 = {{{blank2_name_sec1|{{{blank2_name|}}}}}} | data147 = {{#if:{{{blank2_name_sec1|{{{blank2_name|}}}}}}|{{{blank2_info_sec1|{{{blank2_info|}}}}}}}} | rowclass148 = mergedrow | label148 = {{{blank3_name_sec1|{{{blank3_name|}}}}}} | data148 = {{#if:{{{blank3_name_sec1|{{{blank3_name|}}}}}}|{{{blank3_info_sec1|{{{blank3_info|}}}}}}}} | rowclass149 = mergedrow | label149 = {{{blank4_name_sec1|{{{blank4_name|}}}}}} | data149 = {{#if:{{{blank4_name_sec1|{{{blank4_name|}}}}}}|{{{blank4_info_sec1|{{{blank4_info|}}}}}}}} | rowclass150 = mergedrow | label150 = {{{blank5_name_sec1|{{{blank5_name|}}}}}} | data150 = {{#if:{{{blank5_name_sec1|{{{blank5_name|}}}}}}|{{{blank5_info_sec1|{{{blank5_info|}}}}}}}} | rowclass151 = mergedrow | label151 = {{{blank6_name_sec1|{{{blank6_name|}}}}}} | data151 = {{#if:{{{blank6_name_sec1|{{{blank6_name|}}}}}}|{{{blank6_info_sec1|{{{blank6_info|}}}}}}}} | rowclass152 = mergedrow | label152 = {{{blank7_name_sec1|{{{blank7_name|}}}}}} | data152 = {{#if:{{{blank7_name_sec1|{{{blank7_name|}}}}}}|{{{blank7_info_sec1|{{{blank7_info|}}}}}}}} | rowclass153 = mergedtoprow | label153 = {{{blank_name_sec2}}} | data153 = {{#if:{{{blank_name_sec2|}}}|{{{blank_info_sec2|}}}}} | rowclass154 = mergedrow | label154 = {{{blank1_name_sec2}}} | data154 = {{#if:{{{blank1_name_sec2|}}}|{{{blank1_info_sec2|}}}}} | rowclass155 = mergedrow | label155 = {{{blank2_name_sec2}}} | data155 = {{#if:{{{blank2_name_sec2|}}}|{{{blank2_info_sec2|}}}}} | rowclass156 = mergedrow | label156 = {{{blank3_name_sec2}}} | data156 = {{#if:{{{blank3_name_sec2|}}}|{{{blank3_info_sec2|}}}}} | rowclass157 = mergedrow | label157 = {{{blank4_name_sec2}}} | data157 = {{#if:{{{blank4_name_sec2|}}}|{{{blank4_info_sec2|}}}}} | rowclass158 = mergedrow | label158 = {{{blank5_name_sec2}}} | data158 = {{#if:{{{blank5_name_sec2|}}}|{{{blank5_info_sec2|}}}}} | rowclass159 = mergedrow | label159 = {{{blank6_name_sec2}}} | data159 = {{#if:{{{blank6_name_sec2|}}}|{{{blank6_info_sec2|}}}}} | rowclass160 = mergedrow | label160 = {{{blank7_name_sec2}}} | data160 = {{#if:{{{blank7_name_sec2|}}}|{{{blank7_info_sec2|}}}}} <!-- ***ويب سائيٽ*** --> | rowclass161 = mergedtoprow | label161 = ويب سائيٽ | data161 = {{#if:{{{website|}}}|{{{website}}}}} | class162 = maptable | data162 = {{#if:{{{module|}}}|<table style="padding:0;border:none;margin:-3px;width:auto;min-width:100%;font-size:100%;clear:none;float:none;background-color:transparent"><tr><td colspan="2" style="text-align:center">{{{module}}}</td></tr></table> }} <!-- ***Footnotes*** --> | belowstyle = background:#F8FCFE; color:#54595D; text-align:left; border-top:1px solid #B8DCEB; padding:6px 8px; | belowrowclass = mergedtoprow | below = {{{footnotes|}}} }}<!-- Check for unknowns -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox settlement with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox settlement]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y | alt | anthem | anthem_link | area_blank1_acre | area_blank1_dunam | area_blank1_ha | area_blank1_km2 | area_blank1_sq_mi | area_blank1_title | area_blank2_acre | area_blank2_dunam | area_blank2_ha | area_blank2_km2 | area_blank2_sq_mi | area_blank2_title | area_code | area_code_type | area_codes | area_footnotes | area_land_acre | area_land_dunam | area_land_ha | area_land_km2 | area_land_sq_mi | area_magnitude | area_metro_acre | area_metro_dunam | area_metro_footnotes | area_metro_ha | area_metro_km2 | area_metro_sq_mi | area_note | area_rank | area_rural_acre | area_rural_dunam | area_rural_footnotes | area_rural_ha | area_rural_km2 | area_rural_sq_mi | area_total_acre | area_total_dunam | area_total_ha | area_total_km2 | area_total_sq_mi | area_urban_acre | area_urban_dunam | area_urban_footnotes | area_urban_ha | area_urban_km2 | area_urban_sq_mi | area_water_acre | area_water_dunam | area_water_ha | area_water_km2 | area_water_percent | area_water_sq_mi | blank_emblem_alt | blank_emblem_link | blank_emblem_size | blank_emblem_type | blank_info | blank_info_sec1 | blank_info_sec2 | blank_name | blank_name_sec1 | blank_name_sec2 | blank1_info | blank1_info_sec1 | blank1_info_sec2 | blank1_name | blank1_name_sec1 | blank1_name_sec2 | blank2_info | blank2_info_sec1 | blank2_info_sec2 | blank2_name | blank2_name_sec1 | blank2_name_sec2 | blank3_info | blank3_info_sec1 | blank3_info_sec2 | blank3_name | blank3_name_sec1 | blank3_name_sec2 | blank4_info | blank4_info_sec1 | blank4_info_sec2 | blank4_name | blank4_name_sec1 | blank4_name_sec2 | blank5_info | blank5_info_sec1 | blank5_info_sec2 | blank5_name | blank5_name_sec1 | blank5_name_sec2 | blank6_info | blank6_info_sec1 | blank6_info_sec2 | blank6_name | blank6_name_sec1 | blank6_name_sec2 | blank7_info | blank7_info_sec1 | blank7_info_sec2 | blank7_name | blank7_name_sec1 | blank7_name_sec2 | caption | code1_info | code1_name | code2_info | code2_name | coor_pinpoint | coor_type | coordinates | coordinates_footnotes | demographics_type1 | demographics_type2 | demographics1_footnotes | demographics1_info1 | demographics1_info10 | demographics1_info2 | demographics1_info3 | demographics1_info4 | demographics1_info5 | demographics1_info6 | demographics1_info7 | demographics1_info8 | demographics1_info9 | demographics1_title1 | demographics1_title10 | demographics1_title2 | demographics1_title3 | demographics1_title4 | demographics1_title5 | demographics1_title6 | demographics1_title7 | demographics1_title8 | demographics1_title9 | demographics2_footnotes | demographics2_info1 | demographics2_info10 | demographics2_info2 | demographics2_info3 | demographics2_info4 | demographics2_info5 | demographics2_info6 | demographics2_info7 | demographics2_info8 | demographics2_info9 | demographics2_title1 | demographics2_title10 | demographics2_title2 | demographics2_title3 | demographics2_title4 | demographics2_title5 | demographics2_title6 | demographics2_title7 | demographics2_title8 | demographics2_title9 | dimensions_footnotes | dunam_link | elevation_footnotes | elevation_ft | elevation_link | elevation_m | elevation_max_footnotes | elevation_max_ft | elevation_max_m | elevation_max_point | elevation_max_rank | elevation_min_footnotes | elevation_min_ft | elevation_min_m | elevation_min_point | elevation_min_rank | elevation_point | embed | established_date | established_date1 | established_date2 | established_date3 | established_date4 | established_date5 | established_date6 | established_date7 | established_title | established_title1 | established_title2 | established_title3 | established_title4 | established_title5 | established_title6 | established_title7 | etymology | extinct_date | extinct_title | flag_alt | flag_border | flag_link | flag_size | footnotes | founder | geocode | governing_body | government_footnotes | government_type | government_blank1_title | government_blank1 | government_blank2_title | government_blank2 | government_blank2_title | government_blank3 | government_blank3_title | government_blank3 | government_blank4_title | government_blank4 | government_blank5_title | government_blank5 | government_blank6_title | government_blank6 | grid_name | grid_position | image_alt | image_blank_emblem | image_caption | image_flag | image_map | image_map1 | image_seal | image_shield | image_size | image_skyline | imagesize | iso_code | leader_name | leader_name1 | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_party | leader_title | leader_title1 | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | length_km | length_mi | map_alt | map_alt1 | map_caption | map_caption1 | mapsize | mapsize1 | module | motto | motto_link | mottoes | name | named_for | native_name | native_name_lang | nickname | nickname_link | nicknames | official_name | other_name | p1 | p10 | p11 | p12 | p13 | p14 | p15 | p16 | p17 | p18 | p19 | p2 | p20 | p21 | p22 | p23 | p24 | p25 | p26 | p27 | p28 | p29 | p3 | p30 | p31 | p32 | p33 | p34 | p35 | p36 | p37 | p38 | p39 | p4 | p40 | p41 | p42 | p43 | p44 | p45 | p46 | p47 | p48 | p49 | p5 | p50 | p6 | p7 | p8 | p9 | parts | parts_style | parts_type | pop_est_as_of | pop_est_footnotes | population | population_as_of | population_blank1 | population_blank1_footnotes | population_blank1_title | population_blank2 | population_blank2_footnotes | population_blank2_title | population_demonym | population_demonyms | population_density_blank1_km2 | population_density_blank1_sq_mi | population_density_blank2_km2 | population_density_blank2_sq_mi | population_density_km2 | population_density_metro_km2 | population_density_metro_sq_mi | population_density_rank | population_density_rural_km2 | population_density_rural_sq_mi | population_density_sq_mi | population_density_urban_km2 | population_density_urban_sq_mi | population_est | population_footnotes | population_metro | population_metro_footnotes | population_note | population_rank | population_rural | population_rural_footnotes | population_total | population_urban | population_urban_footnotes | postal_code | postal_code_type | postal2_code | postal2_code_type | pushpin_image | pushpin_label | pushpin_label_position | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_map_caption_notsmall | pushpin_map_narrow | pushpin_mapsize | pushpin_outside | pushpin_overlay | pushpin_relief | registration_plate | registration_plate_type | seal_alt | seal_link | seal_size | seal_type | seat | seat_type | seat1 | seat1_type | seat2 | seat2_type | settlement_type | shield_alt | shield_link | shield_size | short_description | subdivision_name | subdivision_name1 | subdivision_name2 | subdivision_name3 | subdivision_name4 | subdivision_name5 | subdivision_name6 | subdivision_type | subdivision_type1 | subdivision_type2 | subdivision_type3 | subdivision_type4 | subdivision_type5 | subdivision_type6 | timezone | timezone_DST | timezone_link | timezone1 | timezone1_DST | timezone1_location | timezone2 | timezone2_DST | timezone2_location | timezone3 | timezone3_DST | timezone3_location | timezone4 | timezone4_DST | timezone4_location | timezone5 | timezone5_DST | timezone5_location | total_type | translit_lang1 | translit_lang1_info | translit_lang1_info1 | translit_lang1_info2 | translit_lang1_info3 | translit_lang1_info4 | translit_lang1_info5 | translit_lang1_info6 | translit_lang1_type | translit_lang1_type1 | translit_lang1_type2 | translit_lang1_type3 | translit_lang1_type4 | translit_lang1_type5 | translit_lang1_type6 | translit_lang2 | translit_lang2_info | translit_lang2_info1 | translit_lang2_info2 | translit_lang2_info3 | translit_lang2_info4 | translit_lang2_info5 | translit_lang2_info6 | translit_lang2_type | translit_lang2_type1 | translit_lang2_type2 | translit_lang2_type3 | translit_lang2_type4 | translit_lang2_type5 | translit_lang2_type6 | type | unit_pref | utc_offset | utc_offset_DST | utc_offset1 | utc_offset1_DST | utc_offset2 | utc_offset2_DST | utc_offset3 | utc_offset3_DST | utc_offset4 | utc_offset4_DST | utc_offset5 | utc_offset5_DST | website | width_km | width_mi }}<!-- Wikidata -->{{#if:{{{coordinates_wikidata|}}}{{{wikidata|}}} |[[Category:Pages using infobox settlement with the wikidata parameter]] }}<!-- Missing country -->{{#if:{{{subdivision_name|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with missing country]]}}}}<!-- No map -->{{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with no map]]}}}}<!-- Image_map1 without image_map -->{{#if:{{{image_map1|}}}|{{#if:{{{image_map|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with image_map1 but no image_map]]}}}}}}<!-- No coordinates -->{{#if:{{{coordinates|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with no coordinates]]}}}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} <!--Please add this template's categories to the /doc subpage, not here - thanks!--> </noinclude> jgnqdq4ith9andjxt5qg6yunzvt4h5p 10 44527 417440 357910 2026-10-06T11:45:01Z Intisar Ali 8681 417440 wikitext text/x-wiki <!-- ======================================================== سانچو:معلومات سائنسدان هلڪو ۽ روشن سائنسي Multicolour Scheme ======================================================== رنگن جي ترتيب: مکيه نالو / سڃاڻپ = #D9EEFF هلڪو آسماني نيرو مکيه متن = #183B56 گهرو نيرو سائنسي ڪيريئر = #DDF4E4 هلڪو منٽ سائو علمي / تحقيقي Accent = #E8E1FF هلڪو واڱڻائي ليبل = #EDF8FF تمام هلڪو نيرو عام پسمنظر = #FFFFFF اڇو سرحد = #B8DCEB نرم نيري سرحد ثانوي Accent = #FFF3BF هلڪو زرد ======================================================== --> {{Infobox person | child = {{lc:{{{child|{{{embed}}}}}}}} <!-- مکيه سڃاڻپ --> | honorific_prefix = {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} | name = {{{name|}}} | honorific_suffix = {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} | native_name = {{{native_name|}}} | native_name_lang = {{{native_name_lang|}}} <!-- تصوير --> | image = {{{image|}}} | image_size = {{{image_size|{{{imagesize|}}}}}} | image_upright = {{{image_upright|1}}} | alt = {{{alt|}}} | caption = {{{caption|}}} <!-- اچار --> | pronunciation = {{#if: {{{pronounce|}}} {{{Pronounce|}}} {{{Pronunciation|}}} {{{pronunciation|}}} {{{pronounce comment|}}} | {{ubl |1={{{pronounce|}}}{{{Pronounce|}}}{{{Pronunciation|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce ref|}}}&#x20;{{{pronounce comment|}}} |2={{{pronounce 2|}}} }} }} <!-- حياتياتي معلومات --> | birth_name = {{{birth_name|}}} | birth_date = {{{birth_date|}}} | birth_place = {{{birth_place|}}} | death_date = {{{death_date|}}} | death_place = {{{death_place|}}} | death_cause = {{{death_cause|}}} | resting_place = {{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} | resting_place_coordinates = {{{resting place coordinates| {{{resting_place_coordinates| {{{restingplacecoordinates|}}} }}} }}} | other_names = {{{other_names|}}} | residence = {{{residence|}}} | citizenship = {{{citizenship|}}} | nationality = {{{nationality|}}} <!-- تعليم --> | education = {{{education|}}} | alma_mater = {{{alma_mater|}}} <!-- شهرت ۽ اعزاز --> | known_for = {{{known_for|}}} | awards = {{{awards|}}}{{{prizes|}}} <!-- خاندان --> | spouse = {{if empty|{{{spouses|}}}|{{{spouse|}}}}} | partner = {{if empty|{{{partners|}}}|{{{partner|}}}}} | children = {{{children|}}} <!-- دستخط ۽ ويب سائيٽ --> | signature = {{{signature|}}} | signature_alt = {{{signature_alt|}}} | website = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} | footnotes = {{{footnotes|}}} | nocat_wdimage = {{{nocat_wdimage|}}} <!-- ================================================== سائنسي ڪيريئر =================================================== --> | module = {{#if: {{{field|{{{fields|}}}}}} {{{workplaces|{{{work_institutions|{{{work_institution|}}}}}}}}} {{{patrons|}}} {{{thesis1_title|}}} {{{thesis2_title|}}} {{{thesis_title|}}} {{{doctoral_advisors|}}} {{{doctoral_advisor|}}} {{{academic_advisors|}}} {{{doctoral_students|}}} {{{notable_students|}}} {{{influences|}}} {{{influenced|}}} {{{author_abbreviation_bot|{{{author_abbrev_bot|}}}}}} {{{author_abbreviation_zoo|{{{author_abbrev_zoo|}}}}}} | {{Infobox | child = yes | decat = yes <!-- سائنسي ڪيريئر جو مکيه عنوان --> | titlestyle = background:#DDF4E4; color:#234B32; text-align:center; font-size:110%; font-weight:bold; padding:8px; border-top:1px solid #BFDCC8; border-bottom:2px solid #9CC8AB; | title = '''سائنسي ڪيريئر''' <!-- ليبل --> | labelstyle = background:#EDF8FF; color:#294B5F; font-weight:bold; width:38%; padding:6px 8px; border-bottom:1px solid #D8EAF2; <!-- ڊيٽا --> | datastyle = background:#FFFFFF; color:#202122; padding:6px 8px; line-height:1.5; border-bottom:1px solid #EAECF0; <!-- شعبا --> | label1 = شعبا | class1 = category | data1 = {{{field|{{{fields|}}}}}} <!-- ادارا --> | label2 = ادارا | data2 = {{{workplaces| {{{work_institutions| {{{work_institution|}}} }}} }}} <!-- سرپرست --> | label3 = سرپرست | data3 = {{{patrons|}}} <!-- ================================================== ٿيسز =================================================== --> | label4 = {{#if:{{{thesis2_title|}}} |[[ٿيسز|ٿيسزون]] |[[ٿيسز]] }} | data4 = {{#if: {{{thesis1_title|}}}{{{thesis2_title|}}} | {{startplainlist}} * {{#if:{{{thesis1_title|}}} |{{#if:{{{thesis1_url|}}} |[{{{thesis1_url}}} ''{{{thesis1_title}}}''] |''{{{thesis1_title}}}'' }} {{#if:{{{thesis1_year|}}} |&nbsp;{{smaller|({{{thesis1_year}}})}} }} }} * {{#if:{{{thesis2_title|}}} |{{#if:{{{thesis2_url|}}} |[{{{thesis2_url}}} ''{{{thesis2_title}}}''] |''{{{thesis2_title}}}'' }} {{#if:{{{thesis2_year|}}} |&nbsp;{{smaller|({{{thesis2_year}}})}} }} }} {{endplainlist}} | {{#if:{{{thesis_title|}}} |{{#if:{{{thesis_url|}}} |[{{{thesis_url}}} ''{{{thesis_title}}}''] |''{{{thesis_title}}}'' }} {{#if:{{{thesis_year|}}} |&nbsp;{{smaller|({{{thesis_year}}})}} }} }} }} <!-- ================================================== علمي ۽ ڊاڪٽورل رهنمائي =================================================== --> | label5 = [[ڊاڪٽورل صلاحڪار]]{{#if:{{{doctoral_advisors|}}}|s}} | data5 = {{if empty |{{{doctoral_advisors|}}} |{{{doctoral_advisor|}}} }} | label6 = {{#if: {{{doctoral_advisors|}}}{{{doctoral_advisor|}}} |ٻيا&nbsp;علمي صلاحڪار |علمي صلاحڪار }} | data6 = {{{academic_advisors|}}} <!-- شاگرد --> | label7 = ڊاڪٽورل شاگرد | data7 = {{{doctoral_students|}}} | label8 = {{#if:{{{doctoral_students|}}} |ٻيا&nbsp;نمايان شاگرد |نمايان شاگرد }} | data8 = {{{notable_students|}}} <!-- ================================================== علمي اثر =================================================== --> | label9 = اثرانداز ڪندڙ | data9 = {{{influences|}}} | label10 = متاثر ٿيل | data10 = {{{influenced|}}} <!-- ================================================== سائنسي مصنف مخفف =================================================== --> | label11 = [[مصنف حوالو (بوٽني)|مصنف&nbsp;مخفف (بوٽني)]] | data11 = {{{author_abbreviation_bot| {{{author_abbrev_bot|}}} }}} | label12 = [[مصنف حوالو (زولاجي)|مصنف&nbsp;مخفف (زولاجي)]] | data12 = {{{author_abbreviation_zoo| {{{author_abbrev_zoo|}}} }}} | rowclass3 = note }} }} <!-- اضافي ماڊيول --> | module2 = {{{module|}}} }} <!-- ================================================== زمرو =================================================== --> {{main other| {{#if: {{{author_abbreviation_zoo|{{{author_abbrev_zoo|}}}}}} | [[زمرو:زولاجسٽ جن وٽ مصنف مخفف موجود آهي| {{{author_abbreviation_zoo|{{{author_abbrev_zoo}}}}}} ]] }} }} <!-- ================================================== اڻڄاتل پيراميٽرن جي چڪاس =================================================== --> {{#invoke:Check for unknown parameters|check |unknown={{main other| [[زمرو:صفحات جيڪي Infobox scientist کي نامعلوم پيرا ميٽر سان استعمال ڪن ٿا|_VALUE_{{PAGENAME}}]] }} |preview=صفحو جيڪو [[Template:Infobox scientist]] کي نامعلوم پيرا ميٽر "_VALUE_" سان استعمال ڪري ٿو |ignoreblank=y | academic_advisors | alma_mater | alt | author_abbrev_bot | author_abbrev_zoo | author_abbreviation_bot | author_abbreviation_zoo | awards | birth_date | birth_name | birth_place | caption | child | children | citizenship | death_cause | death_date | death_place | doctoral_advisor | doctoral_advisors | doctoral_students | education | embed | field | fields | footnotes | homepage | honorific prefix | honorific suffix | honorific_prefix | honorific_suffix | image | image_size | image_upright | imagesize | influenced | influences | known_for | module | name | nationality | native_name | native_name_lang | nocat_wdimage | notable_students | other_names | partner | partners | patrons | prizes | pronounce | Pronounce | pronounce 2 | pronounce comment | pronounce ref | Pronunciation | pronunciation | residence | resting place | resting place coordinates | resting_place | resting_place_coordinates | restingplace | restingplacecoordinates | signature | signature_alt | spouse | spouses | thesis_title | thesis_url | thesis_year | thesis1_title | thesis1_url | thesis1_year | thesis2_title | thesis2_url | thesis2_year | URL | website | work_institution | work_institutions | workplaces }} <noinclude> {{Documentation}} </noinclude> kr3hh2s5ecdlx6zpe6xgliog5nggfgn 14 46838 417282 329831 2026-10-05T13:56:52Z Memon2025 21315 /* */ 417282 wikitext text/x-wiki ڀاڄين جي باري ۾ معلومات [[زمرو:نباتيات]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:خوراڪ ۽ مشروب]] s9h2jvsi0qp0l2ytm5s086xh52by5zk 417283 417282 2026-10-05T13:59:24Z Memon2025 21315 417283 wikitext text/x-wiki {{Cat main|vegetable}} {{Commons category}} [[زمرو:نباتيات]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:خوراڪ ۽ مشروب]] 1ywz5wyw4kbyv1ncs226f5tp7gpqr0h 417284 417283 2026-10-05T14:01:47Z Memon2025 21315 /* */ 417284 wikitext text/x-wiki {{Cat main|vegetable}} {{Commons category}} [[زمرو:کاڌي جا ٻوٽا]] [[زمرو:فصل]] [[زمرو:پوکون]] [[زمرو:نباتيات]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:کاڌا]] [[زمرو:ٻوٽا]] [[زمرو:خوراڪ ۽ مشروب]] 0pdoiug0f3c9w8awauithdi6zpis609 417285 417284 2026-10-05T14:02:31Z Memon2025 21315 /* */ 417285 wikitext text/x-wiki {{Cat main|vegetable}} {{Commons category}} [[زمرو:کاڌي جا ٻوٽا]] [[زمرو:فصل]] [[زمرو:پوک]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:خوراڪ ۽ مشروب]] 9j1my0woxptcd3yzd4tfgm80qhztx1v 417291 417285 2026-10-05T14:06:22Z Memon2025 21315 /* */ 417291 wikitext text/x-wiki {{Cat main|ڀاڄيون}} {{Commons category}} [[زمرو:کاڌي جا ٻوٽا]] [[زمرو:فصل]] [[زمرو:پوک]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:خوراڪ ۽ مشروب]] fshjt8c7t92hpnw4w6z4mwiozmhci76 417292 417291 2026-10-05T14:06:52Z Memon2025 21315 /* */ 417292 wikitext text/x-wiki {{Cat main|ڀاڄيون}} {{Commons category}} [[زمرو:کاڌي جا ٻوٽا]] [[زمرو:فصل]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:خوراڪ ۽ مشروب]] en7g764vzp4ofkomyeyfc73vzb6n6my 0 47404 417305 407564 2026-10-05T14:27:18Z Memon2025 21315 417305 wikitext text/x-wiki {{Short description|امينو تيزابي رهتن جي زنجيرن مان ٺهيل حياتياتي ماليڪيول}} {{Pp-semi-indef}} {{Good article}} {{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}} [[File:Myoglobin.png|thumb|[[مائيوگلوبن]] پروٽين جي ٽي-پاسائين بناوت جي نمائندگي، جنهن ۾ فيروزي رنگ جا [[الفا هيلڪس|α-هيلڪس]] ڏيکاريل آهن. هي پهريون پروٽين هو، جنهن جي بناوت [[ايڪس-ري ڪرسٽلوگرافي]] وسيلي معلوم ڪئي وئي. ساڄي پاسي وچ جي ويجهو وڪڙن جي وچ ۾ [[هيم گروپ]] نالي هڪ [[پروسٿيٽڪ گروپ]] (ڀوري رنگ ۾) ڏيکاريل آهي، جنهن سان آڪسيجن جو هڪ ماليڪيول (ڳاڙهي رنگ ۾) ڳنڍيل آهي.]] '''پروٽين''' وڏا [[حياتياتي ماليڪيول]] ۽ [[ميڪرو ماليڪيول]] آهن، جيڪي [[امينو تيزاب]] جي [[رهت (حياتياتي ڪيميا)|رهتن]] جي هڪ يا وڌيڪ ڊگهن زنجيرن تي مشتمل هوندا آهن. پروٽين جاندارن ۾ ڪيترائي مختلف ڪم سرانجام ڏين ٿا، جن ۾ [[اينزائمي ڪيٽالسس|ميٽابولڪ ردعملن کي ڪيٽالائيز ڪرڻ]]، [[ڊي اين اي نقل]]، [[جيوگهرڙي اشارا|تحريڪن جو جواب ڏيڻ]]، [[سائيٽواسڪيليٽن|جيوگهرڙن]] ۽ [[ريشيدار پروٽين|جاندارن کي بناوت مهيا ڪرڻ]] ۽ [[جيوگهرڙي اندر نقل و حمل|ماليڪيولن کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪرڻ]] شامل آهن. پروٽين هڪ ٻئي کان بنيادي طور پنهنجي امينو تيزابي ترتيب ۾ مختلف هوندا آهن، جيڪا سندن [[جين]]ن جي [[نيوڪليڪ تيزابي ترتيب|نيوڪليوٽائيڊ ترتيب]] وسيلي طئي ٿيندي آهي. اها ترتيب عام طور پروٽين کي [[پروٽين فولڊنگ|ويڙهجي]] هڪ مخصوص [[پروٽين جي بناوت|ٽي-پاسائين بناوت]] اختيار ڪرڻ جو سبب بڻجي ٿي، جيڪا ان جي سرگرمي طئي ڪري ٿي. امينو تيزابي رهتن جي سڌي زنجير کي [[پولي پيپٽائيڊ]] چيو ويندو آهي. هڪ پروٽين ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڊگهو پولي پيپٽائيڊ هوندو آهي. 20–30 کان گهٽ رهتن وارن ننڍن پولي پيپٽائيڊن کي عام طور پروٽين نه سمجهيو ويندو آهي ۽ انهن کي [[پيپٽائيڊ]] چيو ويندو آهي. انفرادي امينو تيزابي رهتون [[پيپٽائيڊ بند]] وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل هونديون آهن. پروٽين ۾ امينو تيزابي رهتن جي [[پروٽين جي بنيادي بناوت|ترتيب]] جين جي [[ڊي اين اي ترتيب|ترتيب]] وسيلي طئي ٿيندي آهي، جيڪا [[جينياتي رمز]] ۾ رمز ٿيل هوندي آهي. عام طور جينياتي رمز 20 معياري امينو تيزاب مقرر ڪري ٿي؛ پر ڪجهه جاندارن ۾ ان ۾ [[سيلينوسسٽين]] ۽ ڪجهه [[آرڪيا]] ۾ [[پائرولائسين]] پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. ٺهڻ کان ٿوري دير پوءِ يا ٺهڻ دوران ئي پروٽين جون رهتون اڪثر [[پوسٽ ٽرانسليشنل ترميم|پوسٽ ٽرانسليشنل ترميمن]] وسيلي ڪيميائي طور تبديل ٿينديون آهن، جيڪي پروٽين جي طبعي ۽ ڪيميائي خاصيتن، فولڊنگ، استحڪام، سرگرمي ۽ آخرڪار ان جي ڪم کي تبديل ڪن ٿيون. ڪجهه پروٽينن کي حياتياتي سرگرميءَ لاءِ غير پروٽيني ڪيميائي مرڪب يا آئن جي ضرورت هوندي آهي، جن کي [[ڪوفيڪٽر]] چيو ويندو آهي. پروٽين ڪنهن مخصوص ڪم کي انجام ڏيڻ لاءِ گڏجي به ڪم ڪري سگهن ٿا ۽ اڪثر پاڻ ۾ ڳنڍجي مستحڪم [[پروٽين پيچيدو|پروٽين پيچيدا]] ٺاهين ٿا. ٺهڻ کان پوءِ پروٽين رڳو هڪ مخصوص عرصي تائين موجود رهن ٿا، جنهن کان پوءِ جيوگهرڙي جي مشينري انهن کي [[پروٽين جي ٽوڙ|ٽوڙي]] [[پروٽين ٽرن اوور]] جي عمل وسيلي ٻيهر استعمال ڪري ٿي. پروٽين جي حياتيءَ جو مدو ان جي [[اڌ-عمر]] جي لحاظ کان ماپيو ويندو آهي ۽ اهو تمام گهڻو مختلف ٿي سگهي ٿو. ٿڻائتن جي جيوگهرڙن ۾ پروٽين ڪجهه منٽن کان ڪيترن سالن تائين موجود رهي سگهن ٿا، جڏهن تہ سندن سراسري حياتي 1–2 ڏينهن هوندي آهي. غيرمعمولي يا غلط نموني فولڊ ٿيل پروٽين وڌيڪ تيزيءَ سان ٽوڙيا ويندا آهن، اڪثر [[پروٽيازوم]] وسيلي، جيڪو پاڻ به هڪ وڏو پروٽيني مجموعو آهي. اهڙا پروٽين يا تہ مخصوص طور ٽوڙ لاءِ نشان لڳڻ سبب ([[يوبيڪوئٽن لائيگيز]] پروٽين کي تباهيءَ لاءِ نشان لڳائي سگهن ٿا) يا غير مستحڪم يا خراب ٿيڻ سبب ٽوڙيا ويندا آهن. ٻين حياتياتي ميڪرو ماليڪيولن جهڙوڪ [[پولي سيڪرائيڊ]]ن ۽ [[نيوڪليڪ تيزاب]]ن وانگر، پروٽين جاندارن جا لازمي جزا آهن ۽ [[جيوگهرڙو (حياتيات)|جيوگهرڙن]] جي لڳ ڀڳ هر عمل ۾ حصو وٺن ٿا. ڪيترائي پروٽين [[اينزائم]] هوندا آهن، جيڪي حياتياتي ڪيميائي ردعملن کي [[ڪيٽالسس|ڪيٽالائيز]] ڪن ٿا ۽ [[ميٽابولزم]] لاءِ انتهائي ضروري آهن. ڪجهه پروٽين بناوتي يا ميڪانيڪي ڪم سرانجام ڏين ٿا، جهڙوڪ عضلن ۾ [[ايڪٽن]] ۽ [[مائيوسن]]، ۽ [[سائيٽواسڪيليٽن]] جا ڍانچائي پروٽين، جيڪي جيوگهرڙي جي شڪل برقرار رکن ٿا. ٻيا پروٽين جيوگهرڙي اشارن، [[اينٽي باڊي|مدافعتي ردعملن]]، [[جيوگهرڙي چنبڙڻ]] ۽ [[جيوگهرڙي چڪر]] ۾ اهم آهن. جانورن کي [[غذا|غذا]] مان پروٽين حاصل ڪرڻ ضروري آهن تہ جيئن اهي [[لازمي امينو تيزاب]] ملي سگهن، جيڪي جسم پاڻ ٺاهي نٿو سگهي. غذائي پروٽين هضم ٿي امينو تيزابن ۾ تبديل ٿين ٿا، جيڪي جسم جي آزاد امينو تيزابي ذخيري کي ٻيهر ڀرين ٿا. اهو ذخيرو گهڻو ڪري نوان جسماني پروٽين ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، پر توانائي پيدا ڪرڻ ۽ نائٽروجن رکندڙ ٻين اهم ماليڪيولن جي ٺهڻ لاءِ پڻ انتهائي اهم آهي. == تاريخ ۽ لفظ جي اصليت == {{further|ماليڪيولي حياتيات جي تاريخ}} === دريافت ۽ شروعاتي اڀياس === پروٽينن جو اڀياس ۽ انهن جي سڃاڻپ 1700ع واري ڏهاڪي کان [[انطوان فرانسوا، ڪومت ڊي فورڪروئي|انطوان فورڪروئي]] ۽ ٻين سائنسدانن ڪئي،<ref name="Osborne-1909">{{cite book |author-link1=Thomas Burr Osborne (chemist) |title=The Vegetable Proteins |vauthors=Osborne TB |date=1909 |pages=1–6 |chapter=History |chapter-url=https://archive.org/details/vegetableprotein00osbouoft}}</ref><ref name="Reynolds2003" /> جيڪي اڪثر انهن کي گڏيل طور ”[[البومين]]“ يا ”البوميني مادا“ (جرمن ۾ {{lang|de|Eiweisskörper}}) سڏيندا هئا.<ref name="Reynolds2003" /> مثال طور، [[گلوٽن]] کي پهريون ڀيرو لڳ ڀڳ 1747ع ۾ شايع ٿيل تحقيق دوران ڪڻڪ مان ڌار ڪيو ويو ۽ بعد ۾ معلوم ٿيو تہ اهو ڪيترن ئي ٻوٽن ۾ موجود آهي.<ref name="Osborne-1909" /> 1789ع ۾ انطوان فورڪروئي جانورن جي پروٽينن جا ٽي الڳ قسم، [[البومين]]، [[فائبرن]] ۽ [[جيلاٽن]]، سڃاتا.<ref>{{Cite book |last=Tanford |first=Charles |url=http://archive.org/details/naturesrobotshis0000tanf |title=Nature's robots: a history of proteins |date=2001 |publisher=Oxford; Toronto: Oxford University Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-19-850466-5}}</ref> 1700ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۽ 1800ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ جن نباتاتي پروٽينن جو اڀياس ڪيو ويو، تن ۾ [[گلوٽن]]، [[البومين|نباتاتي البومين]]، [[گليئڊن]] ۽ [[ليگيومن]] شامل هئا.<ref name="Osborne-1909" /> پروٽينن کي پهريون ڀيرو ڊچ ڪيميادان [[گيرارڊس يوهانس مولڊر]] بيان ڪيو ۽ 1838ع ۾ سويڊني ڪيميادان [[يونس ياڪوب بيرزيليئس]] انهن جو نالو رکيو.<ref name="Mulder1938">{{cite journal | vauthors = Mulder GJ | year = 1838 | url = https://archive.org/stream/bulletindesscien00leyd#page/104/mode/2up | title = Sur la composition de quelques substances animales | journal = Bulletin des Sciences Physiques et Naturelles en Néerlande | page = 104 }}</ref><ref name="Hartley">{{cite journal | vauthors = Hartley H | title = Origin of the word 'protein' | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1951-08-11_168_4267/page/244 | journal = Nature | volume = 168 | issue = 4267 | page = 244 | date = August 1951 | pmid = 14875059 | doi = 10.1038/168244a0 | s2cid = 4271525 | doi-access = free | bibcode = 1951Natur.168..244H }}</ref> مولڊر عام پروٽينن جو [[عنصري تجزيو]] ڪيو ۽ معلوم ڪيائين تہ لڳ ڀڳ سڀني پروٽينن جو ساڳيو [[تجرباتي فارمولو]]، C₄₀₀H₆₂₀N₁₀₀O₁₂₀P₁S₁، هو.<ref name=Perrett2007/> هن غلط نتيجو ڪڍيو تہ اهي شايد رڳو هڪ قسم جي تمام وڏي ماليڪيول مان ٺهيل هجن. انهن ماليڪيولن لاءِ ”پروٽين“ جو اصطلاح مولڊر جي ساٿي بيرزيليئس تجويز ڪيو. لفظ پروٽين [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ {{lang|el|πρώτειος|italic=no}} ({{transliteration|el|proteios|italic=yes}}) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”بنيادي“،<ref>{{cite encyclopedia | encyclopedia = Oxford English Dictionary | title = Protein (n.) | chapter = Protein, N | date = July 2023 | doi = 10.1093/OED/5657543824 }}</ref> ”اڳواڻيءَ ۾“ يا ”اڳيان بيٺل“ آهي،<ref name=Reynolds2003/> جنهن سان ''[[wikt:-in#Suffix|-in]]'' پڇاڙي شامل آهي. مولڊر اڳتي هلي پروٽين جي ٽٽڻ سان پيدا ٿيندڙ شين کي پڻ سڃاتو، جن ۾ [[امينو تيزاب]] [[ليوسين]] شامل هو، جنهن جو ماليڪيولي وزن هن {{val|131|ul=Da}} معلوم ڪيو، جيڪو لڳ ڀڳ صحيح هو.<ref name=Perrett2007/> شروعاتي غذائي سائنسدانن، جهڙوڪ جرمن [[ڪارل فون فوئٽ]]، جو خيال هو تہ جسم جي بناوت برقرار رکڻ لاءِ پروٽين سڀ کان اهم غذائي جزو آهي، ڇاڪاڻ تہ ان وقت عام طور اهو تصور ڪيو ويندو هو تہ ”گوشت، گوشت ٺاهي ٿو“.<ref name=Bischoff1860/> لڳ ڀڳ 1862ع ۾ [[ڪارل هائنرش رِٽهاوزن]] امينو تيزاب [[گلوٽامڪ تيزاب]] کي ڌار ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Osborne |first1=Thomas B. |date=April 1913 |title=In Memoriam Heinrich Ritthausen |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ia/blumenzeitung09hssl#page/400/mode/2up |journal=Biochemical Bulletin |publisher=[[Columbia University]] Biochemical Association |volume=II |page=338 |author-link1=Thomas Burr Osborne (chemist) |access-date=1 January 2016 |number=7}}, archived at the [[Biodiversity Heritage Library]]</ref> [[ٿامس بر اوسبورن]] [[ڪنيڪٽيڪٽ زرعي تجرباتي اسٽيشن]] ۾ نباتاتي پروٽينن جو تفصيلي جائزو مرتب ڪيو. اوسبورن، [[لافائيٽ مينڊل]] سان گڏ، تجربيگاهه جي ڪوئن تي غذائي تجربن وسيلي ڪيترائي [[لازمي امينو تيزاب|غذائي طور لازمي امينو تيزاب]] مقرر ڪيا.<ref>{{Cite journal |last1=Simoni |first1=Robert D. |last2=Hill |first2=Robert L. |last3=Vaughan |first3=Martha |date=2002-05-03 |title=Nutritional Biochemistry and the Amino Acid Composition of Proteins: The early years of protein chemistry, the Work of Thomas B. Osborne and Lafayette B. Mendel |journal=Journal of Biological Chemistry |volume=277 |issue=18 |pages=14–15 |doi=10.1016/S0021-9258(19)35800-4 |doi-access=free }}</ref> ڪنهن لازمي امينو تيزاب کان محروم غذا ڪوئن جي واڌ کي روڪي ٿي، جيڪو [[ليبيگ جو گهٽ ۾ گهٽ جو قانون]] سان مطابقت رکي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Osborne |first1=Thomas B. |last2=Mendel |first2=Lafayette B. |last3=Ferry |first3=Edna L. |last4=Wakeman |first4=Alfred J. |date=1916 |title=The Amino-Acid Minimum for Maintenance and Growth, as Exemplified by Further Experiments with Lysine and Tryptophane |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1916-05_25_1/page/1 |journal=Journal of Biological Chemistry |volume=25 |issue=1 |pages=1–12 |doi=10.1016/S0021-9258(18)87509-3 |doi-access=free }}</ref> دريافت ٿيندڙ آخري لازمي امينو تيزاب [[ٿريونين]] هو، جنهن جي سڃاڻپ [[وليم ڪمنگ روز]] ڪئي.<ref>{{cite journal |last1=Simoni |first1=Robert D. |last2=Hill |first2=Robert L. |last3=Vaughan |first3=Martha |date=2002-09-13 |title=The Discovery of the Amino Acid Threonine: the Work of William C. Rose |journal=Journal of Biological Chemistry |volume=277 |issue=37 |pages=56–58 |doi=10.1016/S0021-9258(20)74369-3 |doi-access=free }}</ref> پروٽينن کي خالص ڪرڻ جي ڏکيائيءَ شروعاتي پروٽين حياتياتي ڪيميا جي ماهرن جي تحقيق ۾ رنڊڪ وڌي. رت، بيضي جي سفيدي ۽ [[ڪيراٽن]] مان پروٽين وڏي مقدار ۾ حاصل ڪري سگهبا هئا، پر انفرادي پروٽين دستياب نہ هئا. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[آرمر اينڊ ڪمپني|آرمر هاٽ ڊاگ ڪمپني]] ڳئون جي لبلبي مان 1&nbsp;ڪلوگرام [[رائبونيوڪليئز اي]] خالص ڪري سائنسدانن کي مفت مهيا ڪيو. انهيءَ قدم رائبونيوڪليئز اي کي ايندڙ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين حياتياتي ڪيميائي تحقيق جو هڪ اهم موضوع بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="Perrett2007" /> === پولي پيپٽائيڊ === [[File:Peptide bond.jpg|thumb|پولي پيپٽائيڊ]] پروٽينن کي [[پولي پيپٽائيڊ]]، يعني امينو تيزابن جي زنجيرن، طور سمجهڻ جو تصور 1902ع ۾ [[فرانز هوفمائيسٽر]] ۽ [[هرمان ايمل فشر]] جي ڪم وسيلي سامهون آيو.<ref>{{cite web|url=http://www.encyclopedia.com/science/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/hofmeister-franz|title=Hofmeister, Franz|publisher=encyclopedia.com|access-date=4 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170405073423/http://www.encyclopedia.com/science/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/hofmeister-franz|archive-date=5 April 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | vauthors = Koshland DE, Haurowitz F |url=https://www.britannica.com/science/protein/Conformation-of-proteins-in-interfaces#ref593795|title=Protein, section: Classification of protein|publisher=britannica.com|access-date=4 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170404225132/https://www.britannica.com/science/protein/Conformation-of-proteins-in-interfaces#ref593795|archive-date=4 April 2017|url-status=live}}</ref> جاندارن ۾ ردعملن کي ڪيٽالائيز ڪندڙ [[اينزائم]] طور پروٽينن جي مرڪزي ڪردار جي مڪمل سڃاڻپ 1926ع تائين نہ ٿي هئي، جڏهن [[جيمس بي سمنر]] ثابت ڪيو تہ [[يوريئز]] اينزائم حقيقت ۾ هڪ پروٽين آهي.<ref name="Sumner1926" /> [[لائنس پالنگ]] کي [[هائڊروجن بند]] جي بنياد تي پروٽين جي باقاعده [[ثانوي بناوت]]ن جي ڪامياب اڳڪٿيءَ جو اعزاز ڏنو وڃي ٿو؛ اهو تصور پهريون ڀيرو [[وليم ايسٽبري]] 1933ع ۾ پيش ڪيو هو.<ref name="Pauling1951" /> بعد ۾ [[والٽر ڪائوزمان]] جو [[ڊينيچريشن (حياتياتي ڪيميا)|ڊينيچريشن]] بابت ڪم،<ref name="Kauzmann1956" /><ref name="Kauzmann1959" /> جيڪو جزوي طور [[ڪائي اولرڪ لنڊرسٽروم-لانگ]] جي اڳوڻن اڀياسن تي ٻڌل هو،<ref name="Kalman1955" /> [[هائڊروفوبڪ مرڪز|هائڊروفوبڪ تعاملن]] وسيلي ٿيندڙ [[پروٽين فولڊنگ]] ۽ بناوت کي سمجهڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو.<ref>{{Cite journal |last=Dill |first=Ken A. |date=1990 |title=Dominant forces in protein folding |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/bi00483a001 |journal=Biochemistry |volume=29 |issue=31 |pages=7133–7155 |doi=10.1021/bi00483a001|pmid=2207096 |url-access=subscription }}</ref> پهريون پروٽين، جنهن جي امينو تيزابي زنجير جي [[پروٽين ترتيب بندي|ترتيب]] معلوم ڪئي وئي، [[انسولين]] هو؛ اها ترتيب [[فريڊرڪ سينگر]] 1949ع ۾ معلوم ڪئي. سينگر انسولين جي امينو تيزابي ترتيب صحيح نموني طئي ڪئي، جنهن سان حتمي طور ثابت ٿيو تہ پروٽين شاخدار زنجيرن، [[ڪولائيڊ]]ن يا [[سائڪول]]ن بدران امينو تيزابن جا سڌا پوليمر آهن.<ref name=Sanger1949/> هن ڪاميابيءَ تي کيس 1958ع ۾ نوبل انعام ڏنو ويو.<ref name="Lecture 1958"/> [[ڪرسچن اينفنسن]] جي رائبونيوڪليئز اي جي [[آڪسائيڊيٽو فولڊنگ]] واري عمل بابت اڀياس، جنهن تي کيس 1972ع ۾ نوبل انعام مليو، پروٽين فولڊنگ جي [[ٿرموڊائنامڪ مفروضو|ٿرموڊائنامڪ مفروضي]] کي مضبوط ڪيو، جنهن موجب پروٽين جي فولڊ ٿيل صورت ان جي [[آزاد توانائي (ٿرموڊائنامڪس)|آزاد توانائي]] جي گهٽ ۾ گهٽ حالت جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref name="pmid17754377">{{cite journal |vauthors=Richards FM |year=1972 |title=The 1972 nobel prize for chemistry |url=https://archive.org/details/sim_science_1972-11-03_178_4060/page/492 |journal=Science |volume=178 |issue=4060 |pages=492–3 |bibcode=1972Sci...178..492R |doi=10.1126/science.178.4060.492 |pmid=17754377}}</ref><ref name="marshall">{{Cite journal |last1=Marshall |first1=G. R. |last2=Feng |first2=J. A. |last3=Kuster |first3=D. J. |year=2008 |title=Back to the future: Ribonuclease A |journal=Biopolymers |volume=90 |issue=3 |pages=259–77 |doi=10.1002/bip.20845 |pmid=17868092 |doi-access=free}}</ref> === بناوت === [[File:KendrewMyoglobin.jpg|thumb|upright=1.15|[[جان ڪينڊرو]]، تياري هيٺ مائيوگلوبن جي ماڊل سان]] [[ايڪس-ري ڪرسٽلوگرافي]] جي ترقيءَ سان پروٽينن جي ترتيب سان گڏ انهن جي بناوت جو تعين ڪرڻ پڻ ممڪن ٿيو.<ref name="Stoddart">{{cite journal | vauthors = Stoddart C |title=Structural biology: How proteins got their close-up |journal=Knowable Magazine |date=1 March 2022 |doi=10.1146/knowable-022822-1 |doi-access=free }}</ref> حل ڪيل پهرين [[پروٽين جي بناوت|پروٽيني بناوتن]] ۾ [[هيموگلوبن]] جي بناوت [[ميڪس پيروٽز]] ۽ [[مائيوگلوبن]] جي بناوت [[جان ڪينڊرو]] 1958ع ۾ معلوم ڪئي.<ref name=Muirhead1963/><ref name=Kendrew1958/> ڪمپيوٽرن جي استعمال ۽ ڪمپيوٽنگ جي وڌندڙ سگهه پيچيده پروٽينن جي ترتيب معلوم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. 1999ع ۾ [[راجر ڪورنبرگ]] [[سنڪروٽرون]]ن مان حاصل ڪيل تيز شدت وارن ايڪس-ڪرڻن جي مدد سان [[آر اين اي پوليمريز]] جي انتهائي پيچيده بناوت جي ترتيب معلوم ڪئي.<ref name="Stoddart"/> ان کان پوءِ وڏن [[ميڪرو ماليڪيولي مجموعو|ميڪرو ماليڪيولي مجموعن]] لاءِ [[ڪرائيو-اليڪٽران خوردبيني]] (ڪرائيو-اي ايم) جو طريقو ترقي ڏنو ويو.<ref name=Zhou2008/> ڪرائيو-اي ايم ۾ ڪرسٽلن بدران ڄميل پروٽين نمونا ۽ ايڪس-ڪرڻن بدران [[اليڪٽران خوردبيني|اليڪٽرانن جا شعاع]] استعمال ڪيا ويندا آهن. ان سان نموني کي گهٽ نقصان پهچي ٿو، جنهن ڪري سائنسدان وڌيڪ معلومات حاصل ڪري ۽ وڏين بناوتن جو تجزيو ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stoddart"/> ننڍن پروٽين [[بناوتي ڊومين]]ن جي ڪمپيوٽري [[پروٽين جي بناوت جي اڳڪٿي]]<ref name=Keskin2008/> محققن کي پروٽيني بناوتن جي ايٽمي سطح جي ريزوليوشن تائين پهچڻ ۾ مدد ڏني آهي. اپريل 2024ع مطابق، [[پروٽين ڊيٽا بئنڪ]] ۾ ايڪس-ري ذريعي معلوم ڪيل 181,018، [[ڪرائيوجينڪ اليڪٽران خوردبيني|اليڪٽران خوردبيني]] ذريعي معلوم ڪيل 19,809 ۽ [[پروٽين نيوڪليئر مقناطيسي گونج اسپيڪٽروسڪوپي|اين ايم آر]] ذريعي معلوم ڪيل 12,697 پروٽيني بناوتون موجود هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.rcsb.org/stats/summary |title=Summary Statistics |website=RCSB PDB |access-date=2024-04-20}}</ref> == درجابندي == {{Main|پروٽين خاندان|جين آنٽالاجي|اينزائم ڪميشن نمبر}} پروٽينن جي درجابندي بنيادي طور تي انهن جي [[حياتياتي تسلسل|تسلسل]] ۽ [[پروٽين جي بناوٽ|بناوٽ]] جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي، جيتوڻيڪ ٻيا درجابنديءَ جا طريقا پڻ عام طور استعمال ٿين ٿا. خاص طور تي [[اينزائم]]ن لاءِ اي سي نمبر وارو نظام فعلي درجابنديءَ جو هڪ طريقو مهيا ڪري ٿو.<ref name="McDonald Tipton 2023">{{cite journal |last1=McDonald |first1=Andrew G. |last2=Tipton |first2=Keith F. |title=Enzyme nomenclature and classification: the state of the art |journal=The FEBS Journal |volume=290 |issue=9 |date=2023 |issn=1742-464X |doi=10.1111/febs.16274 |doi-access=free |pages=2214–2231 |pmid=34773359 }}</ref> اهڙيءَ طرح، [[جين آنٽالاجي]] جينن ۽ پروٽينن ٻنهي کي سندن حياتياتي ۽ حياتياتي ڪيميائي ڪم، توڙي خلئي اندر سندن هنڌ جي بنياد تي درجابند ڪري ٿي.<ref name="pmid17984083">{{cite journal |author=The Gene Ontology Consortium | title = The Gene Ontology project in 2008 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 36 | issue = Database issue | pages = D440–4 | date = January 2008 | pmid = 17984083 | pmc = 2238979 | doi = 10.1093/nar/gkm883 |doi-access=free}}</ref> تسلسل جي هڪجهڙائي کي پروٽينن جي ارتقائي ۽ فعلي هڪجهڙائيءَ جي لحاظ کان درجابندي ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان مقصد لاءِ يا ته سڄا پروٽين يا [[پروٽين ڊومين]] استعمال ڪري سگهجن ٿا، خاص طور تي [[گهڻ-ڊوميني پروٽين]]ن ۾. پروٽين ڊومين، تسلسل، بناوٽ ۽ ڪم جي گڏيل بنياد تي پروٽينن جي درجابندي ممڪن بڻائين ٿا، ۽ انهن کي ڪيترن ئي مختلف طريقن سان پاڻ ۾ ملائي سگهجي ٿو. 170,000 پروٽينن تي ڪيل هڪ شروعاتي اڀياس ۾ لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي پروٽينن کي گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڊومين سان منسوب ڪيو ويو، جڏهن ته وڏن پروٽينن ۾ ڊومينن جو انگ وڌيڪ هو (مثال طور، 600 کان وڌيڪ [[امينو تيزاب]] رکندڙ پروٽينن ۾ سراسري طور پنجن کان وڌيڪ ڊومين هئا).<ref>{{cite journal | vauthors = Ekman D, Björklund AK, Frey-Skött J, Elofsson A | title = Multi-domain proteins in the three kingdoms of life: orphan domains and other unassigned regions | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 348 | issue = 1 | pages = 231–243 | date = April 2005 | pmid = 15808866 | doi = 10.1016/j.jmb.2005.02.007 | bibcode = 2005JMBio.348..231E }}</ref> == حياتياتي ڪيميا == [[File:Peptide-Figure-Revised.png|thumb|upright=1.35|پيپٽائيڊ بند جي ڪيميائي بناوٽ (هيٺ) ۽ [[الانين]] ۽ ان جي ڀرسان موجود امينو تيزاب جي وچ ۾ پيپٽائيڊ بند جي ٽن-رخِي بناوٽ (مٿي/اندروني تصوير). بند پاڻ [[CHON]] عنصرن مان ٺهيل آهي.]] [[File:Mesomeric peptide bond.svg|thumb|upright=1.35|[[گونج (ڪيميا)|گونج]] جون [[پيپٽائيڊ بند]] جون بناوٽون، جيڪي انفرادي امينو تيزابن کي ڳنڍي پروٽين [[پوليمر]] ٺاهين ٿيون.]] {{Main|حياتياتي ڪيميا|امينو تيزاب|پيپٽائيڊ بند}} گهڻا پروٽين لڪيرِي [[پوليمر]]ن تي مشتمل هوندا آهن، جيڪي وڌ ۾ وڌ 20 [[Chirality (chemistry)#In biochemistry|<small>ايل</small>-الفا-]] امينو تيزابن جي سلسلن مان ٺهيل هوندا آهن. سڀني [[پروٽين ٺاهيندڙ امينو تيزاب]]ن جي هڪ گڏيل بناوٽ هوندي آهي، جنهن ۾ هڪ [[الفا ڪاربان|الفا-ڪاربان]]، [[ڪيميائي بند|ڪيميائي بند]] وسيلي هڪ [[امينو]] گروهه، هڪ [[ڪاربوڪسل]] گروهه ۽ هڪ بدلجندڙ [[پاسي واري زنجير]] سان ڳنڍيل هوندو آهي. رڳو [[پرولين]] هن بنيادي بناوٽ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي پاسي واري زنجير چڪرِي هوندي آهي ۽ امينو گروهه سان ڳنڍجي پروٽين زنجير جي لچڪ کي محدود ڪندي آهي.<ref name=Nelson2005/> [[معياري امينو تيزابن جي فهرست|معياري امينو تيزابن]] جي پاسي وارين زنجيرن جون ڪيميائي بناوٽون ۽ خاصيتون مختلف هونديون آهن، ۽ سڀني امينو تيزابن جو گڏيل اثر ئي پروٽين جي ٽن-رخِي بناوٽ ۽ ڪيميائي عمل پذيريءَ جو تعين ڪري ٿو.<ref name=Gutteridge2005/> پوليپيپٽائيڊ زنجير ۾ امينو تيزاب، امينو ۽ ڪاربوڪسل گروهن جي وچ ۾ [[پيپٽائيڊ بند]]ن وسيلي ڳنڍيل هوندا آهن. زنجير ۾ موجود هر انفرادي امينو تيزاب کي ''باقيات'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته ڪاربان، نائٽروجن ۽ آڪسيجن جي ڳنڍيل ايٽمن جي سلسلي کي ''مکيه زنجير'' يا ''پروٽين پٺيءَ جي زنجير'' چيو ويندو آهي.<ref name = "Murray_2006">{{cite book | vauthors = Murray RF, Harper HW, Granner DK, Mayes PA, Rodwell VW |title=Harper's Illustrated Biochemistry | url = https://archive.org/details/harpersillustrat0000unse_l8z7 |publisher=Lange Medical Books/McGraw-Hill |location=New York |year=2006 |isbn=978-0-07-146197-9}}</ref>{{rp|19}} پيپٽائيڊ بند جون ٻه [[گونج (ڪيميا)|گونج]] واريون صورتون هونديون آهن، جيڪي پٺيءَ جي زنجير کي جزوي [[ٻٽو بند|ٻٽي بند]] واري خاصيت ڏين ٿيون. الفا ڪاربان، نائٽروجن ۽ ڪاربونائل (C=O) گروهه سان لڳ ڀڳ [[هم سطح]] هوندا آهن. پيپٽائيڊ بند جا ٻيا ٻه [[ٻه سطحي زاويه]] پروٽين جي پٺيءَ واري زنجير جي مقامي شڪل جو تعين ڪن ٿا. اين-سي(O) بند جي ٻٽي بند واري خاصيت جو هڪ نتيجو اهو آهي ته پروٽين ڪجهه قدر سخت هوندا آهن.<ref name = "Murray_2006" />{{rp|31}} پوليپيپٽائيڊ زنجير جي هڪ پڇاڙي آزاد امينو گروهه تي ختم ٿئي ٿي، جنهن کي ''[[اين-پڇاڙي]]'' يا ''امينو پڇاڙي'' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته ٻي پڇاڙي آزاد ڪاربوڪسل گروهه تي ختم ٿئي ٿي، جنهن کي ''[[سي-پڇاڙي]]'' يا ''ڪاربوڪسي پڇاڙي'' چيو وڃي ٿو.<ref name=Reusch2013MSU>{{Cite web|url=https://www2.chemistry.msu.edu/faculty/reusch/virttxtjml/protein2.htm|title=Peptides & Proteins|last=Reusch|first=William|date=5 May 2013|website=Michigan State University Department of Chemistry}}</ref> روايتي طور پيپٽائيڊ تسلسل اين-پڇاڙيءَ کان سي-پڇاڙيءَ ڏانهن لکيا ويندا آهن، جيڪو ان ترتيب سان ٺهڪي اچي ٿو، جنهن ۾ پروٽين [[ترجمو (حياتيات)|رائبوسومن ذريعي ٺهندا]] آهن.<ref name=Reusch2013MSU/><ref>{{cite book | last = Stryer | first = Lubert | title = Biochemistry | url = https://archive.org/details/biochemistry200100jere | edition = Fifth | publisher = [[W. H. Freeman and Company]] | year = 2002 | isbn = 0-7167-4684-0 | page = [https://archive.org/details/biochemistry200100jere/page/828 826] }}</ref> ''پروٽين''، ''پوليپيپٽائيڊ'' ۽ ''[[پيپٽائيڊ]]'' اصطلاحن جون معنائون ڪجهه غير واضح آهن ۽ هڪ ٻئي سان ملي سگهن ٿيون. ''پروٽين'' عام طور هڪ مستحڪم [[ٽئين درجي جي بناوٽ|ترتيب]] رکندڙ مڪمل حياتياتي ماليڪيول لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ''پيپٽائيڊ'' عام طور امينو تيزابن جي ننڍن اوليگومرن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن ۾ گهڻو ڪري مستحڪم ٽن-رخِي بناوٽ موجود نه هوندي آهي. پر ٻنهي جي وچ واري حد واضح نموني مقرر ٿيل ناهي ۽ عام طور 20–30 باقيات جي لڳ ڀڳ سمجهي ويندي آهي.<ref name=Lodish2004/> پروٽين ڪيترن ئي قسمن جي ماليڪيولن ۽ آئنن سان لهه وچڙ ڪري سگهن ٿا، جن ۾ [[پروٽين–پروٽين لهه وچڙ|ٻيا پروٽين]]، [[پروٽين–لپڊ لهه وچڙ|لپڊ]]، [[پروٽين–ڪاربوهائيڊريٽ لهه وچڙ|ڪاربوهائيڊريٽ]] ۽ [[پروٽين–ڊي اين اي لهه وچڙ|ڊي اين اي]] شامل آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Ardejani MS, Powers ET, Kelly JW | title = Using Cooperatively Folded Peptides To Measure Interaction Energies and Conformational Propensities | journal = Accounts of Chemical Research | volume = 50 | issue = 8 | pages = 1875–1882 | date = August 2017 | pmid = 28723063 | pmc = 5584629 | doi = 10.1021/acs.accounts.7b00195 }}</ref><ref name = "Brandon_1999">{{cite book |vauthors=Branden C, Tooze J |title=Introduction to Protein Structure |publisher=Garland Pub |location=New York |year=1999 |isbn=978-0-8153-2305-1}}</ref><ref name = "Van_Holde_1996">{{cite book |vauthors=Van Holde KE, Mathews CK |title=Biochemistry |publisher=Benjamin/Cummings |location=Menlo Park, California |year=1996 |isbn=978-0-8053-3931-4 |url=https://archive.org/details/biochemistry00math }}</ref> === خلين ۾ گهڻائي === هڪ عام [[بيڪٽيريا]]ئي خلئي، مثال طور ''[[ايسڪريشيا ڪولي]]'' ۽ ''[[اسٽيفائلوڪوڪس اوريئس]]''، ۾ لڳ ڀڳ 20 لک پروٽين ماليڪيول موجود هجڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي. ننڍن بيڪٽيرين، جهڙوڪ ''[[مائيڪوپلازما]]'' يا [[اسپائروڪيٽ]]ن، ۾ ماليڪيولن جو انگ گهٽ، لڳ ڀڳ 50,000 کان 10 لک تائين هوندو آهي. ان جي ابتڙ، [[يوڪيريئوٽ]] خلَيا وڏا هوندا آهن، تنهنڪري انهن ۾ پروٽينن جو مقدار به گهڻو وڌيڪ هوندو آهي. مثال طور، [[سيڪرومائيسس سيريويسيئي|خمير]] جي خلين ۾ لڳ ڀڳ 5 ڪروڙ پروٽين ماليڪيول، جڏهن ته [[انسان]]ي خلين ۾ لڳ ڀڳ هڪ کان ٽي ارب پروٽين ماليڪيول هجڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Milo R | title = What is the total number of protein molecules per cell volume? A call to rethink some published values | journal = BioEssays | volume = 35 | issue = 12 | pages = 1050–1055 | date = December 2013 | pmid = 24114984 | pmc = 3910158 | doi = 10.1002/bies.201300066 }}</ref> ڪنهن هڪ مخصوص پروٽين جي نقلن جو مقدار هر خلئي ۾ چند ماليڪيولن کان وٺي 2 ڪروڙ ماليڪيولن تائين ٿي سگهي ٿو.<ref name="pmid22068332">{{cite journal | vauthors = Beck M, Schmidt A, Malmstroem J, Claassen M, Ori A, Szymborska A, Herzog F, Rinner O, Ellenberg J, Aebersold R | title = The quantitative proteome of a human cell line | journal = Molecular Systems Biology | volume = 7 | article-number = 549 | date = November 2011 | pmid = 22068332 | pmc = 3261713 | doi = 10.1038/msb.2011.82 }}</ref> پروٽينن لاءِ رمز ڪندڙ سڀ جين گهڻن خلين ۾ اظهار نٿا ڪن ۽ انهن جو انگ، مثال طور، خلئي جي قسم ۽ ٻاهرين تحريڪن تي دارومدار رکي ٿو. مثال طور، انساني جينوم ۾ رمز ٿيل لڳ ڀڳ 20,000 پروٽينن مان رڳو 6,000 [[لمفوبلاسٽائيڊ]] خلين ۾ معلوم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Wu L, Candille SI, Choi Y, Xie D, Jiang L, Li-Pook-Than J, Tang H, Snyder M | title = Variation and genetic control of protein abundance in humans | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-07-04_499_7456/page/79 | journal = Nature | volume = 499 | issue = 7456 | pages = 79–82 | date = July 2013 | pmid = 23676674 | pmc = 3789121 | doi = 10.1038/nature12223 | bibcode = 2013Natur.499...79W }}</ref> فطرت ۾ سڀ کان گهڻي مقدار ۾ موجود پروٽين [[روبسڪو]] کي سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو هڪ اينزائم آهي ۽ [[ضِيائي ترڪيب]] دوران [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] کي نامياتي مادي ۾ شامل ڪرڻ واري عمل کي تيز ڪري ٿو. ٻوٽن جي وزن جو لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو هن اينزائم تي مشتمل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/0968-0004(79)90212-3 |title=The most abundant protein in the world |date=1979 |last1=Ellis |first1=R.John |journal=Trends in Biochemical Sciences |volume=4 |issue=11 |pages=241–244 }}</ref> == ترڪيب == === حياتياتي ترڪيب === [[File:Ribosome mRNA translation en.svg|thumb|هڪ رائبوسوم ايم آر اين اي کي سانچي طور استعمال ڪندي پروٽين ٺاهي ٿو.]] [[File:Genetic code.svg|thumb|class=skin-invert-image|هڪ جين جو [[ڊي اين اي]] تسلسل [[جينياتي رمز|پروٽين جي امينو تيزابي تسلسل کي رمز ڪري ٿو]].]] {{Main|پروٽين جي حياتياتي ترڪيب}} پروٽين، جينن ۾ رمز ٿيل ڄاڻ کي استعمال ڪندي امينو تيزابن مان جوڙيا ويندا آهن. هر پروٽين جو پنهنجو منفرد امينو تيزابي تسلسل هوندو آهي، جنهن جو تعين انهيءَ پروٽين کي رمز ڪندڙ جين جي [[نيوڪليوٽائيڊ]] تسلسل ذريعي ٿيندو آهي. [[جينياتي رمز]] ٽن نيوڪليوٽائيڊن وارن مجموعن جو هڪ سرشتو آهي، جن کي [[ڪوڊون]] چيو ويندو آهي، ۽ ٽن نيوڪليوٽائيڊن جو هر ميلاپ هڪ امينو تيزاب جي نشاندهي ڪري ٿو؛ مثال طور، AUG ([[ايڊينين]]–[[يوراسل]]–[[گوانين]]) [[ميٿيونين]] لاءِ رمز آهي. جيئن ته [[ڊي اين اي]] ۾ چار نيوڪليوٽائيڊ هوندا آهن، تنهنڪري ممڪن ڪوڊونن جو ڪُل انگ 64 آهي؛ ان ڪري جينياتي رمز ۾ ڪجهه ورجاءُ موجود آهي، جنهن تحت ڪجهه امينو تيزابن کي هڪ کان وڌيڪ ڪوڊون رمز ڪن ٿا.<ref name = "Van_Holde_1996" />{{rp|1002–42}} ڊي اين اي ۾ رمز ٿيل جينن کي پهرين [[نقل تحرير (جينيات)|نقل تحرير]] جي عمل وسيلي [[آر اين اي پوليمريز]] جهڙن پروٽينن جي مدد سان اڳ-[[پيغامبر آر اين اي]] (ايم آر اين اي) ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. گهڻا جاندار پوءِ اڳ-ايم آر اين اي (هڪ ''ابتدائي نقل'') کي [[نقل تحرير کان پوءِ واري ترميم]] جي مختلف صورتن وسيلي عمل هيٺ آڻي پختو ايم آر اين اي ٺاهيندا آهن، جنهن کي پوءِ [[رائبوسوم]] پروٽين جي ترڪيب لاءِ سانچي طور استعمال ڪندو آهي. [[پروڪيريئوٽ]]ن ۾ ايم آر اين اي ٺهڻ سان ئي استعمال ٿي سگهي ٿو، يا [[نيوڪليوئڊ]] کان پري وڃڻ کان پوءِ رائبوسوم سان ڳنڍجي سگهي ٿو. ان جي ابتڙ، [[يوڪيريئوٽ]] ايم آر اين اي کي [[خلوي مرڪز]] ۾ ٺاهيندا آهن ۽ پوءِ ان کي [[پروٽين جي منتقلي|منتقل]] ڪري [[مرڪزي جھلي]] پار [[سائيٽوپلازم]] ۾ آڻيندا آهن، جتي [[پروٽين جي حياتياتي ترڪيب|پروٽين جي ترڪيب]] ٿيندي آهي. پروڪيريئوٽن ۾ پروٽين جي ترڪيب جي رفتار يوڪيريئوٽن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هوندي آهي ۽ اها في سيڪنڊ 20 امينو تيزابن تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name=Pain2000/> ايم آر اين اي جي سانچي مان پروٽين ٺاهڻ واري عمل کي [[ترجمو (جينيات)|ترجمو]] چيو ويندو آهي. ايم آر اين اي رائبوسوم تي چڙهندو آهي ۽ ان کي هڪ وقت ۾ ٽي نيوڪليوٽائيڊ پڙهيا ويندا آهن؛ هر ڪوڊون کي [[منتقلي آر اين اي]] ماليڪيول تي موجود ان جي [[بنيادي جوڙو|بنيادي جوڙي]] واري [[اينٽي ڪوڊون]] سان ملائبو آهي، جيڪو انهيءَ ڪوڊون سان لاڳاپيل امينو تيزاب کڻي ايندو آهي. [[امينو ايسائل ٽي آر اين اي سنٿيٽيز]] اينزائم ٽي آر اين اي ماليڪيولن کي صحيح امينو تيزابن سان ”چارج“ ڪري ٿو. وڌندڙ پوليپيپٽائيڊ کي اڪثر ''نئين ٺهندڙ زنجير'' چيو ويندو آهي. پروٽينن جي حياتياتي ترڪيب هميشه [[اين-پڇاڙي]] کان [[سي-پڇاڙي]] ڏانهن ٿيندي آهي.<ref name = "Van_Holde_1996" />{{rp|1002–42}} ٺهيل پروٽين جي ماپ ان ۾ موجود امينو تيزابن جي انگ ۽ ان جي ڪُل [[ماليڪيولي ڪتلي]] سان ڪري سگهجي ٿي، جيڪا عام طور ''ڊالٽن'' (Da) يا ان مان نڪتل ايڪي ڪلوڊالٽن (kDa) ۾ ظاهر ڪئي ويندي آهي. پروٽين جي سراسري ماپ آرڪيا کان بيڪٽيريا ۽ پوءِ يوڪيريئوٽن ڏانهن وڌندي وڃي ٿي (ترتيبوار 283، 311 ۽ 438 باقيات ۽ 31، 34 ۽ 49&nbsp;kDa)، جنهن جو سبب اعليٰ جاندارن جي پروٽينن کي ٺاهيندڙ [[پروٽين ڊومين]]ن جو وڌيڪ انگ آهي.<ref name="Kozlowski2016">{{cite journal | vauthors = Kozlowski LP | title = Proteome-pI: proteome isoelectric point database | journal = Nucleic Acids Research | volume = 45 | issue = D1 | pages = D1112–D1116 | date = January 2017 | pmid = 27789699 | pmc = 5210655 | doi = 10.1093/nar/gkw978 }}</ref> مثال طور، [[خمير]] جا پروٽين سراسري طور 466 امينو تيزاب ڊگها ۽ ڪتلي ۾ 53 kDa هوندا آهن.<ref name=Lodish2004/> سڀ کان وڏا ڄاتل پروٽين [[ٽائٽن]] آهن، جيڪي [[عضلو|عضلي]] جي [[سارڪومير]] جو هڪ جزو آهن؛ انهن جي ماليڪيولي ڪتلي لڳ ڀڳ {{val|3,000|u=kDa}} ۽ ڪُل ڊيگهه لڳ ڀڳ {{val|27,000}} امينو تيزابن جيتري هوندي آهي.<ref name=Fulton1991/> === ڪيميائي ترڪيب === {{main|پيپٽائيڊ ترڪيب}} [[File:Peptide Synthesis.svg|thumb|پيپٽائيڊ ترڪيب]] ننڍن پروٽينن کي [[پيپٽائيڊ ترڪيب]] جي مختلف طريقن سان ڪيميائي طور تي تيار ڪري سگهجي ٿو. اهي طريقا پيپٽائيڊن کي وڏي پيداوار سان ٺاهڻ لاءِ [[نامياتي ترڪيب]] جي طريقن، جهڙوڪ [[ڪيميائي ڳانڍاپو|ڪيميائي ڳانڍاپي]]، تي ڀاڙين ٿا.<ref name=Bruckdorfer2004/> ڪيميائي ترڪيب پوليپيپٽائيڊ زنجيرن ۾ غير فطري امينو تيزاب شامل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي، جيئن امينو تيزابن جي پاسي وارين زنجيرن سان [[فلوروسينٽ]] جاچيندڙ ڳنڍڻ؛ اهو ڪم ٻيهر جوڙيل پروٽين ٺاهڻ وقت جينياتي انجنيئرنگ وسيلي پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Ovaa |first1=Huib |last2=Wals |first2=Kim |date=2014-04-01 |title=Unnatural amino acid incorporation in E. coli: current and future applications in the design of therapeutic proteins |journal=Frontiers in Chemistry |language=English |volume=2 |page=15 |doi=10.3389/fchem.2014.00015 |doi-access=free |pmid=24790983 |pmc=3982533 |bibcode=2014FrCh....2...15O |issn=2296-2646}}</ref><ref name=Schwarzer2005/> اهي طريقا تجربيگاهي [[حياتياتي ڪيميا]] ۽ [[خلوي حياتيات]] ۾ ڪارائتا آهن، پر عام طور واپاري استعمال لاءِ مناسب ناهن. لڳ ڀڳ 300 امينو تيزابن کان ڊگهن پوليپيپٽائيڊن لاءِ ڪيميائي ترڪيب غير مؤثر هوندي آهي، ۽ تيار ڪيل پروٽين آسانيءَ سان پنهنجي فطري [[ٽئين درجي جي بناوٽ]] اختيار نه ڪري سگهندا آهن. ڪيميائي ترڪيب جا گهڻا طريقا سي-پڇاڙيءَ کان اين-پڇاڙيءَ ڏانهن هلندا آهن، جيڪو حياتياتي عمل جي ابتڙ آهي.<ref name=Kent2009/> == بناوٽ == [[File:Chaperonin 1AON.png|thumb|right|upright=1.35|[[چيپيرونن]] جي قلمياتي بناوٽ، جيڪو هڪ تمام وڏو پروٽين مرڪب آهي. پروٽين جي هڪ ذيلي ايڪي کي نمايان ڪيو ويو آهي. چيپيرونن پروٽين جي ويڙهجڻ ۾ مدد ڪن ٿا.]] [[File:Proteinviews-1tim.png|thumb|upright=1.35|پروٽين [[ٽرائيوز فاسفيٽ آئسومريز]] جي ٽه-رخِي بناوٽ جون ٽي ممڪن نمائندگيون. '''کاٻي پاسي''': ايٽمن جي قسم موجب رنگيل سڀني ايٽمن واري نمائندگي. '''وچ ۾''': ثانوي بناوٽ موجب رنگيل، پٺيءَ واري زنجير جي ترتيب ڏيکاريندڙ سادي نمائندگي. '''ساڄي پاسي''': باقيات جي قسم موجب رنگيل محلول-رسائي لائق سطح جي نمائندگي (تيزابي باقيات ڳاڙهي، بنيادي باقيات نيري، قطبي باقيات سائي ۽ غير قطبي باقيات اڇي رنگ ۾).]] {{main|پروٽين جي بناوٽ}} {{further|پروٽين جي بناوٽ جي اڳڪٿي}} گهڻا پروٽين [[پروٽين جي ويڙهجڻ|ويڙهجي]] منفرد ٽه-رخِي بناوٽون اختيار ڪن ٿا. جنهن شڪل ۾ ڪو پروٽين فطري طور ويڙهجي ٿو، ان کي ان جي [[فطري ترتيب]] چيو ويندو آهي.<ref name = "Murray_2006" />{{rp|36}} جيتوڻيڪ ڪيترائي پروٽين پنهنجن امينو تيزابن جي ڪيميائي خاصيتن جي ڪري بنا ڪنهن مدد جي پاڻ ويڙهجي سگهن ٿا، پر ٻين کي پنهنجي فطري حالت اختيار ڪرڻ لاءِ ماليڪيولي [[چيپيرون (پروٽين)|چيپيرونن]] جي مدد گهربل هوندي آهي.<ref name = "Murray_2006" />{{rp|37}} حياتياتي ڪيميا جا ماهر عام طور پروٽين جي بناوٽ جا چار جدا پهلو بيان ڪن ٿا:<ref name = "Murray_2006" />{{rp|30–34}} * ''[[ابتدائي بناوٽ]]'': [[پيپٽائيڊ تسلسل|امينو تيزابن جو تسلسل]]. پروٽين هڪ [[پولي امائڊ]] آهي. * ''[[ثانوي بناوٽ]]'': [[هائيڊروجن بند]]ن سان مستحڪم ٿيل باقاعدي ورجائجندڙ مقامي بناوٽون. سڀ کان عام مثال [[الفا هيلڪس|α-هيلڪس]]، [[بيٽا شيٽ|β-شيٽ]] ۽ [[موڙ (حياتياتي ڪيميا)|موڙ]] آهن. جيئن ته ثانوي بناوٽون مقامي هونديون آهن، تنهنڪري هڪ ئي پروٽين ماليڪيول ۾ مختلف ثانوي بناوٽن وارا ڪيترائي علائقا موجود ٿي سگهن ٿا. * ''[[ٽئين درجي جي بناوٽ]]'': هڪ پروٽين ماليڪيول جي مجموعي شڪل؛ يعني ثانوي بناوٽن جو هڪ ٻئي سان مڪاني لاڳاپو. ٽئين درجي جي بناوٽ عام طور غير مقامي لاڳاپن سان مستحڪم ٿيندي آهي، جن ۾ سڀ کان عام [[هائيڊروفوبڪ مرڪز]] جي ٺهڻ آهي، پر ان سان گڏ [[لوڻي پُل (پروٽين)|لوڻا پُل]]، هائيڊروجن بند، [[ڊاءِ سلفائيڊ بند]] ۽ [[ترجمي کان پوءِ واري ترميم|ترجمي کان پوءِ واريون ترميمون]] پڻ شامل آهن. ”ٽئين درجي جي بناوٽ“ جو اصطلاح اڪثر ''ويڙهه'' جي اصطلاح جي هم معنيٰ طور استعمال ٿيندو آهي. ٽئين درجي جي بناوٽ ئي پروٽين جي بنيادي ڪم کي ضابطي ۾ رکي ٿي. * ''[[چوٿين درجي جي بناوٽ]]'': ڪيترن پروٽين ماليڪيولن (پوليپيپٽائيڊ زنجيرن) مان ٺهيل بناوٽ، جن کي هن حوالي سان عام طور ''[[پروٽين ذيلي ايڪو|پروٽين ذيلي ايڪا]]'' چيو ويندو آهي ۽ جيڪي گڏجي هڪ واحد [[پروٽين مرڪب]] طور ڪم ڪن ٿا. * ''[[پروٽين جي پنجين درجي جي بناوٽ|پنجين درجي جي بناوٽ]]'': پروٽين جي سطح جون اهي خاصيتون، جيڪي خلوي اندروني ماحول جي گهاٽي ترتيب کي منظم ڪن ٿيون. پنجين درجي جي بناوٽ عارضي، پر ضروري، وڏن ماليڪيولن جي انهن باهمي لاڳاپن تي دارومدار رکي ٿي، جيڪي زنده خلين اندر ٿين ٿا. پروٽين مڪمل طور سخت ماليڪيول ناهن. بناوٽ جي انهن سطحن کان سواءِ، پروٽين پنهنجا ڪم سرانجام ڏيندي ڪيترين لاڳاپيل بناوٽن جي وچ ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. اهڙين فعلي ٻيهر ترتيبن جي حوالي سان انهن ٽئين يا چوٿين درجي جي بناوٽن کي عام طور ”[[ڪيميائي ترتيب|ترتيبون]]“ چيو ويندو آهي، ۽ انهن جي وچ ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ''ترتيبي تبديليون'' چيو ويندو آهي. اهڙيون تبديليون اڪثر ڪنهن [[سبسٽريٽ (حياتياتي ڪيميا)|سبسٽريٽ]] ماليڪيول جي اينزائم جي [[فعال هنڌ]] سان ڳنڍجڻ سبب ٿينديون آهن؛ فعال هنڌ پروٽين جو اهو طبعي علائقو آهي جيڪو ڪيميائي عمل جي اتساهه ۾ حصو وٺندو آهي. محلول ۾ گرميائي ارتعاش ۽ ٻين ماليڪيولن سان ٽڪراءَ سبب پروٽينن جون بناوٽون بدلجنديون رهن ٿيون.<ref name = "Van_Holde_1996" />{{rp|368–75}} [[File:Protein composite.png|thumb|upright=1.35|ڪيترن پروٽينن جون ماليڪيولي سطحون، جيڪي انهن جون تقابلي ماپون ڏيکارين ٿيون. کاٻي کان ساڄي طرف: [[اميونوگلوبولين جي]] (IgG، هڪ [[اينٽي باڊي]])، [[هيموگلوبن]]، [[انسولين]] (هڪ هارمون)، [[ايڊينيليٽ ڪائنيز]] (هڪ اينزائم) ۽ [[گلوٽامين سنٿيٽيز]] (هڪ اينزائم).]] پروٽينن کي غير رسمي طور ٽن مکيه قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جيڪي انهن جي عام ٽئين درجي جي بناوٽن سان لاڳاپيل آهن: [[گولائي پروٽين]]، [[ريشيدار پروٽين]] ۽ [[جھلي پروٽين]]. لڳ ڀڳ سڀئي گولائي پروٽين [[حل پذير]] هوندا آهن ۽ انهن مان ڪيترائي اينزائم هوندا آهن. ريشيدار پروٽين اڪثر بناوٽي ڪم ڪندا آهن، جيئن [[ڪوليجن]]، جيڪو ڳنڍيندڙ بافت جو مکيه جزو آهي، يا [[ڪيراٽِن]]، جيڪو وارن ۽ ننهن جو پروٽيني جزو آهي. جھلي پروٽين اڪثر [[وصول ڪندڙ (حياتياتي ڪيميا)|وصول ڪندڙن]] طور ڪم ڪن ٿا يا قطبي ۽ چارج ٿيل ماليڪيولن کي [[خلوي جھلي]] مان گذرڻ لاءِ رستا مهيا ڪن ٿا.<ref name = "Van_Holde_1996" />{{rp|165–85}} پروٽينن اندر ماليڪيولي هائيڊروجن بندن جو هڪ خاص قسم، جيڪو پاڻيءَ جي حملي کان مناسب نموني محفوظ نه هوندو آهي ۽ تنهنڪري پنهنجي [[پاڻي ڪڍڻ|پاڻي ڪڍڻ]] کي هٿي ڏيندو آهي، [[ڊي هائيڊرون]] سڏبو آهي.<ref name=Fernandez2003/> === پروٽين ڊومين === {{Main|پروٽين ڊومين}} ڪيترائي پروٽين ڪيترن [[پروٽين ڊومين]]ن مان ٺهيل هوندا آهن، يعني پروٽين جا اهڙا حصا جيڪي ويڙهجي الڳ بناوٽي ايڪا ٺاهيندا آهن.<ref name=Biochemistry2010>{{Cite book |last1=Garrett |first1=R. |title=Biochemistry |url=https://archive.org/details/biochemistry0000garr_v5c4 |last2=Grisham |first2=Charles M. |date=2010 |publisher=Brooks/Cole, Cengage Learning |isbn=978-0-495-10935-8 |edition=4th |location=Belmont, CA}}</ref>{{rp|134}} ڊومينن جا عام طور مخصوص ڪم هوندا آهن، جيئن [[اينزائم|اينزائمي]] سرگرميون (مثال طور [[ڪائنيز]])، يا اهي ڳنڍجڻ وارن ايڪن طور ڪم ڪندا آهن.<ref name=Biochemistry2010 />{{rp|155–156}} [[File:Domain organisation of EVH proteins.png|frame|'''پروٽين ڊومين بمقابله موٽيف'''. پروٽين ڊومين (جهڙوڪ [[WH1 domain|اي وي ايڇ 1 ڊومين]]) پروٽينن اندر فعلي ايڪا آهن، جيڪي ويڙهجي واضح ٽه-رخِي بناوٽون ٺاهيندا آهن. موٽيف عام طور مخصوص ڪم رکندڙ ننڍا تسلسل هوندا آهن، پر انهن جي ڪا مستحڪم ٽه-رخِي بناوٽ نه هوندي آهي. ڪيترائي موٽيف ٻين پروٽينن لاءِ ڳنڍجڻ جا هنڌ هوندا آهن (جيئن هتي [[Ena/Vasp homology proteins|وي اي ايس پي]] پروٽين جي حوالي سان ڏيکاريل ڳاڙهيون ۽ سايون پٽيون).<ref>{{Cite journal |last1=Drees |first1=Frauke |last2=Gertler |first2=Frank B |date=2008-02-01 |title=Ena/VASP: proteins at the tip of the nervous system |journal=Current Opinion in Neurobiology |series=Development |volume=18 |issue=1 |pages=53–59 |doi=10.1016/j.conb.2008.05.007 |pmc=2515615 |pmid=18508258}}</ref>|center]] === تسلسلي موٽيف === پروٽينن اندر امينو تيزابن جا ننڍا تسلسل اڪثر ٻين پروٽينن لاءِ سڃاڻپ وارن هنڌن طور ڪم ڪندا آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Davey NE, Van Roey K, Weatheritt RJ, Toedt G, Uyar B, Altenberg B, Budd A, Diella F, Dinkel H, Gibson TJ | title = Attributes of short linear motifs | journal = Molecular BioSystems | volume = 8 | issue = 1 | pages = 268–281 | date = January 2012 | pmid = 21909575 | doi = 10.1039/c1mb05231d }}</ref> مثال طور، [[ايس ايڇ 3 ڊومين]] عام طور ننڍن PxxP موٽيفن سان ڳنڍجن ٿا (يعني 2 [[پرولين]] [P]، جن جي وچ ۾ ٻه غير مخصوص [[امينو تيزاب]] [x] هوندا آهن، جيتوڻيڪ ڀرپاسي وارا امينو تيزاب ڳنڍجڻ جي صحيح خصوصيت جو تعين ڪري سگهن ٿا). اهڙا ڪيترائي موٽيف [[يوڪيريئوٽڪ لينيئر موٽيف]] (ELM) ڊيٽابيس ۾ گڏ ڪيا ويا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Kumar |first1=Manjeet |last2=Gouw |first2=Marc |last3=Michael |first3=Sushama |last4=Sámano-Sánchez |first4=Hugo |last5=Pancsa |first5=Rita |last6=Glavina |first6=Juliana |last7=Diakogianni |first7=Athina |last8=Valverde |first8=Jesús Alvarado |last9=Bukirova |first9=Dayana |last10=Čalyševa |first10=Jelena |last11=Palopoli |first11=Nicolas |last12=Davey |first12=Norman E. |last13=Chemes |first13=Lucía B. |last14=Gibson |first14=Toby J. |date=2020-01-08 |title=ELM-the eukaryotic linear motif resource in 2020 |journal=Nucleic Acids Research |volume=48 |issue=D1 |pages=D296–D306 |doi=10.1093/nar/gkz1030 |pmc=7145657 |pmid=31680160}}</ref> == خلوي ڪم == پروٽين خلئي اندر بنيادي ڪم ڪندڙ ماليڪيول آهن ۽ عام طور انهن کي جينن ۾ رمز ٿيل ڄاڻ موجب ڪم سرانجام ڏيندڙ جزا سمجهيو ويندو آهي.<ref name=Lodish2004/> [[آر اين اي]] جي ڪجهه قسمن کان سواءِ، گهڻا ٻيا حياتياتي ماليڪيول نسبتاً غير فعال جزا هوندا آهن، جن تي پروٽين عمل ڪندا آهن. ''[[ايسڪريشيا ڪولي]]'' جي خلئي جي سڪي وزن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو پروٽينن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن ته ڊي اين اي ۽ آر اين اي جهڙا ٻيا وڏا ماليڪيول ترتيبوار رڳو 3٪ ۽ 20٪ هوندا آهن.<ref name="Voet">Voet D, Voet JG. (2004). ''Biochemistry'' Vol 1 3rd ed. Wiley: Hoboken, NJ.</ref> ڪنهن مخصوص خلئي يا خلوي قسم ۾ اظهار ٿيندڙ پروٽينن جي مڪمل مجموعي کي ان جو [[پروٽيوم]] چيو ويندو آهي.<ref name=Biochemistry2010/>{{rp|120}} [[File:Hexokinase ball and stick model, with substrates to scale copy.png|thumb|right|[[هيڪسوڪائنيز]] اينزائم کي روايتي گولي ۽ لٺ واري ماليڪيولي نموني ۾ ڏيکاريو ويو آهي. مٿي ساڄي ڪنڊ ۾ ماپ مطابق ان جا ٻه سبسٽريٽ، [[ايڊينوسين ٽرائي فاسفيٽ|اي ٽي پي]] ۽ [[گلوڪوز]]، ڏيکاريل آهن.]] پروٽينن جي اها مکيه خاصيت، جيڪا کين ڪيترن ئي مختلف ڪمن جي قابل بڻائي ٿي، اها آهي تہ اهي ٻين ماليڪيولن سان تمام مخصوص ۽ مضبوط نموني ڳنڍجي سگهن ٿا. پروٽين جو اهو علائقو، جيڪو ڪنهن ٻئي ماليڪيول سان ڳنڍجڻ جو ذميوار هوندو آهي، [[ڳنڍجڻ وارو هنڌ]] سڏبو آهي ۽ اهو اڪثر ماليڪيولي سطح تي ڪنهن کڏ يا ”کيسي“ جهڙي شڪل ۾ هوندو آهي. ڳنڍجڻ جي اها صلاحيت پروٽين جي ٽئين درجي جي بناوٽ سان لاڳاپيل هوندي آهي، جيڪا ڳنڍجڻ واري هنڌ جي شڪل طئي ڪري ٿي، ۽ ان جي چوڌاري موجود امينو تيزابن جي پاسي وارين زنجيرن جي ڪيميائي خاصيتن سان پڻ لاڳاپيل هوندي آهي. پروٽينن جو ڳنڍجڻ انتهائي مضبوط ۽ مخصوص ٿي سگهي ٿو؛ مثال طور، [[رائبونيوڪليئز روڪيندڙ]] پروٽين انساني [[اينجيوجينن]] سان ذيلي فيمٽو مولر [[ڌار ٿيڻ وارو مستقل]] (<&nbsp;10⁻¹⁵&nbsp;M) سان ڳنڍجي ٿو، پر ان جي ايمفيبيئن هم شڪل [[آنڪونيز]] سان تقريباً بلڪل نه ڳنڍجي ٿو (>&nbsp;1&nbsp;M). ڪڏهن ڪڏهن تمام ننڍيون ڪيميائي تبديليون، جهڙوڪ ڳنڍجندڙ ساٿي ماليڪيول ۾ رڳو هڪ ميٿائل گروهه جو اضافو، به ڳنڍجڻ کي تقريباً ختم ڪري سگهي ٿو؛ مثال طور [[امينو ايسائل ٽي آر اين اي سنٿيٽيز]]، جيڪو [[ويلين]] لاءِ مخصوص آهي، تمام ملندڙ پاسي واري زنجير رکندڙ [[آئسوليوسين]] کي سڃاڻي رد ڪري ٿو.<ref name=Sankaranarayanan2001/> پروٽين ٻين پروٽينن سان گڏوگڏ [[ننڍو ماليڪيول|ننڍن ماليڪيولي]] سبسٽريٽن سان پڻ ڳنڍجي سگهن ٿا. جڏهن پروٽين ساڳئي ماليڪيول جي ٻين نقلن سان مخصوص نموني ڳنڍجن ٿا، تڏهن اهي [[اوليگومر]] ٺاهي ريشا پيدا ڪري سگهن ٿا؛ اهو عمل اڪثر اهڙن بناوٽي پروٽينن ۾ ٿيندو آهي، جيڪي گولائي مونومرن مان ٺهيل هوندا آهن ۽ پاڻ ۾ گڏجي سخت ريشا ٺاهيندا آهن. [[پروٽين–پروٽين لهه وچڙ]] اينزائمي سرگرمي کي ضابطي ۾ آڻين ٿا، [[خلوي چڪر]] جي اڳڀرائي کي ڪنٽرول ڪن ٿا ۽ وڏن [[پروٽين مرڪب]]ن جي ٺهڻ جي اجازت ڏين ٿا، جيڪي هڪ گڏيل حياتياتي ڪم سان لاڳاپيل ڪيترائي ويجها ردعمل سرانجام ڏين ٿا. پروٽين خلوي جھلين سان ڳنڍجي يا انهن جو حصو بڻجي سگهن ٿا. ڳنڍجندڙ ساٿين جي پروٽينن ۾ ترتيبي تبديليون آڻڻ جي صلاحيت انتهائي پيچيده [[خلوي اشارا|اشاري]] وارا ڄار ٺاهڻ ممڪن بڻائي ٿي.<ref name = "Van_Holde_1996" />{{rp|830–49}} جيئن تہ پروٽينن جي وچ ۾ لهه وچڙ موٽڻ جوڳي هوندي آهي ۽ مختلف ساٿي پروٽينن جي دستيابي تي گهڻو دارومدار رکندي آهي، جيڪي گڏجي مخصوص ڪم ڪندڙ مجموعا ٺاهي سگهن ٿا، تنهنڪري مخصوص پروٽينن جي باهمي لهه وچڙ جو اڀياس خلوي ڪم جي اهم پهلوئن ۽ آخرڪار مختلف خلوي قسمن کي هڪ ٻئي کان ڌار ڪندڙ خاصيتن کي سمجهڻ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو.<ref name=Copland2009/><ref name=Samarin2009/> === اينزائم === {{Main|اينزائم}} خلئي اندر پروٽينن جو سڀ کان مشهور ڪردار [[اينزائم]] طور آهي، جيڪي ڪيميائي ردعملن کي [[اتساهه|تيز]] ڪن ٿا. اينزائم عام طور تمام گهڻو مخصوص هوندا آهن ۽ رڳو هڪ يا ڪجهه ڪيميائي ردعملن کي تيز ڪندا آهن. اينزائم [[ميٽابولزم]] سان لاڳاپيل گهڻا ردعمل سرانجام ڏين ٿا، ۽ ان سان گڏ [[ڊي اين اي نقل]], [[ڊي اين اي مرمت]] ۽ [[نقل تحرير (جينيات)|نقل تحرير]] جهڙن عملن ۾ ڊي اين اي تي پڻ ڪم ڪن ٿا. ڪجهه اينزائم ٻين پروٽينن تي عمل ڪري ڪيميائي گروهه شامل يا ختم ڪن ٿا، جنهن عمل کي ترجمي کان پوءِ واري ترميم چيو ويندو آهي. لڳ ڀڳ 4,000 اهڙا ردعمل معلوم آهن، جيڪي اينزائم ذريعي تيز ٿين ٿا.<ref name=EXPASY2000/> اينزائمي اتساهه سان ردعمل جي رفتار ۾ واڌ تمام وڏي ٿي سگهي ٿي؛ مثال طور [[اوروٽيٽ ڊيڪاربوڪسيليز]] جي صورت ۾ اينزائم کان سواءِ ردعمل کي لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ 80 لک سال لڳن ها، جڏهن ته اينزائم جي موجودگي ۾ اهو رڳو 18 ملي سيڪنڊن ۾ مڪمل ٿئي ٿو.<ref name=Radzicka1995/> جن ماليڪيولن سان اينزائم ڳنڍجن ۽ جن تي عمل ڪن، تن کي [[سبسٽريٽ (حياتياتي ڪيميا)|سبسٽريٽ]] چيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ اينزائم سوين امينو تيزابن مان ٺهيل ٿي سگهن ٿا، پر عام طور انهن مان رڳو ٿورو حصو سبسٽريٽ سان سڌي رابطي ۾ ايندو آهي، ۽ ان کان به ننڍو حصو—سراسري طور ٽي کان چار باقيات—سڌي طرح اتساهه واري عمل ۾ حصو وٺندو آهي.<ref name="urlEBI"/> اينزائم جو اهو علائقو، جيڪو سبسٽريٽ سان ڳنڍجي ٿو ۽ اتساهي باقيات رکي ٿو، [[فعال هنڌ]] سڏبو آهي.<ref name=Biochemistry2010/>{{rp|389}} [[ڊائريجينٽ پروٽين]] اهڙن پروٽينن جي هڪ درجي جا ميمبر آهن، جيڪي ٻين اينزائمز ذريعي ٺهندڙ مرڪبن جي [[اسٽيريوڪيميا]] جو تعين ڪن ٿا.<ref name="Pickel 2013"/> === خلوي اشارا ۽ ليگينڊ سان ڳنڍجڻ === {{See also|گليڪن–پروٽين لهه وچڙ}} [[File:Mouse cholera antibody.png|thumb|upright|[[ربن خاڪو|ربن خاڪو]] هڪ ڪوئي جي اينٽي باڊي جو، جيڪا [[هيضو|هيضي]] جي هڪ [[ڪاربوهائيڊريٽ]] اينٽيجن سان ڳنڍجي ٿي.]] ڪيترائي پروٽين [[خلوي اشارا]] ۽ [[اشاري جي منتقلي]] واري عمل ۾ شامل هوندا آهن. ڪجهه پروٽين، جهڙوڪ [[انسولين]]، خلئي کان ٻاهر ڪم ڪندڙ پروٽين آهن، جيڪي ان خلئي مان اشارو منتقل ڪن ٿا جتي اهي ٺهيا هوندا آهن ۽ اهو اشارو پري موجود ٻين خلين يا [[حياتياتي بافت|بافتن]] تائين پهچائين ٿا. ٻيا [[جھلي پروٽين]] هوندا آهن، جيڪي [[وصول ڪندڙ (حياتياتي ڪيميا)|وصول ڪندڙن]] طور ڪم ڪن ٿا؛ انهن جو مکيه ڪم اشاري واري ماليڪيول سان ڳنڍجڻ ۽ خلئي اندر حياتياتي ڪيميائي ردعمل پيدا ڪرڻ هوندو آهي. ڪيترن وصول ڪندڙن جو ڳنڍجڻ وارو هنڌ خلئي جي سطح تي ظاهر هوندو آهي ۽ هڪ اثر ڪندڙ ڊومين خلئي اندر هوندو آهي، جيڪو اينزائمي سرگرمي رکي سگهي ٿو يا اهڙي [[ترتيبي تبديلي]] مان گذري سگهي ٿو، جيڪا خلئي اندر ٻين پروٽينن طرفان سڃاتي وڃي ٿي.<ref name = "Brandon_1999" />{{rp|251–81}} [[اينٽي باڊي]] [[حاصل ڪيل مدافعتي نظام]] جا پروٽيني جزا آهن، جن جو مکيه ڪم [[اينٽيجن]]ن، يعني جسم ۾ داخل ٿيل پرڏيهي مادن، سان ڳنڍجڻ ۽ انهن کي تباهي لاءِ نشانو بڻائڻ آهي. اينٽي باڊيون خلئي کان ٻاهر واري ماحول ۾ [[ترشح|خارج]] ٿي سگهن ٿيون يا خاص [[بي خلين]] جي جھلين ۾ ڳنڍيل ٿي سگهن ٿيون، جن کي [[پلازما خليو|پلازما خلَيا]] چيو ويندو آهي. جتي اينزائم پنهنجن سبسٽريٽن سان ڳنڍجڻ جي سگهه ۾ ردعمل سرانجام ڏيڻ جي ضرورت سبب محدود هوندا آهن، اتي اينٽي باڊين تي اهڙي پابندي نه هوندي آهي. اينٽي باڊي جي پنهنجي هدف سان ڳنڍجڻ جي سگهه انتهائي بلند ٿي سگهي ٿي.<ref name = "Van_Holde_1996" />{{rp|275–50}} ڪيترائي ليگينڊ کڻندڙ پروٽين مخصوص [[ننڍو ماليڪيول|ننڍن حياتياتي ماليڪيولن]] سان ڳنڍجي کين گهڻ-خلوي جاندار جي جسم جي ٻين هنڌن تائين منتقل ڪن ٿا. انهن پروٽينن ۾ ليگينڊ جي گهڻي مقدار موجود هئڻ وقت ڳنڍجڻ جي سگهه بلند هجڻ گهرجي ۽ هدف بافتن ۾ ليگينڊ جي گهٽ مقدار هئڻ وقت ان کي ڇڏڻ گهرجي. ليگينڊ سان ڳنڍجندڙ پروٽين جو روايتي مثال [[هيموگلوبن]] آهي، جيڪو سڀني [[مهره دار]]ن ۾ [[ڦڦڙن]] مان [[آڪسيجن]] کي ٻين عضون ۽ بافتن تائين کڻي وڃي ٿو ۽ هر حياتياتي [[بادشاهت (حياتيات)|بادشاهت]] ۾ ان جا ويجها هم شڪل موجود آهن.<ref name = "Van_Holde_1996" />{{rp|222–29}} [[ليڪٽن]] [[گليڪن–پروٽين لهه وچڙ|کنڊ سان ڳنڍجندڙ پروٽين]] آهن، جيڪي پنهنجي کنڊ واري حصي لاءِ تمام گهڻو مخصوص هوندا آهن. ليڪٽن عام طور خلين ۽ پروٽينن سان لاڳاپيل حياتياتي [[ماليڪيولي سڃاڻپ]] ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name=Rudiger2000/> [[وصول ڪندڙ (حياتياتي ڪيميا)|وصول ڪندڙ]] انتهائي مخصوص ڳنڍجندڙ پروٽين آهن، ۽ ڪيترائي [[هارمون]] پنهنجن وصول ڪندڙن سان مخصوص نموني ڳنڍجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="Cooper 2000">{{cite book |last=Cooper |first=Geoffrey M. |year=2000 |chapter=Signaling Molecules and Their Receptors |title=The Cell: A Molecular Approach |edition=2nd |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9924/}}</ref> [[جھلي پار پروٽين]] ليگينڊ کڻندڙ پروٽين طور پڻ ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي خلوي جھلي جي [[نيم نفوذ پذير جھلي|نفوذ پذيري]] کي [[ننڍو ماليڪيول|ننڍن ماليڪيولن]] ۽ آئنن لاءِ تبديل ڪن ٿا. جھلي جو اندروني حصو [[هائيڊروفوبڪ]] هوندو آهي، جنهن مان [[ڪيميائي قطبيت|قطبي]] يا چارج ٿيل ماليڪيول [[پکيڙ|پکيڙ]] وسيلي گذري نٿا سگهن. جھلي پروٽينن ۾ اندروني رستا هوندا آهن، جيڪي اهڙن ماليڪيولن کي خلئي ۾ داخل ٿيڻ يا ٻاهر نڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا. ڪيترائي [[آئن چينل]] پروٽين رڳو ڪنهن هڪ مخصوص آئن جي چونڊ لاءِ خاص هوندا آهن؛ مثال طور، [[پوٽاشيم]] ۽ [[سوڊيم]] چينل اڪثر انهن ٻنهي مان رڳو هڪ آئن کي چونڊيندا آهن.<ref name = "Brandon_1999" />{{rp|232–34}} === بناوٽي پروٽين === [[File:CHOP protein structure.png|thumb|پروٽين جي بناوٽ]] بناوٽي پروٽين ٻي صورت ۾ روان يا نرم حياتياتي جزن کي سختي ۽ مضبوطي ڏين ٿا. گهڻا بناوٽي پروٽين [[ريشيدار پروٽين]] هوندا آهن؛ مثال طور [[ڪوليجن]] ۽ [[ايلسٽن]] [[ڳنڍيندڙ بافت]] جهڙوڪ [[ڪارٽليج]] جا اهم جزا آهن، جڏهن ته [[ڪيراٽِن]] سخت يا ڌاڳي جهڙين بناوٽن جهڙوڪ [[وار]]، [[ننهن (جسماني بناوٽ)|ننهن]]، [[پنک]]، [[کُر]] ۽ ڪجهه [[ٻاهرئين ڍانچي|جانوري خولن]] ۾ ملي ٿو.<ref name = "Van_Holde_1996" />{{rp|178–81}} ڪجهه [[گولائي پروٽين]] پڻ بناوٽي ڪم سرانجام ڏئي سگهن ٿا؛ مثال طور [[ايڪٽن]] ۽ [[ٽيوبولين]] مونومر جي صورت ۾ گولائي ۽ حل پذير هوندا آهن، پر [[پوليمر]] بڻجي ڊگها ۽ سخت ريشا ٺاهيندا آهن، جيڪي [[خلوي ڍانچو]] ٺاهين ٿا ۽ خلئي کي پنهنجي شڪل ۽ ماپ برقرار رکڻ ۾ مدد ڏين ٿا.<ref name=Biochemistry2010/>{{rp|490}} ٻيا پروٽين، جيڪي بناوٽي ڪم ڪن ٿا، [[حرڪتي پروٽين]] آهن، جهڙوڪ [[مائيوسين]]، [[ڪائنيسن]] ۽ [[ڊائنين]]، جيڪي ميڪانيڪي قوت پيدا ڪرڻ جي قابل هوندا آهن. اهي پروٽين هڪ-خلوي جاندارن جي خلوي [[حرڪت پذيري]] ۽ جنسي طور پيدائش ڪندڙ ڪيترن گهڻ-خلوي جاندارن جي [[اسپرم]] جي حرڪت لاءِ انتهائي اهم آهن. اهي [[عضلو|عضلن]] جي سُڪڙجڻ سان پيدا ٿيندڙ قوتون پيدا ڪن ٿا<ref name = "Van_Holde_1996" />{{rp|258–64, 272}} ۽ خلئي اندر مادن جي منتقليءَ ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name=Biochemistry2010/>{{rp|481,490}} == اڀياس جا طريقا == {{Main|پروٽين جا طريقا}} پروٽين جي بناوٽ ۽ ڪم جي اڀياس لاءِ عام طور استعمال ٿيندڙ طريقن ۾ [[اميونو هسٽوڪيمسٽري]]، [[هنڌ-مخصوص ميوٽيشن سازي]]، [[ايڪس-ري قلميات]]، [[نيوڪليائي مقناطيسي گونج]] ۽ [[ماس اسپيڪٽروميٽري]] شامل آهن. پروٽينن جي سرگرمين ۽ بناوٽن جو اڀياس ''[[جسم کان ٻاهر]]''، ''[[جسم اندر]]'' ۽ ''[[ڪمپيوٽري طور]]'' ڪري سگهجي ٿو. صاف ڪيل پروٽينن تي ضابطي هيٺ ماحول ۾ ڪيل '''''جسم کان ٻاهر''''' اڀياس اهو سمجهڻ لاءِ ڪارائتا آهن ته ڪو پروٽين پنهنجو ڪم ڪيئن سرانجام ڏئي ٿو.<ref>{{Citation |title=Experimental Animal and In Vitro Study Designs |date=2001 |work=Evaluating Chemical and Other Agent Exposures for Reproductive and Developmental Toxicity |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222201/ |access-date=2024-12-23 |publisher=National Academies Press}}</ref> مثال طور، [[اينزائم حرڪيات]] جا اڀياس ڪنهن اينزائم جي اتساهي سرگرمي جي [[ردعمل جو طريقو|ڪيميائي طريقي]] ۽ مختلف ممڪن سبسٽريٽ ماليڪيولن لاءِ ان جي نسبي ڇڪ جو جائزو وٺن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=Ricard |first1=Jacques |last2=Cornish-Bowden |first2=Athel |date=July 1987 |title=Co-operative and allosteric enzymes: 20 years on |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1432-1033.1987.tb13510.x |journal=European Journal of Biochemistry |volume=166 |issue=2 |pages=255–272 |doi=10.1111/j.1432-1033.1987.tb13510.x|pmid=3301336 }}</ref> ان جي ابتڙ، '''''جسم اندر''''' تجربا ڪنهن پروٽين جي جسماني ڪردار بابت معلومات ڏئي سگهن ٿا، ڀلي اهو [[خلوي حياتيات|خلئي]] جي حوالي سان هجي يا سڄي [[جاندار]] جي حوالي سان، ۽ اڪثر مختلف حالتن ۾ پروٽين جي رويي بابت وڌيڪ ڄاڻ مهيا ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Lipinski |first1=Christopher |last2=Hopkins |first2=Andrew |date=December 2004 |title=Navigating chemical space for biology and medicine |url=https://www.nature.com/articles/nature03193 |journal=Nature |volume=432 |issue=7019 |pages=855–861 |doi=10.1038/nature03193|pmid=15602551 |bibcode=2004Natur.432..855L |url-access=subscription }}</ref> '''''ڪمپيوٽري''''' اڀياس پروٽينن جي تحقيق لاءِ ڳڻپيوڪري طريقا استعمال ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=Danchin |first1=A. |last2=Médigue |first2=C. |last3=Gascuel |first3=O. |last4=Soldano |first4=H. |last5=Hénaut |first5=A. |date=1991 |title=From data banks to data bases |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/092325089190073J |journal=Research in Microbiology |volume=142 |issue=7–8 |pages=913–916 |doi=10.1016/0923-2508(91)90073-J|pmid=1784830 |url-access=subscription }}</ref> === پروٽين جي صفائي === {{Main|پروٽين جي صفائي}} پروٽينن کي ٻين خلوي جزن کان الڳ ۽ صاف ڪرڻ لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪري سگهجن ٿا، جهڙوڪ [[الٽراسينٽريفيوگيشن]]، [[ترسيب (ڪيميا)|ترسيب]]، [[اليڪٽروفوريسس]] ۽ [[ڪروميٽوگرافي]].<ref name = "Murray_2006" />{{rp|21–24}} [[جينياتي انجنيئرنگ]] جي ترقي سان صفائيءَ کي آسان بڻائڻ لاءِ ڪيترائي نوان طريقا پڻ ممڪن ٿيا آهن.<ref name=Terpe2003/> ''[[جسم کان ٻاهر]]'' تجزيو ڪرڻ لاءِ، ڪنهن پروٽين کي ٻين خلوي جزن کان صاف ڪرڻ ضروري هوندو آهي. اهو عمل عام طور [[خلوي ڀڃ ڊاهه|خلئي جي ڀڃ ڊاهه]] سان شروع ٿيندو آهي، جنهن ۾ خلئي جي جھلي ٽوڙي ان جو اندروني مواد هڪ محلول ۾ آزاد ڪيو ويندو آهي، جنهن کي [[خام لائسيٽ]] چيو ويندو آهي. پوءِ حاصل ٿيل ملاوٽ کي [[الٽراسينٽريفيوگيشن]] ذريعي جدا ڪري سگهجي ٿو، جنهن سان مختلف خلوي جزا اهڙن حصن ۾ ورهائجن ٿا جن ۾ حل پذير پروٽين، جھلي جا [[لپڊ]] ۽ پروٽين، خلوي [[عضيو]] ۽ [[نيوڪليائي تيزاب]] شامل هوندا آهن. [[ترسيب (ڪيميا)|ترسيب]] جي [[لوڻ وسيلي ترسيب]] واري طريقي سان هن لائسيٽ مان پروٽينن کي وڌيڪ مرڪوز ڪري سگهجي ٿو. ان کان پوءِ مختلف قسمن جي [[ڪروميٽوگرافي]] ذريعي گهربل پروٽين يا پروٽينن کي ماليڪيولي وزن، خالص چارج ۽ ڳنڍجڻ جي ڇڪ جهڙين خاصيتن جي بنياد تي الڳ ڪيو ويندو آهي.<ref name = "Murray_2006" />{{rp|21–24}} صفائيءَ جي سطح کي مختلف قسمن جي [[جيل اليڪٽروفوريسس]] ذريعي جانچي سگهجي ٿو جيڪڏهن گهربل پروٽين جو ماليڪيولي وزن ۽ [[آئسو اليڪٽرڪ نقطو]] معلوم هجي، يا [[اسپيڪٽروسڪوپي]] ذريعي جيڪڏهن پروٽين جون سڃاڻپ لائق اسپيڪٽروسڪوپي خاصيتون هجن، يا [[اينزائم جاچ]] ذريعي جيڪڏهن ان ۾ اينزائمي سرگرمي موجود هجي. ان کان سواءِ پروٽينن کي سندن چارج موجب [[اليڪٽروفوڪسنگ]] ذريعي به جدا ڪري سگهجي ٿو.<ref name=Hey2008/> قدرتي پروٽينن لاءِ ليبارٽري استعمال جي لائق ڪافي صفائي حاصل ڪرڻ خاطر صفائيءَ جا ڪيترائي مرحلا گهربل ٿي سگهن ٿا. هن عمل کي آسان ڪرڻ لاءِ [[جينياتي انجنيئرنگ]] وسيلي پروٽينن ۾ اهڙيون ڪيميائي خاصيتون شامل ڪيون وينديون آهن، جيڪي انهن جي بناوٽ يا سرگرمي کي متاثر ڪرڻ کان سواءِ صفائيءَ کي آسان بڻائن. اهڙي صورت ۾ هڪ مخصوص امينو تيزابي تسلسل تي مشتمل ”ٽيگ“، اڪثر [[هسٽڊين]] باقيات جو سلسلو، جنهن کي ”[[هس-ٽيگ]]“ چيو ويندو آهي، پروٽين جي هڪ پڇاڙيءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي. پوءِ جڏهن لائسيٽ کي [[نڪيل]] رکندڙ ڪروميٽوگرافي ڪالمن مان گذاريو ويندو آهي، هسٽڊين باقيات نڪيل سان ڳنڍجي ڪالمن تي بيهي رهن ٿيون، جڏهن ته ٽيگ کان سواءِ ٻيا جزا آسانيءَ سان گذري وڃن ٿا. پيچيده ملاوٽن مان مخصوص پروٽين صاف ڪرڻ لاءِ اهڙا ڪيترائي ٽيگ ٺاهيا ويا آهن.<ref name=Terpe2003/> === خلوي هنڌبندي === [[File:Localisations02eng.jpg|thumb|right|upright=1.35|مختلف [[خلوي حصو|خلوي حصن]] ۽ بناوٽن ۾ موجود پروٽين، جن کي [[سائي فلوروسينٽ پروٽين]] سان ٽيگ ڪيو ويو آهي؛ هتي اهي اڇا ڏيکاريل آهن.]] ''جسم اندر'' پروٽينن جي اڀياس ۾ اڪثر خلئي اندر انهن جي ترڪيب ۽ هنڌبندي تي ڌيان ڏنو ويندو آهي. جيتوڻيڪ ڪيترائي خلئي اندر وارا پروٽين [[سائيٽوپلازم]] ۾ ٺهندا آهن ۽ جھلي سان ڳنڍيل يا خارج ٿيندڙ پروٽين [[اينڊوپلازمي ريٽيڪيولم]] ۾ ٺهندا آهن، پر مخصوص عضين يا خلوي بناوٽن ڏانهن پروٽينن کي [[پروٽين هدف سازي|موڪلڻ]] جا تفصيلي طريقا اڪثر مڪمل طور واضح ناهن. خلوي هنڌبندي جانچڻ لاءِ هڪ ڪارائتو طريقو جينياتي انجنيئرنگ وسيلي خلئي ۾ اهڙو [[فيوزن پروٽين]] يا [[ڪيميرا (پروٽين)|ڪيميرا]] ظاهر ڪرائڻ آهي، جنهن ۾ گهربل قدرتي پروٽين کي [[رپورٽر جين|رپورٽر]] جهڙوڪ [[سائي فلوروسينٽ پروٽين]] (GFP) سان ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=Stepanenko2008/> پوءِ ڳنڍيل پروٽين جي خلئي اندر جڳهه کي [[خوردبيني]] ذريعي صاف ۽ مؤثر نموني ڏسي سگهجي ٿو.<ref name=Yuste2005/> پروٽين جي خلوي جڳهه معلوم ڪرڻ لاءِ ٻيا طريقا به استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ مختلف علائقن جهڙوڪ اينڊوپلازمي ريٽيڪيولم، گولجي، لائيسوسوم يا ويڪيول، مائيٽوڪونڊريا، ڪلوروپلاسٽ، پلازما جھلي وغيره لاءِ ڄاتل خلوي نشانيون استعمال ڪيون وينديون آهن. انهن نشانين جي فلوروسينٽ ٽيگ ٿيل صورتن يا انهن جي خلاف اينٽي باڊين جي استعمال سان گهربل پروٽين جي هنڌبندي سڃاڻڻ گهڻو آسان ٿي وڃي ٿو. مثال طور، [[اڻ سڌي اميونو فلوروسينس]] فلوروسينٽ گڏ-هنڌبندي ۽ مقام جي ڏيکاءَ جي اجازت ڏئي ٿي. ساڳئي مقصد لاءِ خلوي حصن کي نشان لڳائڻ واسطي فلوروسينٽ رنگ پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name=Margolin2000/> ٻيا طريقا پڻ موجود آهن. مثال طور، [[اميونو هسٽوڪيمسٽري]] عام طور هڪ يا وڌيڪ گهربل پروٽينن خلاف اهڙي اينٽي باڊي استعمال ڪري ٿي، جيڪا اينزائم سان ڳنڍيل هوندي آهي ۽ چمڪندڙ يا رنگ پيدا ڪندڙ اشارا پيدا ڪندي آهي؛ انهن اشارن کي مختلف نمونن ۾ ڀيٽي پروٽين جي هنڌبندي بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{Cite web |last=Hrycaj |first=Steven |date=17 October 2023 |title=Immunohistochemistry: Origins, Tips, and a Look to the Future |url=https://www.the-scientist.com/immunohistochemistry-origins-tips-and-a-look-to-the-future-71439 |access-date=2024-12-22 |website=The Scientist Magazine}}</ref> هڪ ٻيو قابل استعمال طريقو سکروز يا ڪنهن ٻئي مادي جي تدريجي محلول ۾ گڏ-حصابندي آهي، جيڪا [[هم ڪثافتي سينٽريفيوگيشن]] ذريعي ڪئي وڃي ٿي.<ref name=Walker2000/> جيتوڻيڪ هي طريقو ڄاتل ڪثافت واري ڪنهن خلوي حصي ۽ گهربل پروٽين جي گڏ-هنڌبندي کي قطعي ثابت نٿو ڪري، پر اهڙي امڪان کي وڌائي ٿو.<ref name=Walker2000/> آخرڪار، خلوي هنڌبندي لاءِ سڀ کان معتبر طريقو [[اميونو اليڪٽران خوردبيني]] آهي. هن طريقي ۾ گهربل پروٽين خلاف اينٽي باڊي کي روايتي اليڪٽران خوردبيني طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي. نموني کي عام اليڪٽران خوردبيني جاچ لاءِ تيار ڪرڻ کان پوءِ ان تي گهربل پروٽين خلاف اهڙي اينٽي باڊي لڳائي ويندي آهي، جيڪا تمام گهڻي اليڪٽران-گهڻي مادي، عام طور سون، سان ڳنڍيل هوندي آهي. ان سان هڪ ئي وقت انتهائي نفيس بناوٽي تفصيل ۽ گهربل پروٽين جي جڳهه معلوم ڪري سگهجي ٿي.<ref name=Mayhew2008/> [[هنڌ-مخصوص ميوٽيشن سازي]] نالي جينياتي انجنيئرنگ جي هڪ ٻئي استعمال وسيلي محقق پروٽين جي تسلسل کي تبديل ڪري سگهن ٿا، ۽ ان سان ان جي بناوٽ، خلوي هنڌبندي ۽ ضابطي جي حساسيت کي به بدلائي سگهن ٿا. هي طريقو تبديل ڪيل ٽي آر اين اي استعمال ڪندي غير فطري امينو تيزابن کي پروٽينن ۾ شامل ڪرڻ جي به اجازت ڏئي ٿو،<ref name=Hohsaka2002/> ۽ نون خاصيتن وارن پروٽينن جي منطقي [[پروٽين ڊيزائن|ڊيزائن]] لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو.<ref name=Cedrone2000/> === پروٽيومڪس === {{Main|پروٽيومڪس}} ڪنهن خلئي يا خلوي قسم ۾ ڪنهن هڪ وقت موجود سڀني پروٽينن جي مڪمل مجموعي کي ان جو [[پروٽيوم]] چيو ويندو آهي، ۽ اهڙن وڏي پيماني جي انگن اکرن جي اڀياس واري شعبي کي [[پروٽيومڪس]] چيو وڃي ٿو، جنهن جو نالو لاڳاپيل شعبي [[جينومڪس]] جي قياس تي رکيو ويو آهي. پروٽيومڪس ۾ اهم تجربيگاهي طريقن ۾ [[ٻه-رخِي جيل اليڪٽروفوريسس|ٻه-رخِي اليڪٽروفوريسس]] شامل آهي،<ref name=Gorg2008/> جيڪا ڪيترن پروٽينن کي جدا ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي؛ [[ماس اسپيڪٽروميٽري]]،<ref name=Conrotto2008/> جيڪا پروٽينن جي تيز ۽ وڏي پيماني تي سڃاڻپ ۽ پيپٽائيڊن جي تسلسل سازي ممڪن بڻائي ٿي، اڪثر [[جيل اندر هضم]] کان پوءِ؛ [[پروٽين مائڪرو ايري]]، جيڪي خلئي ۾ موجود مختلف پروٽينن جي نسبي مقدار معلوم ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا؛ ۽ [[ٻه-هائبرڊ اسڪريننگ]]، جيڪا [[پروٽين–پروٽين لهه وچڙ]] جي منظم اڀياس جي اجازت ڏئي ٿي.<ref name=Koegl2007/> حياتياتي طور ممڪن اهڙين سڀني لهه وچڙن جي مڪمل مجموعي کي [[انٽريڪٽوم]] چيو ويندو آهي.<ref name=Plewczynski2009/> هر ممڪن ويڙهه جي نمائندگي ڪندڙ پروٽينن جون بناوٽون منظم طريقي سان معلوم ڪرڻ جي ڪوشش کي [[بناوٽي جينومڪس]] چيو ويندو آهي.<ref name=Zhang2003/> === بناوٽ جو تعين === ڪنهن پروٽين جي ٽئين درجي جي بناوٽ، يا ان جي مرڪبن جي چوٿين درجي جي بناوٽ معلوم ڪرڻ سان اهم اشارا ملي سگهن ٿا ته پروٽين پنهنجو ڪم ڪيئن سرانجام ڏئي ٿو ۽ ان کي ڪيئن متاثر ڪري سگهجي ٿو، مثال طور [[Drug design#Structure-based|دوا جي بناوٽ]] ۾. جيئن ته پروٽين [[Diffraction-limited system|تمام ننڍا هوندا آهن]] ۽ [[روشني خوردبين]] سان سڌي طرح نٿا ڏسي سگهجن، تنهنڪري انهن جي بناوٽ معلوم ڪرڻ لاءِ ٻيا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. عام تجربيگاهي طريقن ۾ [[ايڪس-ري قلميات]] ۽ [[پروٽين اين ايم آر|اين ايم آر اسپيڪٽروسڪوپي]] شامل آهن، جيڪي ٻئي ايٽمي سطح تائين بناوٽي ڄاڻ ڏئي سگهن ٿا. تنهن هوندي، اين ايم آر تجربا اهڙي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا جنهن مان ايٽمن جي جوڙن جي وچ ۾ ڪجهه فاصلا اندازي سان معلوم ڪري سگهجن ٿا، ۽ پروٽين جون ممڪن آخري ترتيبون [[فاصلي واري هندسه]] جي مسئلي کي حل ڪندي طئي ڪيون وڃن ٿيون. [[ٻٽي قطبيت انٽرفيروميٽري]] هڪ مقداري تجزياتي طريقو آهي، جيڪو پروٽين جي مجموعي [[پروٽين ترتيب]] ۽ لهه وچڙ يا ٻين تحريڪن سبب ٿيندڙ [[ترتيبي تبديلي]]ن کي ماپي ٿو. [[گول ڊائڪروئزم]] پروٽينن جي اندروني بيٽا-شيٽ ۽ الفا-هيلڪس ترتيب معلوم ڪرڻ لاءِ ٻيو تجربيگاهي طريقو آهي. [[ڪريو اليڪٽران خوردبيني]] تمام وڏن پروٽين مرڪبن، جن ۾ گڏ ٿيل [[وائرس]] به شامل آهن، بابت گهٽ-تفصيلي بناوٽي ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪئي وڃي ٿي؛<ref name = "Brandon_1999" />{{rp|340–41}} ان جي هڪ صورت [[اليڪٽران قلميات]] ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ تفصيلي ڄاڻ ڏئي سگهي ٿي، خاص طور جھلي پروٽينن جي ٻه-رخِي قلمياتي نمونن لاءِ.<ref name=Gonen2005/> معلوم ڪيل بناوٽون عام طور [[پروٽين ڊيٽا بئنڪ]] (PDB) ۾ جمع ڪيون وينديون آهن، جيڪو آزاد رسائي وارو ذريعو آهي، جتان هزارين پروٽينن بابت بناوٽي انگ اکر هر ايٽم جي [[ڪارٽيزين هم آهنگين]] جي صورت ۾ حاصل ڪري سگهجن ٿا.<ref name=Standley2008/> پروٽين جي بناوٽن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ جيني تسلسل معلوم آهن. ان کان سواءِ معلوم ڪيل بناوٽن جو مجموعو انهن پروٽينن ڏانهن وڌيڪ مائل آهي، جن کي بناوٽ معلوم ڪرڻ جي اهم طريقي [[ايڪس-ري قلميات]] لاءِ گهربل حالتن ۾ آسانيءَ سان استعمال ڪري سگهجي ٿو. خاص طور، گولائي پروٽينن کي ايڪس-ري قلميات لاءِ [[قلم بندي|قلم بند]] ڪرڻ نسبتاً آسان آهي. ان جي ابتڙ، جھلي پروٽينن ۽ وڏن پروٽين مرڪبن کي قلم بند ڪرڻ ڏکيو آهي، تنهنڪري اهي پروٽين ڊيٽا بئنڪ ۾ گهٽ نمائندگي رکن ٿا.<ref name=Walian2004/> [[بناوٽي جينومڪس]] جي منصوبن اهڙين کوٽن کي گهٽائڻ لاءِ اهم ويڙهه وارن درجن جون نمائنده بناوٽون منظم نموني حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[پروٽين جي بناوٽ جي اڳڪٿي]] جا طريقا انهن پروٽينن لاءِ ممڪن بناوٽ پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، جن جون بناوٽون تجربي طور معلوم نه ٿيون آهن.<ref name=Sleator2012/> === بناوٽ جي اڳڪٿي === {{Main|پروٽين جي بناوٽ جي اڳڪٿي|پروٽين جي بناوٽ جي اڳڪٿي ڪندڙ سافٽويئرن جي فهرست}} [[File:225 Peptide Bond-01.jpg|thumb|right|upright=1.6|جزوي امينو تيزابن جو تجزيو ڪري پروٽين جي ثانوي، ٽئين ۽ چوٿين درجي جي بناوٽ جي اڳڪٿي ڪري سگهجي ٿي؛ هتي [[هيم]] ايڪا رکندڙ هيموگلوبن ڏيکاريل آهي.]] بناوٽي جينومڪس جي شعبي کي مڪمل ڪندي، ''پروٽين جي بناوٽ جي اڳڪٿي'' پروٽينن جا ڪارائتا [[رياضيائي نمونو|رياضيائي نمونا]] تيار ڪري ٿي، جيئن ليبارٽري ۾ سڌي مشاهدي بدران نظرياتي طور ڳڻپيوڪري طريقي سان ماليڪيولي بناوٽن جي اڳڪٿي ڪري سگهجي.<ref name=Zhang2008/> بناوٽ جي اڳڪٿي جو سڀ کان ڪامياب قسم [[هم شڪلي نمونو سازي]] سڏجي ٿو، جيڪو اهڙي ”سانچي“ واري بناوٽ جي موجودگي تي ڀاڙي ٿو، جنهن جو تسلسل نمونو بڻجندڙ پروٽين سان مشابهت رکي. بناوٽي جينومڪس جو مقصد حل ڪيل بناوٽن جو اهڙو ڪافي نمائنده مجموعو مهيا ڪرڻ آهي، جنهن جي بنياد تي باقي گهڻن پروٽينن جا نمونا ٺاهي سگهجن.<ref name=Xiang2006/> جيتوڻيڪ جڏهن رڳو پري لاڳاپيل سانچا موجود هجن تڏهن صحيح نمونا ٺاهڻ اڃا به ڏکيو آهي، پر تجويز ڪيو ويو آهي ته هن عمل ۾ [[تسلسل هم قطاري]] بنيادي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن ”مڪمل“ تسلسل هم قطاري معلوم هجي ته ڪافي درست نمونا ٺاهي سگهجن ٿا.<ref name=Zhang2005/> بناوٽ جي اڳڪٿي جا ڪيترائي طريقا اڀرندڙ شعبي [[پروٽين انجنيئرنگ]] لاءِ بنياد بڻيا آهن، جنهن ۾ اڳ ئي نيون پروٽين ويڙهون تيار ڪيون ويون آهن.<ref name=Kuhlman2003/> ڪيترن پروٽينن ۾، يوڪيريئوٽن ۾ لڳ ڀڳ 33٪، وڏا غير بناوٽي پر حياتياتي طور فعلي حصا هوندا آهن ۽ انهن کي [[فطري طور غير ترتيب يافته پروٽين]]ن طور درجابند ڪري سگهجي ٿو. پروٽين جي غير ترتيبي جي اڳڪٿي ۽ تجزيو پروٽين جي بناوٽ جي سڃاڻپ جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Ward JJ, Sodhi JS, McGuffin LJ, Buxton BF, Jones DT | title = Prediction and functional analysis of native disorder in proteins from the three kingdoms of life | url = https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_2004-03-26_337_3/page/635 | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 337 | issue = 3 | pages = 635–645 | date = March 2004 | pmid = 15019783 | doi = 10.1016/j.jmb.2004.02.002 | bibcode = 2004JMBio.337..635W | citeseerx = 10.1.1.120.5605 }}</ref> === حرڪتي عملن جي ڪمپيوٽري نقل سازي === وڌيڪ پيچيده ڳڻپيوڪري مسئلو ماليڪيولن جي وچ واري لهه وچڙ جي اڳڪٿي آهي، جيئن [[ماليڪيولي ڊاڪنگ]]،<ref name=Ritchie2008/> [[پروٽين جي ويڙهجڻ]]، [[پروٽين–پروٽين لهه وچڙ]] ۽ ڪيميائي عمل پذيري. اهڙن حرڪتي عملن جي نقل سازي لاءِ رياضيائي نمونن ۾ [[ماليڪيولي ميڪانيات]] ۽ خاص طور [[ماليڪيولي حرڪيات]] شامل آهن. ان حوالي سان ''[[ڪمپيوٽري طور]]'' ڪيل نقل سازين ننڍن الفا-هيلڪس وارن [[پروٽين ڊومين]]ن، جهڙوڪ [[ويلن]] هيڊ پيس،<ref name=Zagrovic2002/> [[ايڇ آءِ وي]] جي مددگار پروٽين<ref name=Herges2005/> جي ويڙهجڻ کي ظاهر ڪيو آهي، ۽ معياري ماليڪيولي حرڪيات کي [[ڪوانٽم ميڪانيات|ڪوانٽمي ميڪانيڪي]] رياضيات سان ملائيندڙ گڏيل طريقن [[روڊوپسن]]ن جي برقي حالتن جو اڀياس ڪيو آهي.<ref name=Hoffman2006/> روايتي ماليڪيولي حرڪيات کان اڳتي، [[ڪوانٽمي حرڪيات]] جا طريقا ڪوانٽمي ميڪانيڪي اثرن جي درست وضاحت سان پروٽينن جي ايٽمي سطح تي نقل سازي جي اجازت ڏين ٿا. مثالن ۾ گهڻ-سطحي [[گهڻ-ترتيبي وقت-دارومدار هارٽري]] طريقو ۽ [[حرڪت جي درجابندي وارين مساواتن]] وارو طريقو شامل آهن، جيڪي ترتيبوار ٻوٽن جي ڪرپٽوڪرومن<ref name= Gatti2018/> ۽ بيڪٽيرين جي روشني گڏ ڪندڙ مرڪبن تي لاڳو ڪيا ويا آهن.<ref name= Schulten2012/> حياتياتي پيماني وارن نظامن جي ڪوانٽمي ۽ روايتي ميڪانيڪي نقل سازي ٻنهي لاءِ تمام وڏي ڳڻپيوڪري طاقت گهربل هوندي آهي، تنهنڪري [[ورهايل ڳڻپيوڪر]] منصوبا جهڙوڪ [[فولڊنگ ايٽ هوم]]، [[گرافڪس پروسيسنگ يونٽ|جي پي يو]] متوازي پروسيسنگ ۽ [[مونٽي ڪارلو طريقو|مونٽي ڪارلو]] طريقن ۾ ترقيءَ کي استعمال ڪندي [[GPU تي ماليڪيولي نمونو سازي|ماليڪيولي نمونو سازي]] کي آسان بڻائين ٿا.<ref name=Scheraga2007/><ref name="Zheng Javidpour 2020">{{cite journal |last1=Zheng |first1=Size |last2=Javidpour |first2=Leili |last3=Sahimi |first3=Muhammad |last4=Shing |first4=Katherine S. |last5=Nakano |first5=Aiichiro |title=sDMD: An open source program for discontinuous molecular dynamics simulation of protein folding and aggregation |journal=Computer Physics Communications |volume=247 |date=2020 |doi=10.1016/j.cpc.2019.106873 |article-number=106873|bibcode=2020CoPhC.24706873Z }}</ref> === ڪيميائي تجزيو === {{See also|پروٽين (غذا)#کاڌي ۾ جاچ}} نامياتي مادي ۾ موجود ڪُل نائٽروجن جو وڏو حصو پروٽينن جي امينو گروهن مان ايندو آهي. [[ڪُل ڪيلڊال نائٽروجن]] (TKN) نائٽروجن جي هڪ ماپ آهي، جيڪا گندي يا صاف پاڻي، مٽي، خوراڪ، جانورن جي خوراڪ ۽ عام نامياتي مادي جي تجزيي ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي ويندي آهي. جيئن نالي مان ظاهر آهي، ان لاءِ [[ڪيلڊال طريقو]] استعمال ڪيو ويندو آهي. ان کان وڌيڪ حساس طريقا پڻ موجود آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Muñoz-Huerta RF, Guevara-Gonzalez RG, Contreras-Medina LM, Torres-Pacheco I, Prado-Olivarez J, Ocampo-Velazquez RV | title = A review of methods for sensing the nitrogen status in plants: advantages, disadvantages and recent advances | journal = Sensors | volume = 13 | issue = 8 | pages = 10823–10843 | date = August 2013 | pmid = 23959242 | pmc = 3812630 | doi = 10.3390/s130810823 | doi-access = free | bibcode = 2013Senso..1310823M }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Martin PD, Malley DF, Manning G, Fuller L |title=Determination of soil organic carbon and nitrogen at the field level using near-infrared spectroscopy | url = https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-soil-science_2002-11_82_4/page/413 |journal=Canadian Journal of Soil Science |date=November 2002 |volume=82 |issue=4 |pages=413–422 |doi=10.4141/S01-054 |bibcode=2002CaJSS..82..413M }}</ref> == هاضمو == {{main|پروٽيولائسس|پروٽين (غذا)}} [[File:Proteolysis scheme.svg|thumb|class=skin-invert-image|230px|پروٽين جو هائيڊرولائسس. صنعتي پروٽيولائسس لاءِ X = هائيڊروڪلورڪ تيزاب ۽ گرمي؛ حياتياتي پروٽيولائسس لاءِ X = پروٽيز]] اتساهڪن جي غير موجودگيءَ ۾ پروٽينن جو [[هائيڊرولائسس]] تمام آهستي ٿيندو آهي.<ref name="Radzicka Wolfenden 1996">{{cite journal |last1=Radzicka |first1=Anna |last2=Wolfenden |first2=Richard |title=Rates of Uncatalyzed Peptide Bond Hydrolysis in Neutral Solution and the Transition State Affinities of Proteases |url=https://archive.org/details/american-chemical-society-journal_1996-07-03_118_26/page/6105 |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=118 |issue=26 |date=1 January 1996 |doi=10.1021/ja954077c |pages=6105–6109|bibcode=1996JAChS.118.6105R }}</ref> پروٽينن جو ننڍن پيپٽائيڊن ۽ امينو تيزابن ۾ ٽٽڻ، جنهن کي [[پروٽيولائسس]] چيو ويندو آهي، [[هاضمو|هاضمي]] جو هڪ مرحلو آهي؛ پوءِ اهي ٽٽل شيون ننڍي آنڊي ۾ جذب ٿين ٿيون.<ref name="Keller 2013">{{cite book |last=Keller |first=J. |title=Encyclopedia of Biological Chemistry |chapter=Gastrointestinal Digestion and Absorption |publisher=Elsevier |date=2013 |isbn=978-0-12-378631-9 |doi=10.1016/b978-0-12-378630-2.00106-7 |pages=354–359}}</ref> پروٽينن جو هائيڊرولائسس [[پروٽيز]] يا پيپٽائڊيز نالي اينزائمز تي دارومدار رکي ٿو. پروٽيز، جيڪي پاڻ به پروٽين هوندا آهن، انهن مخصوص [[پيپٽائيڊ بند]]ن جي بنياد تي ڪيترن قسمن ۾ ورهايل آهن جن کي اهي ٽوڙين ٿا؛ ان سان گڏ انهن کي ان ڳالهه موجب به ورهايو ويندو آهي تہ اهي پروٽين جي پڇاڙيءَ وارا پيپٽائيڊ بند ٽوڙين ٿا (ايگزوپيپٽائڊيز) يا پروٽين جي اندروني حصي وارا پيپٽائيڊ بند (اينڊوپيپٽائڊيز).<ref>{{cite journal |last=Oda |first=Kohei |title=New families of carboxyl peptidases: serine-carboxyl peptidases and glutamic peptidases |journal=Journal of Biochemistry |year= 2012 |volume=151 |issue=1 |pages=13–25 |doi= 10.1093/jb/mvr129 |pmid= 22016395 |doi-access=free}}</ref> [[پيپسن]] معدي ۾ موجود هڪ اينڊوپيپٽائڊيز آهي. معدي کان پوءِ [[لبلبو]] پروٽينن جي هائيڊرولائسس کي مڪمل ڪرڻ لاءِ ٻيا پروٽيز خارج ڪري ٿو، جن ۾ [[ٽرپسن]] ۽ [[ڪائموٽرپسن]] شامل آهن.<ref name="Switzar Giera 2013">{{cite journal |last1=Switzar |first1=Linda |last2=Giera |first2=Martin |last3=Niessen |first3=Wilfried M. A. |title=Protein Digestion: An Overview of the Available Techniques and Recent Developments |journal=Journal of Proteome Research |volume=12 |issue=3 |date=1 March 2013 |doi=10.1021/pr301201x |pages=1067–1077|pmid=23368288 }}</ref> پروٽين هائيڊرولائسس کي واپاري طور به استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن وڏي مقدار ۾ موجود پروٽيني ذريعن، جهڙوڪ رت جي خوراڪ، پنکن ۽ ڪيراٽن مان امينو تيزاب پيدا ڪرڻ. اهڙي مواد کي گرم [[هائيڊروڪلورڪ تيزاب]] سان عمل هيٺ آندو ويندو آهي، جنهن سان پيپٽائيڊ بندن جو هائيڊرولائسس ٿئي ٿو.<ref>{{cite book |doi=10.1002/14356007.a02_057.pub2 |chapter=Amino Acids |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |date=2007 |last1=Drauz |first1=Karlheinz |last2=Grayson |first2=Ian |last3=Kleemann |first3=Axel |last4=Krimmer |first4=Hans-Peter |last5=Leuchtenberger |first5=Wolfgang |last6=Weckbecker |first6=Christoph |isbn=978-3-527-30385-4 }}</ref> == مشيني خاصيتون == پروٽينن جون [[حياتياتي مادن جون مشيني خاصيتون|مشيني خاصيتون]] تمام گهڻيون مختلف هونديون آهن ۽ اڪثر انهن جي حياتياتي ڪم لاءِ بنيادي اهميت رکنديون آهن، جيئن [[ڪيراٽن]] ۽ [[ڪوليجن]] جهڙن پروٽينن جي صورت ۾.<ref>{{cite journal | vauthors = Gosline J, Lillie M, Carrington E, Guerette P, Ortlepp C, Savage K | title = Elastic proteins: biological roles and mechanical properties | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences | volume = 357 | issue = 1418 | pages = 121–132 | date = February 2002 | pmid = 11911769 | pmc = 1692928 | doi = 10.1098/rstb.2001.1022 | veditors = Bailey AJ, Macmillan J, Shrewry PR, Tatham AS }}</ref> مثال طور، [[عضلو|عضلاتي بافت]] جي مسلسل ڦهلجڻ ۽ سُڪڙجڻ جي صلاحيت سڌي طرح ان کي ٺاهيندڙ پروٽينن جي لچڪدار خاصيتن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Maruyama K, Natori R, Nonomura Y | title = New elastic protein from muscle | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1976-07-01_262_5563/page/58 | journal = Nature | volume = 262 | issue = 5563 | pages = 58–60 | date = July 1976 | pmid = 934326 | doi = 10.1038/262058a0 | bibcode = 1976Natur.262...58M }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tskhovrebova L, Trinick J | title = Making muscle elastic: the structural basis of myomesin stretching | journal = PLOS Biology | volume = 10 | issue = 2 | article-number = e1001264 | date = February 2012 | pmid = 22347814 | pmc = 3279349 | doi = 10.1371/journal.pbio.1001264 | doi-access = free }}</ref> ريشيدار پروٽينن کان سواءِ، [[اينزائم]]ن جي ترتيبي حرڪيات<ref>{{cite journal | vauthors = Mizraji E, Acerenza L, Lin J | title = Viscoelastic models for enzymes with multiple conformational states | url = https://archive.org/details/journal-of-theoretical-biology_1987-11-21_129_2/page/163 | journal = Journal of Theoretical Biology | volume = 129 | issue = 2 | pages = 163–175 | date = November 1987 | pmid = 3455460 | doi = 10.1016/s0022-5193(87)80010-3 | bibcode = 1987JThBi.129..163M }}</ref> ۽ [[حياتياتي جھلي]]ن جي بناوٽ سميت ڪيترائي ٻيا حياتياتي ڪم پڻ پروٽينن جي مشيني خاصيتن جي ضابطي هيٺ هوندا آهن. حياتياتي ماحول کان ٻاهر به ڪيترن پروٽينن جون منفرد مشيني خاصيتون، ۽ [[مصنوعي پوليمرن جي فهرست|مصنوعي پوليمرن]] جي ڀيٽ ۾ انهن جي نسبي پائيداري، انهن کي ايندڙ نسل جي مادن جي ڊيزائن لاءِ اهم اميدوار بڻايو آهي.<ref>{{Cite journal | vauthors = Schiller T, Scheibel T |date=2024-04-18 |title=Bioinspired and biomimetic protein-based fibers and their applications |journal=Communications Materials |volume=5 |issue=1 |article-number=56 |doi=10.1038/s43246-024-00488-2 |doi-access=free |bibcode=2024CoMat...5...56S }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Sun J, He H, Zhao K, Cheng W, Li Y, Zhang P, Wan S, Liu Y, Wang M, Li M, Wei Z, Li B, Zhang Y, Li C, Sun Y, Shen J, Li J, Wang F, Ma C, Tian Y, Su J, Chen D, Fan C, Zhang H, Liu K | title = Protein fibers with self-recoverable mechanical properties via dynamic imine chemistry | journal = Nature Communications | volume = 14 | issue = 1 | article-number = 5348 | date = September 2023 | pmid = 37660126 | pmc = 10475138 | doi = 10.1038/s41467-023-41084-1 | doi-access = free| bibcode = 2023NatCo..14.5348S }}</ref> [[ينگ جو ماڊيولس]]، ''E''، محوري دٻاءُ ''σ'' کي ان مان پيدا ٿيندڙ ڇڪ ''ε'' سان ورهائي ڳڻيو ويندو آهي. اهو ڪنهن مادي جي نسبي [[سختي]] جي ماپ آهي. پروٽينن جي حوالي سان اها سختي اڪثر سڌي طرح حياتياتي ڪم سان لاڳاپيل هوندي آهي. مثال طور، [[ڪوليجن]]، جيڪو [[ڳنڍيندڙ بافت]]، [[هڏو|هڏن]] ۽ [[ڪارٽليج]] ۾ ملي ٿو، ۽ [[ڪيراٽن]]، جيڪو ننهن، پنجن ۽ وارن ۾ ملي ٿو، انهن جي مشاهدو ڪيل سختي [[ايلسٽن]] جي ڀيٽ ۾ ڪيترن ئي درجن وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="Guthold-2007">{{cite journal | vauthors = Guthold M, Liu W, Sparks EA, Jawerth LM, Peng L, Falvo M, Superfine R, Hantgan RR, Lord ST | title = A comparison of the mechanical and structural properties of fibrin fibers with other protein fibers | journal = Cell Biochemistry and Biophysics | volume = 49 | issue = 3 | pages = 165–181 | date = 2007-10-02 | pmid = 17952642 | pmc = 3010386 | doi = 10.1007/s12013-007-9001-4 }}</ref> ايلسٽن کي [[رت جون نليون|رت جي نلين]]، [[ڦڦڙن جي بافت]] ۽ [[مثانو|مثاني جي بافت]] سميت مختلف بناوٽن کي لچڪ فراهم ڪندڙ پروٽين سمجھيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang K, Meng X, Guo Z | title = Elastin Structure, Synthesis, Regulatory Mechanism and Relationship With Cardiovascular Diseases | journal = Frontiers in Cell and Developmental Biology | volume = 9 | article-number = 596702 | date = 2021 | pmid = 34917605 | pmc = 8670233 | doi = 10.3389/fcell.2021.596702 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Debelle L, Tamburro AM | title = Elastin: molecular description and function | url = https://archive.org/details/sim_international-journal-of-biochemistry-cell-biology_1999-02_31_2/page/261 | journal = The International Journal of Biochemistry & Cell Biology | volume = 31 | issue = 2 | pages = 261–272 | date = February 1999 | pmid = 10216959 | doi = 10.1016/S1357-2725(98)00098-3 }}</ref> ان جي ڀيٽ ۾ [[گولائي پروٽين]]، جهڙوڪ [[ٻڪريءَ جي سيرم البومين|ٻڪريءَ جو سيرم البومين]]، جيڪي [[سائيٽوسول]] ۾ نسبتاً آزاد نموني ترندا رهن ٿا ۽ اڪثر اينزائم طور ڪم ڪن ٿا، تنهنڪري بار بار ترتيبي تبديليون ڪن ٿا، انهن جا ينگ ماڊيولس تمام گهٽ هوندا آهن.<ref name="Khoury-2019">{{cite journal | vauthors = Khoury LR, Popa I | title = Chemical unfolding of protein domains induces shape change in programmed protein hydrogels | journal = Nature Communications | volume = 10 | issue = 1 | article-number = 5439 | date = November 2019 | pmid = 31784506 | pmc = 6884551 | doi = 10.1038/s41467-019-13312-0 | doi-access = free| bibcode = 2019NatCo..10.5439K }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tan R, Shin J, Heo J, Cole BD, Hong J, Jang Y | title = Tuning the Structural Integrity and Mechanical Properties of Globular Protein Vesicles by Blending Crosslinkable and NonCrosslinkable Building Blocks | journal = Biomacromolecules | volume = 21 | issue = 10 | pages = 4336–4344 | date = October 2020 | pmid = 32955862 | doi = 10.1021/acs.biomac.0c01147 }}</ref> هڪ اڪيلي پروٽين جو ينگ ماڊيولس [[ماليڪيولي حرڪيات]] جي نقل سازي ذريعي به معلوم ڪري سگهجي ٿو. ايٽمي فورس فيلڊن، جهڙوڪ [[چارم]] يا [[گروموس]]، يا مارٽيني جهڙن سادي ڪيل فورس فيلڊن کي استعمال ڪندي،<ref>{{cite journal | vauthors = Souza PC, Alessandri R, Barnoud J, Thallmair S, Faustino I, Grünewald F, Patmanidis I, Abdizadeh H, Bruininks BM, Wassenaar TA, Kroon PC, Melcr J, Nieto V, Corradi V, Khan HM, Domański J, Javanainen M, Martinez-Seara H, Reuter N, Best RB, Vattulainen I, Monticelli L, Periole X, Tieleman DP, de Vries AH, Marrink SJ | title = Martini 3: a general purpose force field for coarse-grained molecular dynamics | journal = Nature Methods | volume = 18 | issue = 4 | pages = 382–388 | date = April 2021 | pmid = 33782607 | doi = 10.1038/s41592-021-01098-3 | pmc = 12554258 | bibcode = 2021NatCB..18..382S | url = https://pure.rug.nl/ws/files/190731140/s41592_021_01098_3.pdf }}</ref> هڪ پروٽين ماليڪيول کي هڪ-محوري قوت سان ڇڪيو وڃي ٿو ۽ ان دوران پيدا ٿيندڙ ڊگهاڻ کي رڪارڊ ڪيو وڃي ٿو، جيئن ڇڪ جو حساب ڪڍي سگهجي.<ref>{{Cite web |title=Piotr Szymczak's Homepage |url=https://www.fuw.edu.pl/~piotrek/proteins.html |access-date=2024-05-13 |website=www.fuw.edu.pl}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Mapplebeck S, Booth J, Shalashilin D | title = Simulation of protein pulling dynamics on second time scale with boxed molecular dynamics | journal = The Journal of Chemical Physics | volume = 155 | issue = 8 | article-number = 085101 | date = August 2021 | pmid = 34470356 | doi = 10.1063/5.0059321 | bibcode = 2021JChPh.155h5101M | doi-access = free }}</ref> تجربي طور، [[ايٽمي قوت خوردبيني]] جهڙا طريقا به ساڳئي قسم جا انگ اکر حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Carrion-Vazquez M, Marszalek PE, Oberhauser AF, Fernandez JM | title = Atomic force microscopy captures length phenotypes in single proteins | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1999-09-28_96_20/page/11288 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 96 | issue = 20 | pages = 11288–11292 | date = September 1999 | pmid = 10500169 | pmc = 18026 | doi = 10.1073/pnas.96.20.11288 | doi-access = free | bibcode = 1999PNAS...9611288C }}</ref> پروٽينن جي اندروني حرڪيات ۾ [[وسڪو لچڪ|وسڪو لچڪدار]] قوتن سبب پيدا ٿيندڙ نفيس لچڪدار ۽ مستقل ڦيرڦار شامل هوندي آهي، جن جو اڀياس نينو-[[ريالوجي]] طريقن سان ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Weinreb |first1=Eyal |last2=McBride |first2=John M. |last3=Siek |first3=Marta |last4=Rougemont |first4=Jacques |last5=Renault |first5=Renaud |last6=Peleg |first6=Yoav |last7=Unger |first7=Tamar |last8=Albeck |first8=Shira |last9=Fridmann-Sirkis |first9=Yael |last10=Lushchekina |first10=Sofya |last11=Sussman |first11=Joel L. |last12=Grzybowski |first12=Bartosz A. |last13=Zocchi |first13=Giovanni |last14=Eckmann |first14=Jean-Pierre |last15=Moses |first15=Elisha |date=2025-03-28 |title=Enzymes as viscoelastic catalytic machines |url=https://www.nature.com/articles/s41567-025-02825-9 |journal=Nature Physics |volume=21 |issue=5 |language=en |pages=787–798 |doi=10.1038/s41567-025-02825-9 |bibcode=2025NatPh..21..787W |issn=1745-2481|url-access=subscription }}</ref> وڏي پيماني تي، پاڻ ۾ ڳنڍيل پروٽين ڄارن جو ينگ ماڊيولس وڌيڪ روايتي [[مشيني جاچ]] ذريعي حاصل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه پروٽينن لاءِ تجربي طور مشاهدو ڪيل قدر هيٺ ڏنل جدول ۾ ڏنا ويا آهن. {| class="wikitable" |+مختلف پروٽينن جي لچڪ !پروٽين !پروٽين جو قسم !ينگ جو ماڊيولس |- |ڪيراٽن (پاڻ ۾ ڳنڍيل) |ريشيدار |1.5–10&nbsp;GPa<ref>{{Cite journal | vauthors = McKittrick J, Chen PY, Bodde SG, Yang W, Novitskaya EE, Meyers MA |date=2012-04-03 |title=The Structure, Functions, and Mechanical Properties of Keratin |url=http://link.springer.com/10.1007/s11837-012-0302-8 |journal=JOM |volume=64 |issue=4 |pages=449–468 |doi=10.1007/s11837-012-0302-8 |bibcode=2012JOM....64d.449M|url-access=subscription }}</ref> |- |ايلسٽن (پاڻ ۾ ڳنڍيل) |ريشيدار |1&nbsp;MPa<ref name="Guthold-2007" /> |- |فائبرن (پاڻ ۾ ڳنڍيل) |ريشيدار |1–10&nbsp;MPa<ref name="Guthold-2007" /> |- |ڪوليجن (پاڻ ۾ ڳنڍيل) |ريشيدار |5–7.5&nbsp;GPa<ref name="Guthold-2007" /><ref>{{cite journal | vauthors = Yang L, van der Werf KO, Fitié CF, Bennink ML, Dijkstra PJ, Feijen J | title = Mechanical properties of native and cross-linked type I collagen fibrils | journal = Biophysical Journal | volume = 94 | issue = 6 | pages = 2204–2211 | date = March 2008 | pmid = 18032556 | pmc = 2257912 | doi = 10.1529/biophysj.107.111013 | bibcode = 2008BpJ....94.2204Y }}</ref> |- |ريزلن (پاڻ ۾ ڳنڍيل) |ريشيدار |1–2&nbsp;MPa<ref name="Guthold-2007" /> |- |ٻڪريءَ جو سيرم البومين (پاڻ ۾ ڳنڍيل) |گولائي |2.5–15&nbsp;kPa<ref name="Khoury-2019" /> |- |بيٽا-بيرل ٻاهرئين جھلي جا پروٽين |جھلي |20–45&nbsp;GPa<ref>{{cite journal | vauthors = Lessen HJ, Fleming PJ, Fleming KG, Sodt AJ | title = Building Blocks of the Outer Membrane: Calculating a General Elastic Energy Model for β-Barrel Membrane Proteins | journal = Journal of Chemical Theory and Computation | volume = 14 | issue = 8 | pages = 4487–4497 | date = August 2018 | pmid = 29979594 | pmc = 6191857 | doi = 10.1021/acs.jctc.8b00377 | bibcode = 2018JCTC...14.4487L }}</ref> |} == پڻ ڏسو == {{columns-list|colwidth=30em| * [[ڊي پروٽينيشن]] * [[ڊي اين اي سان ڳنڍجندڙ پروٽين]] * [[پروٽين سان لاڳاپيل مضمونن جي فهرست]] * [[انٽين]] * [[پروٽينن جي فهرست]] * [[وڏو ماليڪيول]] * [[ماليڪيولي ارتقا|پروٽين جو ارتقا]] * [[تسلسلي خلا (ارتقا)|پروٽين جو تسلسلي خلا]] * [[پروٽين سپر فيملي]] * [[پروٽين زهريت]] * [[پروٽيوپيٿي]] * [[پروٽيوپيڊيا]] }}{{Clear}} == حوالا == <references> <ref name=Bischoff1860>{{cite book | vauthors = Bischoff TL, Voit C |title=Die Gesetze der Ernaehrung des Pflanzenfressers durch neue Untersuchungen festgestellt |location=Leipzig, Heidelberg | publisher=C.F. Winter'sche Verlagshandlung |year=1860 |language=de}}</ref> <!--<ref name=BrosnanJ>{{cite journal | vauthors = Brosnan JT | title = Interorgan amino acid transport and its regulation | journal = The Journal of Nutrition | volume = 133 | issue = 6 Suppl 1 | pages = 2068S–2072S | date = June 2003 | pmid = 12771367 | doi = 10.1093/jn/133.6.2068S | doi-access = free }}</ref>--> <ref name=Bruckdorfer2004>{{cite journal | vauthors = Bruckdorfer T, Marder O, Albericio F | title = From production of peptides in milligram amounts for research to multi-tons quantities for drugs of the future | journal = Current Pharmaceutical Biotechnology | volume = 5 | issue = 1 | pages = 29–43 | date = February 2004 | pmid = 14965208 | doi = 10.2174/1389201043489620 }}</ref> <ref name=Cedrone2000>{{cite journal | vauthors = Cedrone F, Ménez A, Quéméneur E | title = Tailoring new enzyme functions by rational redesign | journal = Current Opinion in Structural Biology | volume = 10 | issue = 4 | pages = 405–410 | date = August 2000 | pmid = 10981626 | doi = 10.1016/S0959-440X(00)00106-8 }}</ref> <ref name=Conrotto2008>{{cite journal | vauthors = Conrotto P, Souchelnytskyi S | title = Proteomic approaches in biological and medical sciences: principles and applications | journal = Experimental Oncology | volume = 30 | issue = 3 | pages = 171–180 | date = September 2008 | pmid = 18806738 }}</ref> <ref name=Copland2009>{{cite journal | vauthors = Copland JA, Sheffield-Moore M, Koldzic-Zivanovic N, Gentry S, Lamprou G, Tzortzatou-Stathopoulou F, Zoumpourlis V, Urban RJ, Vlahopoulos SA | title = Sex steroid receptors in skeletal differentiation and epithelial neoplasia: is tissue-specific intervention possible? | journal = BioEssays | volume = 31 | issue = 6 | pages = 629–641 | date = June 2009 | pmid = 19382224 | doi = 10.1002/bies.200800138 | s2cid = 205469320 }}</ref> <ref name=EXPASY2000>{{cite journal | vauthors = Bairoch A | title = The ENZYME database in 2000 | url = https://archive.org/details/nucleic-acids-research_2000-01-01_28_1/page/304 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 28 | issue = 1 | pages = 304–305 | date = January 2000 | pmid = 10592255 | pmc = 102465 | doi = 10.1093/nar/28.1.304 }}</ref> <ref name=Fernandez2003>{{cite journal | vauthors = Fernández A, Scott R | title = Dehydron: a structurally encoded signal for protein interaction | url = https://archive.org/details/sim_biophysical-journal_2003-09_85_3/page/1914 | journal = Biophysical Journal | volume = 85 | issue = 3 | pages = 1914–1928 | date = September 2003 | pmid = 12944304 | pmc = 1303363 | doi = 10.1016/S0006-3495(03)74619-0 | bibcode = 2003BpJ....85.1914F }}</ref> <ref name=Fulton1991>{{cite journal | vauthors = Fulton AB, Isaacs WB | title = Titin, a huge, elastic sarcomeric protein with a probable role in morphogenesis | url = https://archive.org/details/sim_bioessays_1991-04_13_4/page/157 | journal = BioEssays | volume = 13 | issue = 4 | pages = 157–161 | date = April 1991 | pmid = 1859393 | doi = 10.1002/bies.950130403 | s2cid = 20237314 }}</ref> <ref name=Gonen2005>{{cite journal | vauthors = Gonen T, Cheng Y, Sliz P, Hiroaki Y, Fujiyoshi Y, Harrison SC, Walz T | title = Lipid-protein interactions in double-layered two-dimensional AQP0 crystals | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-12-01_438_7068/page/633 | journal = Nature | volume = 438 | issue = 7068 | pages = 633–638 | date = December 2005 | pmid = 16319884 | pmc = 1350984 | doi = 10.1038/nature04321 | bibcode = 2005Natur.438..633G }}</ref> <ref name=Gorg2008>{{cite journal | vauthors = Görg A, Weiss W, Dunn MJ | title = Current two-dimensional electrophoresis technology for proteomics | journal = Proteomics | volume = 4 | issue = 12 | pages = 3665–3685 | date = December 2004 | pmid = 15543535 | doi = 10.1002/pmic.200401031 | s2cid = 28594824 }}</ref> <ref name=Gutteridge2005>{{cite journal | vauthors = Gutteridge A, Thornton JM | title = Understanding nature's catalytic toolkit | url = https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_2005-11_30_11/page/622 | journal = Trends in Biochemical Sciences | volume = 30 | issue = 11 | pages = 622–629 | date = November 2005 | pmid = 16214343 | doi = 10.1016/j.tibs.2005.09.006 }}</ref> <ref name=Herges2005>{{cite journal | vauthors = Herges T, Wenzel W | title = In silico folding of a three helix protein and characterization of its free-energy landscape in an all-atom force field | journal = Physical Review Letters | volume = 94 | issue = 1 | article-number = 018101 | date = January 2005 | pmid = 15698135 | doi = 10.1103/PhysRevLett.94.018101 | arxiv = physics/0310146 | s2cid = 1477100 | bibcode = 2005PhRvL..94a8101H }}</ref> <ref name=Hey2008>{{cite book |doi=10.1007/978-1-60327-064-9_19 |chapter=Fractionation of Complex Protein Mixtures by Liquid-Phase Isoelectric Focusing |title=2D PAGE: Sample Preparation and Fractionation |series=Methods in Molecular Biology |date=2008 | vauthors = Hey J, Posch A, Cohen A, Liu N, Harbers A |volume=424 |pages=225–239 |pmid=18369866 |isbn=978-1-58829-722-8 }}</ref> <ref name=Hoffman2006>{{cite journal | vauthors = Hoffmann M, Wanko M, Strodel P, König PH, Frauenheim T, Schulten K, Thiel W, Tajkhorshid E, Elstner M | title = Color tuning in rhodopsins: the mechanism for the spectral shift between bacteriorhodopsin and sensory rhodopsin II | url = https://archive.org/details/american-chemical-society-journal_2006-08-23_128_33/page/10808 | journal = Journal of the American Chemical Society | volume = 128 | issue = 33 | pages = 10808–10818 | date = August 2006 | pmid = 16910676 | doi = 10.1021/ja062082i | bibcode = 2006JAChS.12810808H }}</ref> <ref name=Hohsaka2002>{{cite journal | vauthors = Hohsaka T, Sisido M | title = Incorporation of non-natural amino acids into proteins | journal = Current Opinion in Chemical Biology | volume = 6 | issue = 6 | pages = 809–815 | date = December 2002 | pmid = 12470735 | doi = 10.1016/S1367-5931(02)00376-9 }}</ref> <ref name=Kalman1955>{{cite journal | vauthors = Kalman SM, Linderstrøm-Lang K, Ottesen M, Richards FM | title = Degradation of ribonuclease by subtilisin | url = https://archive.org/details/sim_biochimica-et-biophysica-acta-international-journal_1955-02_16_2/page/297 | journal = Biochimica et Biophysica Acta | volume = 16 | issue = 2 | pages = 297–299 | date = February 1955 | pmid = 14363272 | doi = 10.1016/0006-3002(55)90224-9 }}</ref> <ref name=Kauzmann1956>{{cite journal | vauthors = Kauzmann W | title = Structural factors in protein denaturation | journal = Journal of Cellular Physiology. Supplement | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = 113–131 | date = May 1956 | pmid = 13332017 | doi = 10.1002/jcp.1030470410 }}</ref> <ref name=Kauzmann1959>{{cite book | last=Kauzmann | first=W. | title=Advances in Protein Chemistry | editor-first=C.B. | editor-last=Anfinsen Jr. | editor2-first=M.L. | editor2-last=Anson | editor3-first=Kenneth | editor3-last=Bailey | editor4-first=John T. | editor4-last=Edsall | chapter=Some Factors in the Interpretation of Protein Denaturation | date=1959 | publisher=Elsevier | volume=14 | pages=1–63 | isbn=978-0-12-034214-3 | doi=10.1016/s0065-3233(08)60608-7 | pmid = 14404936 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0065323308606087 | access-date=2025-04-21 }}</ref> <ref name=Kendrew1958>{{cite journal | vauthors = Kendrew JC, Bodo G, Dintzis HM, Parrish RG, Wyckoff H, Phillips DC | title = A three-dimensional model of the myoglobin molecule obtained by x-ray analysis | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1958-03-08_181_4610/page/662 | journal = Nature | volume = 181 | issue = 4610 | pages = 662–666 | date = March 1958 | pmid = 13517261 | doi = 10.1038/181662a0 | s2cid = 4162786 | bibcode = 1958Natur.181..662K }}</ref> <ref name=Kent2009>{{cite journal | vauthors = Kent SB | title = Total chemical synthesis of proteins | url = https://archive.org/details/sim_chemical-society-great-britain-chemical-society-reviews_2009-02_38_2/page/338 | journal = Chemical Society Reviews | volume = 38 | issue = 2 | pages = 338–351 | date = February 2009 | pmid = 19169452 | doi = 10.1039/b700141j | bibcode = 2009CSRev..38..338K | s2cid = 5432012 }}</ref> <ref name=Keskin2008>{{cite journal | vauthors = Keskin O, Tuncbag N, Gursoy A | title = Characterization and prediction of protein interfaces to infer protein-protein interaction networks | journal = Current Pharmaceutical Biotechnology | volume = 9 | issue = 2 | pages = 67–76 | date = April 2008 | pmid = 18393863 | doi = 10.2174/138920108783955191 | hdl-access = free | hdl = 11511/32640 }}</ref> <ref name=Koegl2007>{{cite journal | vauthors = Koegl M, Uetz P | title = Improving yeast two-hybrid screening systems | journal = Briefings in Functional Genomics & Proteomics | volume = 6 | issue = 4 | pages = 302–312 | date = December 2007 | pmid = 18218650 | doi = 10.1093/bfgp/elm035 }}</ref> <ref name=Kuhlman2003>{{cite journal | vauthors = Kuhlman B, Dantas G, Ireton GC, Varani G, Stoddard BL, Baker D | title = Design of a novel globular protein fold with atomic-level accuracy | url = https://archive.org/details/sim_science_2003-11-21_302_5649/page/1364 | journal = Science | volume = 302 | issue = 5649 | pages = 1364–1368 | date = November 2003 | pmid = 14631033 | doi = 10.1126/science.1089427 | s2cid = 1939390 | bibcode = 2003Sci...302.1364K }}</ref> <ref name="Lecture 1958">{{citation |author=Sanger F. |year=1958 |title=Nobel lecture: The chemistry of insulin |publisher=Nobelprize.org |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1958/sanger-lecture.pdf |access-date=2016-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130319022148/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1958/sanger-lecture.pdf |archive-date=2013-03-19 |url-status=live }}</ref> <ref name=Lodish2004>{{cite book |vauthors=Lodish H, Berk A, Matsudaira P, Kaiser CA, Krieger M, Scott MP, Zipurksy SL, Darnell J |year=2004 |title=Molecular Cell Biology |edition=5th |publisher=WH Freeman and Company |location=New York, New York}}</ref> <ref name=Margolin2000>{{cite journal | vauthors = Margolin W | title = Green fluorescent protein as a reporter for macromolecular localization in bacterial cells | journal = Methods | volume = 20 | issue = 1 | pages = 62–72 | date = January 2000 | pmid = 10610805 | doi = 10.1006/meth.1999.0906 }}</ref> <ref name=Mayhew2008>{{cite journal | vauthors = Mayhew TM, Lucocq JM | title = Developments in cell biology for quantitative immunoelectron microscopy based on thin sections: a review | journal = Histochemistry and Cell Biology | volume = 130 | issue = 2 | pages = 299–313 | date = August 2008 | article-number = 299 | pmid = 18553098 | pmc = 2491712 | doi = 10.1007/s00418-008-0451-6 }}</ref> <ref name=Muirhead1963>{{cite journal | vauthors = Muirhead H, Perutz MF | title = . Structure of haemoglobin. A three-dimensional Fourier synthesis of reduced human haemoglobin at 5.5 Å resolution | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1963-08-17_199_4894/page/633 | journal = Nature | volume = 199 | issue = 4894 | pages = 633–638 | date = August 1963 | pmid = 14074546 | doi = 10.1038/199633a0 | s2cid = 4257461 | bibcode = 1963Natur.199..633M }}</ref> <ref name=Nelson2005>{{cite book |vauthors=Nelson DL, Cox MM |year=2005 |title=Lehninger's Principles of Biochemistry |edition=4th |publisher=W. H. Freeman and Company |location=New York, New York|bibcode=2005lpbc.book.....N }}</ref> <ref name=Pain2000>{{cite book | veditors = Pain RH | vauthors = Dobson CM |title=Mechanisms of Protein Folding | url = https://archive.org/details/mechanismsofprot0000unse_g7p3 |chapter=The nature and significance of protein folding |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, Oxfordshire |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/mechanismsofprot0000unse_g7p3/page/n28 1]–28 |isbn=978-0-19-963789-8}}</ref> <ref name=Pauling1951>{{cite journal | vauthors = Pauling L, Corey RB | title = Atomic coordinates and structure factors for two helical configurations of polypeptide chains | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1951-05_37_5/page/235 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 37 | issue = 5 | pages = 235–240 | date = May 1951 | pmid = 14834145 | pmc = 1063348 | doi = 10.1073/pnas.37.5.235 | doi-access = free | bibcode = 1951PNAS...37..235P }}</ref> <ref name=Perrett2007>{{cite journal | vauthors = Perrett D | title = From 'protein' to the beginnings of clinical proteomics | journal = Proteomics. Clinical Applications | volume = 1 | issue = 8 | pages = 720–738 | date = August 2007 | pmid = 21136729 | doi = 10.1002/prca.200700525 | s2cid = 32843102 }}</ref> <ref name="Pickel 2013">{{cite journal | vauthors = Pickel B, Schaller A | title = Dirigent proteins: molecular characteristics and potential biotechnological applications | journal = Applied Microbiology and Biotechnology | volume = 97 | issue = 19 | pages = 8427–8438 | date = October 2013 | pmid = 23989917 | doi = 10.1007/s00253-013-5167-4 | s2cid = 1896003 }}</ref> <ref name=Plewczynski2009>{{cite journal | vauthors = Plewczyński D, Ginalski K | title = The interactome: predicting the protein-protein interactions in cells | journal = Cellular & Molecular Biology Letters | volume = 14 | issue = 1 | pages = 1–22 | year = 2009 | pmid = 18839074 | pmc = 6275871 | doi = 10.2478/s11658-008-0024-7 }}</ref> <ref name=Radzicka1995>{{cite journal | vauthors = Radzicka A, Wolfenden R | title = A proficient enzyme | url = https://archive.org/details/sim_science_1995-01-06_267_5194/page/11 | journal = Science | volume = 267 | issue = 5194 | pages = 90–93 | date = January 1995 | pmid = 7809611 | doi = 10.1126/science.7809611 | bibcode = 1995Sci...267...90R }}</ref> <ref name=Reynolds2003>{{cite book | vauthors = Reynolds JA, Tanford C |title=Nature's Robots: A History of Proteins (Oxford Paperbacks) | url = https://archive.org/details/naturesrobotshis0000tanf_g4d8 |publisher=Oxford University Press |location=New York, New York |year=2003 |page=[https://archive.org/details/naturesrobotshis0000tanf_g4d8/page/15 15] |isbn=978-0-19-860694-9}}</ref> <ref name=Ritchie2008>{{cite journal | vauthors = Ritchie DW | title = Recent progress and future directions in protein-protein docking | journal = Current Protein & Peptide Science | volume = 9 | issue = 1 | pages = 1–15 | date = February 2008 | pmid = 18336319 | doi = 10.2174/138920308783565741 | citeseerx = 10.1.1.211.4946 }}</ref> <ref name=Rudiger2000>{{cite journal | vauthors = Rüdiger H, Siebert HC, Solís D, Jiménez-Barbero J, Romero A, von der Lieth CW, Diaz-Mariño T, Gabius HJ | title = Medicinal chemistry based on the sugar code: fundamentals of lectinology and experimental strategies with lectins as targets | journal = Current Medicinal Chemistry | volume = 7 | issue = 4 | pages = 389–416 | date = April 2000 | pmid = 10702616 | doi = 10.2174/0929867003375164 }}</ref> <ref name=Samarin2009>{{cite journal | vauthors = Samarin S, Nusrat A | title = Regulation of epithelial apical junctional complex by Rho family GTPases | journal = Frontiers in Bioscience | volume = 14 | issue = 3 | pages = 1129–1142 | date = January 2009 | pmid = 19273120 | doi = 10.2741/3298 | doi-access = free }}</ref> <ref name=Sanger1949>{{cite journal | vauthors = Sanger F | title = The terminal peptides of insulin | url = https://archive.org/details/sim_biochemical-journal_1949_45_5/page/563 | journal = The Biochemical Journal | volume = 45 | issue = 5 | pages = 563–574 | year = 1949 | pmid = 15396627 | pmc = 1275055 | doi = 10.1042/bj0450563 }}</ref> <ref name=Sankaranarayanan2001>{{cite journal | vauthors = Sankaranarayanan R, Moras D | title = The fidelity of the translation of the genetic code | journal = Acta Biochimica Polonica | volume = 48 | issue = 2 | pages = 323–335 | year = 2001 | pmid = 11732604 | doi = 10.18388/abp.2001_3918 | doi-access = free }}</ref> <ref name=Scheraga2007>{{cite journal | vauthors = Scheraga HA, Khalili M, Liwo A | title = Protein-folding dynamics: overview of molecular simulation techniques | journal = Annual Review of Physical Chemistry | volume = 58 | pages = 57–83 | year = 2007 | pmid = 17034338 | doi = 10.1146/annurev.physchem.58.032806.104614 | bibcode = 2007ARPC...58...57S }}</ref> <ref name=Schwarzer2005>{{cite journal | vauthors = Schwarzer D, Cole PA | title = Protein semisynthesis and expressed protein ligation: chasing a protein's tail | journal = Current Opinion in Chemical Biology | volume = 9 | issue = 6 | pages = 561–569 | date = December 2005 | pmid = 16226484 | doi = 10.1016/j.cbpa.2005.09.018 }}</ref> <ref name=Sleator2012>{{Cite book | vauthors = Sleator RD | chapter = Prediction of Protein Functions | volume = 815 | pages = 15–24 | year = 2012 | pmid = 22130980 | doi = 10.1007/978-1-61779-424-7_2 | isbn = 978-1-61779-423-0 | series = Methods in Molecular Biology | title = Functional Genomics }}</ref> <ref name=Standley2008>{{cite journal | vauthors = Standley DM, Kinjo AR, Kinoshita K, Nakamura H | title = Protein structure databases with new web services for structural biology and biomedical research | journal = Briefings in Bioinformatics | volume = 9 | issue = 4 | pages = 276–285 | date = July 2008 | pmid = 18430752 | doi = 10.1093/bib/bbn015 | doi-access = free }}</ref> <ref name=Stepanenko2008>{{cite journal | vauthors = Stepanenko OV, Verkhusha VV, Kuznetsova IM, Uversky VN, Turoverov KK | title = Fluorescent proteins as biomarkers and biosensors: throwing color lights on molecular and cellular processes | journal = Current Protein & Peptide Science | volume = 9 | issue = 4 | pages = 338–369 | date = August 2008 | pmid = 18691124 | pmc = 2904242 | doi = 10.2174/138920308785132668 }}</ref> <ref name=Sumner1926>{{cite journal | vauthors = Sumner JB |title=The Isolation and Crystallization of the Enzyme Urease |journal=Journal of Biological Chemistry |date=August 1926 |volume=69 |issue=2 |pages=435–441 |doi=10.1016/S0021-9258(18)84560-4 |doi-access=free |bibcode=1926JBiCh..69..435S }}</ref> <ref name=Terpe2003>{{cite journal | vauthors = Terpe K | title = Overview of tag protein fusions: from molecular and biochemical fundamentals to commercial systems | url = https://archive.org/details/applied-microbiology-and-biotechnology_2003-01_60_5/page/523 | journal = Applied Microbiology and Biotechnology | volume = 60 | issue = 5 | pages = 523–533 | date = January 2003 | pmid = 12536251 | doi = 10.1007/s00253-002-1158-6 | s2cid = 206934268 }}</ref> <ref name="urlEBI">{{cite web |author=EBI External Services |url=http://www.ebi.ac.uk/thornton-srv/databases/CSA/ |title=The Catalytic Site Atlas at The European Bioinformatics Institute |publisher=Ebi.ac.uk |date=2010-01-20 |access-date=2011-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130803032349/http://www.ebi.ac.uk/thornton-srv/databases/CSA/ |archive-date=2013-08-03 |url-status=live }}</ref> <!-- <ref name="urlRCSB Protein Data Bank">{{cite web|url=http://www.rcsb.org/pdb/home/home.do|title=RCSB Protein Data Bank|access-date=2017-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150418160606/http://www.rcsb.org/pdb/home/home.do|archive-date=2015-04-18}}</ref> --> <ref name=Walian2004>{{cite journal | vauthors = Walian P, Cross TA, Jap BK | title = Structural genomics of membrane proteins | journal = Genome Biology | volume = 5 | issue = 4 | page = 215 | year = 2004 | pmid = 15059248 | pmc = 395774 | doi = 10.1186/gb-2004-5-4-215 | doi-access = free }}</ref> <ref name=Walker2000>{{cite book | vauthors = Walker JH, Wilson K |title=Principles and Techniques of Practical Biochemistry | url = https://archive.org/details/principlestechni0000unse_l3a6 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/principlestechni0000unse_l3a6/page/287 287]–89 |isbn=978-0-521-65873-7}}</ref> <ref name=Xiang2006>{{cite journal | vauthors = Xiang Z | title = Advances in homology protein structure modeling | journal = Current Protein & Peptide Science | volume = 7 | issue = 3 | pages = 217–227 | date = June 2006 | pmid = 16787261 | pmc = 1839925 | doi = 10.2174/138920306777452312 }}</ref> <ref name=Yuste2005>{{cite journal | vauthors = Yuste R | title = Fluorescence microscopy today | journal = Nature Methods | volume = 2 | issue = 12 | pages = 902–904 | date = December 2005 | pmid = 16299474 | doi = 10.1038/nmeth1205-902 | bibcode = 2005NatCB...2..902Y | s2cid = 205418407 }}</ref> <ref name=Zagrovic2002>{{cite journal | vauthors = Zagrovic B, Snow CD, Shirts MR, Pande VS | title = Simulation of folding of a small alpha-helical protein in atomistic detail using worldwide-distributed computing | url = https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_2002-11-08_323_5/page/927 | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 323 | issue = 5 | pages = 927–937 | date = November 2002 | pmid = 12417204 | doi = 10.1016/S0022-2836(02)00997-X | bibcode = 2002JMBio.323..927Z | citeseerx = 10.1.1.142.8664 }}</ref> <ref name=Zhang2003>{{cite journal | vauthors = Zhang C, Kim SH | title = Overview of structural genomics: from structure to function | journal = Current Opinion in Chemical Biology | volume = 7 | issue = 1 | pages = 28–32 | date = February 2003 | pmid = 12547423 | doi = 10.1016/S1367-5931(02)00015-7 | url = https://zenodo.org/record/1260238 }}</ref> <ref name=Zhang2005>{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Skolnick J | title = The protein structure prediction problem could be solved using the current PDB library | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2005-01-25_102_4/page/1029 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 102 | issue = 4 | pages = 1029–1034 | date = January 2005 | pmid = 15653774 | pmc = 545829 | doi = 10.1073/pnas.0407152101 | doi-access = free | bibcode = 2005PNAS..102.1029Z }}</ref> <ref name=Zhang2008>{{cite journal | vauthors = Zhang Y | title = Progress and challenges in protein structure prediction | journal = Current Opinion in Structural Biology | volume = 18 | issue = 3 | pages = 342–348 | date = June 2008 | pmid = 18436442 | pmc = 2680823 | doi = 10.1016/j.sbi.2008.02.004 }}</ref> <ref name=Zhou2008>{{cite journal | vauthors = Zhou ZH | title = Towards atomic resolution structural determination by single-particle cryo-electron microscopy | journal = Current Opinion in Structural Biology | volume = 18 | issue = 2 | pages = 218–228 | date = April 2008 | pmid = 18403197 | pmc = 2714865 | doi = 10.1016/j.sbi.2008.03.004 }}</ref> <ref name= Schulten2012 >{{cite journal | vauthors = Strümpfer J, Schulten K | title = Open Quantum Dynamics Calculations with the Hierarchy Equations of Motion on Parallel Computers | journal = Journal of Chemical Theory and Computation | volume = 8 | issue = 8 | pages = 2808–2816 | date = August 2012 | pmid = 23105920 | pmc = 3480185 | doi = 10.1021/ct3003833 | bibcode = 2012JCTC....8.2808S }}</ref> <ref name= Gatti2018 >{{cite journal | vauthors = Mendive-Tapia D, Mangaud E, Firmino T, de la Lande A, Desouter-Lecomte M, Meyer HD, Gatti F | title = Multidimensional Quantum Mechanical Modeling of Electron Transfer and Electronic Coherence in Plant Cryptochromes: The Role of Initial Bath Conditions | journal = The Journal of Physical Chemistry B | volume = 122 | issue = 1 | pages = 126–136 | date = January 2018 | pmid = 29216421 | doi = 10.1021/acs.jpcb.7b10412 | bibcode = 2018JPCB..122..126M }}</ref> </references> == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == ; درسي ڪتاب {{refbegin|32em}} * {{cite book |vauthors=Branden C, Tooze J |title=Introduction to Protein Structure |publisher=Garland Pub |location=New York |year=1999 |isbn=978-0-8153-2305-1 |ref=none}} * {{cite book |vauthors=Murray RF, Harper HW, Granner DK, Mayes PA, Rodwell VW |title=Harper's Illustrated Biochemistry |url=https://archive.org/details/harpersillustrat0000unse_l8z7 |publisher=Lange Medical Books/McGraw-Hill |location=New York |year=2006 |isbn=978-0-07-146197-9 |ref=none}} * {{cite book |vauthors=Van Holde KE, Mathews CK |title=Biochemistry |url=https://archive.org/details/biochemistry1996math |publisher=Benjamin/Cummings Pub. Co., Inc |location=Menlo Park, California |year=1996 |biochemistry00math |ref=none}} {{refend}} ; تاريخ * {{cite book | last1=Tanford | first1=Charles | last2=Reynolds | first2=Jacqueline Ann | title=Nature's Robots: A History of Proteins | url=https://archive.org/details/naturesrobotshis0000tanf | publisher=Oxford University Press, USA | publication-place=Oxford New York | date=2001 | isbn=978-0-19-850466-5 |ref=none}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links|auto=1|wikt=protein}} === ڊيٽابيس ۽ منصوبا === * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein?Db=protein اين سي بي آءِ اينٽريز پروٽين ڊيٽابيس] * [https://web.archive.org/web/20090118065041/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?db=Structure اين سي بي آءِ پروٽين بناوٽ ڊيٽابيس] * [https://web.archive.org/web/20060424071622/http://www.hprd.org/ انساني پروٽين حوالا ڊيٽابيس] * [https://web.archive.org/web/20070314135408/http://www.humanproteinpedia.org/ هيومن پروٽينپيڊيا] * [http://folding.stanford.edu/ فولڊنگ ايٽ هوم (اسٽينفورڊ يونيورسٽي)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120908075542/http://folding.stanford.edu/English/HomePage |date=2012-09-08 }} * [http://www.pdbe.org/ يورپ ۾ پروٽين ڊيٽابئنڪ] (پڻ ڏسو پي ڊي بي اي ڪوئپس، پي ڊي بي جي دلچسپ بناوٽن بابت مختصر مضمون ۽ رهنمائيون) * [http://www.rcsb.org/ بناوٽي بايوانفارميٽڪس لاءِ تحقيقي سهڪاري ادارو] (پڻ ڏسو [http://www.rcsb.org/pdb/static.do?p=education_discussion/molecule_of_the_month/index.html مهيني جو ماليڪيول] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200724151351/https://www.rcsb.org/pdb/static.do?p=education_discussion%2Fmolecule_of_the_month%2Findex.html |date=2020-07-24 }}، جنهن ۾ پي ڊي بي مان چونڊيل پروٽينن بابت مختصر تعارف پيش ڪيا ويندا آهن) * [http://www.proteopedia.org/ پروٽيوپيڊيا – ٽي پاسائين حيات]: هر ڄاتل پروٽين ماليڪيولي بناوٽ لاءِ ڦيرائي ۽ وڏو ڪري ڏسي سگهجندڙ ٽي پاسائين نمونو، وڪي تشريحن سان. * [https://web.archive.org/web/20080608183902/http://www.expasy.uniprot.org/ يوني پروٽ، آفاقي پروٽين وسيلو] === رهنمائيون ۽ تعليمي ويب سائيٽون === * [https://web.stanford.edu/group/hopes/cgi-bin/hopes_test/an-introduction-to-proteins/ "پروٽينن جو تعارف"]، [[هوپس]] پاران (اسٽينفورڊ ۾ هنٽنگٽن بيماري بابت تعليم لاءِ عوامي منصوبي) * [https://web.archive.org/web/20050219090405/http://www.biochemweb.org/proteins.shtml پروٽين: حياتياتي ٺهڻ کان ٽٽڻ تائين – حياتياتي ڪيميا ۽ جيوگهرڙي حياتيات جي مجازي لائبريري] {{Authority control}} [[زمرو:پروٽين| ]] [[زمرو:پروٽيومڪس]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] [[زمروماليڪيولي حياتيات]] 32ux27u75dk1r2hyh51mdygo6wz93w7 417306 417305 2026-10-05T14:35:45Z Memon2025 21315 417306 wikitext text/x-wiki {{Short description|امينو تيزابي رهتن جي زنجيرن مان ٺهيل حياتياتي ماليڪيول}} {{Pp-semi-indef}} {{Good article}} {{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}} [[File:Myoglobin.png|thumb|[[مائيوگلوبن]] پروٽين جي ٽي-پاسائين بناوت جي نمائندگي، جنهن ۾ فيروزي رنگ جا [[الفا هيلڪس|α-هيلڪس]] ڏيکاريل آهن. هي پهريون پروٽين هو، جنهن جي بناوت [[ايڪس-ري ڪرسٽلوگرافي]] وسيلي معلوم ڪئي وئي. ساڄي پاسي وچ جي ويجهو وڪڙن جي وچ ۾ [[هيم گروپ]] نالي هڪ [[پروسٿيٽڪ گروپ]] (ڀوري رنگ ۾) ڏيکاريل آهي، جنهن سان آڪسيجن جو هڪ ماليڪيول (ڳاڙهي رنگ ۾) ڳنڍيل آهي.]] '''پروٽين''' وڏا [[حياتياتي ماليڪيول]] ۽ [[ميڪرو ماليڪيول]] آهن، جيڪي [[امينو تيزاب]] جي [[رهت (حياتياتي ڪيميا)|رهتن]] جي هڪ يا وڌيڪ ڊگهن زنجيرن تي مشتمل هوندا آهن. پروٽين جاندارن ۾ ڪيترائي مختلف ڪم سرانجام ڏين ٿا، جن ۾ [[اينزائمي ڪيٽالسس|ميٽابولڪ ردعملن کي ڪيٽالائيز ڪرڻ]]، [[ڊي اين اي نقل]]، [[جيوگهرڙي اشارا|تحريڪن جو جواب ڏيڻ]]، [[سائيٽواسڪيليٽن|جيوگهرڙن]] ۽ [[ريشيدار پروٽين|جاندارن کي بناوت مهيا ڪرڻ]] ۽ [[جيوگهرڙي اندر نقل و حمل|ماليڪيولن کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪرڻ]] شامل آهن. پروٽين هڪ ٻئي کان بنيادي طور پنهنجي امينو تيزابي ترتيب ۾ مختلف هوندا آهن، جيڪا سندن [[جين]]ن جي [[نيوڪليڪ تيزابي ترتيب|نيوڪليوٽائيڊ ترتيب]] وسيلي طئي ٿيندي آهي. اها ترتيب عام طور پروٽين کي [[پروٽين فولڊنگ|ويڙهجي]] هڪ مخصوص [[پروٽين جي بناوت|ٽي-پاسائين بناوت]] اختيار ڪرڻ جو سبب بڻجي ٿي، جيڪا ان جي سرگرمي طئي ڪري ٿي. امينو تيزابي رهتن جي سڌي زنجير کي [[پولي پيپٽائيڊ]] چيو ويندو آهي. هڪ پروٽين ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڊگهو پولي پيپٽائيڊ هوندو آهي. 20–30 کان گهٽ رهتن وارن ننڍن پولي پيپٽائيڊن کي عام طور پروٽين نه سمجهيو ويندو آهي ۽ انهن کي [[پيپٽائيڊ]] چيو ويندو آهي. انفرادي امينو تيزابي رهتون [[پيپٽائيڊ بند]] وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل هونديون آهن. پروٽين ۾ امينو تيزابي رهتن جي [[پروٽين جي بنيادي بناوت|ترتيب]] جين جي [[ڊي اين اي ترتيب|ترتيب]] وسيلي طئي ٿيندي آهي، جيڪا [[جينياتي رمز]] ۾ رمز ٿيل هوندي آهي. عام طور جينياتي رمز 20 معياري امينو تيزاب مقرر ڪري ٿي؛ پر ڪجهه جاندارن ۾ ان ۾ [[سيلينوسسٽين]] ۽ ڪجهه [[آرڪيا]] ۾ [[پائرولائسين]] پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. ٺهڻ کان ٿوري دير پوءِ يا ٺهڻ دوران ئي پروٽين جون رهتون اڪثر [[پوسٽ ٽرانسليشنل ترميم|پوسٽ ٽرانسليشنل ترميمن]] وسيلي ڪيميائي طور تبديل ٿينديون آهن، جيڪي پروٽين جي طبعي ۽ ڪيميائي خاصيتن، فولڊنگ، استحڪام، سرگرمي ۽ آخرڪار ان جي ڪم کي تبديل ڪن ٿيون. ڪجهه پروٽينن کي حياتياتي سرگرميءَ لاءِ غير پروٽيني ڪيميائي مرڪب يا آئن جي ضرورت هوندي آهي، جن کي [[ڪوفيڪٽر]] چيو ويندو آهي. پروٽين ڪنهن مخصوص ڪم کي انجام ڏيڻ لاءِ گڏجي به ڪم ڪري سگهن ٿا ۽ اڪثر پاڻ ۾ ڳنڍجي مستحڪم [[پروٽين پيچيدو|پروٽين پيچيدا]] ٺاهين ٿا. ٺهڻ کان پوءِ پروٽين رڳو هڪ مخصوص عرصي تائين موجود رهن ٿا، جنهن کان پوءِ جيوگهرڙي جي مشينري انهن کي [[پروٽين جي ٽوڙ|ٽوڙي]] [[پروٽين ٽرن اوور]] جي عمل وسيلي ٻيهر استعمال ڪري ٿي. پروٽين جي حياتيءَ جو مدو ان جي [[اڌ-عمر]] جي لحاظ کان ماپيو ويندو آهي ۽ اهو تمام گهڻو مختلف ٿي سگهي ٿو. ٿڻائتن جي جيوگهرڙن ۾ پروٽين ڪجهه منٽن کان ڪيترن سالن تائين موجود رهي سگهن ٿا، جڏهن تہ سندن سراسري حياتي 1–2 ڏينهن هوندي آهي. غيرمعمولي يا غلط نموني فولڊ ٿيل پروٽين وڌيڪ تيزيءَ سان ٽوڙيا ويندا آهن، اڪثر [[پروٽيازوم]] وسيلي، جيڪو پاڻ به هڪ وڏو پروٽيني مجموعو آهي. اهڙا پروٽين يا تہ مخصوص طور ٽوڙ لاءِ نشان لڳڻ سبب ([[يوبيڪوئٽن لائيگيز]] پروٽين کي تباهيءَ لاءِ نشان لڳائي سگهن ٿا) يا غير مستحڪم يا خراب ٿيڻ سبب ٽوڙيا ويندا آهن. ٻين حياتياتي ميڪرو ماليڪيولن جهڙوڪ [[پولي سيڪرائيڊ]]ن ۽ [[نيوڪليڪ تيزاب]]ن وانگر، پروٽين جاندارن جا لازمي جزا آهن ۽ [[جيوگهرڙو (حياتيات)|جيوگهرڙن]] جي لڳ ڀڳ هر عمل ۾ حصو وٺن ٿا. ڪيترائي پروٽين [[اينزائم]] هوندا آهن، جيڪي حياتياتي ڪيميائي ردعملن کي [[ڪيٽالسس|ڪيٽالائيز]] ڪن ٿا ۽ [[ميٽابولزم]] لاءِ انتهائي ضروري آهن. ڪجهه پروٽين بناوتي يا ميڪانيڪي ڪم سرانجام ڏين ٿا، جهڙوڪ عضلن ۾ [[ايڪٽن]] ۽ [[مائيوسن]]، ۽ [[سائيٽواسڪيليٽن]] جا ڍانچائي پروٽين، جيڪي جيوگهرڙي جي شڪل برقرار رکن ٿا. ٻيا پروٽين جيوگهرڙي اشارن، [[اينٽي باڊي|مدافعتي ردعملن]]، [[جيوگهرڙي چنبڙڻ]] ۽ [[جيوگهرڙي چڪر]] ۾ اهم آهن. جانورن کي [[غذا|غذا]] مان پروٽين حاصل ڪرڻ ضروري آهن تہ جيئن اهي [[لازمي امينو تيزاب]] ملي سگهن، جيڪي جسم پاڻ ٺاهي نٿو سگهي. غذائي پروٽين هضم ٿي امينو تيزابن ۾ تبديل ٿين ٿا، جيڪي جسم جي آزاد امينو تيزابي ذخيري کي ٻيهر ڀرين ٿا. اهو ذخيرو گهڻو ڪري نوان جسماني پروٽين ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، پر توانائي پيدا ڪرڻ ۽ نائٽروجن رکندڙ ٻين اهم ماليڪيولن جي ٺهڻ لاءِ پڻ انتهائي اهم آهي. == تاريخ ۽ لفظ جي اصليت == {{further|ماليڪيولي حياتيات جي تاريخ}} === دريافت ۽ شروعاتي اڀياس === پروٽينن جو اڀياس ۽ انهن جي سڃاڻپ 1700ع واري ڏهاڪي کان [[انطوان فرانسوا، ڪومت ڊي فورڪروئي|انطوان فورڪروئي]] ۽ ٻين سائنسدانن ڪئي،<ref name="Osborne-1909">{{cite book |author-link1=Thomas Burr Osborne (chemist) |title=The Vegetable Proteins |vauthors=Osborne TB |date=1909 |pages=1–6 |chapter=History |chapter-url=https://archive.org/details/vegetableprotein00osbouoft}}</ref><ref name="Reynolds2003" /> جيڪي اڪثر انهن کي گڏيل طور ”[[البومين]]“ يا ”البوميني مادا“ (جرمن ۾ {{lang|de|Eiweisskörper}}) سڏيندا هئا.<ref name="Reynolds2003" /> مثال طور، [[گلوٽن]] کي پهريون ڀيرو لڳ ڀڳ 1747ع ۾ شايع ٿيل تحقيق دوران ڪڻڪ مان ڌار ڪيو ويو ۽ بعد ۾ معلوم ٿيو تہ اهو ڪيترن ئي ٻوٽن ۾ موجود آهي.<ref name="Osborne-1909" /> 1789ع ۾ انطوان فورڪروئي جانورن جي پروٽينن جا ٽي الڳ قسم، [[البومين]]، [[فائبرن]] ۽ [[جيلاٽن]]، سڃاتا.<ref>{{Cite book |last=Tanford |first=Charles |url=http://archive.org/details/naturesrobotshis0000tanf |title=Nature's robots: a history of proteins |date=2001 |publisher=Oxford; Toronto: Oxford University Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-19-850466-5}}</ref> 1700ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۽ 1800ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ جن نباتاتي پروٽينن جو اڀياس ڪيو ويو، تن ۾ [[گلوٽن]]، [[البومين|نباتاتي البومين]]، [[گليئڊن]] ۽ [[ليگيومن]] شامل هئا.<ref name="Osborne-1909" /> پروٽينن کي پهريون ڀيرو ڊچ ڪيميادان [[گيرارڊس يوهانس مولڊر]] بيان ڪيو ۽ 1838ع ۾ سويڊني ڪيميادان [[يونس ياڪوب بيرزيليئس]] انهن جو نالو رکيو.<ref name="Mulder1938">{{cite journal | vauthors = Mulder GJ | year = 1838 | url = https://archive.org/stream/bulletindesscien00leyd#page/104/mode/2up | title = Sur la composition de quelques substances animales | journal = Bulletin des Sciences Physiques et Naturelles en Néerlande | page = 104 }}</ref><ref name="Hartley">{{cite journal | vauthors = Hartley H | title = Origin of the word 'protein' | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1951-08-11_168_4267/page/244 | journal = Nature | volume = 168 | issue = 4267 | page = 244 | date = August 1951 | pmid = 14875059 | doi = 10.1038/168244a0 | s2cid = 4271525 | doi-access = free | bibcode = 1951Natur.168..244H }}</ref> مولڊر عام پروٽينن جو [[عنصري تجزيو]] ڪيو ۽ معلوم ڪيائين تہ لڳ ڀڳ سڀني پروٽينن جو ساڳيو [[تجرباتي فارمولو]]، C₄₀₀H₆₂₀N₁₀₀O₁₂₀P₁S₁، هو.<ref name=Perrett2007/> هن غلط نتيجو ڪڍيو تہ اهي شايد رڳو هڪ قسم جي تمام وڏي ماليڪيول مان ٺهيل هجن. انهن ماليڪيولن لاءِ ”پروٽين“ جو اصطلاح مولڊر جي ساٿي بيرزيليئس تجويز ڪيو. لفظ پروٽين [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ {{lang|el|πρώτειος|italic=no}} ({{transliteration|el|proteios|italic=yes}}) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”بنيادي“،<ref>{{cite encyclopedia | encyclopedia = Oxford English Dictionary | title = Protein (n.) | chapter = Protein, N | date = July 2023 | doi = 10.1093/OED/5657543824 }}</ref> ”اڳواڻيءَ ۾“ يا ”اڳيان بيٺل“ آهي،<ref name=Reynolds2003/> جنهن سان ''[[wikt:-in#Suffix|-in]]'' پڇاڙي شامل آهي. مولڊر اڳتي هلي پروٽين جي ٽٽڻ سان پيدا ٿيندڙ شين کي پڻ سڃاتو، جن ۾ [[امينو تيزاب]] [[ليوسين]] شامل هو، جنهن جو ماليڪيولي وزن هن {{val|131|ul=Da}} معلوم ڪيو، جيڪو لڳ ڀڳ صحيح هو.<ref name=Perrett2007/> شروعاتي غذائي سائنسدانن، جهڙوڪ جرمن [[ڪارل فون فوئٽ]]، جو خيال هو تہ جسم جي بناوت برقرار رکڻ لاءِ پروٽين سڀ کان اهم غذائي جزو آهي، ڇاڪاڻ تہ ان وقت عام طور اهو تصور ڪيو ويندو هو تہ ”گوشت، گوشت ٺاهي ٿو“.<ref name=Bischoff1860/> لڳ ڀڳ 1862ع ۾ [[ڪارل هائنرش رِٽهاوزن]] امينو تيزاب [[گلوٽامڪ تيزاب]] کي ڌار ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Osborne |first1=Thomas B. |date=April 1913 |title=In Memoriam Heinrich Ritthausen |url=https://www.biodiversitylibrary.org/ia/blumenzeitung09hssl#page/400/mode/2up |journal=Biochemical Bulletin |publisher=[[Columbia University]] Biochemical Association |volume=II |page=338 |author-link1=Thomas Burr Osborne (chemist) |access-date=1 January 2016 |number=7}}, archived at the [[Biodiversity Heritage Library]]</ref> [[ٿامس بر اوسبورن]] [[ڪنيڪٽيڪٽ زرعي تجرباتي اسٽيشن]] ۾ نباتاتي پروٽينن جو تفصيلي جائزو مرتب ڪيو. اوسبورن، [[لافائيٽ مينڊل]] سان گڏ، تجربيگاهه جي ڪوئن تي غذائي تجربن وسيلي ڪيترائي [[لازمي امينو تيزاب|غذائي طور لازمي امينو تيزاب]] مقرر ڪيا.<ref>{{Cite journal |last1=Simoni |first1=Robert D. |last2=Hill |first2=Robert L. |last3=Vaughan |first3=Martha |date=2002-05-03 |title=Nutritional Biochemistry and the Amino Acid Composition of Proteins: The early years of protein chemistry, the Work of Thomas B. Osborne and Lafayette B. Mendel |journal=Journal of Biological Chemistry |volume=277 |issue=18 |pages=14–15 |doi=10.1016/S0021-9258(19)35800-4 |doi-access=free }}</ref> ڪنهن لازمي امينو تيزاب کان محروم غذا ڪوئن جي واڌ کي روڪي ٿي، جيڪو [[ليبيگ جو گهٽ ۾ گهٽ جو قانون]] سان مطابقت رکي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Osborne |first1=Thomas B. |last2=Mendel |first2=Lafayette B. |last3=Ferry |first3=Edna L. |last4=Wakeman |first4=Alfred J. |date=1916 |title=The Amino-Acid Minimum for Maintenance and Growth, as Exemplified by Further Experiments with Lysine and Tryptophane |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1916-05_25_1/page/1 |journal=Journal of Biological Chemistry |volume=25 |issue=1 |pages=1–12 |doi=10.1016/S0021-9258(18)87509-3 |doi-access=free }}</ref> دريافت ٿيندڙ آخري لازمي امينو تيزاب [[ٿريونين]] هو، جنهن جي سڃاڻپ [[وليم ڪمنگ روز]] ڪئي.<ref>{{cite journal |last1=Simoni |first1=Robert D. |last2=Hill |first2=Robert L. |last3=Vaughan |first3=Martha |date=2002-09-13 |title=The Discovery of the Amino Acid Threonine: the Work of William C. Rose |journal=Journal of Biological Chemistry |volume=277 |issue=37 |pages=56–58 |doi=10.1016/S0021-9258(20)74369-3 |doi-access=free }}</ref> پروٽينن کي خالص ڪرڻ جي ڏکيائيءَ شروعاتي پروٽين حياتياتي ڪيميا جي ماهرن جي تحقيق ۾ رنڊڪ وڌي. رت، بيضي جي سفيدي ۽ [[ڪيراٽن]] مان پروٽين وڏي مقدار ۾ حاصل ڪري سگهبا هئا، پر انفرادي پروٽين دستياب نہ هئا. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[آرمر اينڊ ڪمپني|آرمر هاٽ ڊاگ ڪمپني]] ڳئون جي لبلبي مان 1&nbsp;ڪلوگرام [[رائبونيوڪليئز اي]] خالص ڪري سائنسدانن کي مفت مهيا ڪيو. انهيءَ قدم رائبونيوڪليئز اي کي ايندڙ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين حياتياتي ڪيميائي تحقيق جو هڪ اهم موضوع بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="Perrett2007" /> === پولي پيپٽائيڊ === [[File:Peptide bond.jpg|thumb|پولي پيپٽائيڊ]] پروٽينن کي [[پولي پيپٽائيڊ]]، يعني امينو تيزابن جي زنجيرن، طور سمجهڻ جو تصور 1902ع ۾ [[فرانز هوفمائيسٽر]] ۽ [[هرمان ايمل فشر]] جي ڪم وسيلي سامهون آيو.<ref>{{cite web|url=http://www.encyclopedia.com/science/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/hofmeister-franz|title=Hofmeister, Franz|publisher=encyclopedia.com|access-date=4 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170405073423/http://www.encyclopedia.com/science/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/hofmeister-franz|archive-date=5 April 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | vauthors = Koshland DE, Haurowitz F |url=https://www.britannica.com/science/protein/Conformation-of-proteins-in-interfaces#ref593795|title=Protein, section: Classification of protein|publisher=britannica.com|access-date=4 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170404225132/https://www.britannica.com/science/protein/Conformation-of-proteins-in-interfaces#ref593795|archive-date=4 April 2017|url-status=live}}</ref> جاندارن ۾ ردعملن کي ڪيٽالائيز ڪندڙ [[اينزائم]] طور پروٽينن جي مرڪزي ڪردار جي مڪمل سڃاڻپ 1926ع تائين نہ ٿي هئي، جڏهن [[جيمس بي سمنر]] ثابت ڪيو تہ [[يوريئز]] اينزائم حقيقت ۾ هڪ پروٽين آهي.<ref name="Sumner1926" /> [[لائنس پالنگ]] کي [[هائڊروجن بند]] جي بنياد تي پروٽين جي باقاعده [[ثانوي بناوت]]ن جي ڪامياب اڳڪٿيءَ جو اعزاز ڏنو وڃي ٿو؛ اهو تصور پهريون ڀيرو [[وليم ايسٽبري]] 1933ع ۾ پيش ڪيو هو.<ref name="Pauling1951" /> بعد ۾ [[والٽر ڪائوزمان]] جو [[ڊينيچريشن (حياتياتي ڪيميا)|ڊينيچريشن]] بابت ڪم،<ref name="Kauzmann1956" /><ref name="Kauzmann1959" /> جيڪو جزوي طور [[ڪائي اولرڪ لنڊرسٽروم-لانگ]] جي اڳوڻن اڀياسن تي ٻڌل هو،<ref name="Kalman1955" /> [[هائڊروفوبڪ مرڪز|هائڊروفوبڪ تعاملن]] وسيلي ٿيندڙ [[پروٽين فولڊنگ]] ۽ بناوت کي سمجهڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو.<ref>{{Cite journal |last=Dill |first=Ken A. |date=1990 |title=Dominant forces in protein folding |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/bi00483a001 |journal=Biochemistry |volume=29 |issue=31 |pages=7133–7155 |doi=10.1021/bi00483a001|pmid=2207096 |url-access=subscription }}</ref> پهريون پروٽين، جنهن جي امينو تيزابي زنجير جي [[پروٽين ترتيب بندي|ترتيب]] معلوم ڪئي وئي، [[انسولين]] هو؛ اها ترتيب [[فريڊرڪ سينگر]] 1949ع ۾ معلوم ڪئي. سينگر انسولين جي امينو تيزابي ترتيب صحيح نموني طئي ڪئي، جنهن سان حتمي طور ثابت ٿيو تہ پروٽين شاخدار زنجيرن، [[ڪولائيڊ]]ن يا [[سائڪول]]ن بدران امينو تيزابن جا سڌا پوليمر آهن.<ref name=Sanger1949/> هن ڪاميابيءَ تي کيس 1958ع ۾ نوبل انعام ڏنو ويو.<ref name="Lecture 1958"/> [[ڪرسچن اينفنسن]] جي رائبونيوڪليئز اي جي [[آڪسائيڊيٽو فولڊنگ]] واري عمل بابت اڀياس، جنهن تي کيس 1972ع ۾ نوبل انعام مليو، پروٽين فولڊنگ جي [[ٿرموڊائنامڪ مفروضو|ٿرموڊائنامڪ مفروضي]] کي مضبوط ڪيو، جنهن موجب پروٽين جي فولڊ ٿيل صورت ان جي [[آزاد توانائي (ٿرموڊائنامڪس)|آزاد توانائي]] جي گهٽ ۾ گهٽ حالت جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref name="pmid17754377">{{cite journal |vauthors=Richards FM |year=1972 |title=The 1972 nobel prize for chemistry |url=https://archive.org/details/sim_science_1972-11-03_178_4060/page/492 |journal=Science |volume=178 |issue=4060 |pages=492–3 |bibcode=1972Sci...178..492R |doi=10.1126/science.178.4060.492 |pmid=17754377}}</ref><ref name="marshall">{{Cite journal |last1=Marshall |first1=G. R. |last2=Feng |first2=J. A. |last3=Kuster |first3=D. J. |year=2008 |title=Back to the future: Ribonuclease A |journal=Biopolymers |volume=90 |issue=3 |pages=259–77 |doi=10.1002/bip.20845 |pmid=17868092 |doi-access=free}}</ref> === بناوت === [[File:KendrewMyoglobin.jpg|thumb|upright=1.15|[[جان ڪينڊرو]]، تياري هيٺ مائيوگلوبن جي ماڊل سان]] [[ايڪس-ري ڪرسٽلوگرافي]] جي ترقيءَ سان پروٽينن جي ترتيب سان گڏ انهن جي بناوت جو تعين ڪرڻ پڻ ممڪن ٿيو.<ref name="Stoddart">{{cite journal | vauthors = Stoddart C |title=Structural biology: How proteins got their close-up |journal=Knowable Magazine |date=1 March 2022 |doi=10.1146/knowable-022822-1 |doi-access=free }}</ref> حل ڪيل پهرين [[پروٽين جي بناوت|پروٽيني بناوتن]] ۾ [[هيموگلوبن]] جي بناوت [[ميڪس پيروٽز]] ۽ [[مائيوگلوبن]] جي بناوت [[جان ڪينڊرو]] 1958ع ۾ معلوم ڪئي.<ref name=Muirhead1963/><ref name=Kendrew1958/> ڪمپيوٽرن جي استعمال ۽ ڪمپيوٽنگ جي وڌندڙ سگهه پيچيده پروٽينن جي ترتيب معلوم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. 1999ع ۾ [[راجر ڪورنبرگ]] [[سنڪروٽرون]]ن مان حاصل ڪيل تيز شدت وارن ايڪس-ڪرڻن جي مدد سان [[آر اين اي پوليمريز]] جي انتهائي پيچيده بناوت جي ترتيب معلوم ڪئي.<ref name="Stoddart"/> ان کان پوءِ وڏن [[ميڪرو ماليڪيولي مجموعو|ميڪرو ماليڪيولي مجموعن]] لاءِ [[ڪرائيو-اليڪٽران خوردبيني]] (ڪرائيو-اي ايم) جو طريقو ترقي ڏنو ويو.<ref name=Zhou2008/> ڪرائيو-اي ايم ۾ ڪرسٽلن بدران ڄميل پروٽين نمونا ۽ ايڪس-ڪرڻن بدران [[اليڪٽران خوردبيني|اليڪٽرانن جا شعاع]] استعمال ڪيا ويندا آهن. ان سان نموني کي گهٽ نقصان پهچي ٿو، جنهن ڪري سائنسدان وڌيڪ معلومات حاصل ڪري ۽ وڏين بناوتن جو تجزيو ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stoddart"/> ننڍن پروٽين [[بناوتي ڊومين]]ن جي ڪمپيوٽري [[پروٽين جي بناوت جي اڳڪٿي]]<ref name=Keskin2008/> محققن کي پروٽيني بناوتن جي ايٽمي سطح جي ريزوليوشن تائين پهچڻ ۾ مدد ڏني آهي. اپريل 2024ع مطابق، [[پروٽين ڊيٽا بئنڪ]] ۾ ايڪس-ري ذريعي معلوم ڪيل 181,018، [[ڪرائيوجينڪ اليڪٽران خوردبيني|اليڪٽران خوردبيني]] ذريعي معلوم ڪيل 19,809 ۽ [[پروٽين نيوڪليئر مقناطيسي گونج اسپيڪٽروسڪوپي|اين ايم آر]] ذريعي معلوم ڪيل 12,697 پروٽيني بناوتون موجود هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.rcsb.org/stats/summary |title=Summary Statistics |website=RCSB PDB |access-date=2024-04-20}}</ref> == درجابندي == {{Main|پروٽين خاندان|جين آنٽالاجي|اينزائم ڪميشن نمبر}} پروٽينن جي درجابندي بنيادي طور تي انهن جي [[حياتياتي تسلسل|تسلسل]] ۽ [[پروٽين جي بناوٽ|بناوٽ]] جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي، جيتوڻيڪ ٻيا درجابنديءَ جا طريقا پڻ عام طور استعمال ٿين ٿا. خاص طور تي [[اينزائم]]ن لاءِ اي سي نمبر وارو نظام فعلي درجابنديءَ جو هڪ طريقو مهيا ڪري ٿو.<ref name="McDonald Tipton 2023">{{cite journal |last1=McDonald |first1=Andrew G. |last2=Tipton |first2=Keith F. |title=Enzyme nomenclature and classification: the state of the art |journal=The FEBS Journal |volume=290 |issue=9 |date=2023 |issn=1742-464X |doi=10.1111/febs.16274 |doi-access=free |pages=2214–2231 |pmid=34773359 }}</ref> اهڙيءَ طرح، [[جين آنٽالاجي]] جينن ۽ پروٽينن ٻنهي کي سندن حياتياتي ۽ حياتياتي ڪيميائي ڪم، توڙي خلئي اندر سندن هنڌ جي بنياد تي درجابند ڪري ٿي.<ref name="pmid17984083">{{cite journal |author=The Gene Ontology Consortium | title = The Gene Ontology project in 2008 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 36 | issue = Database issue | pages = D440–4 | date = January 2008 | pmid = 17984083 | pmc = 2238979 | doi = 10.1093/nar/gkm883 |doi-access=free}}</ref> تسلسل جي هڪجهڙائي کي پروٽينن جي ارتقائي ۽ فعلي هڪجهڙائيءَ جي لحاظ کان درجابندي ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان مقصد لاءِ يا ته سڄا پروٽين يا [[پروٽين ڊومين]] استعمال ڪري سگهجن ٿا، خاص طور تي [[گهڻ-ڊوميني پروٽين]]ن ۾. پروٽين ڊومين، تسلسل، بناوٽ ۽ ڪم جي گڏيل بنياد تي پروٽينن جي درجابندي ممڪن بڻائين ٿا، ۽ انهن کي ڪيترن ئي مختلف طريقن سان پاڻ ۾ ملائي سگهجي ٿو. 170,000 پروٽينن تي ڪيل هڪ شروعاتي اڀياس ۾ لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي پروٽينن کي گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڊومين سان منسوب ڪيو ويو، جڏهن ته وڏن پروٽينن ۾ ڊومينن جو انگ وڌيڪ هو (مثال طور، 600 کان وڌيڪ [[امينو تيزاب]] رکندڙ پروٽينن ۾ سراسري طور پنجن کان وڌيڪ ڊومين هئا).<ref>{{cite journal | vauthors = Ekman D, Björklund AK, Frey-Skött J, Elofsson A | title = Multi-domain proteins in the three kingdoms of life: orphan domains and other unassigned regions | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 348 | issue = 1 | pages = 231–243 | date = April 2005 | pmid = 15808866 | doi = 10.1016/j.jmb.2005.02.007 | bibcode = 2005JMBio.348..231E }}</ref> == حياتياتي ڪيميا == [[File:Peptide-Figure-Revised.png|thumb|upright=1.35|پيپٽائيڊ بند جي ڪيميائي بناوٽ (هيٺ) ۽ [[الانين]] ۽ ان جي ڀرسان موجود امينو تيزاب جي وچ ۾ پيپٽائيڊ بند جي ٽن-رخِي بناوٽ (مٿي/اندروني تصوير). بند پاڻ [[CHON]] عنصرن مان ٺهيل آهي.]] [[File:Mesomeric peptide bond.svg|thumb|upright=1.35|[[گونج (ڪيميا)|گونج]] جون [[پيپٽائيڊ بند]] جون بناوٽون، جيڪي انفرادي امينو تيزابن کي ڳنڍي پروٽين [[پوليمر]] ٺاهين ٿيون.]] {{Main|حياتياتي ڪيميا|امينو تيزاب|پيپٽائيڊ بند}} گهڻا پروٽين لڪيرِي [[پوليمر]]ن تي مشتمل هوندا آهن، جيڪي وڌ ۾ وڌ 20 [[Chirality (chemistry)#In biochemistry|<small>ايل</small>-الفا-]] امينو تيزابن جي سلسلن مان ٺهيل هوندا آهن. سڀني [[پروٽين ٺاهيندڙ امينو تيزاب]]ن جي هڪ گڏيل بناوٽ هوندي آهي، جنهن ۾ هڪ [[الفا ڪاربان|الفا-ڪاربان]]، [[ڪيميائي بند|ڪيميائي بند]] وسيلي هڪ [[امينو]] گروهه، هڪ [[ڪاربوڪسل]] گروهه ۽ هڪ بدلجندڙ [[پاسي واري زنجير]] سان ڳنڍيل هوندو آهي. رڳو [[پرولين]] هن بنيادي بناوٽ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي پاسي واري زنجير چڪرِي هوندي آهي ۽ امينو گروهه سان ڳنڍجي پروٽين زنجير جي لچڪ کي محدود ڪندي آهي.<ref name=Nelson2005/> [[معياري امينو تيزابن جي فهرست|معياري امينو تيزابن]] جي پاسي وارين زنجيرن جون ڪيميائي بناوٽون ۽ خاصيتون مختلف هونديون آهن، ۽ سڀني امينو تيزابن جو گڏيل اثر ئي پروٽين جي ٽن-رخِي بناوٽ ۽ ڪيميائي عمل پذيريءَ جو تعين ڪري ٿو.<ref name=Gutteridge2005/> پوليپيپٽائيڊ زنجير ۾ امينو تيزاب، امينو ۽ ڪاربوڪسل گروهن جي وچ ۾ [[پيپٽائيڊ بند]]ن وسيلي ڳنڍيل هوندا آهن. زنجير ۾ موجود هر انفرادي امينو تيزاب کي ''باقيات'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته ڪاربان، نائٽروجن ۽ آڪسيجن جي ڳنڍيل ايٽمن جي سلسلي کي ''مکيه زنجير'' يا ''پروٽين پٺيءَ جي زنجير'' چيو ويندو آهي.<ref name = "Murray_2006">{{cite book | vauthors = Murray RF, Harper HW, Granner DK, Mayes PA, Rodwell VW |title=Harper's Illustrated Biochemistry | url = https://archive.org/details/harpersillustrat0000unse_l8z7 |publisher=Lange Medical Books/McGraw-Hill |location=New York |year=2006 |isbn=978-0-07-146197-9}}</ref>{{rp|19}} پيپٽائيڊ بند جون ٻه [[گونج (ڪيميا)|گونج]] واريون صورتون هونديون آهن، جيڪي پٺيءَ جي زنجير کي جزوي [[ٻٽو بند|ٻٽي بند]] واري خاصيت ڏين ٿيون. الفا ڪاربان، نائٽروجن ۽ ڪاربونائل (C=O) گروهه سان لڳ ڀڳ [[هم سطح]] هوندا آهن. پيپٽائيڊ بند جا ٻيا ٻه [[ٻه سطحي زاويه]] پروٽين جي پٺيءَ واري زنجير جي مقامي شڪل جو تعين ڪن ٿا. اين-سي(O) بند جي ٻٽي بند واري خاصيت جو هڪ نتيجو اهو آهي ته پروٽين ڪجهه قدر سخت هوندا آهن.<ref name = "Murray_2006" />{{rp|31}} پوليپيپٽائيڊ زنجير جي هڪ پڇاڙي آزاد امينو گروهه تي ختم ٿئي ٿي، جنهن کي ''[[اين-پڇاڙي]]'' يا ''امينو پڇاڙي'' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته ٻي پڇاڙي آزاد ڪاربوڪسل گروهه تي ختم ٿئي ٿي، جنهن کي ''[[سي-پڇاڙي]]'' يا ''ڪاربوڪسي پڇاڙي'' چيو وڃي ٿو.<ref name=Reusch2013MSU>{{Cite web|url=https://www2.chemistry.msu.edu/faculty/reusch/virttxtjml/protein2.htm|title=Peptides & Proteins|last=Reusch|first=William|date=5 May 2013|website=Michigan State University Department of Chemistry}}</ref> روايتي طور پيپٽائيڊ تسلسل اين-پڇاڙيءَ کان سي-پڇاڙيءَ ڏانهن لکيا ويندا آهن، جيڪو ان ترتيب سان ٺهڪي اچي ٿو، جنهن ۾ پروٽين [[ترجمو (حياتيات)|رائبوسومن ذريعي ٺهندا]] آهن.<ref name=Reusch2013MSU/><ref>{{cite book | last = Stryer | first = Lubert | title = Biochemistry | url = https://archive.org/details/biochemistry200100jere | edition = Fifth | publisher = [[W. H. Freeman and Company]] | year = 2002 | isbn = 0-7167-4684-0 | page = [https://archive.org/details/biochemistry200100jere/page/828 826] }}</ref> ''پروٽين''، ''پوليپيپٽائيڊ'' ۽ ''[[پيپٽائيڊ]]'' اصطلاحن جون معنائون ڪجهه غير واضح آهن ۽ هڪ ٻئي سان ملي سگهن ٿيون. ''پروٽين'' عام طور هڪ مستحڪم [[ٽئين درجي جي بناوٽ|ترتيب]] رکندڙ مڪمل حياتياتي ماليڪيول لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ''پيپٽائيڊ'' عام طور امينو تيزابن جي ننڍن اوليگومرن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن ۾ گهڻو ڪري مستحڪم ٽن-رخِي بناوٽ موجود نه هوندي آهي. پر ٻنهي جي وچ واري حد واضح نموني مقرر ٿيل ناهي ۽ عام طور 20–30 باقيات جي لڳ ڀڳ سمجهي ويندي آهي.<ref name=Lodish2004/> پروٽين ڪيترن ئي قسمن جي ماليڪيولن ۽ آئنن سان لهه وچڙ ڪري سگهن ٿا، جن ۾ [[پروٽين–پروٽين لهه وچڙ|ٻيا پروٽين]]، [[پروٽين–لپڊ لهه وچڙ|لپڊ]]، [[پروٽين–ڪاربوهائيڊريٽ لهه وچڙ|ڪاربوهائيڊريٽ]] ۽ [[پروٽين–ڊي اين اي لهه وچڙ|ڊي اين اي]] شامل آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Ardejani MS, Powers ET, Kelly JW | title = Using Cooperatively Folded Peptides To Measure Interaction Energies and Conformational Propensities | journal = Accounts of Chemical Research | volume = 50 | issue = 8 | pages = 1875–1882 | date = August 2017 | pmid = 28723063 | pmc = 5584629 | doi = 10.1021/acs.accounts.7b00195 }}</ref><ref name = "Brandon_1999">{{cite book |vauthors=Branden C, Tooze J |title=Introduction to Protein Structure |publisher=Garland Pub |location=New York |year=1999 |isbn=978-0-8153-2305-1}}</ref><ref name = "Van_Holde_1996">{{cite book |vauthors=Van Holde KE, Mathews CK |title=Biochemistry |publisher=Benjamin/Cummings |location=Menlo Park, California |year=1996 |isbn=978-0-8053-3931-4 |url=https://archive.org/details/biochemistry00math }}</ref> === خلين ۾ گهڻائي === هڪ عام [[بيڪٽيريا]]ئي خلئي، مثال طور ''[[ايسڪريشيا ڪولي]]'' ۽ ''[[اسٽيفائلوڪوڪس اوريئس]]''، ۾ لڳ ڀڳ 20 لک پروٽين ماليڪيول موجود هجڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي. ننڍن بيڪٽيرين، جهڙوڪ ''[[مائيڪوپلازما]]'' يا [[اسپائروڪيٽ]]ن، ۾ ماليڪيولن جو انگ گهٽ، لڳ ڀڳ 50,000 کان 10 لک تائين هوندو آهي. ان جي ابتڙ، [[يوڪيريئوٽ]] خلَيا وڏا هوندا آهن، تنهنڪري انهن ۾ پروٽينن جو مقدار به گهڻو وڌيڪ هوندو آهي. مثال طور، [[سيڪرومائيسس سيريويسيئي|خمير]] جي خلين ۾ لڳ ڀڳ 5 ڪروڙ پروٽين ماليڪيول، جڏهن ته [[انسان]]ي خلين ۾ لڳ ڀڳ هڪ کان ٽي ارب پروٽين ماليڪيول هجڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Milo R | title = What is the total number of protein molecules per cell volume? A call to rethink some published values | journal = BioEssays | volume = 35 | issue = 12 | pages = 1050–1055 | date = December 2013 | pmid = 24114984 | pmc = 3910158 | doi = 10.1002/bies.201300066 }}</ref> ڪنهن هڪ مخصوص پروٽين جي نقلن جو مقدار هر خلئي ۾ چند ماليڪيولن کان وٺي 2 ڪروڙ ماليڪيولن تائين ٿي سگهي ٿو.<ref name="pmid22068332">{{cite journal | vauthors = Beck M, Schmidt A, Malmstroem J, Claassen M, Ori A, Szymborska A, Herzog F, Rinner O, Ellenberg J, Aebersold R | title = The quantitative proteome of a human cell line | journal = Molecular Systems Biology | volume = 7 | article-number = 549 | date = November 2011 | pmid = 22068332 | pmc = 3261713 | doi = 10.1038/msb.2011.82 }}</ref> پروٽينن لاءِ رمز ڪندڙ سڀ جين گهڻن خلين ۾ اظهار نٿا ڪن ۽ انهن جو انگ، مثال طور، خلئي جي قسم ۽ ٻاهرين تحريڪن تي دارومدار رکي ٿو. مثال طور، انساني جينوم ۾ رمز ٿيل لڳ ڀڳ 20,000 پروٽينن مان رڳو 6,000 [[لمفوبلاسٽائيڊ]] خلين ۾ معلوم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Wu L, Candille SI, Choi Y, Xie D, Jiang L, Li-Pook-Than J, Tang H, Snyder M | title = Variation and genetic control of protein abundance in humans | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-07-04_499_7456/page/79 | journal = Nature | volume = 499 | issue = 7456 | pages = 79–82 | date = July 2013 | pmid = 23676674 | pmc = 3789121 | doi = 10.1038/nature12223 | bibcode = 2013Natur.499...79W }}</ref> فطرت ۾ سڀ کان گهڻي مقدار ۾ موجود پروٽين [[روبسڪو]] کي سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو هڪ اينزائم آهي ۽ [[ضِيائي ترڪيب]] دوران [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] کي نامياتي مادي ۾ شامل ڪرڻ واري عمل کي تيز ڪري ٿو. ٻوٽن جي وزن جو لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو هن اينزائم تي مشتمل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/0968-0004(79)90212-3 |title=The most abundant protein in the world |date=1979 |last1=Ellis |first1=R.John |journal=Trends in Biochemical Sciences |volume=4 |issue=11 |pages=241–244 }}</ref> == ترڪيب == === حياتياتي ترڪيب === [[File:Ribosome mRNA translation en.svg|thumb|هڪ رائبوسوم ايم آر اين اي کي سانچي طور استعمال ڪندي پروٽين ٺاهي ٿو.]] [[File:Genetic code.svg|thumb|class=skin-invert-image|هڪ جين جو [[ڊي اين اي]] تسلسل [[جينياتي رمز|پروٽين جي امينو تيزابي تسلسل کي رمز ڪري ٿو]].]] {{Main|پروٽين جي حياتياتي ترڪيب}} پروٽين، جينن ۾ رمز ٿيل ڄاڻ کي استعمال ڪندي امينو تيزابن مان جوڙيا ويندا آهن. هر پروٽين جو پنهنجو منفرد امينو تيزابي تسلسل هوندو آهي، جنهن جو تعين انهيءَ پروٽين کي رمز ڪندڙ جين جي [[نيوڪليوٽائيڊ]] تسلسل ذريعي ٿيندو آهي. [[جينياتي رمز]] ٽن نيوڪليوٽائيڊن وارن مجموعن جو هڪ سرشتو آهي، جن کي [[ڪوڊون]] چيو ويندو آهي، ۽ ٽن نيوڪليوٽائيڊن جو هر ميلاپ هڪ امينو تيزاب جي نشاندهي ڪري ٿو؛ مثال طور، AUG ([[ايڊينين]]–[[يوراسل]]–[[گوانين]]) [[ميٿيونين]] لاءِ رمز آهي. جيئن ته [[ڊي اين اي]] ۾ چار نيوڪليوٽائيڊ هوندا آهن، تنهنڪري ممڪن ڪوڊونن جو ڪُل انگ 64 آهي؛ ان ڪري جينياتي رمز ۾ ڪجهه ورجاءُ موجود آهي، جنهن تحت ڪجهه امينو تيزابن کي هڪ کان وڌيڪ ڪوڊون رمز ڪن ٿا.<ref name = "Van_Holde_1996" />{{rp|1002–42}} ڊي اين اي ۾ رمز ٿيل جينن کي پهرين [[نقل تحرير (جينيات)|نقل تحرير]] جي عمل وسيلي [[آر اين اي پوليمريز]] جهڙن پروٽينن جي مدد سان اڳ-[[پيغامبر آر اين اي]] (ايم آر اين اي) ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. گهڻا جاندار پوءِ اڳ-ايم آر اين اي (هڪ ''ابتدائي نقل'') کي [[نقل تحرير کان پوءِ واري ترميم]] جي مختلف صورتن وسيلي عمل هيٺ آڻي پختو ايم آر اين اي ٺاهيندا آهن، جنهن کي پوءِ [[رائبوسوم]] پروٽين جي ترڪيب لاءِ سانچي طور استعمال ڪندو آهي. [[پروڪيريئوٽ]]ن ۾ ايم آر اين اي ٺهڻ سان ئي استعمال ٿي سگهي ٿو، يا [[نيوڪليوئڊ]] کان پري وڃڻ کان پوءِ رائبوسوم سان ڳنڍجي سگهي ٿو. ان جي ابتڙ، [[يوڪيريئوٽ]] ايم آر اين اي کي [[خلوي مرڪز]] ۾ ٺاهيندا آهن ۽ پوءِ ان کي [[پروٽين جي منتقلي|منتقل]] ڪري [[مرڪزي جھلي]] پار [[سائيٽوپلازم]] ۾ آڻيندا آهن، جتي [[پروٽين جي حياتياتي ترڪيب|پروٽين جي ترڪيب]] ٿيندي آهي. پروڪيريئوٽن ۾ پروٽين جي ترڪيب جي رفتار يوڪيريئوٽن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هوندي آهي ۽ اها في سيڪنڊ 20 امينو تيزابن تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name=Pain2000/> ايم آر اين اي جي سانچي مان پروٽين ٺاهڻ واري عمل کي [[ترجمو (جينيات)|ترجمو]] چيو ويندو آهي. ايم آر اين اي رائبوسوم تي چڙهندو آهي ۽ ان کي هڪ وقت ۾ ٽي نيوڪليوٽائيڊ پڙهيا ويندا آهن؛ هر ڪوڊون کي [[منتقلي آر اين اي]] ماليڪيول تي موجود ان جي [[بنيادي جوڙو|بنيادي جوڙي]] واري [[اينٽي ڪوڊون]] سان ملائبو آهي، جيڪو انهيءَ ڪوڊون سان لاڳاپيل امينو تيزاب کڻي ايندو آهي. [[امينو ايسائل ٽي آر اين اي سنٿيٽيز]] اينزائم ٽي آر اين اي ماليڪيولن کي صحيح امينو تيزابن سان ”چارج“ ڪري ٿو. وڌندڙ پوليپيپٽائيڊ کي اڪثر ''نئين ٺهندڙ زنجير'' چيو ويندو آهي. پروٽينن جي حياتياتي ترڪيب هميشه [[اين-پڇاڙي]] کان [[سي-پڇاڙي]] ڏانهن ٿيندي آهي.<ref name = "Van_Holde_1996" />{{rp|1002–42}} ٺهيل پروٽين جي ماپ ان ۾ موجود امينو تيزابن جي انگ ۽ ان جي ڪُل [[ماليڪيولي ڪتلي]] سان ڪري سگهجي ٿي، جيڪا عام طور ''ڊالٽن'' (Da) يا ان مان نڪتل ايڪي ڪلوڊالٽن (kDa) ۾ ظاهر ڪئي ويندي آهي. پروٽين جي سراسري ماپ آرڪيا کان بيڪٽيريا ۽ پوءِ يوڪيريئوٽن ڏانهن وڌندي وڃي ٿي (ترتيبوار 283، 311 ۽ 438 باقيات ۽ 31، 34 ۽ 49&nbsp;kDa)، جنهن جو سبب اعليٰ جاندارن جي پروٽينن کي ٺاهيندڙ [[پروٽين ڊومين]]ن جو وڌيڪ انگ آهي.<ref name="Kozlowski2016">{{cite journal | vauthors = Kozlowski LP | title = Proteome-pI: proteome isoelectric point database | journal = Nucleic Acids Research | volume = 45 | issue = D1 | pages = D1112–D1116 | date = January 2017 | pmid = 27789699 | pmc = 5210655 | doi = 10.1093/nar/gkw978 }}</ref> مثال طور، [[خمير]] جا پروٽين سراسري طور 466 امينو تيزاب ڊگها ۽ ڪتلي ۾ 53 kDa هوندا آهن.<ref name=Lodish2004/> سڀ کان وڏا ڄاتل پروٽين [[ٽائٽن]] آهن، جيڪي [[عضلو|عضلي]] جي [[سارڪومير]] جو هڪ جزو آهن؛ انهن جي ماليڪيولي ڪتلي لڳ ڀڳ {{val|3,000|u=kDa}} ۽ ڪُل ڊيگهه لڳ ڀڳ {{val|27,000}} امينو تيزابن جيتري هوندي آهي.<ref name=Fulton1991/> === ڪيميائي ترڪيب === {{main|پيپٽائيڊ ترڪيب}} [[File:Peptide Synthesis.svg|thumb|پيپٽائيڊ ترڪيب]] ننڍن پروٽينن کي [[پيپٽائيڊ ترڪيب]] جي مختلف طريقن سان ڪيميائي طور تي تيار ڪري سگهجي ٿو. اهي طريقا پيپٽائيڊن کي وڏي پيداوار سان ٺاهڻ لاءِ [[نامياتي ترڪيب]] جي طريقن، جهڙوڪ [[ڪيميائي ڳانڍاپو|ڪيميائي ڳانڍاپي]]، تي ڀاڙين ٿا.<ref name=Bruckdorfer2004/> ڪيميائي ترڪيب پوليپيپٽائيڊ زنجيرن ۾ غير فطري امينو تيزاب شامل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي، جيئن امينو تيزابن جي پاسي وارين زنجيرن سان [[فلوروسينٽ]] جاچيندڙ ڳنڍڻ؛ اهو ڪم ٻيهر جوڙيل پروٽين ٺاهڻ وقت جينياتي انجنيئرنگ وسيلي پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Ovaa |first1=Huib |last2=Wals |first2=Kim |date=2014-04-01 |title=Unnatural amino acid incorporation in E. coli: current and future applications in the design of therapeutic proteins |journal=Frontiers in Chemistry |language=English |volume=2 |page=15 |doi=10.3389/fchem.2014.00015 |doi-access=free |pmid=24790983 |pmc=3982533 |bibcode=2014FrCh....2...15O |issn=2296-2646}}</ref><ref name=Schwarzer2005/> اهي طريقا تجربيگاهي [[حياتياتي ڪيميا]] ۽ [[خلوي حياتيات]] ۾ ڪارائتا آهن، پر عام طور واپاري استعمال لاءِ مناسب ناهن. لڳ ڀڳ 300 امينو تيزابن کان ڊگهن پوليپيپٽائيڊن لاءِ ڪيميائي ترڪيب غير مؤثر هوندي آهي، ۽ تيار ڪيل پروٽين آسانيءَ سان پنهنجي فطري [[ٽئين درجي جي بناوٽ]] اختيار نه ڪري سگهندا آهن. ڪيميائي ترڪيب جا گهڻا طريقا سي-پڇاڙيءَ کان اين-پڇاڙيءَ ڏانهن هلندا آهن، جيڪو حياتياتي عمل جي ابتڙ آهي.<ref name=Kent2009/> == بناوٽ == [[File:Chaperonin 1AON.png|thumb|right|upright=1.35|[[چيپيرونن]] جي قلمياتي بناوٽ، جيڪو هڪ تمام وڏو پروٽين مرڪب آهي. پروٽين جي هڪ ذيلي ايڪي کي نمايان ڪيو ويو آهي. چيپيرونن پروٽين جي ويڙهجڻ ۾ مدد ڪن ٿا.]] [[File:Proteinviews-1tim.png|thumb|upright=1.35|پروٽين [[ٽرائيوز فاسفيٽ آئسومريز]] جي ٽه-رخِي بناوٽ جون ٽي ممڪن نمائندگيون. '''کاٻي پاسي''': ايٽمن جي قسم موجب رنگيل سڀني ايٽمن واري نمائندگي. '''وچ ۾''': ثانوي بناوٽ موجب رنگيل، پٺيءَ واري زنجير جي ترتيب ڏيکاريندڙ سادي نمائندگي. '''ساڄي پاسي''': باقيات جي قسم موجب رنگيل محلول-رسائي لائق سطح جي نمائندگي (تيزابي باقيات ڳاڙهي، بنيادي باقيات نيري، قطبي باقيات سائي ۽ غير قطبي باقيات اڇي رنگ ۾).]] {{main|پروٽين جي بناوٽ}} {{further|پروٽين جي بناوٽ جي اڳڪٿي}} گهڻا پروٽين [[پروٽين جي ويڙهجڻ|ويڙهجي]] منفرد ٽه-رخِي بناوٽون اختيار ڪن ٿا. جنهن شڪل ۾ ڪو پروٽين فطري طور ويڙهجي ٿو، ان کي ان جي [[فطري ترتيب]] چيو ويندو آهي.<ref name = "Murray_2006" />{{rp|36}} جيتوڻيڪ ڪيترائي پروٽين پنهنجن امينو تيزابن جي ڪيميائي خاصيتن جي ڪري بنا ڪنهن مدد جي پاڻ ويڙهجي سگهن ٿا، پر ٻين کي پنهنجي فطري حالت اختيار ڪرڻ لاءِ ماليڪيولي [[چيپيرون (پروٽين)|چيپيرونن]] جي مدد گهربل هوندي آهي.<ref name = "Murray_2006" />{{rp|37}} حياتياتي ڪيميا جا ماهر عام طور پروٽين جي بناوٽ جا چار جدا پهلو بيان ڪن ٿا:<ref name = "Murray_2006" />{{rp|30–34}} * ''[[ابتدائي بناوٽ]]'': [[پيپٽائيڊ تسلسل|امينو تيزابن جو تسلسل]]. پروٽين هڪ [[پولي امائڊ]] آهي. * ''[[ثانوي بناوٽ]]'': [[هائيڊروجن بند]]ن سان مستحڪم ٿيل باقاعدي ورجائجندڙ مقامي بناوٽون. سڀ کان عام مثال [[الفا هيلڪس|α-هيلڪس]]، [[بيٽا شيٽ|β-شيٽ]] ۽ [[موڙ (حياتياتي ڪيميا)|موڙ]] آهن. جيئن ته ثانوي بناوٽون مقامي هونديون آهن، تنهنڪري هڪ ئي پروٽين ماليڪيول ۾ مختلف ثانوي بناوٽن وارا ڪيترائي علائقا موجود ٿي سگهن ٿا. * ''[[ٽئين درجي جي بناوٽ]]'': هڪ پروٽين ماليڪيول جي مجموعي شڪل؛ يعني ثانوي بناوٽن جو هڪ ٻئي سان مڪاني لاڳاپو. ٽئين درجي جي بناوٽ عام طور غير مقامي لاڳاپن سان مستحڪم ٿيندي آهي، جن ۾ سڀ کان عام [[هائيڊروفوبڪ مرڪز]] جي ٺهڻ آهي، پر ان سان گڏ [[لوڻي پُل (پروٽين)|لوڻا پُل]]، هائيڊروجن بند، [[ڊاءِ سلفائيڊ بند]] ۽ [[ترجمي کان پوءِ واري ترميم|ترجمي کان پوءِ واريون ترميمون]] پڻ شامل آهن. ”ٽئين درجي جي بناوٽ“ جو اصطلاح اڪثر ''ويڙهه'' جي اصطلاح جي هم معنيٰ طور استعمال ٿيندو آهي. ٽئين درجي جي بناوٽ ئي پروٽين جي بنيادي ڪم کي ضابطي ۾ رکي ٿي. * ''[[چوٿين درجي جي بناوٽ]]'': ڪيترن پروٽين ماليڪيولن (پوليپيپٽائيڊ زنجيرن) مان ٺهيل بناوٽ، جن کي هن حوالي سان عام طور ''[[پروٽين ذيلي ايڪو|پروٽين ذيلي ايڪا]]'' چيو ويندو آهي ۽ جيڪي گڏجي هڪ واحد [[پروٽين مرڪب]] طور ڪم ڪن ٿا. * ''[[پروٽين جي پنجين درجي جي بناوٽ|پنجين درجي جي بناوٽ]]'': پروٽين جي سطح جون اهي خاصيتون، جيڪي خلوي اندروني ماحول جي گهاٽي ترتيب کي منظم ڪن ٿيون. پنجين درجي جي بناوٽ عارضي، پر ضروري، وڏن ماليڪيولن جي انهن باهمي لاڳاپن تي دارومدار رکي ٿي، جيڪي زنده خلين اندر ٿين ٿا. پروٽين مڪمل طور سخت ماليڪيول ناهن. بناوٽ جي انهن سطحن کان سواءِ، پروٽين پنهنجا ڪم سرانجام ڏيندي ڪيترين لاڳاپيل بناوٽن جي وچ ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. اهڙين فعلي ٻيهر ترتيبن جي حوالي سان انهن ٽئين يا چوٿين درجي جي بناوٽن کي عام طور ”[[ڪيميائي ترتيب|ترتيبون]]“ چيو ويندو آهي، ۽ انهن جي وچ ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ''ترتيبي تبديليون'' چيو ويندو آهي. اهڙيون تبديليون اڪثر ڪنهن [[سبسٽريٽ (حياتياتي ڪيميا)|سبسٽريٽ]] ماليڪيول جي اينزائم جي [[فعال هنڌ]] سان ڳنڍجڻ سبب ٿينديون آهن؛ فعال هنڌ پروٽين جو اهو طبعي علائقو آهي جيڪو ڪيميائي عمل جي اتساهه ۾ حصو وٺندو آهي. محلول ۾ گرميائي ارتعاش ۽ ٻين ماليڪيولن سان ٽڪراءَ سبب پروٽينن جون بناوٽون بدلجنديون رهن ٿيون.<ref name = "Van_Holde_1996" />{{rp|368–75}} [[File:Protein composite.png|thumb|upright=1.35|ڪيترن پروٽينن جون ماليڪيولي سطحون، جيڪي انهن جون تقابلي ماپون ڏيکارين ٿيون. کاٻي کان ساڄي طرف: [[اميونوگلوبولين جي]] (IgG، هڪ [[اينٽي باڊي]])، [[هيموگلوبن]]، [[انسولين]] (هڪ هارمون)، [[ايڊينيليٽ ڪائنيز]] (هڪ اينزائم) ۽ [[گلوٽامين سنٿيٽيز]] (هڪ اينزائم).]] پروٽينن کي غير رسمي طور ٽن مکيه قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جيڪي انهن جي عام ٽئين درجي جي بناوٽن سان لاڳاپيل آهن: [[گولائي پروٽين]]، [[ريشيدار پروٽين]] ۽ [[جھلي پروٽين]]. لڳ ڀڳ سڀئي گولائي پروٽين [[حل پذير]] هوندا آهن ۽ انهن مان ڪيترائي اينزائم هوندا آهن. ريشيدار پروٽين اڪثر بناوٽي ڪم ڪندا آهن، جيئن [[ڪوليجن]]، جيڪو ڳنڍيندڙ بافت جو مکيه جزو آهي، يا [[ڪيراٽِن]]، جيڪو وارن ۽ ننهن جو پروٽيني جزو آهي. جھلي پروٽين اڪثر [[وصول ڪندڙ (حياتياتي ڪيميا)|وصول ڪندڙن]] طور ڪم ڪن ٿا يا قطبي ۽ چارج ٿيل ماليڪيولن کي [[خلوي جھلي]] مان گذرڻ لاءِ رستا مهيا ڪن ٿا.<ref name = "Van_Holde_1996" />{{rp|165–85}} پروٽينن اندر ماليڪيولي هائيڊروجن بندن جو هڪ خاص قسم، جيڪو پاڻيءَ جي حملي کان مناسب نموني محفوظ نه هوندو آهي ۽ تنهنڪري پنهنجي [[پاڻي ڪڍڻ|پاڻي ڪڍڻ]] کي هٿي ڏيندو آهي، [[ڊي هائيڊرون]] سڏبو آهي.<ref name=Fernandez2003/> === پروٽين ڊومين === {{Main|پروٽين ڊومين}} ڪيترائي پروٽين ڪيترن [[پروٽين ڊومين]]ن مان ٺهيل هوندا آهن، يعني پروٽين جا اهڙا حصا جيڪي ويڙهجي الڳ بناوٽي ايڪا ٺاهيندا آهن.<ref name=Biochemistry2010>{{Cite book |last1=Garrett |first1=R. |title=Biochemistry |url=https://archive.org/details/biochemistry0000garr_v5c4 |last2=Grisham |first2=Charles M. |date=2010 |publisher=Brooks/Cole, Cengage Learning |isbn=978-0-495-10935-8 |edition=4th |location=Belmont, CA}}</ref>{{rp|134}} ڊومينن جا عام طور مخصوص ڪم هوندا آهن، جيئن [[اينزائم|اينزائمي]] سرگرميون (مثال طور [[ڪائنيز]])، يا اهي ڳنڍجڻ وارن ايڪن طور ڪم ڪندا آهن.<ref name=Biochemistry2010 />{{rp|155–156}} [[File:Domain organisation of EVH proteins.png|frame|'''پروٽين ڊومين بمقابله موٽيف'''. پروٽين ڊومين (جهڙوڪ [[WH1 domain|اي وي ايڇ 1 ڊومين]]) پروٽينن اندر فعلي ايڪا آهن، جيڪي ويڙهجي واضح ٽه-رخِي بناوٽون ٺاهيندا آهن. موٽيف عام طور مخصوص ڪم رکندڙ ننڍا تسلسل هوندا آهن، پر انهن جي ڪا مستحڪم ٽه-رخِي بناوٽ نه هوندي آهي. ڪيترائي موٽيف ٻين پروٽينن لاءِ ڳنڍجڻ جا هنڌ هوندا آهن (جيئن هتي [[Ena/Vasp homology proteins|وي اي ايس پي]] پروٽين جي حوالي سان ڏيکاريل ڳاڙهيون ۽ سايون پٽيون).<ref>{{Cite journal |last1=Drees |first1=Frauke |last2=Gertler |first2=Frank B |date=2008-02-01 |title=Ena/VASP: proteins at the tip of the nervous system |journal=Current Opinion in Neurobiology |series=Development |volume=18 |issue=1 |pages=53–59 |doi=10.1016/j.conb.2008.05.007 |pmc=2515615 |pmid=18508258}}</ref>|center]] === تسلسلي موٽيف === پروٽينن اندر امينو تيزابن جا ننڍا تسلسل اڪثر ٻين پروٽينن لاءِ سڃاڻپ وارن هنڌن طور ڪم ڪندا آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Davey NE, Van Roey K, Weatheritt RJ, Toedt G, Uyar B, Altenberg B, Budd A, Diella F, Dinkel H, Gibson TJ | title = Attributes of short linear motifs | journal = Molecular BioSystems | volume = 8 | issue = 1 | pages = 268–281 | date = January 2012 | pmid = 21909575 | doi = 10.1039/c1mb05231d }}</ref> مثال طور، [[ايس ايڇ 3 ڊومين]] عام طور ننڍن PxxP موٽيفن سان ڳنڍجن ٿا (يعني 2 [[پرولين]] [P]، جن جي وچ ۾ ٻه غير مخصوص [[امينو تيزاب]] [x] هوندا آهن، جيتوڻيڪ ڀرپاسي وارا امينو تيزاب ڳنڍجڻ جي صحيح خصوصيت جو تعين ڪري سگهن ٿا). اهڙا ڪيترائي موٽيف [[يوڪيريئوٽڪ لينيئر موٽيف]] (ELM) ڊيٽابيس ۾ گڏ ڪيا ويا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Kumar |first1=Manjeet |last2=Gouw |first2=Marc |last3=Michael |first3=Sushama |last4=Sámano-Sánchez |first4=Hugo |last5=Pancsa |first5=Rita |last6=Glavina |first6=Juliana |last7=Diakogianni |first7=Athina |last8=Valverde |first8=Jesús Alvarado |last9=Bukirova |first9=Dayana |last10=Čalyševa |first10=Jelena |last11=Palopoli |first11=Nicolas |last12=Davey |first12=Norman E. |last13=Chemes |first13=Lucía B. |last14=Gibson |first14=Toby J. |date=2020-01-08 |title=ELM-the eukaryotic linear motif resource in 2020 |journal=Nucleic Acids Research |volume=48 |issue=D1 |pages=D296–D306 |doi=10.1093/nar/gkz1030 |pmc=7145657 |pmid=31680160}}</ref> == خلوي ڪم == پروٽين خلئي اندر بنيادي ڪم ڪندڙ ماليڪيول آهن ۽ عام طور انهن کي جينن ۾ رمز ٿيل ڄاڻ موجب ڪم سرانجام ڏيندڙ جزا سمجهيو ويندو آهي.<ref name=Lodish2004/> [[آر اين اي]] جي ڪجهه قسمن کان سواءِ، گهڻا ٻيا حياتياتي ماليڪيول نسبتاً غير فعال جزا هوندا آهن، جن تي پروٽين عمل ڪندا آهن. ''[[ايسڪريشيا ڪولي]]'' جي خلئي جي سڪي وزن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو پروٽينن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن ته ڊي اين اي ۽ آر اين اي جهڙا ٻيا وڏا ماليڪيول ترتيبوار رڳو 3٪ ۽ 20٪ هوندا آهن.<ref name="Voet">Voet D, Voet JG. (2004). ''Biochemistry'' Vol 1 3rd ed. Wiley: Hoboken, NJ.</ref> ڪنهن مخصوص خلئي يا خلوي قسم ۾ اظهار ٿيندڙ پروٽينن جي مڪمل مجموعي کي ان جو [[پروٽيوم]] چيو ويندو آهي.<ref name=Biochemistry2010/>{{rp|120}} [[File:Hexokinase ball and stick model, with substrates to scale copy.png|thumb|right|[[هيڪسوڪائنيز]] اينزائم کي روايتي گولي ۽ لٺ واري ماليڪيولي نموني ۾ ڏيکاريو ويو آهي. مٿي ساڄي ڪنڊ ۾ ماپ مطابق ان جا ٻه سبسٽريٽ، [[ايڊينوسين ٽرائي فاسفيٽ|اي ٽي پي]] ۽ [[گلوڪوز]]، ڏيکاريل آهن.]] پروٽينن جي اها مکيه خاصيت، جيڪا کين ڪيترن ئي مختلف ڪمن جي قابل بڻائي ٿي، اها آهي تہ اهي ٻين ماليڪيولن سان تمام مخصوص ۽ مضبوط نموني ڳنڍجي سگهن ٿا. پروٽين جو اهو علائقو، جيڪو ڪنهن ٻئي ماليڪيول سان ڳنڍجڻ جو ذميوار هوندو آهي، [[ڳنڍجڻ وارو هنڌ]] سڏبو آهي ۽ اهو اڪثر ماليڪيولي سطح تي ڪنهن کڏ يا ”کيسي“ جهڙي شڪل ۾ هوندو آهي. ڳنڍجڻ جي اها صلاحيت پروٽين جي ٽئين درجي جي بناوٽ سان لاڳاپيل هوندي آهي، جيڪا ڳنڍجڻ واري هنڌ جي شڪل طئي ڪري ٿي، ۽ ان جي چوڌاري موجود امينو تيزابن جي پاسي وارين زنجيرن جي ڪيميائي خاصيتن سان پڻ لاڳاپيل هوندي آهي. پروٽينن جو ڳنڍجڻ انتهائي مضبوط ۽ مخصوص ٿي سگهي ٿو؛ مثال طور، [[رائبونيوڪليئز روڪيندڙ]] پروٽين انساني [[اينجيوجينن]] سان ذيلي فيمٽو مولر [[ڌار ٿيڻ وارو مستقل]] (<&nbsp;10⁻¹⁵&nbsp;M) سان ڳنڍجي ٿو، پر ان جي ايمفيبيئن هم شڪل [[آنڪونيز]] سان تقريباً بلڪل نه ڳنڍجي ٿو (>&nbsp;1&nbsp;M). ڪڏهن ڪڏهن تمام ننڍيون ڪيميائي تبديليون، جهڙوڪ ڳنڍجندڙ ساٿي ماليڪيول ۾ رڳو هڪ ميٿائل گروهه جو اضافو، به ڳنڍجڻ کي تقريباً ختم ڪري سگهي ٿو؛ مثال طور [[امينو ايسائل ٽي آر اين اي سنٿيٽيز]]، جيڪو [[ويلين]] لاءِ مخصوص آهي، تمام ملندڙ پاسي واري زنجير رکندڙ [[آئسوليوسين]] کي سڃاڻي رد ڪري ٿو.<ref name=Sankaranarayanan2001/> پروٽين ٻين پروٽينن سان گڏوگڏ [[ننڍو ماليڪيول|ننڍن ماليڪيولي]] سبسٽريٽن سان پڻ ڳنڍجي سگهن ٿا. جڏهن پروٽين ساڳئي ماليڪيول جي ٻين نقلن سان مخصوص نموني ڳنڍجن ٿا، تڏهن اهي [[اوليگومر]] ٺاهي ريشا پيدا ڪري سگهن ٿا؛ اهو عمل اڪثر اهڙن بناوٽي پروٽينن ۾ ٿيندو آهي، جيڪي گولائي مونومرن مان ٺهيل هوندا آهن ۽ پاڻ ۾ گڏجي سخت ريشا ٺاهيندا آهن. [[پروٽين–پروٽين لهه وچڙ]] اينزائمي سرگرمي کي ضابطي ۾ آڻين ٿا، [[خلوي چڪر]] جي اڳڀرائي کي ڪنٽرول ڪن ٿا ۽ وڏن [[پروٽين مرڪب]]ن جي ٺهڻ جي اجازت ڏين ٿا، جيڪي هڪ گڏيل حياتياتي ڪم سان لاڳاپيل ڪيترائي ويجها ردعمل سرانجام ڏين ٿا. پروٽين خلوي جھلين سان ڳنڍجي يا انهن جو حصو بڻجي سگهن ٿا. ڳنڍجندڙ ساٿين جي پروٽينن ۾ ترتيبي تبديليون آڻڻ جي صلاحيت انتهائي پيچيده [[خلوي اشارا|اشاري]] وارا ڄار ٺاهڻ ممڪن بڻائي ٿي.<ref name = "Van_Holde_1996" />{{rp|830–49}} جيئن تہ پروٽينن جي وچ ۾ لهه وچڙ موٽڻ جوڳي هوندي آهي ۽ مختلف ساٿي پروٽينن جي دستيابي تي گهڻو دارومدار رکندي آهي، جيڪي گڏجي مخصوص ڪم ڪندڙ مجموعا ٺاهي سگهن ٿا، تنهنڪري مخصوص پروٽينن جي باهمي لهه وچڙ جو اڀياس خلوي ڪم جي اهم پهلوئن ۽ آخرڪار مختلف خلوي قسمن کي هڪ ٻئي کان ڌار ڪندڙ خاصيتن کي سمجهڻ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو.<ref name=Copland2009/><ref name=Samarin2009/> === اينزائم === {{Main|اينزائم}} خلئي اندر پروٽينن جو سڀ کان مشهور ڪردار [[اينزائم]] طور آهي، جيڪي ڪيميائي ردعملن کي [[اتساهه|تيز]] ڪن ٿا. اينزائم عام طور تمام گهڻو مخصوص هوندا آهن ۽ رڳو هڪ يا ڪجهه ڪيميائي ردعملن کي تيز ڪندا آهن. اينزائم [[ميٽابولزم]] سان لاڳاپيل گهڻا ردعمل سرانجام ڏين ٿا، ۽ ان سان گڏ [[ڊي اين اي نقل]], [[ڊي اين اي مرمت]] ۽ [[نقل تحرير (جينيات)|نقل تحرير]] جهڙن عملن ۾ ڊي اين اي تي پڻ ڪم ڪن ٿا. ڪجهه اينزائم ٻين پروٽينن تي عمل ڪري ڪيميائي گروهه شامل يا ختم ڪن ٿا، جنهن عمل کي ترجمي کان پوءِ واري ترميم چيو ويندو آهي. لڳ ڀڳ 4,000 اهڙا ردعمل معلوم آهن، جيڪي اينزائم ذريعي تيز ٿين ٿا.<ref name=EXPASY2000/> اينزائمي اتساهه سان ردعمل جي رفتار ۾ واڌ تمام وڏي ٿي سگهي ٿي؛ مثال طور [[اوروٽيٽ ڊيڪاربوڪسيليز]] جي صورت ۾ اينزائم کان سواءِ ردعمل کي لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ 80 لک سال لڳن ها، جڏهن ته اينزائم جي موجودگي ۾ اهو رڳو 18 ملي سيڪنڊن ۾ مڪمل ٿئي ٿو.<ref name=Radzicka1995/> جن ماليڪيولن سان اينزائم ڳنڍجن ۽ جن تي عمل ڪن، تن کي [[سبسٽريٽ (حياتياتي ڪيميا)|سبسٽريٽ]] چيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ اينزائم سوين امينو تيزابن مان ٺهيل ٿي سگهن ٿا، پر عام طور انهن مان رڳو ٿورو حصو سبسٽريٽ سان سڌي رابطي ۾ ايندو آهي، ۽ ان کان به ننڍو حصو—سراسري طور ٽي کان چار باقيات—سڌي طرح اتساهه واري عمل ۾ حصو وٺندو آهي.<ref name="urlEBI"/> اينزائم جو اهو علائقو، جيڪو سبسٽريٽ سان ڳنڍجي ٿو ۽ اتساهي باقيات رکي ٿو، [[فعال هنڌ]] سڏبو آهي.<ref name=Biochemistry2010/>{{rp|389}} [[ڊائريجينٽ پروٽين]] اهڙن پروٽينن جي هڪ درجي جا ميمبر آهن، جيڪي ٻين اينزائمز ذريعي ٺهندڙ مرڪبن جي [[اسٽيريوڪيميا]] جو تعين ڪن ٿا.<ref name="Pickel 2013"/> === خلوي اشارا ۽ ليگينڊ سان ڳنڍجڻ === {{See also|گليڪن–پروٽين لهه وچڙ}} [[File:Mouse cholera antibody.png|thumb|upright|[[ربن خاڪو|ربن خاڪو]] هڪ ڪوئي جي اينٽي باڊي جو، جيڪا [[هيضو|هيضي]] جي هڪ [[ڪاربوهائيڊريٽ]] اينٽيجن سان ڳنڍجي ٿي.]] ڪيترائي پروٽين [[خلوي اشارا]] ۽ [[اشاري جي منتقلي]] واري عمل ۾ شامل هوندا آهن. ڪجهه پروٽين، جهڙوڪ [[انسولين]]، خلئي کان ٻاهر ڪم ڪندڙ پروٽين آهن، جيڪي ان خلئي مان اشارو منتقل ڪن ٿا جتي اهي ٺهيا هوندا آهن ۽ اهو اشارو پري موجود ٻين خلين يا [[حياتياتي بافت|بافتن]] تائين پهچائين ٿا. ٻيا [[جھلي پروٽين]] هوندا آهن، جيڪي [[وصول ڪندڙ (حياتياتي ڪيميا)|وصول ڪندڙن]] طور ڪم ڪن ٿا؛ انهن جو مکيه ڪم اشاري واري ماليڪيول سان ڳنڍجڻ ۽ خلئي اندر حياتياتي ڪيميائي ردعمل پيدا ڪرڻ هوندو آهي. ڪيترن وصول ڪندڙن جو ڳنڍجڻ وارو هنڌ خلئي جي سطح تي ظاهر هوندو آهي ۽ هڪ اثر ڪندڙ ڊومين خلئي اندر هوندو آهي، جيڪو اينزائمي سرگرمي رکي سگهي ٿو يا اهڙي [[ترتيبي تبديلي]] مان گذري سگهي ٿو، جيڪا خلئي اندر ٻين پروٽينن طرفان سڃاتي وڃي ٿي.<ref name = "Brandon_1999" />{{rp|251–81}} [[اينٽي باڊي]] [[حاصل ڪيل مدافعتي نظام]] جا پروٽيني جزا آهن، جن جو مکيه ڪم [[اينٽيجن]]ن، يعني جسم ۾ داخل ٿيل پرڏيهي مادن، سان ڳنڍجڻ ۽ انهن کي تباهي لاءِ نشانو بڻائڻ آهي. اينٽي باڊيون خلئي کان ٻاهر واري ماحول ۾ [[ترشح|خارج]] ٿي سگهن ٿيون يا خاص [[بي خلين]] جي جھلين ۾ ڳنڍيل ٿي سگهن ٿيون، جن کي [[پلازما خليو|پلازما خلَيا]] چيو ويندو آهي. جتي اينزائم پنهنجن سبسٽريٽن سان ڳنڍجڻ جي سگهه ۾ ردعمل سرانجام ڏيڻ جي ضرورت سبب محدود هوندا آهن، اتي اينٽي باڊين تي اهڙي پابندي نه هوندي آهي. اينٽي باڊي جي پنهنجي هدف سان ڳنڍجڻ جي سگهه انتهائي بلند ٿي سگهي ٿي.<ref name = "Van_Holde_1996" />{{rp|275–50}} ڪيترائي ليگينڊ کڻندڙ پروٽين مخصوص [[ننڍو ماليڪيول|ننڍن حياتياتي ماليڪيولن]] سان ڳنڍجي کين گهڻ-خلوي جاندار جي جسم جي ٻين هنڌن تائين منتقل ڪن ٿا. انهن پروٽينن ۾ ليگينڊ جي گهڻي مقدار موجود هئڻ وقت ڳنڍجڻ جي سگهه بلند هجڻ گهرجي ۽ هدف بافتن ۾ ليگينڊ جي گهٽ مقدار هئڻ وقت ان کي ڇڏڻ گهرجي. ليگينڊ سان ڳنڍجندڙ پروٽين جو روايتي مثال [[هيموگلوبن]] آهي، جيڪو سڀني [[مهره دار]]ن ۾ [[ڦڦڙن]] مان [[آڪسيجن]] کي ٻين عضون ۽ بافتن تائين کڻي وڃي ٿو ۽ هر حياتياتي [[بادشاهت (حياتيات)|بادشاهت]] ۾ ان جا ويجها هم شڪل موجود آهن.<ref name = "Van_Holde_1996" />{{rp|222–29}} [[ليڪٽن]] [[گليڪن–پروٽين لهه وچڙ|کنڊ سان ڳنڍجندڙ پروٽين]] آهن، جيڪي پنهنجي کنڊ واري حصي لاءِ تمام گهڻو مخصوص هوندا آهن. ليڪٽن عام طور خلين ۽ پروٽينن سان لاڳاپيل حياتياتي [[ماليڪيولي سڃاڻپ]] ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name=Rudiger2000/> [[وصول ڪندڙ (حياتياتي ڪيميا)|وصول ڪندڙ]] انتهائي مخصوص ڳنڍجندڙ پروٽين آهن، ۽ ڪيترائي [[هارمون]] پنهنجن وصول ڪندڙن سان مخصوص نموني ڳنڍجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="Cooper 2000">{{cite book |last=Cooper |first=Geoffrey M. |year=2000 |chapter=Signaling Molecules and Their Receptors |title=The Cell: A Molecular Approach |edition=2nd |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9924/}}</ref> [[جھلي پار پروٽين]] ليگينڊ کڻندڙ پروٽين طور پڻ ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي خلوي جھلي جي [[نيم نفوذ پذير جھلي|نفوذ پذيري]] کي [[ننڍو ماليڪيول|ننڍن ماليڪيولن]] ۽ آئنن لاءِ تبديل ڪن ٿا. جھلي جو اندروني حصو [[هائيڊروفوبڪ]] هوندو آهي، جنهن مان [[ڪيميائي قطبيت|قطبي]] يا چارج ٿيل ماليڪيول [[پکيڙ|پکيڙ]] وسيلي گذري نٿا سگهن. جھلي پروٽينن ۾ اندروني رستا هوندا آهن، جيڪي اهڙن ماليڪيولن کي خلئي ۾ داخل ٿيڻ يا ٻاهر نڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا. ڪيترائي [[آئن چينل]] پروٽين رڳو ڪنهن هڪ مخصوص آئن جي چونڊ لاءِ خاص هوندا آهن؛ مثال طور، [[پوٽاشيم]] ۽ [[سوڊيم]] چينل اڪثر انهن ٻنهي مان رڳو هڪ آئن کي چونڊيندا آهن.<ref name = "Brandon_1999" />{{rp|232–34}} === بناوٽي پروٽين === [[File:CHOP protein structure.png|thumb|پروٽين جي بناوٽ]] بناوٽي پروٽين ٻي صورت ۾ روان يا نرم حياتياتي جزن کي سختي ۽ مضبوطي ڏين ٿا. گهڻا بناوٽي پروٽين [[ريشيدار پروٽين]] هوندا آهن؛ مثال طور [[ڪوليجن]] ۽ [[ايلسٽن]] [[ڳنڍيندڙ بافت]] جهڙوڪ [[ڪارٽليج]] جا اهم جزا آهن، جڏهن ته [[ڪيراٽِن]] سخت يا ڌاڳي جهڙين بناوٽن جهڙوڪ [[وار]]، [[ننهن (جسماني بناوٽ)|ننهن]]، [[پنک]]، [[کُر]] ۽ ڪجهه [[ٻاهرئين ڍانچي|جانوري خولن]] ۾ ملي ٿو.<ref name = "Van_Holde_1996" />{{rp|178–81}} ڪجهه [[گولائي پروٽين]] پڻ بناوٽي ڪم سرانجام ڏئي سگهن ٿا؛ مثال طور [[ايڪٽن]] ۽ [[ٽيوبولين]] مونومر جي صورت ۾ گولائي ۽ حل پذير هوندا آهن، پر [[پوليمر]] بڻجي ڊگها ۽ سخت ريشا ٺاهيندا آهن، جيڪي [[خلوي ڍانچو]] ٺاهين ٿا ۽ خلئي کي پنهنجي شڪل ۽ ماپ برقرار رکڻ ۾ مدد ڏين ٿا.<ref name=Biochemistry2010/>{{rp|490}} ٻيا پروٽين، جيڪي بناوٽي ڪم ڪن ٿا، [[حرڪتي پروٽين]] آهن، جهڙوڪ [[مائيوسين]]، [[ڪائنيسن]] ۽ [[ڊائنين]]، جيڪي ميڪانيڪي قوت پيدا ڪرڻ جي قابل هوندا آهن. اهي پروٽين هڪ-خلوي جاندارن جي خلوي [[حرڪت پذيري]] ۽ جنسي طور پيدائش ڪندڙ ڪيترن گهڻ-خلوي جاندارن جي [[اسپرم]] جي حرڪت لاءِ انتهائي اهم آهن. اهي [[عضلو|عضلن]] جي سُڪڙجڻ سان پيدا ٿيندڙ قوتون پيدا ڪن ٿا<ref name = "Van_Holde_1996" />{{rp|258–64, 272}} ۽ خلئي اندر مادن جي منتقليءَ ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name=Biochemistry2010/>{{rp|481,490}} == اڀياس جا طريقا == {{Main|پروٽين جا طريقا}} پروٽين جي بناوٽ ۽ ڪم جي اڀياس لاءِ عام طور استعمال ٿيندڙ طريقن ۾ [[اميونو هسٽوڪيمسٽري]]، [[هنڌ-مخصوص ميوٽيشن سازي]]، [[ايڪس-ري قلميات]]، [[نيوڪليائي مقناطيسي گونج]] ۽ [[ماس اسپيڪٽروميٽري]] شامل آهن. پروٽينن جي سرگرمين ۽ بناوٽن جو اڀياس ''[[جسم کان ٻاهر]]''، ''[[جسم اندر]]'' ۽ ''[[ڪمپيوٽري طور]]'' ڪري سگهجي ٿو. صاف ڪيل پروٽينن تي ضابطي هيٺ ماحول ۾ ڪيل '''''جسم کان ٻاهر''''' اڀياس اهو سمجهڻ لاءِ ڪارائتا آهن ته ڪو پروٽين پنهنجو ڪم ڪيئن سرانجام ڏئي ٿو.<ref>{{Citation |title=Experimental Animal and In Vitro Study Designs |date=2001 |work=Evaluating Chemical and Other Agent Exposures for Reproductive and Developmental Toxicity |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222201/ |access-date=2024-12-23 |publisher=National Academies Press}}</ref> مثال طور، [[اينزائم حرڪيات]] جا اڀياس ڪنهن اينزائم جي اتساهي سرگرمي جي [[ردعمل جو طريقو|ڪيميائي طريقي]] ۽ مختلف ممڪن سبسٽريٽ ماليڪيولن لاءِ ان جي نسبي ڇڪ جو جائزو وٺن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=Ricard |first1=Jacques |last2=Cornish-Bowden |first2=Athel |date=July 1987 |title=Co-operative and allosteric enzymes: 20 years on |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1432-1033.1987.tb13510.x |journal=European Journal of Biochemistry |volume=166 |issue=2 |pages=255–272 |doi=10.1111/j.1432-1033.1987.tb13510.x|pmid=3301336 }}</ref> ان جي ابتڙ، '''''جسم اندر''''' تجربا ڪنهن پروٽين جي جسماني ڪردار بابت معلومات ڏئي سگهن ٿا، ڀلي اهو [[خلوي حياتيات|خلئي]] جي حوالي سان هجي يا سڄي [[جاندار]] جي حوالي سان، ۽ اڪثر مختلف حالتن ۾ پروٽين جي رويي بابت وڌيڪ ڄاڻ مهيا ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Lipinski |first1=Christopher |last2=Hopkins |first2=Andrew |date=December 2004 |title=Navigating chemical space for biology and medicine |url=https://www.nature.com/articles/nature03193 |journal=Nature |volume=432 |issue=7019 |pages=855–861 |doi=10.1038/nature03193|pmid=15602551 |bibcode=2004Natur.432..855L |url-access=subscription }}</ref> '''''ڪمپيوٽري''''' اڀياس پروٽينن جي تحقيق لاءِ ڳڻپيوڪري طريقا استعمال ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=Danchin |first1=A. |last2=Médigue |first2=C. |last3=Gascuel |first3=O. |last4=Soldano |first4=H. |last5=Hénaut |first5=A. |date=1991 |title=From data banks to data bases |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/092325089190073J |journal=Research in Microbiology |volume=142 |issue=7–8 |pages=913–916 |doi=10.1016/0923-2508(91)90073-J|pmid=1784830 |url-access=subscription }}</ref> === پروٽين جي صفائي === {{Main|پروٽين جي صفائي}} پروٽينن کي ٻين خلوي جزن کان الڳ ۽ صاف ڪرڻ لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪري سگهجن ٿا، جهڙوڪ [[الٽراسينٽريفيوگيشن]]، [[ترسيب (ڪيميا)|ترسيب]]، [[اليڪٽروفوريسس]] ۽ [[ڪروميٽوگرافي]].<ref name = "Murray_2006" />{{rp|21–24}} [[جينياتي انجنيئرنگ]] جي ترقي سان صفائيءَ کي آسان بڻائڻ لاءِ ڪيترائي نوان طريقا پڻ ممڪن ٿيا آهن.<ref name=Terpe2003/> ''[[جسم کان ٻاهر]]'' تجزيو ڪرڻ لاءِ، ڪنهن پروٽين کي ٻين خلوي جزن کان صاف ڪرڻ ضروري هوندو آهي. اهو عمل عام طور [[خلوي ڀڃ ڊاهه|خلئي جي ڀڃ ڊاهه]] سان شروع ٿيندو آهي، جنهن ۾ خلئي جي جھلي ٽوڙي ان جو اندروني مواد هڪ محلول ۾ آزاد ڪيو ويندو آهي، جنهن کي [[خام لائسيٽ]] چيو ويندو آهي. پوءِ حاصل ٿيل ملاوٽ کي [[الٽراسينٽريفيوگيشن]] ذريعي جدا ڪري سگهجي ٿو، جنهن سان مختلف خلوي جزا اهڙن حصن ۾ ورهائجن ٿا جن ۾ حل پذير پروٽين، جھلي جا [[لپڊ]] ۽ پروٽين، خلوي [[عضيو]] ۽ [[نيوڪليائي تيزاب]] شامل هوندا آهن. [[ترسيب (ڪيميا)|ترسيب]] جي [[لوڻ وسيلي ترسيب]] واري طريقي سان هن لائسيٽ مان پروٽينن کي وڌيڪ مرڪوز ڪري سگهجي ٿو. ان کان پوءِ مختلف قسمن جي [[ڪروميٽوگرافي]] ذريعي گهربل پروٽين يا پروٽينن کي ماليڪيولي وزن، خالص چارج ۽ ڳنڍجڻ جي ڇڪ جهڙين خاصيتن جي بنياد تي الڳ ڪيو ويندو آهي.<ref name = "Murray_2006" />{{rp|21–24}} صفائيءَ جي سطح کي مختلف قسمن جي [[جيل اليڪٽروفوريسس]] ذريعي جانچي سگهجي ٿو جيڪڏهن گهربل پروٽين جو ماليڪيولي وزن ۽ [[آئسو اليڪٽرڪ نقطو]] معلوم هجي، يا [[اسپيڪٽروسڪوپي]] ذريعي جيڪڏهن پروٽين جون سڃاڻپ لائق اسپيڪٽروسڪوپي خاصيتون هجن، يا [[اينزائم جاچ]] ذريعي جيڪڏهن ان ۾ اينزائمي سرگرمي موجود هجي. ان کان سواءِ پروٽينن کي سندن چارج موجب [[اليڪٽروفوڪسنگ]] ذريعي به جدا ڪري سگهجي ٿو.<ref name=Hey2008/> قدرتي پروٽينن لاءِ ليبارٽري استعمال جي لائق ڪافي صفائي حاصل ڪرڻ خاطر صفائيءَ جا ڪيترائي مرحلا گهربل ٿي سگهن ٿا. هن عمل کي آسان ڪرڻ لاءِ [[جينياتي انجنيئرنگ]] وسيلي پروٽينن ۾ اهڙيون ڪيميائي خاصيتون شامل ڪيون وينديون آهن، جيڪي انهن جي بناوٽ يا سرگرمي کي متاثر ڪرڻ کان سواءِ صفائيءَ کي آسان بڻائن. اهڙي صورت ۾ هڪ مخصوص امينو تيزابي تسلسل تي مشتمل ”ٽيگ“، اڪثر [[هسٽڊين]] باقيات جو سلسلو، جنهن کي ”[[هس-ٽيگ]]“ چيو ويندو آهي، پروٽين جي هڪ پڇاڙيءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي. پوءِ جڏهن لائسيٽ کي [[نڪيل]] رکندڙ ڪروميٽوگرافي ڪالمن مان گذاريو ويندو آهي، هسٽڊين باقيات نڪيل سان ڳنڍجي ڪالمن تي بيهي رهن ٿيون، جڏهن ته ٽيگ کان سواءِ ٻيا جزا آسانيءَ سان گذري وڃن ٿا. پيچيده ملاوٽن مان مخصوص پروٽين صاف ڪرڻ لاءِ اهڙا ڪيترائي ٽيگ ٺاهيا ويا آهن.<ref name=Terpe2003/> === خلوي هنڌبندي === [[File:Localisations02eng.jpg|thumb|right|upright=1.35|مختلف [[خلوي حصو|خلوي حصن]] ۽ بناوٽن ۾ موجود پروٽين، جن کي [[سائي فلوروسينٽ پروٽين]] سان ٽيگ ڪيو ويو آهي؛ هتي اهي اڇا ڏيکاريل آهن.]] ''جسم اندر'' پروٽينن جي اڀياس ۾ اڪثر خلئي اندر انهن جي ترڪيب ۽ هنڌبندي تي ڌيان ڏنو ويندو آهي. جيتوڻيڪ ڪيترائي خلئي اندر وارا پروٽين [[سائيٽوپلازم]] ۾ ٺهندا آهن ۽ جھلي سان ڳنڍيل يا خارج ٿيندڙ پروٽين [[اينڊوپلازمي ريٽيڪيولم]] ۾ ٺهندا آهن، پر مخصوص عضين يا خلوي بناوٽن ڏانهن پروٽينن کي [[پروٽين هدف سازي|موڪلڻ]] جا تفصيلي طريقا اڪثر مڪمل طور واضح ناهن. خلوي هنڌبندي جانچڻ لاءِ هڪ ڪارائتو طريقو جينياتي انجنيئرنگ وسيلي خلئي ۾ اهڙو [[فيوزن پروٽين]] يا [[ڪيميرا (پروٽين)|ڪيميرا]] ظاهر ڪرائڻ آهي، جنهن ۾ گهربل قدرتي پروٽين کي [[رپورٽر جين|رپورٽر]] جهڙوڪ [[سائي فلوروسينٽ پروٽين]] (GFP) سان ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=Stepanenko2008/> پوءِ ڳنڍيل پروٽين جي خلئي اندر جڳهه کي [[خوردبيني]] ذريعي صاف ۽ مؤثر نموني ڏسي سگهجي ٿو.<ref name=Yuste2005/> پروٽين جي خلوي جڳهه معلوم ڪرڻ لاءِ ٻيا طريقا به استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ مختلف علائقن جهڙوڪ اينڊوپلازمي ريٽيڪيولم، گولجي، لائيسوسوم يا ويڪيول، مائيٽوڪونڊريا، ڪلوروپلاسٽ، پلازما جھلي وغيره لاءِ ڄاتل خلوي نشانيون استعمال ڪيون وينديون آهن. انهن نشانين جي فلوروسينٽ ٽيگ ٿيل صورتن يا انهن جي خلاف اينٽي باڊين جي استعمال سان گهربل پروٽين جي هنڌبندي سڃاڻڻ گهڻو آسان ٿي وڃي ٿو. مثال طور، [[اڻ سڌي اميونو فلوروسينس]] فلوروسينٽ گڏ-هنڌبندي ۽ مقام جي ڏيکاءَ جي اجازت ڏئي ٿي. ساڳئي مقصد لاءِ خلوي حصن کي نشان لڳائڻ واسطي فلوروسينٽ رنگ پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name=Margolin2000/> ٻيا طريقا پڻ موجود آهن. مثال طور، [[اميونو هسٽوڪيمسٽري]] عام طور هڪ يا وڌيڪ گهربل پروٽينن خلاف اهڙي اينٽي باڊي استعمال ڪري ٿي، جيڪا اينزائم سان ڳنڍيل هوندي آهي ۽ چمڪندڙ يا رنگ پيدا ڪندڙ اشارا پيدا ڪندي آهي؛ انهن اشارن کي مختلف نمونن ۾ ڀيٽي پروٽين جي هنڌبندي بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{Cite web |last=Hrycaj |first=Steven |date=17 October 2023 |title=Immunohistochemistry: Origins, Tips, and a Look to the Future |url=https://www.the-scientist.com/immunohistochemistry-origins-tips-and-a-look-to-the-future-71439 |access-date=2024-12-22 |website=The Scientist Magazine}}</ref> هڪ ٻيو قابل استعمال طريقو سکروز يا ڪنهن ٻئي مادي جي تدريجي محلول ۾ گڏ-حصابندي آهي، جيڪا [[هم ڪثافتي سينٽريفيوگيشن]] ذريعي ڪئي وڃي ٿي.<ref name=Walker2000/> جيتوڻيڪ هي طريقو ڄاتل ڪثافت واري ڪنهن خلوي حصي ۽ گهربل پروٽين جي گڏ-هنڌبندي کي قطعي ثابت نٿو ڪري، پر اهڙي امڪان کي وڌائي ٿو.<ref name=Walker2000/> آخرڪار، خلوي هنڌبندي لاءِ سڀ کان معتبر طريقو [[اميونو اليڪٽران خوردبيني]] آهي. هن طريقي ۾ گهربل پروٽين خلاف اينٽي باڊي کي روايتي اليڪٽران خوردبيني طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي. نموني کي عام اليڪٽران خوردبيني جاچ لاءِ تيار ڪرڻ کان پوءِ ان تي گهربل پروٽين خلاف اهڙي اينٽي باڊي لڳائي ويندي آهي، جيڪا تمام گهڻي اليڪٽران-گهڻي مادي، عام طور سون، سان ڳنڍيل هوندي آهي. ان سان هڪ ئي وقت انتهائي نفيس بناوٽي تفصيل ۽ گهربل پروٽين جي جڳهه معلوم ڪري سگهجي ٿي.<ref name=Mayhew2008/> [[هنڌ-مخصوص ميوٽيشن سازي]] نالي جينياتي انجنيئرنگ جي هڪ ٻئي استعمال وسيلي محقق پروٽين جي تسلسل کي تبديل ڪري سگهن ٿا، ۽ ان سان ان جي بناوٽ، خلوي هنڌبندي ۽ ضابطي جي حساسيت کي به بدلائي سگهن ٿا. هي طريقو تبديل ڪيل ٽي آر اين اي استعمال ڪندي غير فطري امينو تيزابن کي پروٽينن ۾ شامل ڪرڻ جي به اجازت ڏئي ٿو،<ref name=Hohsaka2002/> ۽ نون خاصيتن وارن پروٽينن جي منطقي [[پروٽين ڊيزائن|ڊيزائن]] لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو.<ref name=Cedrone2000/> === پروٽيومڪس === {{Main|پروٽيومڪس}} ڪنهن خلئي يا خلوي قسم ۾ ڪنهن هڪ وقت موجود سڀني پروٽينن جي مڪمل مجموعي کي ان جو [[پروٽيوم]] چيو ويندو آهي، ۽ اهڙن وڏي پيماني جي انگن اکرن جي اڀياس واري شعبي کي [[پروٽيومڪس]] چيو وڃي ٿو، جنهن جو نالو لاڳاپيل شعبي [[جينومڪس]] جي قياس تي رکيو ويو آهي. پروٽيومڪس ۾ اهم تجربيگاهي طريقن ۾ [[ٻه-رخِي جيل اليڪٽروفوريسس|ٻه-رخِي اليڪٽروفوريسس]] شامل آهي،<ref name=Gorg2008/> جيڪا ڪيترن پروٽينن کي جدا ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي؛ [[ماس اسپيڪٽروميٽري]]،<ref name=Conrotto2008/> جيڪا پروٽينن جي تيز ۽ وڏي پيماني تي سڃاڻپ ۽ پيپٽائيڊن جي تسلسل سازي ممڪن بڻائي ٿي، اڪثر [[جيل اندر هضم]] کان پوءِ؛ [[پروٽين مائڪرو ايري]]، جيڪي خلئي ۾ موجود مختلف پروٽينن جي نسبي مقدار معلوم ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا؛ ۽ [[ٻه-هائبرڊ اسڪريننگ]]، جيڪا [[پروٽين–پروٽين لهه وچڙ]] جي منظم اڀياس جي اجازت ڏئي ٿي.<ref name=Koegl2007/> حياتياتي طور ممڪن اهڙين سڀني لهه وچڙن جي مڪمل مجموعي کي [[انٽريڪٽوم]] چيو ويندو آهي.<ref name=Plewczynski2009/> هر ممڪن ويڙهه جي نمائندگي ڪندڙ پروٽينن جون بناوٽون منظم طريقي سان معلوم ڪرڻ جي ڪوشش کي [[بناوٽي جينومڪس]] چيو ويندو آهي.<ref name=Zhang2003/> === بناوٽ جو تعين === ڪنهن پروٽين جي ٽئين درجي جي بناوٽ، يا ان جي مرڪبن جي چوٿين درجي جي بناوٽ معلوم ڪرڻ سان اهم اشارا ملي سگهن ٿا ته پروٽين پنهنجو ڪم ڪيئن سرانجام ڏئي ٿو ۽ ان کي ڪيئن متاثر ڪري سگهجي ٿو، مثال طور [[Drug design#Structure-based|دوا جي بناوٽ]] ۾. جيئن ته پروٽين [[Diffraction-limited system|تمام ننڍا هوندا آهن]] ۽ [[روشني خوردبين]] سان سڌي طرح نٿا ڏسي سگهجن، تنهنڪري انهن جي بناوٽ معلوم ڪرڻ لاءِ ٻيا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. عام تجربيگاهي طريقن ۾ [[ايڪس-ري قلميات]] ۽ [[پروٽين اين ايم آر|اين ايم آر اسپيڪٽروسڪوپي]] شامل آهن، جيڪي ٻئي ايٽمي سطح تائين بناوٽي ڄاڻ ڏئي سگهن ٿا. تنهن هوندي، اين ايم آر تجربا اهڙي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا جنهن مان ايٽمن جي جوڙن جي وچ ۾ ڪجهه فاصلا اندازي سان معلوم ڪري سگهجن ٿا، ۽ پروٽين جون ممڪن آخري ترتيبون [[فاصلي واري هندسه]] جي مسئلي کي حل ڪندي طئي ڪيون وڃن ٿيون. [[ٻٽي قطبيت انٽرفيروميٽري]] هڪ مقداري تجزياتي طريقو آهي، جيڪو پروٽين جي مجموعي [[پروٽين ترتيب]] ۽ لهه وچڙ يا ٻين تحريڪن سبب ٿيندڙ [[ترتيبي تبديلي]]ن کي ماپي ٿو. [[گول ڊائڪروئزم]] پروٽينن جي اندروني بيٽا-شيٽ ۽ الفا-هيلڪس ترتيب معلوم ڪرڻ لاءِ ٻيو تجربيگاهي طريقو آهي. [[ڪريو اليڪٽران خوردبيني]] تمام وڏن پروٽين مرڪبن، جن ۾ گڏ ٿيل [[وائرس]] به شامل آهن، بابت گهٽ-تفصيلي بناوٽي ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪئي وڃي ٿي؛<ref name = "Brandon_1999" />{{rp|340–41}} ان جي هڪ صورت [[اليڪٽران قلميات]] ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ تفصيلي ڄاڻ ڏئي سگهي ٿي، خاص طور جھلي پروٽينن جي ٻه-رخِي قلمياتي نمونن لاءِ.<ref name=Gonen2005/> معلوم ڪيل بناوٽون عام طور [[پروٽين ڊيٽا بئنڪ]] (PDB) ۾ جمع ڪيون وينديون آهن، جيڪو آزاد رسائي وارو ذريعو آهي، جتان هزارين پروٽينن بابت بناوٽي انگ اکر هر ايٽم جي [[ڪارٽيزين هم آهنگين]] جي صورت ۾ حاصل ڪري سگهجن ٿا.<ref name=Standley2008/> پروٽين جي بناوٽن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ جيني تسلسل معلوم آهن. ان کان سواءِ معلوم ڪيل بناوٽن جو مجموعو انهن پروٽينن ڏانهن وڌيڪ مائل آهي، جن کي بناوٽ معلوم ڪرڻ جي اهم طريقي [[ايڪس-ري قلميات]] لاءِ گهربل حالتن ۾ آسانيءَ سان استعمال ڪري سگهجي ٿو. خاص طور، گولائي پروٽينن کي ايڪس-ري قلميات لاءِ [[قلم بندي|قلم بند]] ڪرڻ نسبتاً آسان آهي. ان جي ابتڙ، جھلي پروٽينن ۽ وڏن پروٽين مرڪبن کي قلم بند ڪرڻ ڏکيو آهي، تنهنڪري اهي پروٽين ڊيٽا بئنڪ ۾ گهٽ نمائندگي رکن ٿا.<ref name=Walian2004/> [[بناوٽي جينومڪس]] جي منصوبن اهڙين کوٽن کي گهٽائڻ لاءِ اهم ويڙهه وارن درجن جون نمائنده بناوٽون منظم نموني حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[پروٽين جي بناوٽ جي اڳڪٿي]] جا طريقا انهن پروٽينن لاءِ ممڪن بناوٽ پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، جن جون بناوٽون تجربي طور معلوم نه ٿيون آهن.<ref name=Sleator2012/> === بناوٽ جي اڳڪٿي === {{Main|پروٽين جي بناوٽ جي اڳڪٿي|پروٽين جي بناوٽ جي اڳڪٿي ڪندڙ سافٽويئرن جي فهرست}} [[File:225 Peptide Bond-01.jpg|thumb|right|upright=1.6|جزوي امينو تيزابن جو تجزيو ڪري پروٽين جي ثانوي، ٽئين ۽ چوٿين درجي جي بناوٽ جي اڳڪٿي ڪري سگهجي ٿي؛ هتي [[هيم]] ايڪا رکندڙ هيموگلوبن ڏيکاريل آهي.]] بناوٽي جينومڪس جي شعبي کي مڪمل ڪندي، ''پروٽين جي بناوٽ جي اڳڪٿي'' پروٽينن جا ڪارائتا [[رياضيائي نمونو|رياضيائي نمونا]] تيار ڪري ٿي، جيئن ليبارٽري ۾ سڌي مشاهدي بدران نظرياتي طور ڳڻپيوڪري طريقي سان ماليڪيولي بناوٽن جي اڳڪٿي ڪري سگهجي.<ref name=Zhang2008/> بناوٽ جي اڳڪٿي جو سڀ کان ڪامياب قسم [[هم شڪلي نمونو سازي]] سڏجي ٿو، جيڪو اهڙي ”سانچي“ واري بناوٽ جي موجودگي تي ڀاڙي ٿو، جنهن جو تسلسل نمونو بڻجندڙ پروٽين سان مشابهت رکي. بناوٽي جينومڪس جو مقصد حل ڪيل بناوٽن جو اهڙو ڪافي نمائنده مجموعو مهيا ڪرڻ آهي، جنهن جي بنياد تي باقي گهڻن پروٽينن جا نمونا ٺاهي سگهجن.<ref name=Xiang2006/> جيتوڻيڪ جڏهن رڳو پري لاڳاپيل سانچا موجود هجن تڏهن صحيح نمونا ٺاهڻ اڃا به ڏکيو آهي، پر تجويز ڪيو ويو آهي ته هن عمل ۾ [[تسلسل هم قطاري]] بنيادي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن ”مڪمل“ تسلسل هم قطاري معلوم هجي ته ڪافي درست نمونا ٺاهي سگهجن ٿا.<ref name=Zhang2005/> بناوٽ جي اڳڪٿي جا ڪيترائي طريقا اڀرندڙ شعبي [[پروٽين انجنيئرنگ]] لاءِ بنياد بڻيا آهن، جنهن ۾ اڳ ئي نيون پروٽين ويڙهون تيار ڪيون ويون آهن.<ref name=Kuhlman2003/> ڪيترن پروٽينن ۾، يوڪيريئوٽن ۾ لڳ ڀڳ 33٪، وڏا غير بناوٽي پر حياتياتي طور فعلي حصا هوندا آهن ۽ انهن کي [[فطري طور غير ترتيب يافته پروٽين]]ن طور درجابند ڪري سگهجي ٿو. پروٽين جي غير ترتيبي جي اڳڪٿي ۽ تجزيو پروٽين جي بناوٽ جي سڃاڻپ جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Ward JJ, Sodhi JS, McGuffin LJ, Buxton BF, Jones DT | title = Prediction and functional analysis of native disorder in proteins from the three kingdoms of life | url = https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_2004-03-26_337_3/page/635 | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 337 | issue = 3 | pages = 635–645 | date = March 2004 | pmid = 15019783 | doi = 10.1016/j.jmb.2004.02.002 | bibcode = 2004JMBio.337..635W | citeseerx = 10.1.1.120.5605 }}</ref> === حرڪتي عملن جي ڪمپيوٽري نقل سازي === وڌيڪ پيچيده ڳڻپيوڪري مسئلو ماليڪيولن جي وچ واري لهه وچڙ جي اڳڪٿي آهي، جيئن [[ماليڪيولي ڊاڪنگ]]،<ref name=Ritchie2008/> [[پروٽين جي ويڙهجڻ]]، [[پروٽين–پروٽين لهه وچڙ]] ۽ ڪيميائي عمل پذيري. اهڙن حرڪتي عملن جي نقل سازي لاءِ رياضيائي نمونن ۾ [[ماليڪيولي ميڪانيات]] ۽ خاص طور [[ماليڪيولي حرڪيات]] شامل آهن. ان حوالي سان ''[[ڪمپيوٽري طور]]'' ڪيل نقل سازين ننڍن الفا-هيلڪس وارن [[پروٽين ڊومين]]ن، جهڙوڪ [[ويلن]] هيڊ پيس،<ref name=Zagrovic2002/> [[ايڇ آءِ وي]] جي مددگار پروٽين<ref name=Herges2005/> جي ويڙهجڻ کي ظاهر ڪيو آهي، ۽ معياري ماليڪيولي حرڪيات کي [[ڪوانٽم ميڪانيات|ڪوانٽمي ميڪانيڪي]] رياضيات سان ملائيندڙ گڏيل طريقن [[روڊوپسن]]ن جي برقي حالتن جو اڀياس ڪيو آهي.<ref name=Hoffman2006/> روايتي ماليڪيولي حرڪيات کان اڳتي، [[ڪوانٽمي حرڪيات]] جا طريقا ڪوانٽمي ميڪانيڪي اثرن جي درست وضاحت سان پروٽينن جي ايٽمي سطح تي نقل سازي جي اجازت ڏين ٿا. مثالن ۾ گهڻ-سطحي [[گهڻ-ترتيبي وقت-دارومدار هارٽري]] طريقو ۽ [[حرڪت جي درجابندي وارين مساواتن]] وارو طريقو شامل آهن، جيڪي ترتيبوار ٻوٽن جي ڪرپٽوڪرومن<ref name= Gatti2018/> ۽ بيڪٽيرين جي روشني گڏ ڪندڙ مرڪبن تي لاڳو ڪيا ويا آهن.<ref name= Schulten2012/> حياتياتي پيماني وارن نظامن جي ڪوانٽمي ۽ روايتي ميڪانيڪي نقل سازي ٻنهي لاءِ تمام وڏي ڳڻپيوڪري طاقت گهربل هوندي آهي، تنهنڪري [[ورهايل ڳڻپيوڪر]] منصوبا جهڙوڪ [[فولڊنگ ايٽ هوم]]، [[گرافڪس پروسيسنگ يونٽ|جي پي يو]] متوازي پروسيسنگ ۽ [[مونٽي ڪارلو طريقو|مونٽي ڪارلو]] طريقن ۾ ترقيءَ کي استعمال ڪندي [[GPU تي ماليڪيولي نمونو سازي|ماليڪيولي نمونو سازي]] کي آسان بڻائين ٿا.<ref name=Scheraga2007/><ref name="Zheng Javidpour 2020">{{cite journal |last1=Zheng |first1=Size |last2=Javidpour |first2=Leili |last3=Sahimi |first3=Muhammad |last4=Shing |first4=Katherine S. |last5=Nakano |first5=Aiichiro |title=sDMD: An open source program for discontinuous molecular dynamics simulation of protein folding and aggregation |journal=Computer Physics Communications |volume=247 |date=2020 |doi=10.1016/j.cpc.2019.106873 |article-number=106873|bibcode=2020CoPhC.24706873Z }}</ref> === ڪيميائي تجزيو === {{See also|پروٽين (غذا)#کاڌي ۾ جاچ}} نامياتي مادي ۾ موجود ڪُل نائٽروجن جو وڏو حصو پروٽينن جي امينو گروهن مان ايندو آهي. [[ڪُل ڪيلڊال نائٽروجن]] (TKN) نائٽروجن جي هڪ ماپ آهي، جيڪا گندي يا صاف پاڻي، مٽي، خوراڪ، جانورن جي خوراڪ ۽ عام نامياتي مادي جي تجزيي ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي ويندي آهي. جيئن نالي مان ظاهر آهي، ان لاءِ [[ڪيلڊال طريقو]] استعمال ڪيو ويندو آهي. ان کان وڌيڪ حساس طريقا پڻ موجود آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Muñoz-Huerta RF, Guevara-Gonzalez RG, Contreras-Medina LM, Torres-Pacheco I, Prado-Olivarez J, Ocampo-Velazquez RV | title = A review of methods for sensing the nitrogen status in plants: advantages, disadvantages and recent advances | journal = Sensors | volume = 13 | issue = 8 | pages = 10823–10843 | date = August 2013 | pmid = 23959242 | pmc = 3812630 | doi = 10.3390/s130810823 | doi-access = free | bibcode = 2013Senso..1310823M }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Martin PD, Malley DF, Manning G, Fuller L |title=Determination of soil organic carbon and nitrogen at the field level using near-infrared spectroscopy | url = https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-soil-science_2002-11_82_4/page/413 |journal=Canadian Journal of Soil Science |date=November 2002 |volume=82 |issue=4 |pages=413–422 |doi=10.4141/S01-054 |bibcode=2002CaJSS..82..413M }}</ref> == هاضمو == {{main|پروٽيولائسس|پروٽين (غذا)}} [[File:Proteolysis scheme.svg|thumb|class=skin-invert-image|230px|پروٽين جو هائيڊرولائسس. صنعتي پروٽيولائسس لاءِ X = هائيڊروڪلورڪ تيزاب ۽ گرمي؛ حياتياتي پروٽيولائسس لاءِ X = پروٽيز]] اتساهڪن جي غير موجودگيءَ ۾ پروٽينن جو [[هائيڊرولائسس]] تمام آهستي ٿيندو آهي.<ref name="Radzicka Wolfenden 1996">{{cite journal |last1=Radzicka |first1=Anna |last2=Wolfenden |first2=Richard |title=Rates of Uncatalyzed Peptide Bond Hydrolysis in Neutral Solution and the Transition State Affinities of Proteases |url=https://archive.org/details/american-chemical-society-journal_1996-07-03_118_26/page/6105 |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=118 |issue=26 |date=1 January 1996 |doi=10.1021/ja954077c |pages=6105–6109|bibcode=1996JAChS.118.6105R }}</ref> پروٽينن جو ننڍن پيپٽائيڊن ۽ امينو تيزابن ۾ ٽٽڻ، جنهن کي [[پروٽيولائسس]] چيو ويندو آهي، [[هاضمو|هاضمي]] جو هڪ مرحلو آهي؛ پوءِ اهي ٽٽل شيون ننڍي آنڊي ۾ جذب ٿين ٿيون.<ref name="Keller 2013">{{cite book |last=Keller |first=J. |title=Encyclopedia of Biological Chemistry |chapter=Gastrointestinal Digestion and Absorption |publisher=Elsevier |date=2013 |isbn=978-0-12-378631-9 |doi=10.1016/b978-0-12-378630-2.00106-7 |pages=354–359}}</ref> پروٽينن جو هائيڊرولائسس [[پروٽيز]] يا پيپٽائڊيز نالي اينزائمز تي دارومدار رکي ٿو. پروٽيز، جيڪي پاڻ به پروٽين هوندا آهن، انهن مخصوص [[پيپٽائيڊ بند]]ن جي بنياد تي ڪيترن قسمن ۾ ورهايل آهن جن کي اهي ٽوڙين ٿا؛ ان سان گڏ انهن کي ان ڳالهه موجب به ورهايو ويندو آهي تہ اهي پروٽين جي پڇاڙيءَ وارا پيپٽائيڊ بند ٽوڙين ٿا (ايگزوپيپٽائڊيز) يا پروٽين جي اندروني حصي وارا پيپٽائيڊ بند (اينڊوپيپٽائڊيز).<ref>{{cite journal |last=Oda |first=Kohei |title=New families of carboxyl peptidases: serine-carboxyl peptidases and glutamic peptidases |journal=Journal of Biochemistry |year= 2012 |volume=151 |issue=1 |pages=13–25 |doi= 10.1093/jb/mvr129 |pmid= 22016395 |doi-access=free}}</ref> [[پيپسن]] معدي ۾ موجود هڪ اينڊوپيپٽائڊيز آهي. معدي کان پوءِ [[لبلبو]] پروٽينن جي هائيڊرولائسس کي مڪمل ڪرڻ لاءِ ٻيا پروٽيز خارج ڪري ٿو، جن ۾ [[ٽرپسن]] ۽ [[ڪائموٽرپسن]] شامل آهن.<ref name="Switzar Giera 2013">{{cite journal |last1=Switzar |first1=Linda |last2=Giera |first2=Martin |last3=Niessen |first3=Wilfried M. A. |title=Protein Digestion: An Overview of the Available Techniques and Recent Developments |journal=Journal of Proteome Research |volume=12 |issue=3 |date=1 March 2013 |doi=10.1021/pr301201x |pages=1067–1077|pmid=23368288 }}</ref> پروٽين هائيڊرولائسس کي واپاري طور به استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن وڏي مقدار ۾ موجود پروٽيني ذريعن، جهڙوڪ رت جي خوراڪ، پنکن ۽ ڪيراٽن مان امينو تيزاب پيدا ڪرڻ. اهڙي مواد کي گرم [[هائيڊروڪلورڪ تيزاب]] سان عمل هيٺ آندو ويندو آهي، جنهن سان پيپٽائيڊ بندن جو هائيڊرولائسس ٿئي ٿو.<ref>{{cite book |doi=10.1002/14356007.a02_057.pub2 |chapter=Amino Acids |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |date=2007 |last1=Drauz |first1=Karlheinz |last2=Grayson |first2=Ian |last3=Kleemann |first3=Axel |last4=Krimmer |first4=Hans-Peter |last5=Leuchtenberger |first5=Wolfgang |last6=Weckbecker |first6=Christoph |isbn=978-3-527-30385-4 }}</ref> == مشيني خاصيتون == پروٽينن جون [[حياتياتي مادن جون مشيني خاصيتون|مشيني خاصيتون]] تمام گهڻيون مختلف هونديون آهن ۽ اڪثر انهن جي حياتياتي ڪم لاءِ بنيادي اهميت رکنديون آهن، جيئن [[ڪيراٽن]] ۽ [[ڪوليجن]] جهڙن پروٽينن جي صورت ۾.<ref>{{cite journal | vauthors = Gosline J, Lillie M, Carrington E, Guerette P, Ortlepp C, Savage K | title = Elastic proteins: biological roles and mechanical properties | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences | volume = 357 | issue = 1418 | pages = 121–132 | date = February 2002 | pmid = 11911769 | pmc = 1692928 | doi = 10.1098/rstb.2001.1022 | veditors = Bailey AJ, Macmillan J, Shrewry PR, Tatham AS }}</ref> مثال طور، [[عضلو|عضلاتي بافت]] جي مسلسل ڦهلجڻ ۽ سُڪڙجڻ جي صلاحيت سڌي طرح ان کي ٺاهيندڙ پروٽينن جي لچڪدار خاصيتن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Maruyama K, Natori R, Nonomura Y | title = New elastic protein from muscle | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1976-07-01_262_5563/page/58 | journal = Nature | volume = 262 | issue = 5563 | pages = 58–60 | date = July 1976 | pmid = 934326 | doi = 10.1038/262058a0 | bibcode = 1976Natur.262...58M }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tskhovrebova L, Trinick J | title = Making muscle elastic: the structural basis of myomesin stretching | journal = PLOS Biology | volume = 10 | issue = 2 | article-number = e1001264 | date = February 2012 | pmid = 22347814 | pmc = 3279349 | doi = 10.1371/journal.pbio.1001264 | doi-access = free }}</ref> ريشيدار پروٽينن کان سواءِ، [[اينزائم]]ن جي ترتيبي حرڪيات<ref>{{cite journal | vauthors = Mizraji E, Acerenza L, Lin J | title = Viscoelastic models for enzymes with multiple conformational states | url = https://archive.org/details/journal-of-theoretical-biology_1987-11-21_129_2/page/163 | journal = Journal of Theoretical Biology | volume = 129 | issue = 2 | pages = 163–175 | date = November 1987 | pmid = 3455460 | doi = 10.1016/s0022-5193(87)80010-3 | bibcode = 1987JThBi.129..163M }}</ref> ۽ [[حياتياتي جھلي]]ن جي بناوٽ سميت ڪيترائي ٻيا حياتياتي ڪم پڻ پروٽينن جي مشيني خاصيتن جي ضابطي هيٺ هوندا آهن. حياتياتي ماحول کان ٻاهر به ڪيترن پروٽينن جون منفرد مشيني خاصيتون، ۽ [[مصنوعي پوليمرن جي فهرست|مصنوعي پوليمرن]] جي ڀيٽ ۾ انهن جي نسبي پائيداري، انهن کي ايندڙ نسل جي مادن جي ڊيزائن لاءِ اهم اميدوار بڻايو آهي.<ref>{{Cite journal | vauthors = Schiller T, Scheibel T |date=2024-04-18 |title=Bioinspired and biomimetic protein-based fibers and their applications |journal=Communications Materials |volume=5 |issue=1 |article-number=56 |doi=10.1038/s43246-024-00488-2 |doi-access=free |bibcode=2024CoMat...5...56S }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Sun J, He H, Zhao K, Cheng W, Li Y, Zhang P, Wan S, Liu Y, Wang M, Li M, Wei Z, Li B, Zhang Y, Li C, Sun Y, Shen J, Li J, Wang F, Ma C, Tian Y, Su J, Chen D, Fan C, Zhang H, Liu K | title = Protein fibers with self-recoverable mechanical properties via dynamic imine chemistry | journal = Nature Communications | volume = 14 | issue = 1 | article-number = 5348 | date = September 2023 | pmid = 37660126 | pmc = 10475138 | doi = 10.1038/s41467-023-41084-1 | doi-access = free| bibcode = 2023NatCo..14.5348S }}</ref> [[ينگ جو ماڊيولس]]، ''E''، محوري دٻاءُ ''σ'' کي ان مان پيدا ٿيندڙ ڇڪ ''ε'' سان ورهائي ڳڻيو ويندو آهي. اهو ڪنهن مادي جي نسبي [[سختي]] جي ماپ آهي. پروٽينن جي حوالي سان اها سختي اڪثر سڌي طرح حياتياتي ڪم سان لاڳاپيل هوندي آهي. مثال طور، [[ڪوليجن]]، جيڪو [[ڳنڍيندڙ بافت]]، [[هڏو|هڏن]] ۽ [[ڪارٽليج]] ۾ ملي ٿو، ۽ [[ڪيراٽن]]، جيڪو ننهن، پنجن ۽ وارن ۾ ملي ٿو، انهن جي مشاهدو ڪيل سختي [[ايلسٽن]] جي ڀيٽ ۾ ڪيترن ئي درجن وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="Guthold-2007">{{cite journal | vauthors = Guthold M, Liu W, Sparks EA, Jawerth LM, Peng L, Falvo M, Superfine R, Hantgan RR, Lord ST | title = A comparison of the mechanical and structural properties of fibrin fibers with other protein fibers | journal = Cell Biochemistry and Biophysics | volume = 49 | issue = 3 | pages = 165–181 | date = 2007-10-02 | pmid = 17952642 | pmc = 3010386 | doi = 10.1007/s12013-007-9001-4 }}</ref> ايلسٽن کي [[رت جون نليون|رت جي نلين]]، [[ڦڦڙن جي بافت]] ۽ [[مثانو|مثاني جي بافت]] سميت مختلف بناوٽن کي لچڪ فراهم ڪندڙ پروٽين سمجھيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang K, Meng X, Guo Z | title = Elastin Structure, Synthesis, Regulatory Mechanism and Relationship With Cardiovascular Diseases | journal = Frontiers in Cell and Developmental Biology | volume = 9 | article-number = 596702 | date = 2021 | pmid = 34917605 | pmc = 8670233 | doi = 10.3389/fcell.2021.596702 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Debelle L, Tamburro AM | title = Elastin: molecular description and function | url = https://archive.org/details/sim_international-journal-of-biochemistry-cell-biology_1999-02_31_2/page/261 | journal = The International Journal of Biochemistry & Cell Biology | volume = 31 | issue = 2 | pages = 261–272 | date = February 1999 | pmid = 10216959 | doi = 10.1016/S1357-2725(98)00098-3 }}</ref> ان جي ڀيٽ ۾ [[گولائي پروٽين]]، جهڙوڪ [[ٻڪريءَ جي سيرم البومين|ٻڪريءَ جو سيرم البومين]]، جيڪي [[سائيٽوسول]] ۾ نسبتاً آزاد نموني ترندا رهن ٿا ۽ اڪثر اينزائم طور ڪم ڪن ٿا، تنهنڪري بار بار ترتيبي تبديليون ڪن ٿا، انهن جا ينگ ماڊيولس تمام گهٽ هوندا آهن.<ref name="Khoury-2019">{{cite journal | vauthors = Khoury LR, Popa I | title = Chemical unfolding of protein domains induces shape change in programmed protein hydrogels | journal = Nature Communications | volume = 10 | issue = 1 | article-number = 5439 | date = November 2019 | pmid = 31784506 | pmc = 6884551 | doi = 10.1038/s41467-019-13312-0 | doi-access = free| bibcode = 2019NatCo..10.5439K }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tan R, Shin J, Heo J, Cole BD, Hong J, Jang Y | title = Tuning the Structural Integrity and Mechanical Properties of Globular Protein Vesicles by Blending Crosslinkable and NonCrosslinkable Building Blocks | journal = Biomacromolecules | volume = 21 | issue = 10 | pages = 4336–4344 | date = October 2020 | pmid = 32955862 | doi = 10.1021/acs.biomac.0c01147 }}</ref> هڪ اڪيلي پروٽين جو ينگ ماڊيولس [[ماليڪيولي حرڪيات]] جي نقل سازي ذريعي به معلوم ڪري سگهجي ٿو. ايٽمي فورس فيلڊن، جهڙوڪ [[چارم]] يا [[گروموس]]، يا مارٽيني جهڙن سادي ڪيل فورس فيلڊن کي استعمال ڪندي،<ref>{{cite journal | vauthors = Souza PC, Alessandri R, Barnoud J, Thallmair S, Faustino I, Grünewald F, Patmanidis I, Abdizadeh H, Bruininks BM, Wassenaar TA, Kroon PC, Melcr J, Nieto V, Corradi V, Khan HM, Domański J, Javanainen M, Martinez-Seara H, Reuter N, Best RB, Vattulainen I, Monticelli L, Periole X, Tieleman DP, de Vries AH, Marrink SJ | title = Martini 3: a general purpose force field for coarse-grained molecular dynamics | journal = Nature Methods | volume = 18 | issue = 4 | pages = 382–388 | date = April 2021 | pmid = 33782607 | doi = 10.1038/s41592-021-01098-3 | pmc = 12554258 | bibcode = 2021NatCB..18..382S | url = https://pure.rug.nl/ws/files/190731140/s41592_021_01098_3.pdf }}</ref> هڪ پروٽين ماليڪيول کي هڪ-محوري قوت سان ڇڪيو وڃي ٿو ۽ ان دوران پيدا ٿيندڙ ڊگهاڻ کي رڪارڊ ڪيو وڃي ٿو، جيئن ڇڪ جو حساب ڪڍي سگهجي.<ref>{{Cite web |title=Piotr Szymczak's Homepage |url=https://www.fuw.edu.pl/~piotrek/proteins.html |access-date=2024-05-13 |website=www.fuw.edu.pl}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Mapplebeck S, Booth J, Shalashilin D | title = Simulation of protein pulling dynamics on second time scale with boxed molecular dynamics | journal = The Journal of Chemical Physics | volume = 155 | issue = 8 | article-number = 085101 | date = August 2021 | pmid = 34470356 | doi = 10.1063/5.0059321 | bibcode = 2021JChPh.155h5101M | doi-access = free }}</ref> تجربي طور، [[ايٽمي قوت خوردبيني]] جهڙا طريقا به ساڳئي قسم جا انگ اکر حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Carrion-Vazquez M, Marszalek PE, Oberhauser AF, Fernandez JM | title = Atomic force microscopy captures length phenotypes in single proteins | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1999-09-28_96_20/page/11288 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 96 | issue = 20 | pages = 11288–11292 | date = September 1999 | pmid = 10500169 | pmc = 18026 | doi = 10.1073/pnas.96.20.11288 | doi-access = free | bibcode = 1999PNAS...9611288C }}</ref> پروٽينن جي اندروني حرڪيات ۾ [[وسڪو لچڪ|وسڪو لچڪدار]] قوتن سبب پيدا ٿيندڙ نفيس لچڪدار ۽ مستقل ڦيرڦار شامل هوندي آهي، جن جو اڀياس نينو-[[ريالوجي]] طريقن سان ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Weinreb |first1=Eyal |last2=McBride |first2=John M. |last3=Siek |first3=Marta |last4=Rougemont |first4=Jacques |last5=Renault |first5=Renaud |last6=Peleg |first6=Yoav |last7=Unger |first7=Tamar |last8=Albeck |first8=Shira |last9=Fridmann-Sirkis |first9=Yael |last10=Lushchekina |first10=Sofya |last11=Sussman |first11=Joel L. |last12=Grzybowski |first12=Bartosz A. |last13=Zocchi |first13=Giovanni |last14=Eckmann |first14=Jean-Pierre |last15=Moses |first15=Elisha |date=2025-03-28 |title=Enzymes as viscoelastic catalytic machines |url=https://www.nature.com/articles/s41567-025-02825-9 |journal=Nature Physics |volume=21 |issue=5 |language=en |pages=787–798 |doi=10.1038/s41567-025-02825-9 |bibcode=2025NatPh..21..787W |issn=1745-2481|url-access=subscription }}</ref> وڏي پيماني تي، پاڻ ۾ ڳنڍيل پروٽين ڄارن جو ينگ ماڊيولس وڌيڪ روايتي [[مشيني جاچ]] ذريعي حاصل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه پروٽينن لاءِ تجربي طور مشاهدو ڪيل قدر هيٺ ڏنل جدول ۾ ڏنا ويا آهن. {| class="wikitable" |+مختلف پروٽينن جي لچڪ !پروٽين !پروٽين جو قسم !ينگ جو ماڊيولس |- |ڪيراٽن (پاڻ ۾ ڳنڍيل) |ريشيدار |1.5–10&nbsp;GPa<ref>{{Cite journal | vauthors = McKittrick J, Chen PY, Bodde SG, Yang W, Novitskaya EE, Meyers MA |date=2012-04-03 |title=The Structure, Functions, and Mechanical Properties of Keratin |url=http://link.springer.com/10.1007/s11837-012-0302-8 |journal=JOM |volume=64 |issue=4 |pages=449–468 |doi=10.1007/s11837-012-0302-8 |bibcode=2012JOM....64d.449M|url-access=subscription }}</ref> |- |ايلسٽن (پاڻ ۾ ڳنڍيل) |ريشيدار |1&nbsp;MPa<ref name="Guthold-2007" /> |- |فائبرن (پاڻ ۾ ڳنڍيل) |ريشيدار |1–10&nbsp;MPa<ref name="Guthold-2007" /> |- |ڪوليجن (پاڻ ۾ ڳنڍيل) |ريشيدار |5–7.5&nbsp;GPa<ref name="Guthold-2007" /><ref>{{cite journal | vauthors = Yang L, van der Werf KO, Fitié CF, Bennink ML, Dijkstra PJ, Feijen J | title = Mechanical properties of native and cross-linked type I collagen fibrils | journal = Biophysical Journal | volume = 94 | issue = 6 | pages = 2204–2211 | date = March 2008 | pmid = 18032556 | pmc = 2257912 | doi = 10.1529/biophysj.107.111013 | bibcode = 2008BpJ....94.2204Y }}</ref> |- |ريزلن (پاڻ ۾ ڳنڍيل) |ريشيدار |1–2&nbsp;MPa<ref name="Guthold-2007" /> |- |ٻڪريءَ جو سيرم البومين (پاڻ ۾ ڳنڍيل) |گولائي |2.5–15&nbsp;kPa<ref name="Khoury-2019" /> |- |بيٽا-بيرل ٻاهرئين جھلي جا پروٽين |جھلي |20–45&nbsp;GPa<ref>{{cite journal | vauthors = Lessen HJ, Fleming PJ, Fleming KG, Sodt AJ | title = Building Blocks of the Outer Membrane: Calculating a General Elastic Energy Model for β-Barrel Membrane Proteins | journal = Journal of Chemical Theory and Computation | volume = 14 | issue = 8 | pages = 4487–4497 | date = August 2018 | pmid = 29979594 | pmc = 6191857 | doi = 10.1021/acs.jctc.8b00377 | bibcode = 2018JCTC...14.4487L }}</ref> |} == پڻ ڏسو == {{columns-list|colwidth=30em| * [[ڊي پروٽينيشن]] * [[ڊي اين اي سان ڳنڍجندڙ پروٽين]] * [[پروٽين سان لاڳاپيل مضمونن جي فهرست]] * [[انٽين]] * [[پروٽينن جي فهرست]] * [[وڏو ماليڪيول]] * [[ماليڪيولي ارتقا|پروٽين جو ارتقا]] * [[تسلسلي خلا (ارتقا)|پروٽين جو تسلسلي خلا]] * [[پروٽين سپر فيملي]] * [[پروٽين زهريت]] * [[پروٽيوپيٿي]] * [[پروٽيوپيڊيا]] }}{{Clear}} == حوالا == <references> <ref name=Bischoff1860>{{cite book | vauthors = Bischoff TL, Voit C |title=Die Gesetze der Ernaehrung des Pflanzenfressers durch neue Untersuchungen festgestellt |location=Leipzig, Heidelberg | publisher=C.F. Winter'sche Verlagshandlung |year=1860 |language=de}}</ref> <!--<ref name=BrosnanJ>{{cite journal | vauthors = Brosnan JT | title = Interorgan amino acid transport and its regulation | journal = The Journal of Nutrition | volume = 133 | issue = 6 Suppl 1 | pages = 2068S–2072S | date = June 2003 | pmid = 12771367 | doi = 10.1093/jn/133.6.2068S | doi-access = free }}</ref>--> <ref name=Bruckdorfer2004>{{cite journal | vauthors = Bruckdorfer T, Marder O, Albericio F | title = From production of peptides in milligram amounts for research to multi-tons quantities for drugs of the future | journal = Current Pharmaceutical Biotechnology | volume = 5 | issue = 1 | pages = 29–43 | date = February 2004 | pmid = 14965208 | doi = 10.2174/1389201043489620 }}</ref> <ref name=Cedrone2000>{{cite journal | vauthors = Cedrone F, Ménez A, Quéméneur E | title = Tailoring new enzyme functions by rational redesign | journal = Current Opinion in Structural Biology | volume = 10 | issue = 4 | pages = 405–410 | date = August 2000 | pmid = 10981626 | doi = 10.1016/S0959-440X(00)00106-8 }}</ref> <ref name=Conrotto2008>{{cite journal | vauthors = Conrotto P, Souchelnytskyi S | title = Proteomic approaches in biological and medical sciences: principles and applications | journal = Experimental Oncology | volume = 30 | issue = 3 | pages = 171–180 | date = September 2008 | pmid = 18806738 }}</ref> <ref name=Copland2009>{{cite journal | vauthors = Copland JA, Sheffield-Moore M, Koldzic-Zivanovic N, Gentry S, Lamprou G, Tzortzatou-Stathopoulou F, Zoumpourlis V, Urban RJ, Vlahopoulos SA | title = Sex steroid receptors in skeletal differentiation and epithelial neoplasia: is tissue-specific intervention possible? | journal = BioEssays | volume = 31 | issue = 6 | pages = 629–641 | date = June 2009 | pmid = 19382224 | doi = 10.1002/bies.200800138 | s2cid = 205469320 }}</ref> <ref name=EXPASY2000>{{cite journal | vauthors = Bairoch A | title = The ENZYME database in 2000 | url = https://archive.org/details/nucleic-acids-research_2000-01-01_28_1/page/304 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 28 | issue = 1 | pages = 304–305 | date = January 2000 | pmid = 10592255 | pmc = 102465 | doi = 10.1093/nar/28.1.304 }}</ref> <ref name=Fernandez2003>{{cite journal | vauthors = Fernández A, Scott R | title = Dehydron: a structurally encoded signal for protein interaction | url = https://archive.org/details/sim_biophysical-journal_2003-09_85_3/page/1914 | journal = Biophysical Journal | volume = 85 | issue = 3 | pages = 1914–1928 | date = September 2003 | pmid = 12944304 | pmc = 1303363 | doi = 10.1016/S0006-3495(03)74619-0 | bibcode = 2003BpJ....85.1914F }}</ref> <ref name=Fulton1991>{{cite journal | vauthors = Fulton AB, Isaacs WB | title = Titin, a huge, elastic sarcomeric protein with a probable role in morphogenesis | url = https://archive.org/details/sim_bioessays_1991-04_13_4/page/157 | journal = BioEssays | volume = 13 | issue = 4 | pages = 157–161 | date = April 1991 | pmid = 1859393 | doi = 10.1002/bies.950130403 | s2cid = 20237314 }}</ref> <ref name=Gonen2005>{{cite journal | vauthors = Gonen T, Cheng Y, Sliz P, Hiroaki Y, Fujiyoshi Y, Harrison SC, Walz T | title = Lipid-protein interactions in double-layered two-dimensional AQP0 crystals | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-12-01_438_7068/page/633 | journal = Nature | volume = 438 | issue = 7068 | pages = 633–638 | date = December 2005 | pmid = 16319884 | pmc = 1350984 | doi = 10.1038/nature04321 | bibcode = 2005Natur.438..633G }}</ref> <ref name=Gorg2008>{{cite journal | vauthors = Görg A, Weiss W, Dunn MJ | title = Current two-dimensional electrophoresis technology for proteomics | journal = Proteomics | volume = 4 | issue = 12 | pages = 3665–3685 | date = December 2004 | pmid = 15543535 | doi = 10.1002/pmic.200401031 | s2cid = 28594824 }}</ref> <ref name=Gutteridge2005>{{cite journal | vauthors = Gutteridge A, Thornton JM | title = Understanding nature's catalytic toolkit | url = https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_2005-11_30_11/page/622 | journal = Trends in Biochemical Sciences | volume = 30 | issue = 11 | pages = 622–629 | date = November 2005 | pmid = 16214343 | doi = 10.1016/j.tibs.2005.09.006 }}</ref> <ref name=Herges2005>{{cite journal | vauthors = Herges T, Wenzel W | title = In silico folding of a three helix protein and characterization of its free-energy landscape in an all-atom force field | journal = Physical Review Letters | volume = 94 | issue = 1 | article-number = 018101 | date = January 2005 | pmid = 15698135 | doi = 10.1103/PhysRevLett.94.018101 | arxiv = physics/0310146 | s2cid = 1477100 | bibcode = 2005PhRvL..94a8101H }}</ref> <ref name=Hey2008>{{cite book |doi=10.1007/978-1-60327-064-9_19 |chapter=Fractionation of Complex Protein Mixtures by Liquid-Phase Isoelectric Focusing |title=2D PAGE: Sample Preparation and Fractionation |series=Methods in Molecular Biology |date=2008 | vauthors = Hey J, Posch A, Cohen A, Liu N, Harbers A |volume=424 |pages=225–239 |pmid=18369866 |isbn=978-1-58829-722-8 }}</ref> <ref name=Hoffman2006>{{cite journal | vauthors = Hoffmann M, Wanko M, Strodel P, König PH, Frauenheim T, Schulten K, Thiel W, Tajkhorshid E, Elstner M | title = Color tuning in rhodopsins: the mechanism for the spectral shift between bacteriorhodopsin and sensory rhodopsin II | url = https://archive.org/details/american-chemical-society-journal_2006-08-23_128_33/page/10808 | journal = Journal of the American Chemical Society | volume = 128 | issue = 33 | pages = 10808–10818 | date = August 2006 | pmid = 16910676 | doi = 10.1021/ja062082i | bibcode = 2006JAChS.12810808H }}</ref> <ref name=Hohsaka2002>{{cite journal | vauthors = Hohsaka T, Sisido M | title = Incorporation of non-natural amino acids into proteins | journal = Current Opinion in Chemical Biology | volume = 6 | issue = 6 | pages = 809–815 | date = December 2002 | pmid = 12470735 | doi = 10.1016/S1367-5931(02)00376-9 }}</ref> <ref name=Kalman1955>{{cite journal | vauthors = Kalman SM, Linderstrøm-Lang K, Ottesen M, Richards FM | title = Degradation of ribonuclease by subtilisin | url = https://archive.org/details/sim_biochimica-et-biophysica-acta-international-journal_1955-02_16_2/page/297 | journal = Biochimica et Biophysica Acta | volume = 16 | issue = 2 | pages = 297–299 | date = February 1955 | pmid = 14363272 | doi = 10.1016/0006-3002(55)90224-9 }}</ref> <ref name=Kauzmann1956>{{cite journal | vauthors = Kauzmann W | title = Structural factors in protein denaturation | journal = Journal of Cellular Physiology. Supplement | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = 113–131 | date = May 1956 | pmid = 13332017 | doi = 10.1002/jcp.1030470410 }}</ref> <ref name=Kauzmann1959>{{cite book | last=Kauzmann | first=W. | title=Advances in Protein Chemistry | editor-first=C.B. | editor-last=Anfinsen Jr. | editor2-first=M.L. | editor2-last=Anson | editor3-first=Kenneth | editor3-last=Bailey | editor4-first=John T. | editor4-last=Edsall | chapter=Some Factors in the Interpretation of Protein Denaturation | date=1959 | publisher=Elsevier | volume=14 | pages=1–63 | isbn=978-0-12-034214-3 | doi=10.1016/s0065-3233(08)60608-7 | pmid = 14404936 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0065323308606087 | access-date=2025-04-21 }}</ref> <ref name=Kendrew1958>{{cite journal | vauthors = Kendrew JC, Bodo G, Dintzis HM, Parrish RG, Wyckoff H, Phillips DC | title = A three-dimensional model of the myoglobin molecule obtained by x-ray analysis | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1958-03-08_181_4610/page/662 | journal = Nature | volume = 181 | issue = 4610 | pages = 662–666 | date = March 1958 | pmid = 13517261 | doi = 10.1038/181662a0 | s2cid = 4162786 | bibcode = 1958Natur.181..662K }}</ref> <ref name=Kent2009>{{cite journal | vauthors = Kent SB | title = Total chemical synthesis of proteins | url = https://archive.org/details/sim_chemical-society-great-britain-chemical-society-reviews_2009-02_38_2/page/338 | journal = Chemical Society Reviews | volume = 38 | issue = 2 | pages = 338–351 | date = February 2009 | pmid = 19169452 | doi = 10.1039/b700141j | bibcode = 2009CSRev..38..338K | s2cid = 5432012 }}</ref> <ref name=Keskin2008>{{cite journal | vauthors = Keskin O, Tuncbag N, Gursoy A | title = Characterization and prediction of protein interfaces to infer protein-protein interaction networks | journal = Current Pharmaceutical Biotechnology | volume = 9 | issue = 2 | pages = 67–76 | date = April 2008 | pmid = 18393863 | doi = 10.2174/138920108783955191 | hdl-access = free | hdl = 11511/32640 }}</ref> <ref name=Koegl2007>{{cite journal | vauthors = Koegl M, Uetz P | title = Improving yeast two-hybrid screening systems | journal = Briefings in Functional Genomics & Proteomics | volume = 6 | issue = 4 | pages = 302–312 | date = December 2007 | pmid = 18218650 | doi = 10.1093/bfgp/elm035 }}</ref> <ref name=Kuhlman2003>{{cite journal | vauthors = Kuhlman B, Dantas G, Ireton GC, Varani G, Stoddard BL, Baker D | title = Design of a novel globular protein fold with atomic-level accuracy | url = https://archive.org/details/sim_science_2003-11-21_302_5649/page/1364 | journal = Science | volume = 302 | issue = 5649 | pages = 1364–1368 | date = November 2003 | pmid = 14631033 | doi = 10.1126/science.1089427 | s2cid = 1939390 | bibcode = 2003Sci...302.1364K }}</ref> <ref name="Lecture 1958">{{citation |author=Sanger F. |year=1958 |title=Nobel lecture: The chemistry of insulin |publisher=Nobelprize.org |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1958/sanger-lecture.pdf |access-date=2016-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130319022148/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1958/sanger-lecture.pdf |archive-date=2013-03-19 |url-status=live }}</ref> <ref name=Lodish2004>{{cite book |vauthors=Lodish H, Berk A, Matsudaira P, Kaiser CA, Krieger M, Scott MP, Zipurksy SL, Darnell J |year=2004 |title=Molecular Cell Biology |edition=5th |publisher=WH Freeman and Company |location=New York, New York}}</ref> <ref name=Margolin2000>{{cite journal | vauthors = Margolin W | title = Green fluorescent protein as a reporter for macromolecular localization in bacterial cells | journal = Methods | volume = 20 | issue = 1 | pages = 62–72 | date = January 2000 | pmid = 10610805 | doi = 10.1006/meth.1999.0906 }}</ref> <ref name=Mayhew2008>{{cite journal | vauthors = Mayhew TM, Lucocq JM | title = Developments in cell biology for quantitative immunoelectron microscopy based on thin sections: a review | journal = Histochemistry and Cell Biology | volume = 130 | issue = 2 | pages = 299–313 | date = August 2008 | article-number = 299 | pmid = 18553098 | pmc = 2491712 | doi = 10.1007/s00418-008-0451-6 }}</ref> <ref name=Muirhead1963>{{cite journal | vauthors = Muirhead H, Perutz MF | title = . Structure of haemoglobin. A three-dimensional Fourier synthesis of reduced human haemoglobin at 5.5 Å resolution | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1963-08-17_199_4894/page/633 | journal = Nature | volume = 199 | issue = 4894 | pages = 633–638 | date = August 1963 | pmid = 14074546 | doi = 10.1038/199633a0 | s2cid = 4257461 | bibcode = 1963Natur.199..633M }}</ref> <ref name=Nelson2005>{{cite book |vauthors=Nelson DL, Cox MM |year=2005 |title=Lehninger's Principles of Biochemistry |edition=4th |publisher=W. H. Freeman and Company |location=New York, New York|bibcode=2005lpbc.book.....N }}</ref> <ref name=Pain2000>{{cite book | veditors = Pain RH | vauthors = Dobson CM |title=Mechanisms of Protein Folding | url = https://archive.org/details/mechanismsofprot0000unse_g7p3 |chapter=The nature and significance of protein folding |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, Oxfordshire |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/mechanismsofprot0000unse_g7p3/page/n28 1]–28 |isbn=978-0-19-963789-8}}</ref> <ref name=Pauling1951>{{cite journal | vauthors = Pauling L, Corey RB | title = Atomic coordinates and structure factors for two helical configurations of polypeptide chains | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1951-05_37_5/page/235 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 37 | issue = 5 | pages = 235–240 | date = May 1951 | pmid = 14834145 | pmc = 1063348 | doi = 10.1073/pnas.37.5.235 | doi-access = free | bibcode = 1951PNAS...37..235P }}</ref> <ref name=Perrett2007>{{cite journal | vauthors = Perrett D | title = From 'protein' to the beginnings of clinical proteomics | journal = Proteomics. Clinical Applications | volume = 1 | issue = 8 | pages = 720–738 | date = August 2007 | pmid = 21136729 | doi = 10.1002/prca.200700525 | s2cid = 32843102 }}</ref> <ref name="Pickel 2013">{{cite journal | vauthors = Pickel B, Schaller A | title = Dirigent proteins: molecular characteristics and potential biotechnological applications | journal = Applied Microbiology and Biotechnology | volume = 97 | issue = 19 | pages = 8427–8438 | date = October 2013 | pmid = 23989917 | doi = 10.1007/s00253-013-5167-4 | s2cid = 1896003 }}</ref> <ref name=Plewczynski2009>{{cite journal | vauthors = Plewczyński D, Ginalski K | title = The interactome: predicting the protein-protein interactions in cells | journal = Cellular & Molecular Biology Letters | volume = 14 | issue = 1 | pages = 1–22 | year = 2009 | pmid = 18839074 | pmc = 6275871 | doi = 10.2478/s11658-008-0024-7 }}</ref> <ref name=Radzicka1995>{{cite journal | vauthors = Radzicka A, Wolfenden R | title = A proficient enzyme | url = https://archive.org/details/sim_science_1995-01-06_267_5194/page/11 | journal = Science | volume = 267 | issue = 5194 | pages = 90–93 | date = January 1995 | pmid = 7809611 | doi = 10.1126/science.7809611 | bibcode = 1995Sci...267...90R }}</ref> <ref name=Reynolds2003>{{cite book | vauthors = Reynolds JA, Tanford C |title=Nature's Robots: A History of Proteins (Oxford Paperbacks) | url = https://archive.org/details/naturesrobotshis0000tanf_g4d8 |publisher=Oxford University Press |location=New York, New York |year=2003 |page=[https://archive.org/details/naturesrobotshis0000tanf_g4d8/page/15 15] |isbn=978-0-19-860694-9}}</ref> <ref name=Ritchie2008>{{cite journal | vauthors = Ritchie DW | title = Recent progress and future directions in protein-protein docking | journal = Current Protein & Peptide Science | volume = 9 | issue = 1 | pages = 1–15 | date = February 2008 | pmid = 18336319 | doi = 10.2174/138920308783565741 | citeseerx = 10.1.1.211.4946 }}</ref> <ref name=Rudiger2000>{{cite journal | vauthors = Rüdiger H, Siebert HC, Solís D, Jiménez-Barbero J, Romero A, von der Lieth CW, Diaz-Mariño T, Gabius HJ | title = Medicinal chemistry based on the sugar code: fundamentals of lectinology and experimental strategies with lectins as targets | journal = Current Medicinal Chemistry | volume = 7 | issue = 4 | pages = 389–416 | date = April 2000 | pmid = 10702616 | doi = 10.2174/0929867003375164 }}</ref> <ref name=Samarin2009>{{cite journal | vauthors = Samarin S, Nusrat A | title = Regulation of epithelial apical junctional complex by Rho family GTPases | journal = Frontiers in Bioscience | volume = 14 | issue = 3 | pages = 1129–1142 | date = January 2009 | pmid = 19273120 | doi = 10.2741/3298 | doi-access = free }}</ref> <ref name=Sanger1949>{{cite journal | vauthors = Sanger F | title = The terminal peptides of insulin | url = https://archive.org/details/sim_biochemical-journal_1949_45_5/page/563 | journal = The Biochemical Journal | volume = 45 | issue = 5 | pages = 563–574 | year = 1949 | pmid = 15396627 | pmc = 1275055 | doi = 10.1042/bj0450563 }}</ref> <ref name=Sankaranarayanan2001>{{cite journal | vauthors = Sankaranarayanan R, Moras D | title = The fidelity of the translation of the genetic code | journal = Acta Biochimica Polonica | volume = 48 | issue = 2 | pages = 323–335 | year = 2001 | pmid = 11732604 | doi = 10.18388/abp.2001_3918 | doi-access = free }}</ref> <ref name=Scheraga2007>{{cite journal | vauthors = Scheraga HA, Khalili M, Liwo A | title = Protein-folding dynamics: overview of molecular simulation techniques | journal = Annual Review of Physical Chemistry | volume = 58 | pages = 57–83 | year = 2007 | pmid = 17034338 | doi = 10.1146/annurev.physchem.58.032806.104614 | bibcode = 2007ARPC...58...57S }}</ref> <ref name=Schwarzer2005>{{cite journal | vauthors = Schwarzer D, Cole PA | title = Protein semisynthesis and expressed protein ligation: chasing a protein's tail | journal = Current Opinion in Chemical Biology | volume = 9 | issue = 6 | pages = 561–569 | date = December 2005 | pmid = 16226484 | doi = 10.1016/j.cbpa.2005.09.018 }}</ref> <ref name=Sleator2012>{{Cite book | vauthors = Sleator RD | chapter = Prediction of Protein Functions | volume = 815 | pages = 15–24 | year = 2012 | pmid = 22130980 | doi = 10.1007/978-1-61779-424-7_2 | isbn = 978-1-61779-423-0 | series = Methods in Molecular Biology | title = Functional Genomics }}</ref> <ref name=Standley2008>{{cite journal | vauthors = Standley DM, Kinjo AR, Kinoshita K, Nakamura H | title = Protein structure databases with new web services for structural biology and biomedical research | journal = Briefings in Bioinformatics | volume = 9 | issue = 4 | pages = 276–285 | date = July 2008 | pmid = 18430752 | doi = 10.1093/bib/bbn015 | doi-access = free }}</ref> <ref name=Stepanenko2008>{{cite journal | vauthors = Stepanenko OV, Verkhusha VV, Kuznetsova IM, Uversky VN, Turoverov KK | title = Fluorescent proteins as biomarkers and biosensors: throwing color lights on molecular and cellular processes | journal = Current Protein & Peptide Science | volume = 9 | issue = 4 | pages = 338–369 | date = August 2008 | pmid = 18691124 | pmc = 2904242 | doi = 10.2174/138920308785132668 }}</ref> <ref name=Sumner1926>{{cite journal | vauthors = Sumner JB |title=The Isolation and Crystallization of the Enzyme Urease |journal=Journal of Biological Chemistry |date=August 1926 |volume=69 |issue=2 |pages=435–441 |doi=10.1016/S0021-9258(18)84560-4 |doi-access=free |bibcode=1926JBiCh..69..435S }}</ref> <ref name=Terpe2003>{{cite journal | vauthors = Terpe K | title = Overview of tag protein fusions: from molecular and biochemical fundamentals to commercial systems | url = https://archive.org/details/applied-microbiology-and-biotechnology_2003-01_60_5/page/523 | journal = Applied Microbiology and Biotechnology | volume = 60 | issue = 5 | pages = 523–533 | date = January 2003 | pmid = 12536251 | doi = 10.1007/s00253-002-1158-6 | s2cid = 206934268 }}</ref> <ref name="urlEBI">{{cite web |author=EBI External Services |url=http://www.ebi.ac.uk/thornton-srv/databases/CSA/ |title=The Catalytic Site Atlas at The European Bioinformatics Institute |publisher=Ebi.ac.uk |date=2010-01-20 |access-date=2011-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130803032349/http://www.ebi.ac.uk/thornton-srv/databases/CSA/ |archive-date=2013-08-03 |url-status=live }}</ref> <!-- <ref name="urlRCSB Protein Data Bank">{{cite web|url=http://www.rcsb.org/pdb/home/home.do|title=RCSB Protein Data Bank|access-date=2017-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150418160606/http://www.rcsb.org/pdb/home/home.do|archive-date=2015-04-18}}</ref> --> <ref name=Walian2004>{{cite journal | vauthors = Walian P, Cross TA, Jap BK | title = Structural genomics of membrane proteins | journal = Genome Biology | volume = 5 | issue = 4 | page = 215 | year = 2004 | pmid = 15059248 | pmc = 395774 | doi = 10.1186/gb-2004-5-4-215 | doi-access = free }}</ref> <ref name=Walker2000>{{cite book | vauthors = Walker JH, Wilson K |title=Principles and Techniques of Practical Biochemistry | url = https://archive.org/details/principlestechni0000unse_l3a6 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/principlestechni0000unse_l3a6/page/287 287]–89 |isbn=978-0-521-65873-7}}</ref> <ref name=Xiang2006>{{cite journal | vauthors = Xiang Z | title = Advances in homology protein structure modeling | journal = Current Protein & Peptide Science | volume = 7 | issue = 3 | pages = 217–227 | date = June 2006 | pmid = 16787261 | pmc = 1839925 | doi = 10.2174/138920306777452312 }}</ref> <ref name=Yuste2005>{{cite journal | vauthors = Yuste R | title = Fluorescence microscopy today | journal = Nature Methods | volume = 2 | issue = 12 | pages = 902–904 | date = December 2005 | pmid = 16299474 | doi = 10.1038/nmeth1205-902 | bibcode = 2005NatCB...2..902Y | s2cid = 205418407 }}</ref> <ref name=Zagrovic2002>{{cite journal | vauthors = Zagrovic B, Snow CD, Shirts MR, Pande VS | title = Simulation of folding of a small alpha-helical protein in atomistic detail using worldwide-distributed computing | url = https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_2002-11-08_323_5/page/927 | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 323 | issue = 5 | pages = 927–937 | date = November 2002 | pmid = 12417204 | doi = 10.1016/S0022-2836(02)00997-X | bibcode = 2002JMBio.323..927Z | citeseerx = 10.1.1.142.8664 }}</ref> <ref name=Zhang2003>{{cite journal | vauthors = Zhang C, Kim SH | title = Overview of structural genomics: from structure to function | journal = Current Opinion in Chemical Biology | volume = 7 | issue = 1 | pages = 28–32 | date = February 2003 | pmid = 12547423 | doi = 10.1016/S1367-5931(02)00015-7 | url = https://zenodo.org/record/1260238 }}</ref> <ref name=Zhang2005>{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Skolnick J | title = The protein structure prediction problem could be solved using the current PDB library | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2005-01-25_102_4/page/1029 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 102 | issue = 4 | pages = 1029–1034 | date = January 2005 | pmid = 15653774 | pmc = 545829 | doi = 10.1073/pnas.0407152101 | doi-access = free | bibcode = 2005PNAS..102.1029Z }}</ref> <ref name=Zhang2008>{{cite journal | vauthors = Zhang Y | title = Progress and challenges in protein structure prediction | journal = Current Opinion in Structural Biology | volume = 18 | issue = 3 | pages = 342–348 | date = June 2008 | pmid = 18436442 | pmc = 2680823 | doi = 10.1016/j.sbi.2008.02.004 }}</ref> <ref name=Zhou2008>{{cite journal | vauthors = Zhou ZH | title = Towards atomic resolution structural determination by single-particle cryo-electron microscopy | journal = Current Opinion in Structural Biology | volume = 18 | issue = 2 | pages = 218–228 | date = April 2008 | pmid = 18403197 | pmc = 2714865 | doi = 10.1016/j.sbi.2008.03.004 }}</ref> <ref name= Schulten2012 >{{cite journal | vauthors = Strümpfer J, Schulten K | title = Open Quantum Dynamics Calculations with the Hierarchy Equations of Motion on Parallel Computers | journal = Journal of Chemical Theory and Computation | volume = 8 | issue = 8 | pages = 2808–2816 | date = August 2012 | pmid = 23105920 | pmc = 3480185 | doi = 10.1021/ct3003833 | bibcode = 2012JCTC....8.2808S }}</ref> <ref name= Gatti2018 >{{cite journal | vauthors = Mendive-Tapia D, Mangaud E, Firmino T, de la Lande A, Desouter-Lecomte M, Meyer HD, Gatti F | title = Multidimensional Quantum Mechanical Modeling of Electron Transfer and Electronic Coherence in Plant Cryptochromes: The Role of Initial Bath Conditions | journal = The Journal of Physical Chemistry B | volume = 122 | issue = 1 | pages = 126–136 | date = January 2018 | pmid = 29216421 | doi = 10.1021/acs.jpcb.7b10412 | bibcode = 2018JPCB..122..126M }}</ref> </references> == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == ; درسي ڪتاب {{refbegin|32em}} * {{cite book |vauthors=Branden C, Tooze J |title=Introduction to Protein Structure |publisher=Garland Pub |location=New York |year=1999 |isbn=978-0-8153-2305-1 |ref=none}} * {{cite book |vauthors=Murray RF, Harper HW, Granner DK, Mayes PA, Rodwell VW |title=Harper's Illustrated Biochemistry |url=https://archive.org/details/harpersillustrat0000unse_l8z7 |publisher=Lange Medical Books/McGraw-Hill |location=New York |year=2006 |isbn=978-0-07-146197-9 |ref=none}} * {{cite book |vauthors=Van Holde KE, Mathews CK |title=Biochemistry |url=https://archive.org/details/biochemistry1996math |publisher=Benjamin/Cummings Pub. Co., Inc |location=Menlo Park, California |year=1996 |biochemistry00math |ref=none}} {{refend}} ; تاريخ * {{cite book | last1=Tanford | first1=Charles | last2=Reynolds | first2=Jacqueline Ann | title=Nature's Robots: A History of Proteins | url=https://archive.org/details/naturesrobotshis0000tanf | publisher=Oxford University Press, USA | publication-place=Oxford New York | date=2001 | isbn=978-0-19-850466-5 |ref=none}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links|auto=1|wikt=protein}} === ڊيٽابيس ۽ منصوبا === * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein?Db=protein اين سي بي آءِ اينٽريز پروٽين ڊيٽابيس] * [https://web.archive.org/web/20090118065041/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?db=Structure اين سي بي آءِ پروٽين بناوٽ ڊيٽابيس] * [https://web.archive.org/web/20060424071622/http://www.hprd.org/ انساني پروٽين حوالا ڊيٽابيس] * [https://web.archive.org/web/20070314135408/http://www.humanproteinpedia.org/ هيومن پروٽينپيڊيا] * [http://folding.stanford.edu/ فولڊنگ ايٽ هوم (اسٽينفورڊ يونيورسٽي)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120908075542/http://folding.stanford.edu/English/HomePage |date=2012-09-08 }} * [http://www.pdbe.org/ يورپ ۾ پروٽين ڊيٽابئنڪ] (پڻ ڏسو پي ڊي بي اي ڪوئپس، پي ڊي بي جي دلچسپ بناوٽن بابت مختصر مضمون ۽ رهنمائيون) * [http://www.rcsb.org/ بناوٽي بايوانفارميٽڪس لاءِ تحقيقي سهڪاري ادارو] (پڻ ڏسو [http://www.rcsb.org/pdb/static.do?p=education_discussion/molecule_of_the_month/index.html مهيني جو ماليڪيول] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200724151351/https://www.rcsb.org/pdb/static.do?p=education_discussion%2Fmolecule_of_the_month%2Findex.html |date=2020-07-24 }}، جنهن ۾ پي ڊي بي مان چونڊيل پروٽينن بابت مختصر تعارف پيش ڪيا ويندا آهن) * [http://www.proteopedia.org/ پروٽيوپيڊيا – ٽي پاسائين حيات]: هر ڄاتل پروٽين ماليڪيولي بناوٽ لاءِ ڦيرائي ۽ وڏو ڪري ڏسي سگهجندڙ ٽي پاسائين نمونو، وڪي تشريحن سان. * [https://web.archive.org/web/20080608183902/http://www.expasy.uniprot.org/ يوني پروٽ، آفاقي پروٽين وسيلو] === رهنمائيون ۽ تعليمي ويب سائيٽون === * [https://web.stanford.edu/group/hopes/cgi-bin/hopes_test/an-introduction-to-proteins/ "پروٽينن جو تعارف"]، [[هوپس]] پاران (اسٽينفورڊ ۾ هنٽنگٽن بيماري بابت تعليم لاءِ عوامي منصوبي) * [https://web.archive.org/web/20050219090405/http://www.biochemweb.org/proteins.shtml پروٽين: حياتياتي ٺهڻ کان ٽٽڻ تائين – حياتياتي ڪيميا ۽ جيوگهرڙي حياتيات جي مجازي لائبريري] {{Authority control}} [[زمرو:پروٽين| ]] [[زمرو:پروٽيومڪس]] [[زمرو:فوڊ سائنس]] [[زمرو:نامياتي مرڪب]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] [[زمرو:ميٽابولزم]] {{Portal|حياتيات|ٽيڪنالاجي|طب|ڪيميا|خوراڪ|ماحوليات|ماحول|سائنس|ارتقا|حياتيات}} cc3rvtwu5m8uwzfottz2eji2bq7kryw 0 47421 417302 407297 2026-10-05T14:22:10Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 417302 wikitext text/x-wiki {{short description|Organic compound that consists only of carbon, hydrogen, and oxygen}} [[File:Lactose.svg|thumb|upright=1.25|ليڪٽوز هڪ ڊائي سڪرائيڊ آهي جيڪو جانورن جي کير ۾ ملي ٿو. اهو ڊي-گلاڪٽوس (D-galactose) جي هڪ ماليڪيول تي مشتمل آهي ۽ بيٽا-1-4 گلائڪوسيڊڪ لنڪيج سان ڳنڍيل ڊي-گلوڪوز جو هڪ ماليڪيول آهي.]] '''ڪاربوهائيڊريٽ''' (Carbohydrate) جسم کي توانائي بخشڻ ٿا ۽ جسم جي بناوٽ جو حصو آھن. ڪاربوهائيڊريٽ جو ڪم جسم کي توانائي پھچائڻ آھي. اسان جو ھاضمي جو نظام رت ۾ ڪاربوهائيڊريٽ کي گلوڪوز (Glucose) ۾ تبديل ڪري ٿو. ھي گلوڪوز توانائي ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي جيڪا جيو گهرڙن، تاندورن ۽ جيرن ۾ استعمال ٿئي ٿي. گلوڪوز جي ضرورت کان سوا واڌو توانائي جيرن ۽ ڏورن ۾ مستقبل جي لاء محفوظ ٿي وڃي ٿي. ڪاربوهائيڊريٽ (Carbohydrate) هڪ بايوماليڪيول آهي جنهن ۾ ڪاربن (C)، هائيڊروجن (H) ۽ آڪسيجن (O) ايٽم شامل آهن، عام طور تي هائيڊروجن-آڪسيجن ايٽم جي 2:1 جي تناسب سان (جيئن پاڻي ۾) ۽ اهڙيءَ طرح تجرباتي فارمولا C_2nH_nO_m (جتي m ٿي سگھي ٿو n کان مختلف نه هجي)، جنهن جو مطلب اهو ناهي ته H وٽ O سان ڪوويلنٽ بانڊ آهي (مثال طور C₁₂H ₆O₁₂ سان، H وٽ C سان ڪوويلنٽ بانڊ آهي پر O سان نه). جڏهن ته، سڀئي ڪاربوهائيڊريٽ هن درست اسٽوڪيوميٽريڪ وصف جي مطابق نه آهن (مثال طور، يورونڪ ايسڊ (uronic acid)، ڊي اوڪسي-کنڊ جهڙوڪ فيوڪوس (deoxy-sugars such as fucose) ۽ نه ئي سڀئي ڪيميائي شيئون جيڪي هن تعريف سان مطابقت رکن ٿيون (مثال طور، فارملڊيهائڊ ۽ ايسيٽڪ ايسڊ) خودڪار طور تي ڪاربوهائيڊريٽ آهن. اصطلاح، ڪاربوهائيڊريٽ، حياتياتي ڪيميا ۾ تمام گهڻو عام آهي، جتي اهو سيڪارائڊ<ref name="avenas2">{{cite book|title=The European Polysaccharide Network of Excellence (EPNOE)|vauthors=Avenas P|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]]|year=2012|veditors=Navard P|location=Wien|chapter=Etymology of main polysaccharide names|access-date=January 28, 2018|chapter-url=https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783709104200-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1364512-p174060193|archive-url=https://web.archive.org/web/20180209064118/https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783709104200-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1364512-p174060193|archive-date=February 9, 2018|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180209064118/https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783709104200-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1364512-p174060193 |date=February 9, 2018 }}</ref> (saccharides)، يوناني لفظ (Sakcharon، معنيٰ:کنڊ)، جو مترادف آهي، هڪ گروهه جنهن ۾ کنڊ، نشاستو ۽ سيلولوز شامل آهن. سيڪارائڊ چار ڪيميائي گروپن ۾ ورهايل آهن: مونو سيڪارائڊ، ڊائي سيڪارائڊ، اوليگو سيڪرائڊ ۽ پولي سيڪرائڊ. مونو سيڪرائڊ ۽ ڊائي سيڪرائڊ، سڀ کان ننڍڙو (گهٽ ماليڪيولر وزن وارا) ڪاربوهائيڊريٽ، عام طور تي کنڊ جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal|vauthors=Flitsch SL, Ulijn RV|date=January 2003|title=Sugars tied to the spot|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-16_421_6920/page/219|journal=Nature|volume=421|issue=6920|pages=219–220|bibcode=2003Natur.421..219F|doi=10.1038/421219a|pmid=12529622|s2cid=4421938}}</ref> جڏهن ته ڪاربوهائيڊريٽ جو سائنسي نالو پيچيده آهي، مونو سيڪرائڊ ۽ ڊائي سيڪرائڊ جا نالا اڪثر ڪري لاحقي-ose ۾ ختم ٿيندا آهن، جيڪو اصل ۾ گلوڪوز لفظ مان ورتو ويو آهي (گلوڪوز مان، جنهن جي معنيٰ آهي 'شراب، لازمي') ۽ تقريبن سڀ کنڊن، مثال طور، فرڪٽوز (ميون جي کنڊ)، سوڪروز (چقندر يا ڪماد جي کنڊ)، رائبوز، ليڪٽوز (کير جي کنڊ)، لاء استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪاربوهائيڊريٽ جاندارن ۾ ڪيترائي ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal|vauthors=Carroll GT, Wang D, Turro NJ, Koberstein JT|date=January 2008|title=Photons to illuminate the universe of sugar diversity through bioarrays|journal=Glycoconjugate Journal|volume=25|issue=1|pages=5–10|doi=10.1007/s10719-007-9052-1|pmc=7088275|pmid=17610157}}</ref> پولي سيڪارائڊ (Polysaccharides) توانائي جي ذخيري جي طور تي ڪم ڪن ٿا (مثال طور نشاستي ۽ گلائڪوجن) ۽ ساخت جي جزن جي طور تي (مثال طور ٻوٽن ۾ سيلولوز ۽ آرٿروپوڊ ۽ فنگس ۾ چيٽين). 5-ڪاربن وارو مونو سيڪارائڊ، رائبوس (ribose) ڪو اينزائم (مثال طور ATP، FAD ۽ NAD) جو هڪ اهم جزو آهي، ۽ جينياتي ماليڪيول، RNA جي اصل بنياد آهي. لاڳاپيل ڊي اوڪسي رائبوس ڊي اين اي جو هڪ جزو آهي. سيڪرائڊ ۽ انهن مان نڪتل ٻين ڪيترن ئي اهم بايوماليڪول شامل آهن جيڪي مدافعتي نظام، توليد، بيماري ۽ رت جي جمن جي روڪٿام ۽ ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho/page/52|title=Human Biology and Health|vauthors=Maton A, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD|publisher=Prentice Hall|year=1993|isbn=978-0-13-981176-0|location=Englewood Cliffs, New Jersey|pages=[https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho/page/52 52–59]|url-access=registration}}</ref> ڪاربوهائيڊريٽ غذائيت لاء مرڪزي آهن ۽ مختلف قسم جي قدرتي ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ ۾ ملڻ ٿا. نشاستو هڪ پولي سيڪرائڊ آهي ۽ اناج (ڪڻڪ، مڪئي، چانور)، آلو ۽ اناج جي اٽي تي ٻڌل پروسيس ٿيل کاڌي، جهڙوڪ ماني، پيزا يا پاستا ۾ تمام گهڻو آهي. کنڊ انساني غذا ۾ خاص طور تي عام استعمال جي کنڊ (سڪروز، ڪمند يا چقندر مان نڪتل)، ليڪٽوز (کير ۾ گهڻي مقدار ۾)، گلوڪوز ۽ فرڪٽوز جي طور تي ظاهر ٿئي ٿي، اهي ٻئي قدرتي طور تي ماکي، ڪيترن ئي ميون ۽ ڪجهه ڀاڄين ۾ ملڻ ٿا. عام کنڊ، کير، يا ماکي اڪثر مشروبات ۽ تيار ڪيل کاڌن جهڙوڪ جام، بسڪٽ ۽ ڪيڪ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. سيلولوز، سڀني ٻوٽن جي جيو گھرڙن جي ڀتين ۾ مليل پولي سيڪرائڊ، ناقابل حل غذائي فائبر جي مکيه حصن مان هڪ آهي. جيتوڻيڪ اهو انسانن لاءِ هضم نه ٿيندو آهي، سيلولوز ۽ غير حل ٿيندڙ غذائي ريشا عام طور تي، آنڊن جي حرڪت کي آسان بڻائي، هڪ صحتمند هاضمي واري نظام کي برقرار رکڻ ۾ مدد ڪن ٿا.<ref>USDA National Nutrient Database, 2015, p. 14</ref> غذائي ريشن ۾ موجود ٻيا پولي سيڪارائڊ مزاحمتي نشاستي ۽ انولن (Inulin) ۾ شامل آهن، جيڪا وڏي آنت جي مائڪرو بائيوٽا ۾ ڪجهه بيڪٽيريا کي کارائيندا آهن، ۽ انهن بيڪٽيريا طرفان ميٽابولائيز ٿي ويندا آهن ته جيئن شارٽ چين فيٽي ايسڊ پيدا ٿئين.<ref name="CRC Handbook of Dietary Fiber in Human Nutrition">{{cite book| vauthors = Cummings JH | title=The Effect of Dietary Fiber on Fecal Weight and Composition| date=2001| publisher=CRC Press| location=Boca Raton, Florida| isbn=978-0-8493-2387-4| pages=184| edition=3rd| url=https://www.crcpress.com/CRC-Handbook-of-Dietary-Fiber-in-Human-Nutrition-Third-Edition/Spiller/p/book/9780849323874| access-date=April 24, 2022| archive-date=April 2, 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190402203003/https://www.crcpress.com/CRC-Handbook-of-Dietary-Fiber-in-Human-Nutrition-Third-Edition/Spiller/p/book/9780849323874| url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Byrne CS, Chambers ES, Morrison DJ, Frost G | title = The role of short chain fatty acids in appetite regulation and energy homeostasis | journal = International Journal of Obesity | volume = 39 | issue = 9 | pages = 1331–1338 | date = September 2015 | pmid = 25971927 | pmc = 4564526 | doi = 10.1038/ijo.2015.84 }}</ref> ==اصطلاحات== ==تاريخ== '''نشاستو''' (Carbohydrate) جسم کي توانائي بخشي ٿو ۽ جسم جي بناوٽ جو حصو آھي. نشاستي جو ڪم جسم کي توانائي پھچائڻ آھي. اسان جو ھاضمي جو نظام رت ۾ نشاستي کي گلوڪوز (Glucose) ۾ تبديل ڪري ٿو. ھي گلوڪوز توانائي ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي جيڪا جيو گهرڙن، تاندورن ۽ جيري ۾ استعمال ٿئي ٿي. گلقاڻ Glucose جي نسل کان سوا واڌو توانائي جيرن ۽ ڏورن ۾ مستقبل جي لاء محفوظ ٿي وڃي ٿي. نشاستي کي ڪارب بہ چيو وڃي ٿو خاص ڪري اٽي ۽ [[ڪڻڪ]] مان ٺھيل ھر شي ۽ کنڊ ۾ گلقاڻ پاتي وڃي ٿي. ڪارب رت ۾ شامل ٿي رت ۾ شڳر جي مقدار وڌائي ٿي. رت ۾ شڳر جي مقدار وڌيڪ ٿيڻ سان انسولين خارج ٿئي ٿي جنھن سان ھن شڳر جي مطلوبہ مقدار ڏورن ۾ توانائي ٺاھڻ لاء ھلي وڃي ٿي باقي بچيل شڳر کي جيرو چرٻي ۾ تبديل ڪري جسم جي مختلف حصن ۾ جمع ڪرڻ شروع ڪري ٿو جيڪڏھن ضرورت کان وڌيڪ خوراڪ وٺڻ جو ھي سلسلو جاري رھي تہ جيرو لڳاتار چرٻي جمع ڪري ٿو جنھن سان ماڻھو ٿلهو ٿي وڃي ٿو. ان جي ابتڙ جيڪڏھن ڪوبہ انسان خوراڪ کان گهٽ نشاستو ۽ مجموعي خوراڪ جون ڪيلريون گهٽ مقدار ۾ وٺڻ شروع ڪري تہ مرحلو ابتو ٿي وڃي ٿو. جيرو جسم ۾ جمع ٿيل تيل چرٻي کي واپس تحليل ڪري رت ۾ غذائيت جي مقدار پوري ڪرڻ شروع ڪري ٿو ۽ جيڪڏھن ائين اھو لڳاتار سلسلو رھي تہ ماڻھو سنهو ٿي وڃي ٿو. نشاستي مان پيدا ٿيل چرٻي جو وڌيڪ ھجڻ نقصانڪار آھي جيترو گهٽجڻ ۔ گهٽجڻ ۽ وڌڻ سان بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. ڄڻ تہ چرٻي جمع ۽ خارج ٿيڻ جو ڪم جيري جي ھٿان ٿئي ٿو. جڏھن ھي چرٻي حد کان وڌيڪ جمع ٿئي ٿي تہ انسان جا عضوا متاثر ٿين ٿا ۽ وڌيڪ متاثر ٿيندڙ دل ۽ لبلبو ٿين ٿا. رت ۾ چرٻي جي وڌيڪ مقدار ھجڻ ڪري دل جون بيماريون ٿين ٿيون ۽ چرٻي جو لبلبي تي اثرانداز ٿيڻ ڪري شڳر جي بيماري شروع ٿي وڃي ٿي. ان کان سوا جسم جا اھم عضوا جيڪي انسان جي زندگي لاء ضروري آھن اھي چرٻي سان ڍڪجي وڃن ٿا جنھن سان انهن جي ناڪام ٿيڻ جو خطرو وڌي وڃي ٿو. وزن وڌيڪ ٿيڻ جي ڪري پير ۔ جوڙ ۽ تمام وزن کڻندڙ عضوا گس گاٺ جو شڪار ٿي وڃن ٿا ۽ مريض ھلڻ ڦرڻ کان قاصر ٿي وڃي ٿو. [[پاڪستان]] ۾ متوازن غذا جو تصور ناھي جڏھن تہ انگريزن جي ملڪ ۾ کاڌو پروٽين ۽ سبزين تي مشتمل ٿئي ٿو ۽ اتي گھ تمام ننڍي بوتل ۾ ملي ٿو ايترو جيترو اسان وٽ مٿي کي تيل ھنيو وڃي ٿو ھڪ ننڍي شيشي تيل جي اتان کنيل تيل چانھن جي چمچي جيترو اھو اٻريل سبزي ۾ پوي ٿو ۽ ٻين کاڌن ۾ ملايو وڃي ٿو پڪائڻ کان پوء. ھڪ گرام نشاستي ۾ 4 ڪيلريون ملن ٿيون. خيال رھي تہ ميڊيڪل لائن ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيلرين کي C سان لکيو وڃي ٿو ۽ انجنيرنگ ۾استعمال ٿيندڙ ننڍي c کان ھزار دفعا وڏي ٿئي ٿي يعني kcal = kilocalories = Calories نشاستو چانورن ۔ پٽاٽن ۽ سبزين ۾ پاتي وڃي ٿو. انساني جسم لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو توانائي نشاستي مان حاصل ڪري ٿو. نشاستو انساني دماغ ۽ مشڪن لاء توانائي جو وڏو ذريعو آھي. نشاستي ۾ نائٽروجن نٿي ٿئي. انساني جسم ۾ ضرورت کان وڌيڪ نشاستي ڪٺي ڪرڻ جي گنجائش نٿي رھي ٿورو جيڪو ذخيرو رھي ٿو اھو حيواڻ (حيواني نشاستو) Glycogen جي شڪل ۾ جيري ۽ مشڪن ۾ رھي ٿو. عام گهريلو کنڊ کي سڪروز Sucrose چون ٿا. ھي 100 فيصد نشاستو ٿئي ٿو.ھڪ چانھن جي چمچي ۾ 30 ڪيلريون ٿين ٿيون. نشاستو جسم جي اندر ٻارڻ طور ڪم ڪري ٿو. جڏھن اسان ورزش ڪريون ٿا  تہ نشاستا Carbs ڏورن ۾ موجود حيواڻ Glycogen ۽ خون ۾ موجود گلقاڻ Glucose استعمال ڪندي ATP ٺاھي ٿو. ATP اھا توانائي آھي جنھن جي جسم کي ضرورت رھي ٿي. ورزش دوران 3 سرشتا جسم بنائي ٿو. پھريون فاسفوڄن Phosphagen جنھن کي ATP جلدي بنائي ٿو. ورزش دوران ATP فاسفوڄن کي وڌيڪ مقدار ۾ نٿو ٺاھي. 14 سيڪنڊ ورزش ڪرڻ کان پوء فاسفوڄن پنھنجو ڪم شروع ڪري ٿو. فاسفوڄن جي نظام ختم ٿيڻ بعد گلقيت Glycolysis شروع ٿي وڃي ٿي. گلقيت گلقاڻ کي ٽوڙي ٿي ۽ پيرو ايسڊ Pyruvate ۽ ATP ڇڏي ٿي. آڪسيجن جي موجودگي ۾ پيرو ايسڊ Pyruvate سائيڪل krebs ۾ داخل ٿي وڃي ٿو. سائيڪل Krebs ڳوٽ Mitochondria سان گڏ ٿئي ٿو. جيڪڏھن جسم ۾ مناسب مقدار ۾ گلقاڻ موجود ناھي تہ گلقيت جو عمل آھستي ٿي وڃي ٿو. پائرو تيزاب Pyruvate جي بغير Krebs سائيڪل سست ٿي وڃي ٿو ۽ توھان جي گهرڙبدليت کي گهٽ ڪري ٿو. مطلب نڪري ٿو ھڪ سست گهرڙبدليت Metabolism وزن ۾ گهٽتائي آھي. نشاستا جسم ۾ گلقاڻ Glucose  پيدا ڪن ٿا جيڪي جسم کي توانائي فراھم ڪن ٿا ۽ ان دوران چرٻي ڳري ٿي ۽ مثبت انداز ۾ نتيجو حاصل ٿئي ٿو جيڪڏھن اسان وزن گهٽائڻ چاھيون ٿا تہ نشاستي کان ڊڄڻ جي ضرورت ناھي پر پورو پنو استعمال ڪجي نہ گهٽ نڪي وڌيڪ. ھي توانائي توھان جي جسم جي چرٻي گهٽ ڪرڻ ۾ مدد ڏيندي. نشاستو بنيادي طور تي ٻن قسمن جو ٿئي ٿو. (1) سادو نشاستو ۔ سادو ڪارب      Monosaccharides (2) پيچيدھ نشاستو ۔ پيچيدھ ڪارب    Disaccharides سادي ڪارب ۾ کنڊ شامل ٿئي ٿي جڏھن تہ پيچيدھ ڪارب ۾  نشاستي کان غذائي تاندورن Fibers تائين قسم اچي وڃن ٿا. 1) سادو نشاستو      Monosaccharides سادو نشاستو مونوساچيريڊ سڏجي ٿو. مونو معنا سادو ۽ چيريڊ معنا کنڊ. ھن سادي نشاستي کي ٽوڙي نہ ٿو سگهجي. سادي نشاستي جا ٽي قسم آھن. (1) گلقاڻ ۔ گلوڪاڻ           Glucose ھڪ سادي کنڊ جيڪا ٻوٽن ۾ پاتي وڃي ٿي. (2) نمٺاڻ ۔ نباتاتي مٺاڻ     Fructose اھڙي سادي کنڊ جيڪا ميون ۽ ٻين ٻوٽن ۾ پاتي وڃي ٿي جيڪي بنيادي خوراڪ وارا ٿين ٿا ھي ھاضمي جي نظام دوران رت جي دوري ۾ سڌو سنئون جذب ٿئي ٿي. (3) شيراڻ                        Galactose ھي سادي کنڊ کير ۾ پاتي وڃي ٿي. ھي ٻارڻ جي گهرڙبدليت لاء سڀ کان پھرين ذريعو آھي جيڪو جسم ۾ توانائي جي پيداوار جو عمل آھي. سادي نشاستي ۾ قدرتي طور تي کنڊ شامل آھي ۽ ميوا ۔ سبزيون۔ کير ۔ کير واريون شيون. ان کان علاوہ سادي کنڊ سان گڏ پيداوار جي عمل دوران ڪجهه مصنوعات يقيني طور تي مالامال آھن. (2) پیچیدھ نشاستو        Disaccharides پيچيدھ نشاستو متوقع طور تي سادي نشاستي Monosaccharides جو ھڪ کان وڌيڪ ڪيميائي مجموعو آھي جنھن کي سمجهڻ لاء ھيٺيون شيون مددگار ٿي سگهن ٿيون. (1) گلقاڻ Glucose ۽ نمٺاڻ Fructose جو گڏيل نتيجو پيچيدھ ڪارب جا ذريعا ھوندا. اسان انهن ذريعن کي روازانو جي بنياد استعمال ڪري سگهون ٿا. ھي کنڊ توھان دڪان تان حاصل ڪري سگهو ٿا ۽ چانھن جي مٺاڻ لاء استعمال ڪري سگهو ٿا. (2) گلقاڻ Glucose مجموعو آھي جيڪو شيراڻ Galactose سان گڏ کيراڻ Lectose جي پيداوار ڪري ٿو جيئن کير ۾ مٺاڻ وغيرھ. (3) گلقاڻ مجموعو خود گل ماکي Meltose جي پيداوار ڪري ٿو جيڪو کنڊ ۾ شامل آھي. پيچيدھ نشاستا خالص شين مان حاصل ڪري سگهجن ٿا جيئن اناج ۔ ماني خالص ۔ نشاستي واريون سبزيون ۽ ترڪاريون وغيرھ. اڪثر پيچيدھ ڪارب ريشي وارين غذائن جا بھترين وسيلا آھن. احتياط ۽ اپاء :- نشاستا قدرتي غذا مان حاصل ڪيا وڃن تہ بھتر آھي. قدرتي غذا ۾ سبزيون ۔ ميوو ۔ اناج ۽ ڪڻڪ جي مصنوعات شامل آھن. ھي مصنوعات ڀرپور غذائيت سان گڏ تاندورن جي غيرمعمولي مقدار سان لبريز ٿئي ٿي. سفيد چانور ۔ سفيد [[پستا]] ۔۽ سفيد ماني ڪارب جي وافر مقدار رکن ٿا. قدرتي غذا ۾  خوراڪ جي عمل دوران وٽامن ۔ معدنيات ۽ ريشيدار غذائون جلدي ھضم ٿين ٿيون. صحت جي ماھرن مطابق صحيح ڪارب ھيٺين شين کي سمجهڻ ۾ مدد ڪندا. سوڌيل کاڌي Refined food کان بچجي. قدرتي خوراڪ ۽ سڄي ان وارين اپتن تي ڀاڙجي. ڪڻڪ جي اٽي مان ڇلي نہ ڪڍجي. لوبيا وڌيڪ کائجي. تازا ميوا ۽ سبزيون کائجن. کنڊ وارن مشروبن ۽ رسن کان بچجي. ==ساخت== ==تقسيم== ==مونو سيڪارائڊ== ==ڊائي سيڪارائڊ== ==اوليگو ۽ پولي سيڪرائڊ== ==غذائيت== ==ذريعا== ==ميٽابولزم== ==ڪيميائي ڪاربوهائيڊريٽ== ==ڪيميائي ترڪيب== ==پڻ ڏسو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Carbohydrates}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20130629185521/http://www2.ufp.pt/~pedros/bq/carb_en.htm Carbohydrates, including interactive models and animations] (Requires [https://web.archive.org/web/20060320002451/http://www.mdl.com/products/framework/chime/ MDL Chime]) * [https://web.archive.org/web/20050124032405/http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/2carb/ IUPAC-IUBMB Joint Commission on Biochemical Nomenclature (JCBN): Carbohydrate Nomenclature] * [http://arquivo.pt/wayback/20160516074319/http://www.cem.msu.edu/~reusch/VirtualText/carbhyd.htm Carbohydrates detailed] * [http://biochemweb.fenteany.com/carbohydrates.shtml Carbohydrates and Glycosylation – The Virtual Library of Biochemistry, Molecular Biology and Cell Biology] * [http://www.functionalglycomics.org/ Functional Glycomics Gateway], a collaboration between the [[Consortium for Functional Glycomics]] and [[Nature Publishing Group]] {{Authority control}} [[زمرو:ڪاربوهائيڊريٽ]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] [[زمرو:نامياتي ڪيميا]] [[زمرو:نامياتي مرڪب]] [[زمرو:انساني جسم]] [[زمرو:حياتياتي ڪيميا]] [[Category:Nutrition]] [[Category:Nutrients]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] q3odhrhwr5zg4v20b2cy5t0s5yofwzc 14 49239 417279 354352 2026-10-05T13:54:16Z Memon2025 21315 /* */ 417279 wikitext text/x-wiki اناج يا انُ فصلن مان حصال ٿيندو آهي جيڪو کاڌ خوراڪ ۾ ڪم انيدو آهي. اناج ۾ ڪڻڪ، جوئر، جَوَ وغيره جا فصل شامل آهن. [[زمرو:نباتات]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:زراعت]] [[زمرو:خوراڪ ۽ مشروب]] dt33jazddsp6n7yr1rjwb3uw5pd6fer 0 53181 417307 404963 2026-10-05T17:01:47Z JogiAsad 4693 /* حوالا */ 417307 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{short description|Capital of Scotland}} {{about|the capital of Scotland}} {{Infobox settlement | name = ايڊنبرا<br>Edinburgh | official_name = ايڊنبرا جو شهر | native_name = ''{{lang|gd|Dùn Èideann}}'' | settlement_type = گاديءَ جو ھنڌ ۽ ڪائونسل ايريا | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/1 | image1 = Skyline of Edinburgh.jpg | caption1 = مرڪزي ايڊنبرگ جي اسڪائي لائن، ڊگلڊ اسٽيورٽ يادگار سان گڏ (اڳيون) ۽ ايڊنبرگ قلعو (پس منظر ۾) | image2 = Scott Monument Édimbourg 11 (cropped).jpg | caption2 = اسڪاٽ يادگار | image3 = Scottish Parliament - geograph.org.uk - 3162467.jpg | caption3 = اسڪاٽلينڊ جي پارليامينٽ جي عمارت | image4 = Edinburgh - Royal Scottish Academy Building - 20140421192731.jpg | caption4 = رائل اسڪاٽش اڪيڊمي بلڊنگ | image5 = St Giles' Cathedral - geograph.org.uk - 5027985.jpg | caption5 = سينٽ جائلز ڪيٿيڊرل | image6 = Arthur's Seat from Calton Hill (cropped).jpg | caption6 = آرٿر جي سيٽ }} | image_caption = | image_shield = Coat_of_Arms_of_the_Edinburgh_City_Council.svg | image_blank_emblem = Flag of Edinburgh.svg | blank_emblem_type = ايڊنبرا جو پرچم<ref>{{cite web|url=https://www.flaginstitute.org/wp/flags/edinburgh-flag/|title=Flag Institute, Edinburgh (Midlothian)|access-date=13 April 2024}}</ref><ref>{{cite book |last=Bartram|first=Graham |title=British Flags and Emblems|url=https://archive.org/details/britishflagsembl0000bart|page=64|quote=All the cities, and most of the towns, in the UK have coats-of-arms, and many of them use banner of these arms on their civic buildings and on the official car of their Mayor, Provost, Lord Mayor or Lord Provost. As with armorial county flags they are technically for the sole use of the city or town's council, but in some cases they are used more widely. Many councils also use their logo as a basis for a flag.|publisher=Flag Institute|year=2004}}</ref> | nicknames = "''Auld Reekie''", "''Edina''", "''Athens of the North''" | map_caption = Edinburgh in Scotland | motto = ''[[Psalm 127|Nisi Dominus Frustra]]'' <small>([[Latin language|Latin]])</small><br />"رب جي بنان، سڀ بيڪار آھي" | pushpin_map = | pushpin_image = Edinburgh UK location map.svg#Scotland relief location map.jpg | pushpin_map_caption = Edinburgh [[List of towns and cities in Scotland by population#Localities|locality]] within the [[City of Edinburgh council area]]##Location within Scotland##Location within the United Kingdom##Location within Europe | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|55|57|12|N|03|11|21|W|region:GB_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = خودمختيار رياست | subdivision_name = برطانيه | subdivision_type1 = ملڪ | subdivision_type2 = ڪائونسل ايريا | subdivision_type3 = ليفٽينينسي ايريا | subdivision_name1 = [[اسڪاٽ لينڊ]] | subdivision_name2 = ايڊنبرا جو شهر | subdivision_name3 = ايڊنبرا | established_title = ٺهرايو | established_date = 7 صدي عيسوي کان اڳ | established_title2 = برگ چارٽر | established_date2 = 1124ع | established_title3 = شهر جو ٽائيٽل | established_date3 = 1633<ref>{{cite web |last1=Collett |first1=Richard |title=How Many Cities in Scotland? Everything You Need to Know. |url=https://www.travel-tramp.com/how-many-cities-in-scotland/ |website=Travel Tramp |access-date=7 June 2024 |date=5 January 2024}}</ref> | government_type = سٽي ڪائونسل وحداني اختيار | leader_title = گورننگ باڊي | leader_name = ايڊنبرا شھر جي ڪائونسل | leader_title1 = لارڊ پرووسٽ آف ايڊنبرا | leader_name1 = رابرٽ الڊريج <!------- Area ---------------->| area_footnotes = <ref name="citypopulation_edinburgh_locality_area">{{cite web |url=http://www.citypopulation.de/en/uk/cities/scotland/?cityid=7156 |title=Thomas Brinkhoff: City Population, United Kingdom: Major Cities in Scotland |access-date=1 September 2023}}</ref> | total_type = [[List of towns and cities in Scotland by population#Localities|Locality]] | area_total_km2 = 119 | area_urban_footnotes = {{spaces|1}} (آبادي)<ref name="citypopulation_edinburgh_settlement_area">{{cite web |url=http://www.citypopulation.de/en/uk/cities/scotlandua/?cityid=7156 |title=Thomas Brinkhoff: City Population, United Kingdom: Urban Areas in Scotland |access-date=1 September 2023}}</ref> | area_urban_km2 = 126 | area_blank1_title = ڪائونسل ايريا<ref name="SAM-2016">{{cite web|url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/standard-area-measurements-2016-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom-1/|title=Standard Area Measurements (2016) for Administrative Areas in the United Kingdom|access-date=1 September 2023}}</ref> | area_blank1_km2 = {{Scottish council populations|ARE=S12000036}} | area_metro_km2 = | elevation_m = 47 | elevation_footnotes = <ref name="Elevation">{{cite web |title=Edinburgh, United Kingdom Forecast : Weather Underground (weather and elevation at Queensferry Road, Edinburgh) |url=http://www.wunderground.com/q/zmw:00000.25.03160 |url-status=live |publisher=The Weather Underground, Inc. |archive-url=https://web.archive.org/web/20131008112021/http://www.wunderground.com/q/zmw:00000.25.03160 |archive-date=8 October 2013 |access-date=29 September 2013}}</ref> | area_code = 0131 <!------- population ---------------->| population_as_of = {{United Kingdom statistics year|ScotSettlement}} | population_footnotes = <ref name="NRS Locality Estimate">{{Scotland settlement population citation}}</ref>({{United Kingdom statistics year}})<ref name="UK district population">{{United Kingdom district population citation|Scotland}}</ref> | population_total = {{Scottish locality populations|name|POP=Edinburgh}} | population_density_km2 = auto | population_urban_footnotes = {{spaces|1}}([[List of towns and cities in Scotland by population#Settlements|Settlement]]) | population_urban = {{Scottish settlement populations|Name|POP=Edinburgh}} | population_density_urban_km2 = auto | population_metro = 901455 | population_metro_footnotes = <ref>{{Cite web |date=22 February 2020 |title="Metropolitan Area Populations". |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203055500/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=3 December 2018 |access-date=1 March 2020}}</ref> | population_blank1_title = ڪائونسل ايريا | population_blank1 = {{Scottish council populations|POP=S12000036}}{{Disputed inline|date=October 2023}} | population_density_blank1_km2 = {{Scottish council populations|DEN=S12000036}} | population_blank2_title = Language(s) | population_blank2 = [[Scottish English|English]]<br />[[Scots language|Scots]] | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref name="ONS GDP">{{Cite web |title=Regional gross domestic product: all ITL regions |date=24 April 2024 |url=https://www.ons.gov.uk/economy/grossdomesticproductgdp/datasets/regionalgrossdomesticproductallnutslevelregions |access-date=15 May 2024 |website=Office for National Statistics}}</ref> | demographics2_title1 = ڪائونسل ايريا | demographics2_info1 = 31.802 بلين برطانوي پاونڊ (2022) | demographics2_title2 = Per head | demographics2_info2 = 60,764 برطانوي پاونڊ (2022) | postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode areas]] | postal_code = [[EH postcode area|EH1-17, EH28-30]] | website = {{nowrap|{{URL|https://www.edinburgh.gov.uk}}}} | leader_title2 = اسڪاٽش پارليامينٽ جا ميمبر | leader_name2 = اسڪاٽش پارليامينٽ (6) * ايش ڊنهم (البا پارٽي) * انگس رابرٽسن (اسڪاٽش نيشنل پارٽي) * دانيال جانسن (اسڪاٽش ليبر پارٽي) * گورڊن ميڪ ڊونلڊ (اسڪاٽش نيشنل پارٽي) * بين ميڪفرسن (اسڪاٽش نيشنل پارٽي) * اليڪس ڪول هملٽن (اسڪاٽش لبرل ڊيموڪريٽس) | leader_title3 = برطانيه جي پارليامينٽ جا ميمبر | leader_name3 = برطانيه جي پارليامينٽ (5) * سکاٽ آرٿر (اسڪاٽش ليبر پارٽي) * ٽريسي گلبرٽ (اسڪاٽش ليبر پارٽي) * ايان موري (اسڪاٽش ليبر پارٽي) * ڪرس موري (اسڪاٽش ليبر پارٽي ) * ڪرسٽين جارڊين (اسڪاٽش لبرل ڊيموڪريٽس) | timezone = [[Greenwich Mean Time|GMT]] | utc_offset = ±0 | timezone_DST = [[British Summer Time|BST]] | utc_offset_DST = +1 | blank_name = [[ISO 3166-2:GB|ISO 3166-2]] | blank_info = GB-EDH | blank1_name = [[ONS coding system|ONS code]] | blank1_info = S12000036 | blank2_name = [[Ordnance Survey National Grid|OS grid reference]] | blank2_info = {{gbmappingsmall|NT275735}} | blank3_name = [[Nomenclature of Territorial Units for Statistics|NUTS]] 3 | blank3_info = UKM25 | blank4_name = Primary Airport | blank4_info = [[Edinburgh Airport]] | footnotes = {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |Official_name = ايڊنبرگ جو پراڻو ۽ نئون شهر |ID = 728 |Criteria = ثقافتي: iv ،ii |Year = 1995 }} {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |Official_name = فورٿ برج |ID = 1485 |Criteria = ثقافتي: iv ،i |Year = 2015 }} }} '''ايڊنبرا''' ([[انگريزي]]: Edinburgh، ({{Audio|Edinburgh.ogg|ٻُڌو|help=no}})) [[اسڪاٽلينڊ]] جي گادي جو هنڌ آھي ۽ اسڪاٽلينڊ جي 32 ڪائونسل ايريا مان ھڪ آھي. ھيءُ شھر لوٿيان علائقي ۾ فرٿ آف فورٿ جي ڏاکڻين ڪنڌيءَ تي آباد آھي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.britannica.com/place/Edinburgh-Scotland|title=Edinburgh {{!}} Geography, History, & Points of Interest|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2019-12-02}}</ref> ھن شھر کي 15ھين صدي عيسويءَ ۾ اسڪاٽلينڊ جي گاديءَ جو ھنڌ مقرر ڪيو ويو. اسڪاٽلينڊ جي حڪومت، پارليامينٽ ۽ سپريم ڪورٽ ھن شھر ۾ قائم آھن. ھوليروڊ ھائوس پيليس برطانيا جي راڻيءَ جي سرڪاري رھائشگاھ آھي. ھيءُ شھر تعليم جو وڏو مرڪز رھيو آھي ۽ ھتي طب، انجنيئرنگ، قانون ۽ فلاسافيءَ جي تعليم ۽ کوجنا جون سھولتون موجود آھن. ھتي جي شاندار تاريخي ۽ ثقافتي ورثي کي ڏسڻ لاءِ دنيا جي ڪنڊ ڪڙڇ مان لکين ماڻھو ھي شھر گھمڻ اچن ٿا. سال 2016ع جي انگن اکرن موجب اٽڪل 17,50,000 سياح ھر سال ھتي آيا. ھيءُ آباديءَ جي لحاظ کان اسڪاٽلينڊ جو ٻيو نمبر وڏو شھر ۽ برطانيا جو ستون نمبر وڏو شھر آھي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.nrscotland.gov.uk/files/statistics/council-area-data-sheets/city-of-edinburgh-council-profile.html|title=City of Edinburgh Council Area Profile|website=www.nrscotland.gov.uk|access-date=2019-12-05}}</ref> جاگرافيائي لحاظ کان ھيءُ اسڪاٽلينڊ جي ڏکڻ اوڀر واري علائقي ۾ آباد آھي. ھتي ڪيترائي قومي ادارا قائم آھن جن ۾ قومي عجائب گھر، قومي لائبريري ۽ قومي گئلري خاص ذڪر جي لائق آھن. ايڊنبرا يونيورسٽي سال 1582ع ۾ قائم ٿي جيڪا هن وقت دنيا جي 20 سڀ کان ساک وارين يونيورسٽين مان ھڪ آھي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2020|title=QS World University Rankings 2020|date=2019-06-05|website=Top Universities|language=en|access-date=2019-12-10}}</ref> چرچ آف اسڪاٽلينڊ جي جنرل اسيمبليءَ جو ساليانو ميڙ بہ ھن ئي شھر ۾ منعقد ٿئي ٿو. ايڊنبرا ساليانو بين الاقوامي ميلو ھر سال آگسٽ ۾ منعقد ٿئي ٿو جنھن ۾ دنيا جي ساک وارن ادارن پاران موسيقي، راڳ رنگ، ناچ گاني ۽ اھڙين ٻين تقريبن جو اھتمام ڪيو وڃي ٿو. ھتان جي تاريخي جاين ۾ ايڊنبرا جو قلعو، ھوليروڊ ھائوس محل، سينٽ گائيل جو گرجا گھر ۽ ٻيون قديم عمارتون شامل آھن. ايڊنبرا جو نئون ۽ پراڻو شھر گڏجي يونيسڪو جي عالمي ورثي واري سائيٽ جي طور تي درج ٿيل آهي، جنهن جو انتظام ايڊنبرگ ورلڊ هيريٽيج پاران 1999ع کان وٺي رهيو آهي. شهر جا تاريخي ۽ ثقافتي ڪشش آهن. 2018ع ۾ 24 لک اوورسيز سميت 49 لک سياحن سان گڏ ان کي برطانيه جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارو شهر بڻايو ويو.<ref>{{Cite web|url=http://www.investinedinburgh.com/industry-strengths/financial-services/|title=Financial Services|last=Invest in Edinburgh|archive-url=https://web.archive.org/web/20171003175226/http://www.investinedinburgh.com/industry-strengths/financial-services/|archive-date=3 October 2017|access-date=3 October 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.edinburgh.gov.uk/downloads/file/25200/edinburgh_by_numbers_2019|title=Edinburgh by Numbers 2019|website=www.edinburgh.gov.uk|publisher=[[City of Edinburgh Council]]|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308133631/https://www.edinburgh.gov.uk/downloads/file/25200/edinburgh_by_numbers_2019|archive-date=8 March 2021|access-date=10 May 2020|url-status=dead}}</ref> ايڊنبرگ شهر ايڊنبرگ ڪائونسل طرفان سنڀاليو ويندو آهي، هڪ متحد اٿارٽي. سٽي آف ايڊنبرا ڪائونسل ايريا جي آبادي سال 2021ع جي اندازي مطابق 5,14,990 هئي، ۽ ان ۾ ٻاهران شهر ۽ ڳوٺ شامل آهن جيڪي ايڊنبرا جو حصو نه آهن.<ref name="UK district population" /> هي شهر لوٿين علائقي ۾ آهي ۽ تاريخي طور تي مڊلوٿين جي شائر جو حصو هو (جنهن کي ايڊنبرگ شائر پڻ سڏيو ويندو آهي). == تاريخ == ھڪ اندازي مطابق، اٽڪل 8500 ق م ۾ ھتان جي جبلن تي پھريون انساني آباديون قائم ٿيون<ref>Earliest evidence found of settlers in Scotland: hazelnuts and stone tools excavated near Edinburgh date to around 8500 BC, ''British Archaeology News'', Issue 60, August 2001</ref>. ھتي پتل ۽ لوھ واري دور جي انساني وسندين جا اھڃاڻ ملن ٿا<ref>Coghill H.; Lost Edinburgh: Edinburgh's Lost Architectural Heritage, ''Birlinn'', 2005, ISBN: 978-1-84158-747-9</ref>. پھرين صدي عيسويءَ ۾ [[رومي سلطنت|رومي]] ھن علائقي ۾ پھتا. ان وقت ھتي ھڪ سيلٽڪ (Celtic) قبيلو موجود ھو. رومين ان قبيلي کي ووتاديني (Votadini) قبيلو سڏيو<ref>Ritchie J.N.G., Ritchie A.; Edinburgh and South-east Scotland, ''Heinemann Educational'', 1972, ISBN: 0435329715</ref>. اوائلي [[وچون دور|وچئين دور]] ۾ اھو قبيلو گوڊوڊين سلطنت (Gododdin Kingdom) جو حصو بنجي ويو. ايڊائن (Eidyn) ھن سلطنت جو ھڪ ضلعو ھو جنھن جو مرڪز موجودہ ايڊنبرگ قلعي واري علائقي ۾ ھو<ref>Driscoll S.T., Driscoll S., Yeoman P.; Excavations Within Edinburgh Castle in 1988-91, ''Society of Antiquaries of Scotland Monograph'', 1998, ISBN: 978-0-903-903127</ref>. لفظ ”ايڊائن“ اڳتي ھلي ”ايڊنبرا“ بنجي ويو. 638ع ۾ نارٿمبريا (Northumbria) جي سلطان اوسوالڊ (Oswald) ھن سلطنت تي قبضو ڪيو ۽ ھيءُ علائقو اينگلس (Angles) قوم جي ھٿ ھيٺ اچي ويو. اينگلس لڳڀڳ ٽي صديون ھتي قابض رھيا. 950ع ڌاري ڌارين ھن ڌرتيءَ تان پنھنجا پير پٽيا ۽ ھيءُ علائقو اسڪاٽس (Scots) جي ڪنٽرول ھيٺ آيو. ٻارھين صديءَ جي شروع ۾ ايڊنبرا کي رائل برگھ (Royal Burgh) جو درجو ڏنو ويو<ref>Daiches, D. (1978), Edinburgh, ''Hamish Hamilton'', ISBN: 978-0-241-89878-9</ref>. اسڪاٽلينڊ ۾ رائل برگھ ھڪ اھڙي ننڍي شھر کي چيو وڃي ٿو جنھن جي چوڌاري ھڪ ڪوٽ ڏنل ھجي ۽ جنھن جي انتظام ھلائڻ لاِءِ حڪومتي سرپرستيءَ ۾ باقائدہ قاعدا ۽ قانون ٺھيل ھجن. چوڏھين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري يا پندرھين صديءَ جي شروع ۾ ھيءُ شھر اسڪاٽلينڊ جي گاديءَ جو ھنڌ بنجي ويو<ref>Dickinson, W C (1961), Scotland, From The Earliest Times To 1603, Edinburgh, ''Thomas Nelson''</ref>. 1544ع ۾[[انگريز|انگريزن]] ھن شھر کي تباھ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي پر ٿوري ئي عرصي ۾ ھن شھر ھڪ ڀيرو ٻيھر اسڪاٽلينڊ ۾ اھميت اختيار ڪري ورتي. 1603ع ۾ اسڪاٽلينڊ جي بادشاھ جيمس ڇھين اسڪاٽلينڊ ۽ انگلينڊ کي ملائي ھڪ گڏيل حڪومت قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو پر اسڪاٽلينڊ ھر لحاظ کان خودمختيار ئي رھيو<ref>Donaldson, G. (1967), Scottish Kings, ''Batsford''</ref>. اسڪاٽلينڊ جا ماڻھو ھن گڏيل حڪومت مان گھڻو خوش نہ ھئا، ان ڪري ملڪ گهڻِي بييچينيءَ ۽ بي يقينيءَ جو شڪار رھيو. آخرڪار 1650ع ۾ ھتي انگريزي فوجن قبضو ڪري ورتو. 1706ع ۽ 1707ع ۾ ھڪ معاھدي تحت اسڪاٽلينڊ ۽ انگلينڊ کي ملائي [[عظيم برطانيا جي بادشاھت]] (ۡKingdom of Great Britain) قائم ڪئي وئي. ھيءَ نئين بادشاھت 1 مئي 1707ع ۾ قائم ٿي<ref>Scott, P. (1979); ''1707: The Union of Scotland and England'', Chambers, pp. 51–54, ISBN 978-0-550-20265-9</ref>. اسڪاٽلينڊ جي پارليمينٽ کي انگلينڊ جي پارليامينٽ ۾ ضم ڪري [[عظيم برطانيا جي پارليامينٽ]] (Parliament of Great Britain) جو بنياد رکيو ويو ۽ ان جون آفيسون ويسٽمنسٽر (Westminster) لنڊن ۾ قائم ڪيون ويون. اسڪاٽلينڊ جا عام ماڻھو ھن ميلاپ مان خوش نہ ھئا ۽ ايڊنبرگ سميت اسڪاٽلينڊ جي ٻين شھرن ۾ وڳوڙ ٿيا. سترھين ۽ ارڙھين صدي عيسويءَ ۾ ھتان جي آدمشماري تيزيءَ سان وڌي ۽ ھيءُ شھر برطانيا جو سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آباديءَ وارو شھر ليکجڻ لڳو. رھائش جون ضرورتون پرويون ڪرڻ لاءِ ھتي ڪيتريون ئي گھڻماڙ عمارتون ٺاھيون ويون. ارڙھين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ مقامي دانشورن، سماجي ڪارڪنن ۽ سياستدانن جي ڪوششن سان ھن شھر ترقيءَ ۽ خوشحاليءَ طرف وکون کڻڻ شروع ڪيون ۽ ھيءُ شھر دنيا جي جديد ۽ خوشحال شھرن ۾ شمار ٿيڻ لڳو. ھيءُ شھر پنھنجي تاريخي ۽ خوبصورت عمارتن ۽ بھترين تعليمي ادارن سبب ”اُتر جو اٿينس“ (Athens of North) سڏجڻ لڳو. 1770ع ۽ ان کان پوءِ وارن سالن ۾ ماڻھو پراڻي شھر جي ڳتيل آباديءَ مان نڪري شھر ۾ نيون وسنديون قائم ڪرڻ لڳا ۽ ڏسندي ئي ڏسندي ايڊنبرا جو نئون شھر پراڻي شھر جي مقابلي ۾ تيزيءَ سان ترقي ڪرڻ لڳو. اسڪاٽلينڊ ۽ برطانيا جي ٻين شھرن جي ڀيٽ ۾ ھتي صنعتي ترقي گھٽ ٿي آھي. ھتي شراب ٺاھڻ، رٻڙ ۽ انجيئرنگ جي سامان جا ڪارخانا آھن پر [[گلاسگو]] ۾ وڌيڪ صنعتون قائم ٿيڻ سبب 1821ع کان وٺي گلاسگو جي آبادي ايڊنبرگ کان وڌيڪ آھي<ref>Pryde G.S. (1962), Scotland from 1603 to the present day, ''Nelson,'' p. 141. <q>Population figures for 1801 – Glasgow 77,385; Edinburgh 82,560; for 1821 – Glasgow 147,043; Edinburgh 138,325</q></ref>. ھن وقت گلاسگو آباديءَ جي لحاظ کان اسڪاٽلينڊ جو پھريون نمبر ۽ ايڊنبرا ٻيو نمبر وڏو شھر آھي. 1998ع ۾ اسڪاٽلينڊ جي پارليامينٽ ٻيھر بحال ٿي ۽ ان جون آفيسون ايڊنبرا ۾ قائم ڪيون ويون آھن<ref>http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1998/46</ref>. 2007ع کان اسڪاٽلينڊ جي پارليامينٽ کي اسڪاٽلينڊ جي حڪومت (Scottish Government) ڪوٺيو وڃي ٿو <ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/6974798.stm, last visited on 16 December 2019</ref>. بچاءُ، پرڏيھي معاملن ۽ ٽيڪسيشن کي ڇڏي اسۡڪاٽلينڊ جي باقي سمورن انتظامي معاملن جو سمورو اختيار ھن حڪومت کي حاصل آھي. == انتظام == شھر جا انتظامي معاملا ھتان جي مقامي ڪائونسل جي سپرد آھن. ايڊنبرگ جو ڪاروھنوار 58 چونڊيل نمائندا ھلائين ٿا. مقامي ڪائونسل جي سرواڻي لارڊ پرو ووسٽ (Lord Provost) ڪري ٿو. اسڪاٽلينڊ جي پارليامينٽ ۾ ايڊنبرا شھر جون ڇھ سيٽون آھن. ان سان گڏوگڏ ٽي وڌيڪ سيٽون شھر جي آسپاس وارن علائقن جي نمائندگيءَ لاءِ آھن. برطانيا جي گڏيل پارليامينٽ ۾ ايڊنبرا جون پنج سيٽون آھن. == تعليم == ھن وقت ايڊنبرا ۾ ٽي يونيورسٽيون آھن: ايڊنبرا يونيورسٽي، ھيريوٽ ــ واٽ يونيورسٽي ۽ ايڊنبرا نيپئر يونيورسٽي. ايڊنبرا يونيورسٽي 1583ع ۾ قائم ٿي ۽ ھيءَ اسڪاٽلينڊ جي پراڻين يونيورسٽين مان ھڪ آھي. اسڪاٽلينڊ ۾ سينٽ اينڊريوز، گلاسگو ۽ ايبرڊين يونيورسٽيءَ کان پوءِ ھيءَ چوٿون نمبر پراڻي يونيورسٽي آھي. ھن يونيورسٽيءَ جو شمار دنيا جي 20 ساک وارين يونيورسٽين ۾ ٿئي ٿو. ھيريوٽ واٽ يونيورسٽي (Heriot-Watt University) ايڊنبرا جي اولاھين حصي ۾ قائم ڪئي وئي آھي. تاريخي طور تي 1821ع ۾ ھتي ھڪ ٽيڪنيڪل ڪاليج ٺاھيو ويو جنھن کي 1966ع ۾ يونيورسٽيءَ جو درجو ڏنو ويو. ھن يونيورسٽيءَ تي اھو نالو اسڪاٽلينڊ جي مشھور سائنسدان جيمس واٽ ۽ مشھور سماجي اڳواڻ جارج ھيريوٽ جي ياد ۾ رکيو ويو. ھن يونيورسٽيءَ جا ڪئمپس اورڪني ٻيٽ، [[گڏيل عرب امارتون|گڏيل عرب امارات]] ۽ پتراجايا [[ملائيشيا]] ۾ قائم ڪيا ويا آھن. برطانيا ۽ اسڪاٽلينڊ اندر ھيءَ يونيورسٽي بہ ساک وارين يونيورسٽين ۾ شمار ٿئي ٿي. * ايڊنبرا نيپئر يونيورسٽي ھتان جي ٽئين يونيورسٽي آھي. 1986ع ۾ نيپئر ڪاليج کوليو ويو ھو جنھن کي 1992ع ۾ يونيورسٽيءَ جو درجو ڏئي ”ايڊنبرا نيپئر يونيورسٽي“ نالو ڏنو ويو<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/education/0/edinburgh-napier-university-guide/|title=Edinburgh Napier University guide|date=2016-06-29|work=The Telegraph|access-date=2019-12-28|language=en-GB|issn=0307-1235}}</ref>. * ڪئين مارگريٽ يونيورسٽي (َQueen Margaret University) بہ ھن شھر ۾ قائم ڪئي وئي ھئي پر 2008ع ۾ انھيءَ کي شھر کان 8 ميل پري مسلبرا (Musselburgh) ڏانھن منتقل ڪيو ويو آھي. ھن شھر ۾ علم جي اڃ اجھائڻ لاءِ ڪيترائي ڪاليج پڻ قائم ڪيا ويا آھن. انھن ۾ ”ايڊنبرا ڪاليج“، ”رائل ڪاليج آف سرجنس آف ايڊنبرگ“ (Royal College of Surgeons of Edinburgh)، ”رائل ڪاليج آف فزيشينس وف ايڊنبرگ“ (Royal College of Physicians of Edinburgh ) ۽ ”ايڊنبرا ڪاليج آف آرٽس“ (Edinburgh College of Art) خاص اھميت رکن ٿا. ان کانسواءِ ٻيا بہ ڪيترائي سرڪاري ۽ خانگي ڪاليج آھن. ھن وقت شھر ۾ 18 نرسري، 94 پرائمري ۽ 23 سيڪنڊري اسڪول ڪم ڪري رھيا آھن. ھتي جو ”رائل ھاءِاسڪول“ نه رُڳو اسڪاٽلينڊ پر دنيا جي سڀ کان پراڻن اسڪولن مان ھڪ آھي. آگسٽ 2013ع ۾ ھتي [[اسڪاٽش گيلڪ|گئلڪ ٻولي]] ڳالھائيندڙ ٻارن لاءِ پھريون اسڪول کوليو ويو آھي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://web.archive.org/web/20140517063034/http://duneideann.org/|title=Iomairt Ghàidhlig Dhùn Èideann {{!}} A' Leasachadh na Gàidhlig ann am Prìomh-Bhaile na h-Alba : Developing Gaelic in Scotland's Capital City|date=2014-05-17|website=web.archive.org|access-date=2019-12-20}}</ref>. == تھذيب ۽ ثقافت == === ميلا === ھتي سڄو سال مختلف قسمن جا ميلا لڳندا رھن ٿا. جن مان ڪجهه خاص ميلن جو ذڪر ھيٺ ڏجي ٿو: ==== بين الاقوامي سائنسي ميلو ==== اسڪاٽلينڊ سائنسي کوجنائن، ايجادن ۽ اعليٰ سائنسي سکيا جي حوالي سان دنيا ۾ چڱي موچاري ساک رکي ٿو. ايڊنبرا ۾ پھريون عالمي سائنسي ميلو 1989ع ۾ لڳو جنھن جو افتتاح خلا ۾ سفر ڪندڙ پھرين خاتون ويلينتينا تيريشڪووا (Valentina Tereshkova) ڪيو<ref>{{حوالو_ويب|url=https://edinburgh.org/discover/edinburgh-festivals/edinburgh-international-science-festival/|title=Edinburgh International Science Festival - This is Edinburgh|website=edinburgh.org|language=en|access-date=2019-12-12}}</ref>. ھي ميلو ھر سال اپريل جي مھيني ۾ منعقد ٿئي ٿو. ھن ميلي ۾ برک سائنسدان، تعليمي ادارا، سائنسي تنظيمون، کوجنا جا ادارا ۽اسڪولن جا ٻار شريڪ ٿين ٿا. ==== ٻارن جو عالمي ميلو ==== ھي ميلو 1990ع ۾ شروع ٿيو ۽ ھر سال گرمين جي موڪلن ۾ منعقد ٿئي ٿو. ھن ميلي ۾ اٽڪل 10000 مائٽ، ٻار، اسڪول ۽ ننڍڙا فنڪار شريڪ ٿين ٿا. ميلي ۾ ڳائڻ ۽ نچڻ جامقابلا، پتلين جا تماشا، ٻارن جا ٿيٽر ۽ ٻيون ٻارن جي دلچسپيءَ جون تقريبون شامل ھونديون آھن. ھي ميلو نو ڏينھن ھلي ٿو<ref>{{حوالو_ويب|url=https://edinburgh.org/discover/edinburgh-festivals/edinburgh-international-childrens-festival/|title=Edinburgh International Children's Festival {{!}} This is Edinburgh|website=edinburgh.org|language=en|access-date=2019-12-12}}</ref>. ==== ايڊنبرا جو بين الاقوامي فلمي ميلو ==== ھيءُ فلمي دنيا جو سڀ کان پراڻو ميلو آھي جيڪو 1947ع کان وٺي اڄ تائين ھر سال ايڊنبرا ۾ منعقد ٿيندو آھي. ھن ميلي ۾ برطانيا ۽ باقي دنيا جا وڏا وڏا اداڪار، فلمساز، پروڊيوسر ۽ ٻيا لاڳاپيل ماڻھو شريڪ ٿيندا آھن. ھن ميلي ۾ چونڊ فلمون ۽ ڊاڪيومينٽريون بہ ڏيکاريون وينديون آھن. فلمن ۾ ڪم ڪرڻ جي خواھشمند نوجوانن لاءِ تربيتي سيمينار منعقد ڪرايا وڃن ٿا. چونڊ فلمن کي ايوارڊ بہ ڏنا وڃن ٿا. ==== ايڊنبرا جو بين الاقوامي ميلو ==== ايڊنبرا جو بين الاقوامي ميلو (Edunburgh International Festival) بہ فلمي ميلي وانگيان 1947ع ۾ شروع ٿيو. ھي بنيادي طور موسيقيءَ جو ميلو آھي جنھن ۾ دنيا جي ڪنڊ ڪڙڇ مان آيل نالي وارا راڳيندڙ پنھنجي پنھنجي فن جو اظھار ڪن ٿا. ھن ميلي ۾ اوپيرا، ٿيٽر، ڊانس، ڪلاسيڪي موسيقي ۽ ٻيا ثقافتي رنگ شامل ھوندا آھن. ھيءُ ميلو [[يُورَپ|يورپ]] ۽ ٻي دنيا ۾ تمام گھڻو مقبول آھي ۽ ميلي دوران شھر ۾ ماڻھن جا انبوھہ گڏ ٿي ويندا آھن. ميلي وارن ڏينهن دوران هوٽلن جي مسواڙ وڌي ويندي آهي. <ref>{{Citation |title=لنڊن جا ڏينهن اسڪاٽ لينڊ جون راتيون (عبدالحئي پليجو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=424 |accessdate=2019-12-29 |archive-date=2019-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191229132236/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=424 |dead-url=yes }}</ref> ==== فن جو عالمي ميلو ==== ٻين ميلن وانگيان ايڊنبرا ۾ فن جو ھي ميلو (Edinburgh Art Festival) بہ ھر سال ڌام ڌوم سان ملھايو وڃي ٿو جنھن ۾ مصوري، خطاطي، چترڪاري، پينٽنگ ۽ ٻين فن سان واسطو رکندڙ نمائشن ۽ تقريبن جو اھتمام ڪيو وڃي ٿو. ھن ميلي ۾ نوجوانن جي خاص ھمت افزائي ڪئي وڃي ٿي تہ ھو پنھنجو ٽيلينٽ دنيا جي آڏو ظاھر ڪن ۽ پنھنجن فن پارن جي نمائش ڪن. ==== ايڊنبرا جي شاھي فوجي نمائش ==== ايڊنبرا جي شاھي فوجي نمائش (Royal Edinburgh Military Tattoo) ھتان جي مشھور ترين ميلن مان ھڪ آھي جنھن ۾ ھر سال لڳڀڳ 220000 ماڻھو شريڪ ٿين ٿا. ھن نمائش ۾ فوجي ساز ۽ موسيقي، جنگي ڪرتب، قومي ترانا، وطن جي محبت جا گيت، جنگ ۾ استعمال ٿيندڙ ھٿيار، فوجي لباس ۽ اھڙي قمم جون ٻيون نمائشون، تقريبون ۽ پروگرام شامل ھوندا آھن. ==== ايڊنبرا جو عالمي ڪتابي ميلو ==== ھي ميلو ڪتابن ۽ مطالعي جي شوَقين ماڻھن کي ھڪ بين الاقوامي پليٽ فارم مھيا ڪري ٿو. ھي ميلو فقط پسند جا ڪتاب خريد ڪرڻ جي جڳھہ ناھي پرَ ھڪ اھڙو ميڙ آھي جنھن ۾ دنيا جا وڏا وڏا ليکڪ، علم جا اڪابر، ادب جو نوبيل انعام حاصل ڪندڙ شخصيتون، مورخ ۽ ليکڪ پنھنجا ويچار ونڊيندا آھن. {{wide image|Edinburgh Edinburgh Castle Panorama 01.jpg|1500px| ايڊنبرا جي قلعي تان شھر جو ھڪ ڏيک}} === ايڊنبرا جا عجائب گھر، لائبرريون ۽ گئلريون === ايڊنبرا ۾ ڪيترائي عجائب گھر ۽ لائبرريون آھن جن ۾ اسڪاٽلينڊ جو قومي عجائب گھر (National Museum of Scotland)، اسڪاٽلينڊ جي قومي لائبرري (National Library of Scotland)، قومي جنگي عجائب گھر (National War Museum)، ايڊنبرا جو ميوزيم (Edinburgh Museum)، سرجن ھال عجائب گھر (Surgeon's Hall Museum)، ليکڪن جو عجائب گھر (Writer's Museum)، ٻالڪپڻي جو عجائب گھر Museum of) Childhood)۽ ”اسان جي متحرڪ زمين“ (Our Dynamic Earth) شامل آھن. ھتي ”ميوزم آف مائونڊ“ (Museum of Mound) جي نالي سان بہ ھڪ عجانب گھر آھي جنھن ۾ ناياب سڪا، ڪرنسي نوٽ ۽ ناڻي سان واسطو رکندڙ شيون رکيل آھن. ھتي ھڪ عظيم الشان چڙيا گھر پڻ آھي جنھن کي ”ايڊنبرا زُو“ (Edinburgh Zoo) ڪوٺيو وڃي ٿو. ھيءُ چڙيا گھر 82 ايڪڙن ۾ ڦھليل آھي جنھن ۾ قسمين قسمين جانور ۽ پکي ڏسي سگھجن ٿا. ھتي برطانيا جي راڻيءَ جي استعمال ۾ رھندڙ سامونڊي ٻيڙو بہ سياحن جي دلچسپيءَ جو مرڪز رھي ٿو. اھو ٻيڙو 1954ع کان 1997ع تائين راڻي ايلزبيٿ ثاني جي استعمال ۾ رھيو. ھن ٻيڙي کي ”برطانيا جو شاھي ٻيڙو“ (The Royal Yacht Britannica) ڪوٺيو وڃي ٿو. ايڊنبرا ۾ پنج قومي گئلريون آھن. ان کان علاوہ ٻيون بہ ڪيتريون ئي ننڍيون آرٽ گئلريون آھن. اسڪاٽلينڊ جي قومي گئلريءَ (Scottish National Gallery) ۾ چترڪاريءَ ۽ مصوريءَ جون قومي سطح جون نمائشون منعقد ٿين ٿيون. مقامي چترڪارن کي پنھنجا فن پارا ڏيکارڻ لاءِ ننڍيون آرٽ گيلريون ۽ ڪجهه دڪان مخصوص ڪيا ويا آھن<ref>{{حوالو_ويب|url=https://web.archive.org/web/20130206010939/http://www.edinburgh.org/see-do/shopping/princes-street|title=Shopping on Princes Street & George Street Edinburgh {{!}} Visit Scotland|date=2013-02-06|website=web.archive.org|access-date=2019-12-22}}</ref>. === رانديون === اسڪاٽلينڊ جي ٻين علائقن وانگيان ايڊنبرا جا ماڻهو بہ راندين جا ڪوڏيا آهن. هتي جي سڀ کان مشهور راند فوٽ بال آهي. ”هارٽ آف مڊلوٿيان“ (Heart of Midlothian) ۽ ”هبرنين“ (Hibernian) هتان جون مشهور فوٽ بال ٽيمون آهن. هنن ٽيمن کي مختصر طور تي ”هارٽس“ ۽ ”هِبس“ ڪوٺيو وڃي ٿو. هارٽس 1874ع ۾ ۽ هبس 1875ع ۾ وجود ۾ آيون. هنن ٻن ٽيمن کان علاوھ شهر ۾ ڪجهه ٻيون ننڍيون ٽيمون پڻ آهن. ”رگبي“ راند بہ ھتان جي من پسند راندين مان ھڪ آھي. اسڪاٽلينڊ جي قومي رگبي ٽيم ۽ پروفيشنل رگبي يونين جون ٽيمون ”مري فيلڊ اسٽيڊيم“ (Murrayfield Stadium)۾ پنھنجون مئچون کيڏنديون آھن. ھيءُ اسڪاٽلينڊ جو وڏي ۾ وڏو اسٽيڊيم آھي جنھن ۾ 67144 ماڻھن جي ويھڻ جي گنجائش آھي. ھن شھر ۾ رگبيءَ جون پنج ٻيون ٽيمون پڻ آھن. ھتي ڪرڪيٽ جو گرائونڊ بہ موجود آھي جيڪو اسڪاٽلينڊ جي قومي ڪرڪيٽ ٽيم جو ھوم گرائونڊ آھي. آئيس ھاڪي، بيسڪيٽ بال، ڊوڙ جا مقابلا ۽ ٻيون رانديون پڻ کيڏيون وڃن ٿيون. == ايڊنبرا جا مشهور ماڻهو == ايڊنبرا حقيقت ۾ يورپ جي تمام سُهڻن شهرن مان هڪ آهي ۽ تاريخي ۽ علمي ادبي دنيا جي آفاقي ڪردارن جو وارو شهر آهي. جهڙوڪ: # جان ناڪس John knox # ميري ڪئُين آف اسڪاٽس Mary Queen of Scots # رابرٽ لوئس اسٽيوينس Robert Louis Stevenson # سر آرٿر ڪونن ڊائل Sir Arthur Conon Doyle #[[اليگزينڊر گراھم بيل|اليگزينڊر گراهم بيل]] Alexander Graham bell # سر والٽر اسڪاٽ Sir Walter Scott # پرنس چارلي Bonnie Prince Charlie وغيره سندس عظمت جي عاليشان علامت آهن. ==حوالا== {{حوالا|2}} [[زمرو:اسڪاٽلينڊ]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊ ۾ شھر]] [[زمرو: برطانيہ جا شھر]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊ جا ڪائونسل علائقا]] [[زمرو:اتر سمنڊ جا پورٽ شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:يورپ ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] pp5l625h97s350rhzi6zxm7t3kj8cud 417317 417307 2026-10-05T17:19:47Z JogiAsad 4693 بهترين_مضمون 417317 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{بهترين_مضمون|آڪٽوبر 2026}} {{short description|Capital of Scotland}} {{about|the capital of Scotland}} {{Infobox settlement | name = ايڊنبرا<br>Edinburgh | official_name = ايڊنبرا جو شهر | native_name = ''{{lang|gd|Dùn Èideann}}'' | settlement_type = گاديءَ جو ھنڌ ۽ ڪائونسل ايريا | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/1 | image1 = Skyline of Edinburgh.jpg | caption1 = مرڪزي ايڊنبرگ جي اسڪائي لائن، ڊگلڊ اسٽيورٽ يادگار سان گڏ (اڳيون) ۽ ايڊنبرگ قلعو (پس منظر ۾) | image2 = Scott Monument Édimbourg 11 (cropped).jpg | caption2 = اسڪاٽ يادگار | image3 = Scottish Parliament - geograph.org.uk - 3162467.jpg | caption3 = اسڪاٽلينڊ جي پارليامينٽ جي عمارت | image4 = Edinburgh - Royal Scottish Academy Building - 20140421192731.jpg | caption4 = رائل اسڪاٽش اڪيڊمي بلڊنگ | image5 = St Giles' Cathedral - geograph.org.uk - 5027985.jpg | caption5 = سينٽ جائلز ڪيٿيڊرل | image6 = Arthur's Seat from Calton Hill (cropped).jpg | caption6 = آرٿر جي سيٽ }} | image_caption = | image_shield = Coat_of_Arms_of_the_Edinburgh_City_Council.svg | image_blank_emblem = Flag of Edinburgh.svg | blank_emblem_type = ايڊنبرا جو پرچم<ref>{{cite web|url=https://www.flaginstitute.org/wp/flags/edinburgh-flag/|title=Flag Institute, Edinburgh (Midlothian)|access-date=13 April 2024}}</ref><ref>{{cite book |last=Bartram|first=Graham |title=British Flags and Emblems|url=https://archive.org/details/britishflagsembl0000bart|page=64|quote=All the cities, and most of the towns, in the UK have coats-of-arms, and many of them use banner of these arms on their civic buildings and on the official car of their Mayor, Provost, Lord Mayor or Lord Provost. As with armorial county flags they are technically for the sole use of the city or town's council, but in some cases they are used more widely. Many councils also use their logo as a basis for a flag.|publisher=Flag Institute|year=2004}}</ref> | nicknames = "''Auld Reekie''", "''Edina''", "''Athens of the North''" | map_caption = Edinburgh in Scotland | motto = ''[[Psalm 127|Nisi Dominus Frustra]]'' <small>([[Latin language|Latin]])</small><br />"رب جي بنان، سڀ بيڪار آھي" | pushpin_map = | pushpin_image = Edinburgh UK location map.svg#Scotland relief location map.jpg | pushpin_map_caption = Edinburgh [[List of towns and cities in Scotland by population#Localities|locality]] within the [[City of Edinburgh council area]]##Location within Scotland##Location within the United Kingdom##Location within Europe | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|55|57|12|N|03|11|21|W|region:GB_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = خودمختيار رياست | subdivision_name = برطانيه | subdivision_type1 = ملڪ | subdivision_type2 = ڪائونسل ايريا | subdivision_type3 = ليفٽينينسي ايريا | subdivision_name1 = [[اسڪاٽ لينڊ]] | subdivision_name2 = ايڊنبرا جو شهر | subdivision_name3 = ايڊنبرا | established_title = ٺهرايو | established_date = 7 صدي عيسوي کان اڳ | established_title2 = برگ چارٽر | established_date2 = 1124ع | established_title3 = شهر جو ٽائيٽل | established_date3 = 1633<ref>{{cite web |last1=Collett |first1=Richard |title=How Many Cities in Scotland? Everything You Need to Know. |url=https://www.travel-tramp.com/how-many-cities-in-scotland/ |website=Travel Tramp |access-date=7 June 2024 |date=5 January 2024}}</ref> | government_type = سٽي ڪائونسل وحداني اختيار | leader_title = گورننگ باڊي | leader_name = ايڊنبرا شھر جي ڪائونسل | leader_title1 = لارڊ پرووسٽ آف ايڊنبرا | leader_name1 = رابرٽ الڊريج <!------- Area ---------------->| area_footnotes = <ref name="citypopulation_edinburgh_locality_area">{{cite web |url=http://www.citypopulation.de/en/uk/cities/scotland/?cityid=7156 |title=Thomas Brinkhoff: City Population, United Kingdom: Major Cities in Scotland |access-date=1 September 2023}}</ref> | total_type = [[List of towns and cities in Scotland by population#Localities|Locality]] | area_total_km2 = 119 | area_urban_footnotes = {{spaces|1}} (آبادي)<ref name="citypopulation_edinburgh_settlement_area">{{cite web |url=http://www.citypopulation.de/en/uk/cities/scotlandua/?cityid=7156 |title=Thomas Brinkhoff: City Population, United Kingdom: Urban Areas in Scotland |access-date=1 September 2023}}</ref> | area_urban_km2 = 126 | area_blank1_title = ڪائونسل ايريا<ref name="SAM-2016">{{cite web|url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/standard-area-measurements-2016-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom-1/|title=Standard Area Measurements (2016) for Administrative Areas in the United Kingdom|access-date=1 September 2023}}</ref> | area_blank1_km2 = {{Scottish council populations|ARE=S12000036}} | area_metro_km2 = | elevation_m = 47 | elevation_footnotes = <ref name="Elevation">{{cite web |title=Edinburgh, United Kingdom Forecast : Weather Underground (weather and elevation at Queensferry Road, Edinburgh) |url=http://www.wunderground.com/q/zmw:00000.25.03160 |url-status=live |publisher=The Weather Underground, Inc. |archive-url=https://web.archive.org/web/20131008112021/http://www.wunderground.com/q/zmw:00000.25.03160 |archive-date=8 October 2013 |access-date=29 September 2013}}</ref> | area_code = 0131 <!------- population ---------------->| population_as_of = {{United Kingdom statistics year|ScotSettlement}} | population_footnotes = <ref name="NRS Locality Estimate">{{Scotland settlement population citation}}</ref>({{United Kingdom statistics year}})<ref name="UK district population">{{United Kingdom district population citation|Scotland}}</ref> | population_total = {{Scottish locality populations|name|POP=Edinburgh}} | population_density_km2 = auto | population_urban_footnotes = {{spaces|1}}([[List of towns and cities in Scotland by population#Settlements|Settlement]]) | population_urban = {{Scottish settlement populations|Name|POP=Edinburgh}} | population_density_urban_km2 = auto | population_metro = 901455 | population_metro_footnotes = <ref>{{Cite web |date=22 February 2020 |title="Metropolitan Area Populations". |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203055500/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=3 December 2018 |access-date=1 March 2020}}</ref> | population_blank1_title = ڪائونسل ايريا | population_blank1 = {{Scottish council populations|POP=S12000036}}{{Disputed inline|date=October 2023}} | population_density_blank1_km2 = {{Scottish council populations|DEN=S12000036}} | population_blank2_title = Language(s) | population_blank2 = [[Scottish English|English]]<br />[[Scots language|Scots]] | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref name="ONS GDP">{{Cite web |title=Regional gross domestic product: all ITL regions |date=24 April 2024 |url=https://www.ons.gov.uk/economy/grossdomesticproductgdp/datasets/regionalgrossdomesticproductallnutslevelregions |access-date=15 May 2024 |website=Office for National Statistics}}</ref> | demographics2_title1 = ڪائونسل ايريا | demographics2_info1 = 31.802 بلين برطانوي پاونڊ (2022) | demographics2_title2 = Per head | demographics2_info2 = 60,764 برطانوي پاونڊ (2022) | postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode areas]] | postal_code = [[EH postcode area|EH1-17, EH28-30]] | website = {{nowrap|{{URL|https://www.edinburgh.gov.uk}}}} | leader_title2 = اسڪاٽش پارليامينٽ جا ميمبر | leader_name2 = اسڪاٽش پارليامينٽ (6) * ايش ڊنهم (البا پارٽي) * انگس رابرٽسن (اسڪاٽش نيشنل پارٽي) * دانيال جانسن (اسڪاٽش ليبر پارٽي) * گورڊن ميڪ ڊونلڊ (اسڪاٽش نيشنل پارٽي) * بين ميڪفرسن (اسڪاٽش نيشنل پارٽي) * اليڪس ڪول هملٽن (اسڪاٽش لبرل ڊيموڪريٽس) | leader_title3 = برطانيه جي پارليامينٽ جا ميمبر | leader_name3 = برطانيه جي پارليامينٽ (5) * سکاٽ آرٿر (اسڪاٽش ليبر پارٽي) * ٽريسي گلبرٽ (اسڪاٽش ليبر پارٽي) * ايان موري (اسڪاٽش ليبر پارٽي) * ڪرس موري (اسڪاٽش ليبر پارٽي ) * ڪرسٽين جارڊين (اسڪاٽش لبرل ڊيموڪريٽس) | timezone = [[Greenwich Mean Time|GMT]] | utc_offset = ±0 | timezone_DST = [[British Summer Time|BST]] | utc_offset_DST = +1 | blank_name = [[ISO 3166-2:GB|ISO 3166-2]] | blank_info = GB-EDH | blank1_name = [[ONS coding system|ONS code]] | blank1_info = S12000036 | blank2_name = [[Ordnance Survey National Grid|OS grid reference]] | blank2_info = {{gbmappingsmall|NT275735}} | blank3_name = [[Nomenclature of Territorial Units for Statistics|NUTS]] 3 | blank3_info = UKM25 | blank4_name = Primary Airport | blank4_info = [[Edinburgh Airport]] | footnotes = {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |Official_name = ايڊنبرگ جو پراڻو ۽ نئون شهر |ID = 728 |Criteria = ثقافتي: iv ،ii |Year = 1995 }} {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |Official_name = فورٿ برج |ID = 1485 |Criteria = ثقافتي: iv ،i |Year = 2015 }} }} '''ايڊنبرا''' ([[انگريزي]]: Edinburgh، ({{Audio|Edinburgh.ogg|ٻُڌو|help=no}})) [[اسڪاٽلينڊ]] جي گادي جو هنڌ آھي ۽ اسڪاٽلينڊ جي 32 ڪائونسل ايريا مان ھڪ آھي. ھيءُ شھر لوٿيان علائقي ۾ فرٿ آف فورٿ جي ڏاکڻين ڪنڌيءَ تي آباد آھي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.britannica.com/place/Edinburgh-Scotland|title=Edinburgh {{!}} Geography, History, & Points of Interest|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2019-12-02}}</ref> ھن شھر کي 15ھين صدي عيسويءَ ۾ اسڪاٽلينڊ جي گاديءَ جو ھنڌ مقرر ڪيو ويو. اسڪاٽلينڊ جي حڪومت، پارليامينٽ ۽ سپريم ڪورٽ ھن شھر ۾ قائم آھن. ھوليروڊ ھائوس پيليس برطانيا جي راڻيءَ جي سرڪاري رھائشگاھ آھي. ھيءُ شھر تعليم جو وڏو مرڪز رھيو آھي ۽ ھتي طب، انجنيئرنگ، قانون ۽ فلاسافيءَ جي تعليم ۽ کوجنا جون سھولتون موجود آھن. ھتي جي شاندار تاريخي ۽ ثقافتي ورثي کي ڏسڻ لاءِ دنيا جي ڪنڊ ڪڙڇ مان لکين ماڻھو ھي شھر گھمڻ اچن ٿا. سال 2016ع جي انگن اکرن موجب اٽڪل 17,50,000 سياح ھر سال ھتي آيا. ھيءُ آباديءَ جي لحاظ کان اسڪاٽلينڊ جو ٻيو نمبر وڏو شھر ۽ برطانيا جو ستون نمبر وڏو شھر آھي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.nrscotland.gov.uk/files/statistics/council-area-data-sheets/city-of-edinburgh-council-profile.html|title=City of Edinburgh Council Area Profile|website=www.nrscotland.gov.uk|access-date=2019-12-05}}</ref> جاگرافيائي لحاظ کان ھيءُ اسڪاٽلينڊ جي ڏکڻ اوڀر واري علائقي ۾ آباد آھي. ھتي ڪيترائي قومي ادارا قائم آھن جن ۾ قومي عجائب گھر، قومي لائبريري ۽ قومي گئلري خاص ذڪر جي لائق آھن. ايڊنبرا يونيورسٽي سال 1582ع ۾ قائم ٿي جيڪا هن وقت دنيا جي 20 سڀ کان ساک وارين يونيورسٽين مان ھڪ آھي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2020|title=QS World University Rankings 2020|date=2019-06-05|website=Top Universities|language=en|access-date=2019-12-10}}</ref> چرچ آف اسڪاٽلينڊ جي جنرل اسيمبليءَ جو ساليانو ميڙ بہ ھن ئي شھر ۾ منعقد ٿئي ٿو. ايڊنبرا ساليانو بين الاقوامي ميلو ھر سال آگسٽ ۾ منعقد ٿئي ٿو جنھن ۾ دنيا جي ساک وارن ادارن پاران موسيقي، راڳ رنگ، ناچ گاني ۽ اھڙين ٻين تقريبن جو اھتمام ڪيو وڃي ٿو. ھتان جي تاريخي جاين ۾ ايڊنبرا جو قلعو، ھوليروڊ ھائوس محل، سينٽ گائيل جو گرجا گھر ۽ ٻيون قديم عمارتون شامل آھن. ايڊنبرا جو نئون ۽ پراڻو شھر گڏجي يونيسڪو جي عالمي ورثي واري سائيٽ جي طور تي درج ٿيل آهي، جنهن جو انتظام ايڊنبرگ ورلڊ هيريٽيج پاران 1999ع کان وٺي رهيو آهي. شهر جا تاريخي ۽ ثقافتي ڪشش آهن. 2018ع ۾ 24 لک اوورسيز سميت 49 لک سياحن سان گڏ ان کي برطانيه جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارو شهر بڻايو ويو.<ref>{{Cite web|url=http://www.investinedinburgh.com/industry-strengths/financial-services/|title=Financial Services|last=Invest in Edinburgh|archive-url=https://web.archive.org/web/20171003175226/http://www.investinedinburgh.com/industry-strengths/financial-services/|archive-date=3 October 2017|access-date=3 October 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.edinburgh.gov.uk/downloads/file/25200/edinburgh_by_numbers_2019|title=Edinburgh by Numbers 2019|website=www.edinburgh.gov.uk|publisher=[[City of Edinburgh Council]]|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308133631/https://www.edinburgh.gov.uk/downloads/file/25200/edinburgh_by_numbers_2019|archive-date=8 March 2021|access-date=10 May 2020|url-status=dead}}</ref> ايڊنبرگ شهر ايڊنبرگ ڪائونسل طرفان سنڀاليو ويندو آهي، هڪ متحد اٿارٽي. سٽي آف ايڊنبرا ڪائونسل ايريا جي آبادي سال 2021ع جي اندازي مطابق 5,14,990 هئي، ۽ ان ۾ ٻاهران شهر ۽ ڳوٺ شامل آهن جيڪي ايڊنبرا جو حصو نه آهن.<ref name="UK district population" /> هي شهر لوٿين علائقي ۾ آهي ۽ تاريخي طور تي مڊلوٿين جي شائر جو حصو هو (جنهن کي ايڊنبرگ شائر پڻ سڏيو ويندو آهي). == تاريخ == ھڪ اندازي مطابق، اٽڪل 8500 ق م ۾ ھتان جي جبلن تي پھريون انساني آباديون قائم ٿيون<ref>Earliest evidence found of settlers in Scotland: hazelnuts and stone tools excavated near Edinburgh date to around 8500 BC, ''British Archaeology News'', Issue 60, August 2001</ref>. ھتي پتل ۽ لوھ واري دور جي انساني وسندين جا اھڃاڻ ملن ٿا<ref>Coghill H.; Lost Edinburgh: Edinburgh's Lost Architectural Heritage, ''Birlinn'', 2005, ISBN: 978-1-84158-747-9</ref>. پھرين صدي عيسويءَ ۾ [[رومي سلطنت|رومي]] ھن علائقي ۾ پھتا. ان وقت ھتي ھڪ سيلٽڪ (Celtic) قبيلو موجود ھو. رومين ان قبيلي کي ووتاديني (Votadini) قبيلو سڏيو<ref>Ritchie J.N.G., Ritchie A.; Edinburgh and South-east Scotland, ''Heinemann Educational'', 1972, ISBN: 0435329715</ref>. اوائلي [[وچون دور|وچئين دور]] ۾ اھو قبيلو گوڊوڊين سلطنت (Gododdin Kingdom) جو حصو بنجي ويو. ايڊائن (Eidyn) ھن سلطنت جو ھڪ ضلعو ھو جنھن جو مرڪز موجودہ ايڊنبرگ قلعي واري علائقي ۾ ھو<ref>Driscoll S.T., Driscoll S., Yeoman P.; Excavations Within Edinburgh Castle in 1988-91, ''Society of Antiquaries of Scotland Monograph'', 1998, ISBN: 978-0-903-903127</ref>. لفظ ”ايڊائن“ اڳتي ھلي ”ايڊنبرا“ بنجي ويو. 638ع ۾ نارٿمبريا (Northumbria) جي سلطان اوسوالڊ (Oswald) ھن سلطنت تي قبضو ڪيو ۽ ھيءُ علائقو اينگلس (Angles) قوم جي ھٿ ھيٺ اچي ويو. اينگلس لڳڀڳ ٽي صديون ھتي قابض رھيا. 950ع ڌاري ڌارين ھن ڌرتيءَ تان پنھنجا پير پٽيا ۽ ھيءُ علائقو اسڪاٽس (Scots) جي ڪنٽرول ھيٺ آيو. ٻارھين صديءَ جي شروع ۾ ايڊنبرا کي رائل برگھ (Royal Burgh) جو درجو ڏنو ويو<ref>Daiches, D. (1978), Edinburgh, ''Hamish Hamilton'', ISBN: 978-0-241-89878-9</ref>. اسڪاٽلينڊ ۾ رائل برگھ ھڪ اھڙي ننڍي شھر کي چيو وڃي ٿو جنھن جي چوڌاري ھڪ ڪوٽ ڏنل ھجي ۽ جنھن جي انتظام ھلائڻ لاِءِ حڪومتي سرپرستيءَ ۾ باقائدہ قاعدا ۽ قانون ٺھيل ھجن. چوڏھين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري يا پندرھين صديءَ جي شروع ۾ ھيءُ شھر اسڪاٽلينڊ جي گاديءَ جو ھنڌ بنجي ويو<ref>Dickinson, W C (1961), Scotland, From The Earliest Times To 1603, Edinburgh, ''Thomas Nelson''</ref>. 1544ع ۾[[انگريز|انگريزن]] ھن شھر کي تباھ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي پر ٿوري ئي عرصي ۾ ھن شھر ھڪ ڀيرو ٻيھر اسڪاٽلينڊ ۾ اھميت اختيار ڪري ورتي. 1603ع ۾ اسڪاٽلينڊ جي بادشاھ جيمس ڇھين اسڪاٽلينڊ ۽ انگلينڊ کي ملائي ھڪ گڏيل حڪومت قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو پر اسڪاٽلينڊ ھر لحاظ کان خودمختيار ئي رھيو<ref>Donaldson, G. (1967), Scottish Kings, ''Batsford''</ref>. اسڪاٽلينڊ جا ماڻھو ھن گڏيل حڪومت مان گھڻو خوش نہ ھئا، ان ڪري ملڪ گهڻِي بييچينيءَ ۽ بي يقينيءَ جو شڪار رھيو. آخرڪار 1650ع ۾ ھتي انگريزي فوجن قبضو ڪري ورتو. 1706ع ۽ 1707ع ۾ ھڪ معاھدي تحت اسڪاٽلينڊ ۽ انگلينڊ کي ملائي [[عظيم برطانيا جي بادشاھت]] (ۡKingdom of Great Britain) قائم ڪئي وئي. ھيءَ نئين بادشاھت 1 مئي 1707ع ۾ قائم ٿي<ref>Scott, P. (1979); ''1707: The Union of Scotland and England'', Chambers, pp. 51–54, ISBN 978-0-550-20265-9</ref>. اسڪاٽلينڊ جي پارليمينٽ کي انگلينڊ جي پارليامينٽ ۾ ضم ڪري [[عظيم برطانيا جي پارليامينٽ]] (Parliament of Great Britain) جو بنياد رکيو ويو ۽ ان جون آفيسون ويسٽمنسٽر (Westminster) لنڊن ۾ قائم ڪيون ويون. اسڪاٽلينڊ جا عام ماڻھو ھن ميلاپ مان خوش نہ ھئا ۽ ايڊنبرگ سميت اسڪاٽلينڊ جي ٻين شھرن ۾ وڳوڙ ٿيا. سترھين ۽ ارڙھين صدي عيسويءَ ۾ ھتان جي آدمشماري تيزيءَ سان وڌي ۽ ھيءُ شھر برطانيا جو سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آباديءَ وارو شھر ليکجڻ لڳو. رھائش جون ضرورتون پرويون ڪرڻ لاءِ ھتي ڪيتريون ئي گھڻماڙ عمارتون ٺاھيون ويون. ارڙھين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ مقامي دانشورن، سماجي ڪارڪنن ۽ سياستدانن جي ڪوششن سان ھن شھر ترقيءَ ۽ خوشحاليءَ طرف وکون کڻڻ شروع ڪيون ۽ ھيءُ شھر دنيا جي جديد ۽ خوشحال شھرن ۾ شمار ٿيڻ لڳو. ھيءُ شھر پنھنجي تاريخي ۽ خوبصورت عمارتن ۽ بھترين تعليمي ادارن سبب ”اُتر جو اٿينس“ (Athens of North) سڏجڻ لڳو. 1770ع ۽ ان کان پوءِ وارن سالن ۾ ماڻھو پراڻي شھر جي ڳتيل آباديءَ مان نڪري شھر ۾ نيون وسنديون قائم ڪرڻ لڳا ۽ ڏسندي ئي ڏسندي ايڊنبرا جو نئون شھر پراڻي شھر جي مقابلي ۾ تيزيءَ سان ترقي ڪرڻ لڳو. اسڪاٽلينڊ ۽ برطانيا جي ٻين شھرن جي ڀيٽ ۾ ھتي صنعتي ترقي گھٽ ٿي آھي. ھتي شراب ٺاھڻ، رٻڙ ۽ انجيئرنگ جي سامان جا ڪارخانا آھن پر [[گلاسگو]] ۾ وڌيڪ صنعتون قائم ٿيڻ سبب 1821ع کان وٺي گلاسگو جي آبادي ايڊنبرگ کان وڌيڪ آھي<ref>Pryde G.S. (1962), Scotland from 1603 to the present day, ''Nelson,'' p. 141. <q>Population figures for 1801 – Glasgow 77,385; Edinburgh 82,560; for 1821 – Glasgow 147,043; Edinburgh 138,325</q></ref>. ھن وقت گلاسگو آباديءَ جي لحاظ کان اسڪاٽلينڊ جو پھريون نمبر ۽ ايڊنبرا ٻيو نمبر وڏو شھر آھي. 1998ع ۾ اسڪاٽلينڊ جي پارليامينٽ ٻيھر بحال ٿي ۽ ان جون آفيسون ايڊنبرا ۾ قائم ڪيون ويون آھن<ref>http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1998/46</ref>. 2007ع کان اسڪاٽلينڊ جي پارليامينٽ کي اسڪاٽلينڊ جي حڪومت (Scottish Government) ڪوٺيو وڃي ٿو <ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/6974798.stm, last visited on 16 December 2019</ref>. بچاءُ، پرڏيھي معاملن ۽ ٽيڪسيشن کي ڇڏي اسۡڪاٽلينڊ جي باقي سمورن انتظامي معاملن جو سمورو اختيار ھن حڪومت کي حاصل آھي. == انتظام == شھر جا انتظامي معاملا ھتان جي مقامي ڪائونسل جي سپرد آھن. ايڊنبرگ جو ڪاروھنوار 58 چونڊيل نمائندا ھلائين ٿا. مقامي ڪائونسل جي سرواڻي لارڊ پرو ووسٽ (Lord Provost) ڪري ٿو. اسڪاٽلينڊ جي پارليامينٽ ۾ ايڊنبرا شھر جون ڇھ سيٽون آھن. ان سان گڏوگڏ ٽي وڌيڪ سيٽون شھر جي آسپاس وارن علائقن جي نمائندگيءَ لاءِ آھن. برطانيا جي گڏيل پارليامينٽ ۾ ايڊنبرا جون پنج سيٽون آھن. == تعليم == ھن وقت ايڊنبرا ۾ ٽي يونيورسٽيون آھن: ايڊنبرا يونيورسٽي، ھيريوٽ ــ واٽ يونيورسٽي ۽ ايڊنبرا نيپئر يونيورسٽي. ايڊنبرا يونيورسٽي 1583ع ۾ قائم ٿي ۽ ھيءَ اسڪاٽلينڊ جي پراڻين يونيورسٽين مان ھڪ آھي. اسڪاٽلينڊ ۾ سينٽ اينڊريوز، گلاسگو ۽ ايبرڊين يونيورسٽيءَ کان پوءِ ھيءَ چوٿون نمبر پراڻي يونيورسٽي آھي. ھن يونيورسٽيءَ جو شمار دنيا جي 20 ساک وارين يونيورسٽين ۾ ٿئي ٿو. ھيريوٽ واٽ يونيورسٽي (Heriot-Watt University) ايڊنبرا جي اولاھين حصي ۾ قائم ڪئي وئي آھي. تاريخي طور تي 1821ع ۾ ھتي ھڪ ٽيڪنيڪل ڪاليج ٺاھيو ويو جنھن کي 1966ع ۾ يونيورسٽيءَ جو درجو ڏنو ويو. ھن يونيورسٽيءَ تي اھو نالو اسڪاٽلينڊ جي مشھور سائنسدان جيمس واٽ ۽ مشھور سماجي اڳواڻ جارج ھيريوٽ جي ياد ۾ رکيو ويو. ھن يونيورسٽيءَ جا ڪئمپس اورڪني ٻيٽ، [[گڏيل عرب امارتون|گڏيل عرب امارات]] ۽ پتراجايا [[ملائيشيا]] ۾ قائم ڪيا ويا آھن. برطانيا ۽ اسڪاٽلينڊ اندر ھيءَ يونيورسٽي بہ ساک وارين يونيورسٽين ۾ شمار ٿئي ٿي. * ايڊنبرا نيپئر يونيورسٽي ھتان جي ٽئين يونيورسٽي آھي. 1986ع ۾ نيپئر ڪاليج کوليو ويو ھو جنھن کي 1992ع ۾ يونيورسٽيءَ جو درجو ڏئي ”ايڊنبرا نيپئر يونيورسٽي“ نالو ڏنو ويو<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/education/0/edinburgh-napier-university-guide/|title=Edinburgh Napier University guide|date=2016-06-29|work=The Telegraph|access-date=2019-12-28|language=en-GB|issn=0307-1235}}</ref>. * ڪئين مارگريٽ يونيورسٽي (َQueen Margaret University) بہ ھن شھر ۾ قائم ڪئي وئي ھئي پر 2008ع ۾ انھيءَ کي شھر کان 8 ميل پري مسلبرا (Musselburgh) ڏانھن منتقل ڪيو ويو آھي. ھن شھر ۾ علم جي اڃ اجھائڻ لاءِ ڪيترائي ڪاليج پڻ قائم ڪيا ويا آھن. انھن ۾ ”ايڊنبرا ڪاليج“، ”رائل ڪاليج آف سرجنس آف ايڊنبرگ“ (Royal College of Surgeons of Edinburgh)، ”رائل ڪاليج آف فزيشينس وف ايڊنبرگ“ (Royal College of Physicians of Edinburgh ) ۽ ”ايڊنبرا ڪاليج آف آرٽس“ (Edinburgh College of Art) خاص اھميت رکن ٿا. ان کانسواءِ ٻيا بہ ڪيترائي سرڪاري ۽ خانگي ڪاليج آھن. ھن وقت شھر ۾ 18 نرسري، 94 پرائمري ۽ 23 سيڪنڊري اسڪول ڪم ڪري رھيا آھن. ھتي جو ”رائل ھاءِاسڪول“ نه رُڳو اسڪاٽلينڊ پر دنيا جي سڀ کان پراڻن اسڪولن مان ھڪ آھي. آگسٽ 2013ع ۾ ھتي [[اسڪاٽش گيلڪ|گئلڪ ٻولي]] ڳالھائيندڙ ٻارن لاءِ پھريون اسڪول کوليو ويو آھي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://web.archive.org/web/20140517063034/http://duneideann.org/|title=Iomairt Ghàidhlig Dhùn Èideann {{!}} A' Leasachadh na Gàidhlig ann am Prìomh-Bhaile na h-Alba : Developing Gaelic in Scotland's Capital City|date=2014-05-17|website=web.archive.org|access-date=2019-12-20}}</ref>. == تھذيب ۽ ثقافت == === ميلا === ھتي سڄو سال مختلف قسمن جا ميلا لڳندا رھن ٿا. جن مان ڪجهه خاص ميلن جو ذڪر ھيٺ ڏجي ٿو: ==== بين الاقوامي سائنسي ميلو ==== اسڪاٽلينڊ سائنسي کوجنائن، ايجادن ۽ اعليٰ سائنسي سکيا جي حوالي سان دنيا ۾ چڱي موچاري ساک رکي ٿو. ايڊنبرا ۾ پھريون عالمي سائنسي ميلو 1989ع ۾ لڳو جنھن جو افتتاح خلا ۾ سفر ڪندڙ پھرين خاتون ويلينتينا تيريشڪووا (Valentina Tereshkova) ڪيو<ref>{{حوالو_ويب|url=https://edinburgh.org/discover/edinburgh-festivals/edinburgh-international-science-festival/|title=Edinburgh International Science Festival - This is Edinburgh|website=edinburgh.org|language=en|access-date=2019-12-12}}</ref>. ھي ميلو ھر سال اپريل جي مھيني ۾ منعقد ٿئي ٿو. ھن ميلي ۾ برک سائنسدان، تعليمي ادارا، سائنسي تنظيمون، کوجنا جا ادارا ۽اسڪولن جا ٻار شريڪ ٿين ٿا. ==== ٻارن جو عالمي ميلو ==== ھي ميلو 1990ع ۾ شروع ٿيو ۽ ھر سال گرمين جي موڪلن ۾ منعقد ٿئي ٿو. ھن ميلي ۾ اٽڪل 10000 مائٽ، ٻار، اسڪول ۽ ننڍڙا فنڪار شريڪ ٿين ٿا. ميلي ۾ ڳائڻ ۽ نچڻ جامقابلا، پتلين جا تماشا، ٻارن جا ٿيٽر ۽ ٻيون ٻارن جي دلچسپيءَ جون تقريبون شامل ھونديون آھن. ھي ميلو نو ڏينھن ھلي ٿو<ref>{{حوالو_ويب|url=https://edinburgh.org/discover/edinburgh-festivals/edinburgh-international-childrens-festival/|title=Edinburgh International Children's Festival {{!}} This is Edinburgh|website=edinburgh.org|language=en|access-date=2019-12-12}}</ref>. ==== ايڊنبرا جو بين الاقوامي فلمي ميلو ==== ھيءُ فلمي دنيا جو سڀ کان پراڻو ميلو آھي جيڪو 1947ع کان وٺي اڄ تائين ھر سال ايڊنبرا ۾ منعقد ٿيندو آھي. ھن ميلي ۾ برطانيا ۽ باقي دنيا جا وڏا وڏا اداڪار، فلمساز، پروڊيوسر ۽ ٻيا لاڳاپيل ماڻھو شريڪ ٿيندا آھن. ھن ميلي ۾ چونڊ فلمون ۽ ڊاڪيومينٽريون بہ ڏيکاريون وينديون آھن. فلمن ۾ ڪم ڪرڻ جي خواھشمند نوجوانن لاءِ تربيتي سيمينار منعقد ڪرايا وڃن ٿا. چونڊ فلمن کي ايوارڊ بہ ڏنا وڃن ٿا. ==== ايڊنبرا جو بين الاقوامي ميلو ==== ايڊنبرا جو بين الاقوامي ميلو (Edunburgh International Festival) بہ فلمي ميلي وانگيان 1947ع ۾ شروع ٿيو. ھي بنيادي طور موسيقيءَ جو ميلو آھي جنھن ۾ دنيا جي ڪنڊ ڪڙڇ مان آيل نالي وارا راڳيندڙ پنھنجي پنھنجي فن جو اظھار ڪن ٿا. ھن ميلي ۾ اوپيرا، ٿيٽر، ڊانس، ڪلاسيڪي موسيقي ۽ ٻيا ثقافتي رنگ شامل ھوندا آھن. ھيءُ ميلو [[يُورَپ|يورپ]] ۽ ٻي دنيا ۾ تمام گھڻو مقبول آھي ۽ ميلي دوران شھر ۾ ماڻھن جا انبوھہ گڏ ٿي ويندا آھن. ميلي وارن ڏينهن دوران هوٽلن جي مسواڙ وڌي ويندي آهي. <ref>{{Citation |title=لنڊن جا ڏينهن اسڪاٽ لينڊ جون راتيون (عبدالحئي پليجو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=424 |accessdate=2019-12-29 |archive-date=2019-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191229132236/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=424 |dead-url=yes }}</ref> ==== فن جو عالمي ميلو ==== ٻين ميلن وانگيان ايڊنبرا ۾ فن جو ھي ميلو (Edinburgh Art Festival) بہ ھر سال ڌام ڌوم سان ملھايو وڃي ٿو جنھن ۾ مصوري، خطاطي، چترڪاري، پينٽنگ ۽ ٻين فن سان واسطو رکندڙ نمائشن ۽ تقريبن جو اھتمام ڪيو وڃي ٿو. ھن ميلي ۾ نوجوانن جي خاص ھمت افزائي ڪئي وڃي ٿي تہ ھو پنھنجو ٽيلينٽ دنيا جي آڏو ظاھر ڪن ۽ پنھنجن فن پارن جي نمائش ڪن. ==== ايڊنبرا جي شاھي فوجي نمائش ==== ايڊنبرا جي شاھي فوجي نمائش (Royal Edinburgh Military Tattoo) ھتان جي مشھور ترين ميلن مان ھڪ آھي جنھن ۾ ھر سال لڳڀڳ 220000 ماڻھو شريڪ ٿين ٿا. ھن نمائش ۾ فوجي ساز ۽ موسيقي، جنگي ڪرتب، قومي ترانا، وطن جي محبت جا گيت، جنگ ۾ استعمال ٿيندڙ ھٿيار، فوجي لباس ۽ اھڙي قمم جون ٻيون نمائشون، تقريبون ۽ پروگرام شامل ھوندا آھن. ==== ايڊنبرا جو عالمي ڪتابي ميلو ==== ھي ميلو ڪتابن ۽ مطالعي جي شوَقين ماڻھن کي ھڪ بين الاقوامي پليٽ فارم مھيا ڪري ٿو. ھي ميلو فقط پسند جا ڪتاب خريد ڪرڻ جي جڳھہ ناھي پرَ ھڪ اھڙو ميڙ آھي جنھن ۾ دنيا جا وڏا وڏا ليکڪ، علم جا اڪابر، ادب جو نوبيل انعام حاصل ڪندڙ شخصيتون، مورخ ۽ ليکڪ پنھنجا ويچار ونڊيندا آھن. {{wide image|Edinburgh Edinburgh Castle Panorama 01.jpg|1500px| ايڊنبرا جي قلعي تان شھر جو ھڪ ڏيک}} === ايڊنبرا جا عجائب گھر، لائبرريون ۽ گئلريون === ايڊنبرا ۾ ڪيترائي عجائب گھر ۽ لائبرريون آھن جن ۾ اسڪاٽلينڊ جو قومي عجائب گھر (National Museum of Scotland)، اسڪاٽلينڊ جي قومي لائبرري (National Library of Scotland)، قومي جنگي عجائب گھر (National War Museum)، ايڊنبرا جو ميوزيم (Edinburgh Museum)، سرجن ھال عجائب گھر (Surgeon's Hall Museum)، ليکڪن جو عجائب گھر (Writer's Museum)، ٻالڪپڻي جو عجائب گھر Museum of) Childhood)۽ ”اسان جي متحرڪ زمين“ (Our Dynamic Earth) شامل آھن. ھتي ”ميوزم آف مائونڊ“ (Museum of Mound) جي نالي سان بہ ھڪ عجانب گھر آھي جنھن ۾ ناياب سڪا، ڪرنسي نوٽ ۽ ناڻي سان واسطو رکندڙ شيون رکيل آھن. ھتي ھڪ عظيم الشان چڙيا گھر پڻ آھي جنھن کي ”ايڊنبرا زُو“ (Edinburgh Zoo) ڪوٺيو وڃي ٿو. ھيءُ چڙيا گھر 82 ايڪڙن ۾ ڦھليل آھي جنھن ۾ قسمين قسمين جانور ۽ پکي ڏسي سگھجن ٿا. ھتي برطانيا جي راڻيءَ جي استعمال ۾ رھندڙ سامونڊي ٻيڙو بہ سياحن جي دلچسپيءَ جو مرڪز رھي ٿو. اھو ٻيڙو 1954ع کان 1997ع تائين راڻي ايلزبيٿ ثاني جي استعمال ۾ رھيو. ھن ٻيڙي کي ”برطانيا جو شاھي ٻيڙو“ (The Royal Yacht Britannica) ڪوٺيو وڃي ٿو. ايڊنبرا ۾ پنج قومي گئلريون آھن. ان کان علاوہ ٻيون بہ ڪيتريون ئي ننڍيون آرٽ گئلريون آھن. اسڪاٽلينڊ جي قومي گئلريءَ (Scottish National Gallery) ۾ چترڪاريءَ ۽ مصوريءَ جون قومي سطح جون نمائشون منعقد ٿين ٿيون. مقامي چترڪارن کي پنھنجا فن پارا ڏيکارڻ لاءِ ننڍيون آرٽ گيلريون ۽ ڪجهه دڪان مخصوص ڪيا ويا آھن<ref>{{حوالو_ويب|url=https://web.archive.org/web/20130206010939/http://www.edinburgh.org/see-do/shopping/princes-street|title=Shopping on Princes Street & George Street Edinburgh {{!}} Visit Scotland|date=2013-02-06|website=web.archive.org|access-date=2019-12-22}}</ref>. === رانديون === اسڪاٽلينڊ جي ٻين علائقن وانگيان ايڊنبرا جا ماڻهو بہ راندين جا ڪوڏيا آهن. هتي جي سڀ کان مشهور راند فوٽ بال آهي. ”هارٽ آف مڊلوٿيان“ (Heart of Midlothian) ۽ ”هبرنين“ (Hibernian) هتان جون مشهور فوٽ بال ٽيمون آهن. هنن ٽيمن کي مختصر طور تي ”هارٽس“ ۽ ”هِبس“ ڪوٺيو وڃي ٿو. هارٽس 1874ع ۾ ۽ هبس 1875ع ۾ وجود ۾ آيون. هنن ٻن ٽيمن کان علاوھ شهر ۾ ڪجهه ٻيون ننڍيون ٽيمون پڻ آهن. ”رگبي“ راند بہ ھتان جي من پسند راندين مان ھڪ آھي. اسڪاٽلينڊ جي قومي رگبي ٽيم ۽ پروفيشنل رگبي يونين جون ٽيمون ”مري فيلڊ اسٽيڊيم“ (Murrayfield Stadium)۾ پنھنجون مئچون کيڏنديون آھن. ھيءُ اسڪاٽلينڊ جو وڏي ۾ وڏو اسٽيڊيم آھي جنھن ۾ 67144 ماڻھن جي ويھڻ جي گنجائش آھي. ھن شھر ۾ رگبيءَ جون پنج ٻيون ٽيمون پڻ آھن. ھتي ڪرڪيٽ جو گرائونڊ بہ موجود آھي جيڪو اسڪاٽلينڊ جي قومي ڪرڪيٽ ٽيم جو ھوم گرائونڊ آھي. آئيس ھاڪي، بيسڪيٽ بال، ڊوڙ جا مقابلا ۽ ٻيون رانديون پڻ کيڏيون وڃن ٿيون. == ايڊنبرا جا مشهور ماڻهو == ايڊنبرا حقيقت ۾ يورپ جي تمام سُهڻن شهرن مان هڪ آهي ۽ تاريخي ۽ علمي ادبي دنيا جي آفاقي ڪردارن جو وارو شهر آهي. جهڙوڪ: # جان ناڪس John knox # ميري ڪئُين آف اسڪاٽس Mary Queen of Scots # رابرٽ لوئس اسٽيوينس Robert Louis Stevenson # سر آرٿر ڪونن ڊائل Sir Arthur Conon Doyle #[[اليگزينڊر گراھم بيل|اليگزينڊر گراهم بيل]] Alexander Graham bell # سر والٽر اسڪاٽ Sir Walter Scott # پرنس چارلي Bonnie Prince Charlie وغيره سندس عظمت جي عاليشان علامت آهن. ==حوالا== {{حوالا|2}} [[زمرو:اسڪاٽلينڊ]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊ ۾ شھر]] [[زمرو: برطانيہ جا شھر]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊ جا ڪائونسل علائقا]] [[زمرو:اتر سمنڊ جا پورٽ شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:يورپ ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] c76xqdtzkhgwjr7hubk8tb6mdi0d9i4 10 57495 417441 385608 2026-10-06T11:53:38Z Intisar Ali 8681 417441 wikitext text/x-wiki <!-- ======================================================== سانچو:معلومات شخصيت روشن Multicolour Wikipedia Style ======================================================== Default colour palette مکيه نالو #D9EEFF مکيه نالي جو متن #183B56 Accent #73B9DC حصن جا عنوان #FFF3BF عنوانن جو متن #514600 ليبل #EDF8FF ليبل متن #294B5F ڊيٽا #FFFFFF عام متن #202122 دستخط #F2E8FF ويب سائيٽ #E4F6EA حاشيو #F8FCFE سرحد #B8DCEB ======================================================== --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard <!-- ================================================== بنيادي Infobox انداز =================================================== --> | bodystyle = width:{{#if:{{{box_width|}}}|{{{box_width}}}|22em}}; border:1px solid #B8DCEB; border-collapse:collapse; background:#FFFFFF; {{#if:{{{bodystyle|}}}|{{{bodystyle}}}}} <!-- ================================================== نالو =================================================== --> | abovestyle = background:{{{above_background|#D9EEFF}}}; color:{{{above_color|#183B56}}}; text-align:center; font-size:125%; font-weight:bold; padding:14px 10px; border-bottom:4px solid #73B9DC; {{#if:{{{abovestyle|}}}|{{{abovestyle}}}}} | above = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <span class="honorific-prefix" style="font-size:77%;font-weight:normal;color:#486A7D;"> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </span><br /> }} <includeonly><span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span></includeonly> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /><span class="honorific-suffix" style="font-size:77%;font-weight:normal;color:#486A7D;"> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} <!-- ================================================== تصوير =================================================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}} ]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}} <!-- ================================================== Default section headings =================================================== --> | headerstyle = background:{{{header_background|#FFF3BF}}}; color:{{{header_color|#514600}}}; text-align:center; font-weight:bold; padding:7px 8px; border-top:1px solid #E6D47B; border-bottom:1px solid #E6D47B; {{#if:{{{headerstyle|}}}|{{{headerstyle}}}}} <!-- ================================================== Labels =================================================== --> | labelstyle = background:{{{label_background|#EDF8FF}}}; color:{{{label_color|#294B5F}}}; font-weight:bold; width:34%; padding:7px 8px; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #D8EAF2; {{#if:{{{labelstyle|}}}|{{{labelstyle}}}}} <!-- ================================================== Data =================================================== --> | datastyle = background:{{{data_background|#FFFFFF}}}; color:{{{data_color|#202122}}}; padding:7px 8px; line-height:1.55; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #EAECF0; {{#if:{{{datastyle|}}}|{{{datastyle}}}}} <!-- ================================================== حياتياتي معلومات =================================================== --> | label1 = پيدائش | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | label2 = گمشدگي | data2 = {{br separated entries |{{{disappeared_date|}}} |{{{disappeared_place|}}} }} | label3 = گمشدگي بابت ڄاڻ | data3 = {{{disappeared_status|}}} | label4 = وفات | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | label5 = وفات جو ڪارڻ | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | label6 = لاش مليو | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | label7 = مدفن | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | label8 = يادگار | data8 = {{{monuments|}}} | label9 = رهائش | class9 = {{#if: {{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} {{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} ||label }} | data9 = {{{residence|}}} | class10 = category | label10 = قوميت | data10 = {{{nationality|}}} | label11 = ٻيا نالا | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | class12 = category | label12 = نسلي تعلق | data12 = {{{ethnicity|}}} | class13 = category | label13 = [[شهريت]] | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ================================================== تعليم ۽ پيشو =================================================== --> | label14 = تعليم | data14 = {{{education|}}} | label15 = [[مادر علمي]] | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | label16 = پيشو | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | label17 = سرگرميءَ جا سال | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | label18 = آجر | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | label19 = تنظيم | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | label20 = ايجنٽ | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ================================================== شهرت ۽ تخليقي ڪم =================================================== --> | label21 = مشهوريءَ جو سبب | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | label22 = نمايان ڪم | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | label23 = طرز | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | label24 = کان متاثر ٿيو | data24 = {{{influences|}}} | label25 = کي متاثر ڪيو | data25 = {{{influenced|}}} | label26 = اباڻو شهر | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} <!-- ================================================== جسماني / مالي معلومات =================================================== --> | label27 = پگهار | data27 = {{{salary|}}} | label28 = خالص اثاثا | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | label29 = قد | data29 = {{{height|}}} | label30 = وزن | data30 = {{{weight|}}} | label31 = ٽيليويزن | data31 = {{{television|}}} <!-- ================================================== عهدو ۽ وابستگيون =================================================== --> | label32 = لقب | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | label33 = مدت | data33 = {{{term|}}} | label34 = اڳوڻو | data34 = {{{predecessor|}}} | label35 = جانشين | data35 = {{{successor|}}} | label36 = جماعت | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | label37 = تحريڪ | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | label38 = <span style="white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | label39 = بورڊ | data39 = {{{boards|}}} <!-- ================================================== مذهبي معلومات =================================================== --> | label40 = مذهب | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | label41 = فرقو | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ================================================== قانوني معلومات =================================================== --> | label42 = فرد جرم | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | label43 = ڏوهه جي سزا | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | label44 = ڏوهاري حيثيت | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ================================================== خانداني معلومات =================================================== --> | label45 = جيون ساٿي | data45 = {{{spouse|}}} | label46 = گهريلو ساٿي | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | label47 = اولاد | data47 = {{{children|}}} | label48 = والدين | data48 = {{{parents|}}} | label49 = مائٽ | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} | label50 = سڏ سڃاڻپ | data50 = {{{callsign|}}} | label51 = اعزاز | data51 = {{{awards|}}} <!-- ================================================== اضافي ماڊيول =================================================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ================================================== دستخط =================================================== --> | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | headerstyle58 = background:#F2E8FF; color:#4E416B; text-align:center; font-weight:bold; padding:7px; border-top:1px solid #D9CCEF; border-bottom:1px solid #D9CCEF; | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| <div style=" background:#FBF9FF; text-align:center; padding:8px;"> [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}} ]] </div> }} <!-- ================================================== ويب سائيٽ =================================================== --> | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | headerstyle60 = background:#E4F6EA; color:#28533A; text-align:center; font-weight:bold; padding:7px; border-top:1px solid #C3E3CE; border-bottom:1px solid #C3E3CE; | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ================================================== حاشيو =================================================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style="line-height:1.35em;"> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#F8FCFE; color:#54595D; border-top:1px solid #B8DCEB; text-align:center; padding:7px; }} d4zw5f1z21l4gcuqapk7s3pt1vxzkx1 417442 417441 2026-10-06T11:54:44Z Intisar Ali 8681 /* */ 417442 wikitext text/x-wiki <!-- ======================================================== سانچو:معلومات شخصيت روشن Multicolour Wikipedia Style ======================================================== Default colour palette مکيه نالو #D9EEFF مکيه نالي جو متن #183B56 Accent #73B9DC حصن جا عنوان #FFF3BF عنوانن جو متن #514600 ليبل #EDF8FF ليبل متن #294B5F ڊيٽا #FFFFFF عام متن #202122 دستخط #F2E8FF ويب سائيٽ #E4F6EA حاشيو #F8FCFE سرحد #B8DCEB ======================================================== --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard <!-- ================================================== بنيادي Infobox انداز =================================================== --> | bodystyle = width:{{#if:{{{box_width|}}}|{{{box_width}}}|22em}}; border:1px solid #B8DCEB; border-collapse:collapse; background:#FFFFFF; {{#if:{{{bodystyle|}}}|{{{bodystyle}}}}} <!-- ================================================== نالو =================================================== --> | abovestyle = background:{{{above_background|#D9EEFF}}}; color:{{{above_color|#183B56}}}; text-align:center; font-size:125%; font-weight:bold; padding:14px 10px; border-bottom:4px solid #73B9DC; {{#if:{{{abovestyle|}}}|{{{abovestyle}}}}} | above = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <span class="honorific-prefix" style="font-size:77%;font-weight:normal;color:#486A7D;"> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </span><br /> }} <includeonly><span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span></includeonly> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /><span class="honorific-suffix" style="font-size:77%;font-weight:normal;color:#486A7D;"> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} <!-- ================================================== تصوير =================================================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}} ]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}} <!-- ================================================== Default section headings =================================================== --> | headerstyle = background:{{{header_background|#FFF3BF}}}; color:{{{header_color|#514600}}}; text-align:center; font-weight:bold; padding:7px 8px; border-top:1px solid #E6D47B; border-bottom:1px solid #E6D47B; {{#if:{{{headerstyle|}}}|{{{headerstyle}}}}} <!-- ================================================== Labels =================================================== --> | labelstyle = background:{{{label_background|#EDF8FF}}}; color:{{{label_color|#294B5F}}}; font-weight:bold; width:34%; padding:7px 8px; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #D8EAF2; {{#if:{{{labelstyle|}}}|{{{labelstyle}}}}} <!-- ================================================== Data =================================================== --> | datastyle = background:{{{data_background|#FFFFFF}}}; color:{{{data_color|#202122}}}; padding:7px 8px; line-height:1.55; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #EAECF0; {{#if:{{{datastyle|}}}|{{{datastyle}}}}} <!-- ================================================== حياتياتي معلومات =================================================== --> | label1 = پيدائش | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | label2 = گمشدگي | data2 = {{br separated entries |{{{disappeared_date|}}} |{{{disappeared_place|}}} }} | label3 = گمشدگي بابت ڄاڻ | data3 = {{{disappeared_status|}}} | label4 = وفات | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | label5 = وفات جو ڪارڻ | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | label6 = لاش مليو | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | label7 = مدفن | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | label8 = يادگار | data8 = {{{monuments|}}} | label9 = رهائش | class9 = {{#if: {{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} {{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} ||label }} | data9 = {{{residence|}}} | class10 = category | label10 = قوميت | data10 = {{{nationality|}}} | label11 = ٻيا نالا | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | class12 = category | label12 = نسلي تعلق | data12 = {{{ethnicity|}}} | class13 = category | label13 = [[شهريت]] | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ================================================== تعليم ۽ پيشو =================================================== --> | label14 = تعليم | data14 = {{{education|}}} | label15 = [[مادر علمي]] | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | label16 = پيشو | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | label17 = سرگرميءَ جا سال | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | label18 = آجر | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | label19 = تنظيم | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | label20 = ايجنٽ | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ================================================== شهرت ۽ تخليقي ڪم =================================================== --> | label21 = مشهوريءَ جو سبب | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | label22 = نمايان ڪم | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | label23 = طرز | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | label24 = کان متاثر ٿيو | data24 = {{{influences|}}} | label25 = کي متاثر ڪيو | data25 = {{{influenced|}}} | label26 = اباڻو شهر | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} <!-- ================================================== جسماني / مالي معلومات =================================================== --> | label27 = پگهار | data27 = {{{salary|}}} | label28 = خالص اثاثا | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | label29 = قد | data29 = {{{height|}}} | label30 = وزن | data30 = {{{weight|}}} | label31 = ٽيليويزن | data31 = {{{television|}}} <!-- ================================================== عهدو ۽ وابستگيون =================================================== --> | label32 = لقب | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | label33 = مدت | data33 = {{{term|}}} | label34 = اڳوڻو | data34 = {{{predecessor|}}} | label35 = جانشين | data35 = {{{successor|}}} | label36 = جماعت | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | label37 = تحريڪ | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | label38 = <span style="white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | label39 = بورڊ | data39 = {{{boards|}}} <!-- ================================================== مذهبي معلومات =================================================== --> | label40 = مذهب | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | label41 = فرقو | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ================================================== قانوني معلومات =================================================== --> | label42 = فرد جرم | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | label43 = ڏوهه جي سزا | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | label44 = ڏوهاري حيثيت | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ================================================== خانداني معلومات =================================================== --> | label45 = جيون ساٿي | data45 = {{{spouse|}}} | label46 = گهريلو ساٿي | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | label47 = اولاد | data47 = {{{children|}}} | label48 = والدين | data48 = {{{parents|}}} | label49 = مائٽ | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} | label50 = سڏ سڃاڻپ | data50 = {{{callsign|}}} | label51 = اعزاز | data51 = {{{awards|}}} <!-- ================================================== اضافي ماڊيول =================================================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ================================================== دستخط =================================================== --> | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | headerstyle58 = background:#F2E8FF; color:#4E416B; text-align:center; font-weight:bold; padding:7px; border-top:1px solid #D9CCEF; border-bottom:1px solid #D9CCEF; | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| <div style=" background:#FBF9FF; text-align:center; padding:8px;"> [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}} ]] </div> }} <!-- ================================================== ويب سائيٽ =================================================== --> | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | headerstyle60 = background:#E4F6EA; color:#28533A; text-align:center; font-weight:bold; padding:7px; border-top:1px solid #C3E3CE; border-bottom:1px solid #C3E3CE; | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ================================================== حاشيو =================================================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style="line-height:1.35em;"> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#F8FCFE; color:#54595D; border-top:1px solid #B8DCEB; text-align:center; padding:7px; }} {{Documentation}} 0foko51x3n0tq6ol9hwtkv0dg1kcrib 417443 417442 2026-10-06T11:57:20Z Intisar Ali 8681 /* */ 417443 wikitext text/x-wiki <!-- ======================================================== سانچو:معلومات شخصيت روشن Multicolour Wikipedia Style ======================================================== Default colour palette مکيه نالو #D9EEFF مکيه نالي جو متن #183B56 Accent #73B9DC حصن جا عنوان #FFF3BF عنوانن جو متن #514600 ليبل #EDF8FF ليبل متن #294B5F ڊيٽا #FFFFFF عام متن #202122 دستخط #F2E8FF ويب سائيٽ #E4F6EA حاشيو #F8FCFE سرحد #B8DCEB ======================================================== --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard <!-- ================================================== بنيادي Infobox انداز =================================================== --> | bodystyle = width:{{#if:{{{box_width|}}}|{{{box_width}}}|22em}}; border:1px solid #B8DCEB; border-collapse:collapse; background:#FFFFFF; {{#if:{{{bodystyle|}}}|{{{bodystyle}}}}} <!-- ================================================== نالو =================================================== --> | abovestyle = background:{{{above_background|#D9EEFF}}}; color:{{{above_color|#183B56}}}; text-align:center; font-size:125%; font-weight:bold; padding:14px 10px; border-bottom:4px solid #73B9DC; {{#if:{{{abovestyle|}}}|{{{abovestyle}}}}} | above = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <span class="honorific-prefix" style="font-size:77%;font-weight:normal;color:#486A7D;"> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </span><br /> }} <includeonly><span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span></includeonly> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /><span class="honorific-suffix" style="font-size:77%;font-weight:normal;color:#486A7D;"> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} <!-- ================================================== تصوير =================================================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}} ]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}} <!-- ================================================== Default section headings =================================================== --> | headerstyle = background:{{{header_background|#FFF3BF}}}; color:{{{header_color|#514600}}}; text-align:center; font-weight:bold; padding:7px 8px; border-top:1px solid #E6D47B; border-bottom:1px solid #E6D47B; {{#if:{{{headerstyle|}}}|{{{headerstyle}}}}} <!-- ================================================== Labels =================================================== --> | labelstyle = background:{{{label_background|#EDF8FF}}}; color:{{{label_color|#294B5F}}}; font-weight:bold; width:34%; padding:7px 8px; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #D8EAF2; {{#if:{{{labelstyle|}}}|{{{labelstyle}}}}} <!-- ================================================== Data =================================================== --> | datastyle = background:{{{data_background|#FFFFFF}}}; color:{{{data_color|#202122}}}; padding:7px 8px; line-height:1.55; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #EAECF0; {{#if:{{{datastyle|}}}|{{{datastyle}}}}} <!-- ================================================== حياتياتي معلومات =================================================== --> | label1 = پيدائش | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | label2 = گمشدگي | data2 = {{br separated entries |{{{disappeared_date|}}} |{{{disappeared_place|}}} }} | label3 = گمشدگي بابت ڄاڻ | data3 = {{{disappeared_status|}}} | label4 = وفات | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | label5 = وفات جو ڪارڻ | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | label6 = لاش مليو | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | label7 = مدفن | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | label8 = يادگار | data8 = {{{monuments|}}} | label9 = رهائش | class9 = {{#if: {{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} {{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} ||label }} | data9 = {{{residence|}}} | class10 = category | label10 = قوميت | data10 = {{{nationality|}}} | label11 = ٻيا نالا | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | class12 = category | label12 = نسلي تعلق | data12 = {{{ethnicity|}}} | class13 = category | label13 = [[شهريت]] | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ================================================== تعليم ۽ پيشو =================================================== --> | label14 = تعليم | data14 = {{{education|}}} | label15 = [[مادر علمي]] | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | label16 = پيشو | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | label17 = سرگرميءَ جا سال | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | label18 = آجر | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | label19 = تنظيم | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | label20 = ايجنٽ | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ================================================== شهرت ۽ تخليقي ڪم =================================================== --> | label21 = مشهوريءَ جو سبب | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | label22 = نمايان ڪم | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | label23 = طرز | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | label24 = کان متاثر ٿيو | data24 = {{{influences|}}} | label25 = کي متاثر ڪيو | data25 = {{{influenced|}}} | label26 = اباڻو شهر | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} <!-- ================================================== جسماني / مالي معلومات =================================================== --> | label27 = پگهار | data27 = {{{salary|}}} | label28 = خالص اثاثا | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | label29 = قد | data29 = {{{height|}}} | label30 = وزن | data30 = {{{weight|}}} | label31 = ٽيليويزن | data31 = {{{television|}}} <!-- ================================================== عهدو ۽ وابستگيون =================================================== --> | label32 = لقب | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | label33 = مدت | data33 = {{{term|}}} | label34 = اڳوڻو | data34 = {{{predecessor|}}} | label35 = جانشين | data35 = {{{successor|}}} | label36 = جماعت | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | label37 = تحريڪ | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | label38 = <span style="white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | label39 = بورڊ | data39 = {{{boards|}}} <!-- ================================================== مذهبي معلومات =================================================== --> | label40 = مذهب | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | label41 = فرقو | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ================================================== قانوني معلومات =================================================== --> | label42 = فرد جرم | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | label43 = ڏوهه جي سزا | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | label44 = ڏوهاري حيثيت | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ================================================== خانداني معلومات =================================================== --> | label45 = جيون ساٿي | data45 = {{{spouse|}}} | label46 = گهريلو ساٿي | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | label47 = اولاد | data47 = {{{children|}}} | label48 = والدين | data48 = {{{parents|}}} | label49 = مائٽ | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} | label50 = سڏ سڃاڻپ | data50 = {{{callsign|}}} | label51 = اعزاز | data51 = {{{awards|}}} <!-- ================================================== اضافي ماڊيول =================================================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ================================================== دستخط =================================================== --> | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | headerstyle58 = background:#F2E8FF; color:#4E416B; text-align:center; font-weight:bold; padding:7px; border-top:1px solid #D9CCEF; border-bottom:1px solid #D9CCEF; | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| <div style=" background:#FBF9FF; text-align:center; padding:8px;"> [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}} ]] </div> }} <!-- ================================================== ويب سائيٽ =================================================== --> | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | headerstyle60 = background:#E4F6EA; color:#28533A; text-align:center; font-weight:bold; padding:7px; border-top:1px solid #C3E3CE; border-bottom:1px solid #C3E3CE; | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ================================================== حاشيو =================================================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style="line-height:1.35em;"> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#F8FCFE; color:#54595D; border-top:1px solid #B8DCEB; text-align:center; padding:7px; }}<!-- -->{{#ifeq:{{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}}|¬¬¬¬||[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]]}}<!-- -->{{#ifeq:{{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}}|¬¬¬¬||[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]]}}<!-- -->{{#ifeq:{{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}}|¬¬¬¬||[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]]}}<!-- -->{{#ifeq:{{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}}|¬¬¬¬||[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]]}}<!-- -->{{#ifeq:{{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}}|¬¬¬¬||[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]]}}<!-- -->{{#ifeq:{{{location|¬}}}|¬||[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]]}}<!-- زمرو:فرسودہ محل وقوع پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص زمرو:برخلاف_نيٽ_ورٿ_پيراميٽر_سان_ڄاڻخانو_ماڻهو_استعمال_ڪندڙ_صفحا -->{{#if:{{{1|}}}|[[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]]}}<!-- --><includeonly>{{ns0|{{#if:{{{signature|}}}|[[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]]}}[[Category:Articles with hCards]]}}</includeonly><noinclude> ncitj7uryt8y0lrrca7okl3ye4lu8pq 14 69630 417425 365642 2026-10-06T09:39:54Z Ibne maryam 17680 /* */ 417425 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سعودي عرب]] [[زمرو:صوبا]] [[زمرو:سعودي عرب جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:سعودي عرب جي سياسي جاگرافي]] [[زمرو:ملڪ جي لحاظ کان پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]] cm0zpvpcl94kgs9v1lfdtj4a8z5q87g 0 75380 417426 295869 2026-10-06T09:41:42Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 417426 wikitext text/x-wiki [[File:Saudi Arabia Topography.png|upright=1.3|thumb|left]] '''سعودي عرب جا گورنریٽ یا ضلعا'''، سرڪاري طور تي '''سعودي عرب جي بادشاهت جا ضلعا'''، ( {{lang-ar|محافظات المملكة العربية السعودية}} ) 136 گورنريون آهن (ٻئي سطح جي انتظامي ڊويزن) جيڪي سعودي عرب جون 13 امارات ٺاهينديون آهن. 27 شعبان، 1412 هجره ( 2 مارچ، 1992ع) تي جاري ڪيل رائل آرڊر A/92 طرفان علائقائي نظام جي ٽئين آرٽيڪل پاران مهيا ڪيل خدمتن جي دستيابي، آبادي، جاگرافيائي، حفاظتي خيالات، ماحولياتي حالتن ۽ نقل و حمل جي ذريعن جي مطابق گورنرن کي ٽن ڀاڱن ۾ ورهايو ويو آهي، ء رائل آرڊر نمبر A/21 طرفان 30 ربيع الاول 1414هه (17 سيپٽمبر 1993) تي ترميم ڪئي وئي. اهي درجا آهن: ڪیپٽل ( ''امانه'' )، ڪيٽيگري A ۽ ڪيٽيگري بي.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.statoids.com/usa.html|title=Saudi Arabia Regions|website=www.statoids.com|access-date=2020-08-02}}</ref> <ref name=":0">{{حوالو ويب|url=https://www.moi.gov.sa/wps/portal/Home/emirates/makkah/contents/!ut/p/z1/pVPLTsMwELz3K3rhWO2mtptwNAGa9AFqQyDxBTmPtqHE6SNq6N_jViAVpCag-uC1pdnZ2fUYRKvdbrUg0EEfTrcfFxBK7rK5LLNCyXcIIBS9V3QpdQzaHfbHUxv5xGYefXARHwm8HAF2nzvUHCFaoz5Dlzv-9HpCCHIC4i_5eGZxbMp_BgEiVuWqXECYy-VSLq7wOxabuVTZ9tjMAbeKswRCA2eUJYg0oVFEDCZpN56xKE3MWFqkZx2R2-oAFeZJbWvKdO0xMT28Jyfaz4sT9a0NapvDLnip0kXELxi_vUHOyeR6yFwDR_QLUPcGTUpEk5Kwdha2nsUuSyvwVbHJtW28f0zbwQZ2j17A3kBtXEA9aPKm_jzZ23otuHZoocr0o4Sg1qKr3Pdzi-SdYH-XuZ1wsKuqp1luR9a--gT5rD0x/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Organization of the Emirate of Makkah Province|website=Ministry of Interior}}</ref> خطن جي نظام ۾ مهيا ڪيل گورنرن جو اصل تعداد ( شاھہ فهد پاران جاري ڪيل) 118 هو، جيتوڻيڪ اهو سال 2012ع ۾ [[عبدالله بن عبدالعزيز|شاهه عبدالله]] طرفان 136 تائين وڌايو ويو.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.alriyadh.com/730679|title=The Custodian of the Two Holy Mosques agrees to the addition of 46 new governorates and centers|date=26 April 2012|website=Ar Riyadh|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718114643/http://www.alriyadh.com/730679|archive-date=18 July 2018}}</ref> هر گورنریٽ هڪ گورنر طرفان سنڀاليو ويندو آهي ء انھن جي مدد لاء هڪ ڊپٽي گورنر هوندو آهي. ھر گورنریٹ کی مزید سب ڈیویزن ({{Lang-ar|مراكز}}) م تقسیم کیو ویو آھی.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.moi.gov.sa/wps/portal/Home/emirates/makkah/contents/!ut/p/z1/pVPLTsMwELz3K3rhWO2mtptwNAGa9AFqQyDxBTmPtqHE6SNq6N_jViAVpCag-uC1pdnZ2fUYRKvdbrUg0EEfTrcfFxBK7rK5LLNCyXcIIBS9V3QpdQzaHfbHUxv5xGYefXARHwm8HAF2nzvUHCFaoz5Dlzv-9HpCCHIC4i_5eGZxbMp_BgEiVuWqXECYy-VSLq7wOxabuVTZ9tjMAbeKswRCA2eUJYg0oVFEDCZpN56xKE3MWFqkZx2R2-oAFeZJbWvKdO0xMT28Jyfaz4sT9a0NapvDLnip0kXELxi_vUHOyeR6yFwDR_QLUPcGTUpEk5Kwdha2nsUuSyvwVbHJtW28f0zbwQZ2j17A3kBtXEA9aPKm_jzZ23otuHZoocr0o4Sg1qKr3Pdzi-SdYH-XuZ1wsKuqp1luR9a--gT5rD0x/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Organization of the Emirate of Makkah Province|website=Ministry of Interior}}</ref> == گورنریٽ جي فھرست == {|class="wikitable sortable" |+مملڪت سعودي عرب جا گورنریٽ !شمار!!گورنریٽ!!ریجن!!<small>آبادي <br>₍₂₀₁₀ _جي ^{آدمشماري)}</small>!!<small>ریمارڪس</small> |- |1 |ریاض |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |5,254,560 | |- |2 |درعیہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |73,668 | |- |3 |الخرج |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |376,325 | |- |4 |دوادمي |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |217,305 | |- |5 |المجمعہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |133,285 | |- |6 |القویہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |126,161 | |- |7 |وادي الدواسر |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |106,152 | |- |8 |الافلج |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |68,201 | |- |9 |الزلفي |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |69,201 | |- |10 |شقرا |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |40,541 | |- |11 |حوطہ بني تمیم |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |43,300 | |- |12 |عفیف |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |77,978 | |- |13 |السلیل |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |36,383 | |- |14 |ضرما |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |24,429 | |- |15 |المزاحمیہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |39,865 | |- |16 |رماح |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |28,055 | |- |17 |ثادج |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |17,165 | |- |18 |حریملہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |15,324 | |- |19 |الحریق |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |14,750 | |- |20 |الغاط |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |14,405 | |- |21 |<small>'''مڪہ المڪرمہ'''</small> |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |1,675,368 | |- |22 |جدہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |3,456,259 | |- |23 |طایف |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |987,914 | |- |24 |القنفذہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |272,424 | |- |25 |اللیث |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |128,529 | |- |26 |رابغ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |92,072 | |- |27 |الجموم |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |92,222 | |- |28 |خلیص |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |56,687 | |- |29 |الڪامل |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |21,419 | |- |30 |الخرمہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |42,223 | |- |31 |رانیہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |45,942 | |- |32 |طروبہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |43,947 | |- |33 |<small>'''المدینہ المنورہ'''</small> |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |1,180,770 | |- |34 |ینبوع |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |298,675 | |- |35 |العلاء |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |64,591 | |- |36 |مھد الذھب |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |62,511 | |- |37 |بدر |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |63,468 | |- |38 |خیبر |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |48,592 | |- |39 |الحناڪیہ |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |59,326 | |- |40 |بریدہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |614,093 | |- |41 |عنیزہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |163,729 | |- |42 |الرس |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |133,482 | |- |43 |المثنب |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |44,043 | |- |44 |البڪیریہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |57,621 | |- |45 |البدایع |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |57,164 | |- |46 |اسیاح |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |26,336 | |- |47 |النبھانیہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |47,744 | |- |48 |عیون الجواء |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |26,544 | |- |49 |ریاض الخبري |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |34,497 | |- |50 |الشماسیہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |10,605 | |- |51 |دمام |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |903,597 | |- |52 |الاحسا |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |1,063,112 | |- |53 |حفر الباطن |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |389,993 | |- |54 |جبیل |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |378,949 | |- |55 |قطیف |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |524,182 | |- |56 |الخبر |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |578,500 | |- |57 |الخافجی |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |76,279 | |- |58 |راس التنورہ |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |60,750 | |- |59 |عبقیق |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |53,444 | |- |60 |النیریہ |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |52,340 | |- |61 |قریات العلیا |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |24,634 | |- |62 |ابھا |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |1,093,705 | |- |63 |خمیس مشیط |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |512,599 | |- |64 |بیشا |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |205,346 | |- |65 |النمس |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |54,119 | |- |66 |محایل |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |228,979 |<small>_{'''ھان باریق (60,000) شامل آھي جیڪو مڪہ ریجن م ھو۔'''}</small> |- |67 |سرت العابدہ |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |67,120 | |- |68 |تثلیث |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |59,188 | |- |69 |رجال المع (روجال) |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |65,406 |<small>_{'''ھان حارضہ (18,586) شامل آھي جیڪو جیزان ریجن م ھو۔'''}</small> |- |70 |احد رفیدہ |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |113,043 | |- |71 |ظھران الجنوب |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |63,119 | |- |72 |بالقرن |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |74,391 |<small>پھریون سبت العلایا سان سدیو ویندو ھو۔</small> |- |73 |المجاردہ |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |103,531 | |- |74 |تبوڪ |تبوڪ ریجن |569,797 | |- |75 |الوجھہ |تبوڪ ریجن |44,570 | |- |76 |دوبا |تبوڪ ریجن |51,951 | |- |77 |تیماء |تبوڪ ریجن |36,199 | |- |78 |املوج |تبوڪ ریجن |61,162 | |- |79 |حقل |<small>'''تبوڪ ریجن'''</small> |27,856 |<small>پھریون الجوف ریجن م ھو۔</small> |- |80 |حایل |<small>'''حایل ریجن'''</small> |412,758 | |- |81 |بقاء |<small>'''حایل ریجن'''</small> |40,157 | |- |82 |الخزاعیہ |<small>'''حایل ریجن'''</small> |102,588 | |- |83 |الشنان |<small>'''حایل ریجن'''</small> |41,641 | |- |84 |عرعر |<small>'''_{حدود الشمال} ^ریجن'''</small> |191,051 | |- |85 |رفحاء |<small>'''_{حدود الشمال} ^ریجن'''</small> |80,544 | |- |86 |طریف |<small>'''_{حدود الشمال} ^ریجن'''</small> |48,929 | |- |87 |جیزان |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |157,536 | |- |88 |صبیا |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |228,375 | |- |89 |ابو عریش |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |197,112 | |- |90 |سمتہ |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |201,656 | |- |91 |الحرث |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |18,586 | |- |92 |دمد |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |71,601 | |- |93 |الریث |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |18,961 | |- |94 |بیش |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |77,442 | |- |95 |فراسان |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |17,999 | |- |96 |الدایر |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |58,494 | |- |97 |احد المساریہ |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |110,710 | |- |98 |الادابي |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |60,799 | |- |99 |العارضہ |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |76,705 | |- |100 |الدرب |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |69,134 | |- |101 |نجران |<small>'''نجران ریجن'''</small> |329,112 | |- |102 |شرورہ |<small>'''نجران ریجن'''</small> |85,977 | |- |103 |حبونا |<small>'''نجران ریجن'''</small> |20,400 | |- |104 |بدر الجنوب |<small>'''نجران ریجن'''</small> |11,117 | |- |105 |یدامہ |<small>'''نجران ریجن'''</small> |16,851 | |- |106 |ثار |<small>'''نجران ریجن'''</small> |16,047 | |- |107 |خباش |<small>'''نجران ریجن'''</small> |22,133 | |- |108 |الخارخر |<small>'''نجران ریجن'''</small> |4,015 |<small>پھریون شرقیہ ریجن م ھو۔</small> |- |109 |البھا |البھا ریجن |103,411 | |- |110 |بالجراشي |البھا ریجن |65,223 | |- |111 |المندق |البھا ریجن |35,629 | |- |112 |المخواہ |البھا ریجن |70,664 | |- |113 |العقیق |البھا ریجن |47,235 | |- |114 |قلوہ |البھا ریجن |58,246 | |- |115 |القارا |البھا ریجن |31,380 |<small>اتاویلاہ جی نالی سان بہ سدبو آھی۔</small> |- |116 |سڪاڪہ |<small>الجوف ریجن</small> |242,813 | |- |117 |قرایات |<small>الجوف ریجن</small> |147,550 | |- |118 |دومہ الجندل |<small>الجوف ریجن</small> |49,646 | |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب]] [[زمرو:سعودي عرب جي جاگرافي]] [[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:سعودي عرب جي انتظامي ورهاست]] iafx49cbu8sh24w44m1wh57emvrufbn 417429 417426 2026-10-06T09:59:28Z Ibne maryam 17680 417429 wikitext text/x-wiki [[File:Saudi Arabia Topography.png|upright=1.3|thumb|left]] '''سعودي عرب جا گورنریٽ یا ضلعا'''، سرڪاري طور تي '''سعودي عرب جي بادشاهت جا ضلعا'''، ( {{lang-ar|محافظات المملكة العربية السعودية}} ) 136 گورنريون آهن (ٻئي سطح جي انتظامي ڊويزن) جيڪي سعودي عرب جون 13 امارات ٺاهينديون آهن. 27 شعبان، 1412 هجره ( 2 مارچ، 1992ع) تي جاري ڪيل رائل آرڊر A/92 طرفان علائقائي نظام جي ٽئين آرٽيڪل پاران مهيا ڪيل خدمتن جي دستيابي، آبادي، جاگرافيائي، حفاظتي خيالات، ماحولياتي حالتن ۽ نقل و حمل جي ذريعن جي مطابق گورنرن کي ٽن ڀاڱن ۾ ورهايو ويو آهي، ء رائل آرڊر نمبر A/21 طرفان 30 ربيع الاول 1414هه (17 سيپٽمبر 1993) تي ترميم ڪئي وئي. اهي درجا آهن: ڪیپٽل ( ''امانه'' )، ڪيٽيگري A ۽ ڪيٽيگري بي.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.statoids.com/usa.html|title=Saudi Arabia Regions|website=www.statoids.com|access-date=2020-08-02}}</ref> <ref name=":0">{{حوالو ويب|url=https://www.moi.gov.sa/wps/portal/Home/emirates/makkah/contents/!ut/p/z1/pVPLTsMwELz3K3rhWO2mtptwNAGa9AFqQyDxBTmPtqHE6SNq6N_jViAVpCag-uC1pdnZ2fUYRKvdbrUg0EEfTrcfFxBK7rK5LLNCyXcIIBS9V3QpdQzaHfbHUxv5xGYefXARHwm8HAF2nzvUHCFaoz5Dlzv-9HpCCHIC4i_5eGZxbMp_BgEiVuWqXECYy-VSLq7wOxabuVTZ9tjMAbeKswRCA2eUJYg0oVFEDCZpN56xKE3MWFqkZx2R2-oAFeZJbWvKdO0xMT28Jyfaz4sT9a0NapvDLnip0kXELxi_vUHOyeR6yFwDR_QLUPcGTUpEk5Kwdha2nsUuSyvwVbHJtW28f0zbwQZ2j17A3kBtXEA9aPKm_jzZ23otuHZoocr0o4Sg1qKr3Pdzi-SdYH-XuZ1wsKuqp1luR9a--gT5rD0x/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Organization of the Emirate of Makkah Province|website=Ministry of Interior}}</ref> خطن جي نظام ۾ مهيا ڪيل گورنرن جو اصل تعداد ( شاھہ فهد پاران جاري ڪيل) 118 هو، جيتوڻيڪ اهو سال 2012ع ۾ [[عبدالله بن عبدالعزيز|شاهه عبدالله]] طرفان 136 تائين وڌايو ويو.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.alriyadh.com/730679|title=The Custodian of the Two Holy Mosques agrees to the addition of 46 new governorates and centers|date=26 April 2012|website=Ar Riyadh|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718114643/http://www.alriyadh.com/730679|archive-date=18 July 2018}}</ref> هر گورنریٽ هڪ گورنر طرفان سنڀاليو ويندو آهي ء انھن جي مدد لاء هڪ ڊپٽي گورنر هوندو آهي. ھر گورنریٹ کی مزید سب ڈیویزن ({{Lang-ar|مراكز}}) م تقسیم کیو ویو آھی.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.moi.gov.sa/wps/portal/Home/emirates/makkah/contents/!ut/p/z1/pVPLTsMwELz3K3rhWO2mtptwNAGa9AFqQyDxBTmPtqHE6SNq6N_jViAVpCag-uC1pdnZ2fUYRKvdbrUg0EEfTrcfFxBK7rK5LLNCyXcIIBS9V3QpdQzaHfbHUxv5xGYefXARHwm8HAF2nzvUHCFaoz5Dlzv-9HpCCHIC4i_5eGZxbMp_BgEiVuWqXECYy-VSLq7wOxabuVTZ9tjMAbeKswRCA2eUJYg0oVFEDCZpN56xKE3MWFqkZx2R2-oAFeZJbWvKdO0xMT28Jyfaz4sT9a0NapvDLnip0kXELxi_vUHOyeR6yFwDR_QLUPcGTUpEk5Kwdha2nsUuSyvwVbHJtW28f0zbwQZ2j17A3kBtXEA9aPKm_jzZ23otuHZoocr0o4Sg1qKr3Pdzi-SdYH-XuZ1wsKuqp1luR9a--gT5rD0x/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Organization of the Emirate of Makkah Province|website=Ministry of Interior}}</ref> ==گورنریٽ جي فھرست== ===[[الباحہ صوبو|الباحه صوبو]]=== === الجوف صوبو === الشرقي صوبو === القصيم صوبو === تبوڪ صوبو === جيزان صوبو === حائل صوبو === حدود الشمالي صوبو === رياض صوبو === عسير صوبومدينہ6 صوبو ===مڪہ صوبو|مڪه ريجن]]=== ===[[نجران صوبو|نجران ريجن]]=== {|class="wikitable sortable" !گورنریٽ !!<small>آبادي <br>₍₂₀₁₀ _جي ^{آدمشماري)}</small> !!<small>ریمارڪس</small> |- |نجران |329,112 | |- |شرورہ |85,977 | |- |حبونا |20,400 | |- |بدر الجنوب |11,117 | |- |یدامه |16,851 | |- |ثار |16,047 | |- |خباش |22,133 | |- |الخارخر |4,015 |<small>پھریون شرقیہ ریجن م ھو.</small> |} ===صوبا=== {|class="wikitable sortable" |+مملڪت سعودي عرب جا گورنریٽ !شمار!!گورنریٽ!!ریجن!!<small>آبادي <br>₍₂₀₁₀ _جي ^{آدمشماري)}</small>!!<small>ریمارڪس</small> |- |1 |ریاض |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |5,254,560 | |- |2 |درعیہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |73,668 | |- |3 |الخرج |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |376,325 | |- |4 |دوادمي |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |217,305 | |- |5 |المجمعہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |133,285 | |- |6 |القویہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |126,161 | |- |7 |وادي الدواسر |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |106,152 | |- |8 |الافلج |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |68,201 | |- |9 |الزلفي |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |69,201 | |- |10 |شقرا |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |40,541 | |- |11 |حوطہ بني تمیم |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |43,300 | |- |12 |عفیف |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |77,978 | |- |13 |السلیل |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |36,383 | |- |14 |ضرما |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |24,429 | |- |15 |المزاحمیہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |39,865 | |- |16 |رماح |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |28,055 | |- |17 |ثادج |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |17,165 | |- |18 |حریملہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |15,324 | |- |19 |الحریق |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |14,750 | |- |20 |الغاط |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |14,405 | |- |21 |<small>'''مڪہ المڪرمہ'''</small> |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |1,675,368 | |- |22 |جدہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |3,456,259 | |- |23 |طایف |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |987,914 | |- |24 |القنفذہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |272,424 | |- |25 |اللیث |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |128,529 | |- |26 |رابغ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |92,072 | |- |27 |الجموم |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |92,222 | |- |28 |خلیص |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |56,687 | |- |29 |الڪامل |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |21,419 | |- |30 |الخرمہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |42,223 | |- |31 |رانیہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |45,942 | |- |32 |طروبہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |43,947 | |- |33 |<small>'''المدینہ المنورہ'''</small> |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |1,180,770 | |- |34 |ینبوع |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |298,675 | |- |35 |العلاء |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |64,591 | |- |36 |مھد الذھب |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |62,511 | |- |37 |بدر |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |63,468 | |- |38 |خیبر |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |48,592 | |- |39 |الحناڪیہ |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |59,326 | |- |40 |بریدہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |614,093 | |- |41 |عنیزہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |163,729 | |- |42 |الرس |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |133,482 | |- |43 |المثنب |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |44,043 | |- |44 |البڪیریہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |57,621 | |- |45 |البدایع |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |57,164 | |- |46 |اسیاح |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |26,336 | |- |47 |النبھانیہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |47,744 | |- |48 |عیون الجواء |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |26,544 | |- |49 |ریاض الخبري |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |34,497 | |- |50 |الشماسیہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |10,605 | |- |51 |دمام |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |903,597 | |- |52 |الاحسا |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |1,063,112 | |- |53 |حفر الباطن |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |389,993 | |- |54 |جبیل |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |378,949 | |- |55 |قطیف |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |524,182 | |- |56 |الخبر |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |578,500 | |- |57 |الخافجی |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |76,279 | |- |58 |راس التنورہ |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |60,750 | |- |59 |عبقیق |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |53,444 | |- |60 |النیریہ |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |52,340 | |- |61 |قریات العلیا |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |24,634 | |- |62 |ابھا |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |1,093,705 | |- |63 |خمیس مشیط |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |512,599 | |- |64 |بیشا |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |205,346 | |- |65 |النمس |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |54,119 | |- |66 |محایل |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |228,979 |<small>_{'''ھان باریق (60,000) شامل آھي جیڪو مڪہ ریجن م ھو۔'''}</small> |- |67 |سرت العابدہ |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |67,120 | |- |68 |تثلیث |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |59,188 | |- |69 |رجال المع (روجال) |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |65,406 |<small>_{'''ھان حارضہ (18,586) شامل آھي جیڪو جیزان ریجن م ھو۔'''}</small> |- |70 |احد رفیدہ |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |113,043 | |- |71 |ظھران الجنوب |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |63,119 | |- |72 |بالقرن |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |74,391 |<small>پھریون سبت العلایا سان سدیو ویندو ھو۔</small> |- |73 |المجاردہ |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |103,531 | |- |74 |تبوڪ |تبوڪ ریجن |569,797 | |- |75 |الوجھہ |تبوڪ ریجن |44,570 | |- |76 |دوبا |تبوڪ ریجن |51,951 | |- |77 |تیماء |تبوڪ ریجن |36,199 | |- |78 |املوج |تبوڪ ریجن |61,162 | |- |79 |حقل |<small>'''تبوڪ ریجن'''</small> |27,856 |<small>پھریون الجوف ریجن م ھو۔</small> |- |80 |حایل |<small>'''حایل ریجن'''</small> |412,758 | |- |81 |بقاء |<small>'''حایل ریجن'''</small> |40,157 | |- |82 |الخزاعیہ |<small>'''حایل ریجن'''</small> |102,588 | |- |83 |الشنان |<small>'''حایل ریجن'''</small> |41,641 | |- |84 |عرعر |<small>'''_{حدود الشمال} ^ریجن'''</small> |191,051 | |- |85 |رفحاء |<small>'''_{حدود الشمال} ^ریجن'''</small> |80,544 | |- |86 |طریف |<small>'''_{حدود الشمال} ^ریجن'''</small> |48,929 | |- |87 |جیزان |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |157,536 | |- |88 |صبیا |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |228,375 | |- |89 |ابو عریش |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |197,112 | |- |90 |سمتہ |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |201,656 | |- |91 |الحرث |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |18,586 | |- |92 |دمد |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |71,601 | |- |93 |الریث |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |18,961 | |- |94 |بیش |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |77,442 | |- |95 |فراسان |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |17,999 | |- |96 |الدایر |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |58,494 | |- |97 |احد المساریہ |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |110,710 | |- |98 |الادابي |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |60,799 | |- |99 |العارضہ |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |76,705 | |- |100 |الدرب |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |69,134 | |- |101 |نجران |<small>'''نجران ریجن'''</small> |329,112 | |- |102 |شرورہ |<small>'''نجران ریجن'''</small> |85,977 | |- |103 |حبونا |<small>'''نجران ریجن'''</small> |20,400 | |- |104 |بدر الجنوب |<small>'''نجران ریجن'''</small> |11,117 | |- |105 |یدامہ |<small>'''نجران ریجن'''</small> |16,851 | |- |106 |ثار |<small>'''نجران ریجن'''</small> |16,047 | |- |107 |خباش |<small>'''نجران ریجن'''</small> |22,133 | |- |108 |الخارخر |<small>'''نجران ریجن'''</small> |4,015 |<small>پھریون شرقیہ ریجن م ھو۔</small> |- |109 |البھا |البھا ریجن |103,411 | |- |110 |بالجراشي |البھا ریجن |65,223 | |- |111 |المندق |البھا ریجن |35,629 | |- |112 |المخواہ |البھا ریجن |70,664 | |- |113 |العقیق |البھا ریجن |47,235 | |- |114 |قلوہ |البھا ریجن |58,246 | |- |115 |القارا |البھا ریجن |31,380 |<small>اتاویلاہ جی نالی سان بہ سدبو آھی۔</small> |- |116 |سڪاڪہ |<small>الجوف ریجن</small> |242,813 | |- |117 |قرایات |<small>الجوف ریجن</small> |147,550 | |- |118 |دومہ الجندل |<small>الجوف ریجن</small> |49,646 | |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب]] [[زمرو:سعودي عرب جي جاگرافي]] [[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:سعودي عرب جي انتظامي ورهاست]] 5f1pacg4nuk6quutbvl4c67f6v7523l 417430 417429 2026-10-06T10:09:00Z Ibne maryam 17680 417430 wikitext text/x-wiki [[File:Saudi Arabia Topography.png|upright=1.3|thumb|left]] '''سعودي عرب جا گورنریٽ یا ضلعا'''، سرڪاري طور تي '''سعودي عرب جي بادشاهت جا ضلعا'''، ( {{lang-ar|محافظات المملكة العربية السعودية}} ) 136 گورنريون آهن (ٻئي سطح جي انتظامي ڊويزن) جيڪي سعودي عرب جون 13 امارات ٺاهينديون آهن. 27 شعبان، 1412 هجره ( 2 مارچ، 1992ع) تي جاري ڪيل رائل آرڊر A/92 طرفان علائقائي نظام جي ٽئين آرٽيڪل پاران مهيا ڪيل خدمتن جي دستيابي، آبادي، جاگرافيائي، حفاظتي خيالات، ماحولياتي حالتن ۽ نقل و حمل جي ذريعن جي مطابق گورنرن کي ٽن ڀاڱن ۾ ورهايو ويو آهي، ء رائل آرڊر نمبر A/21 طرفان 30 ربيع الاول 1414هه (17 سيپٽمبر 1993) تي ترميم ڪئي وئي. اهي درجا آهن: ڪیپٽل ( ''امانه'' )، ڪيٽيگري A ۽ ڪيٽيگري بي.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.statoids.com/usa.html|title=Saudi Arabia Regions|website=www.statoids.com|access-date=2020-08-02}}</ref> <ref name=":0">{{حوالو ويب|url=https://www.moi.gov.sa/wps/portal/Home/emirates/makkah/contents/!ut/p/z1/pVPLTsMwELz3K3rhWO2mtptwNAGa9AFqQyDxBTmPtqHE6SNq6N_jViAVpCag-uC1pdnZ2fUYRKvdbrUg0EEfTrcfFxBK7rK5LLNCyXcIIBS9V3QpdQzaHfbHUxv5xGYefXARHwm8HAF2nzvUHCFaoz5Dlzv-9HpCCHIC4i_5eGZxbMp_BgEiVuWqXECYy-VSLq7wOxabuVTZ9tjMAbeKswRCA2eUJYg0oVFEDCZpN56xKE3MWFqkZx2R2-oAFeZJbWvKdO0xMT28Jyfaz4sT9a0NapvDLnip0kXELxi_vUHOyeR6yFwDR_QLUPcGTUpEk5Kwdha2nsUuSyvwVbHJtW28f0zbwQZ2j17A3kBtXEA9aPKm_jzZ23otuHZoocr0o4Sg1qKr3Pdzi-SdYH-XuZ1wsKuqp1luR9a--gT5rD0x/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Organization of the Emirate of Makkah Province|website=Ministry of Interior}}</ref> خطن جي نظام ۾ مهيا ڪيل گورنرن جو اصل تعداد ( شاھہ فهد پاران جاري ڪيل) 118 هو، جيتوڻيڪ اهو سال 2012ع ۾ [[عبدالله بن عبدالعزيز|شاهه عبدالله]] طرفان 136 تائين وڌايو ويو.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.alriyadh.com/730679|title=The Custodian of the Two Holy Mosques agrees to the addition of 46 new governorates and centers|date=26 April 2012|website=Ar Riyadh|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718114643/http://www.alriyadh.com/730679|archive-date=18 July 2018}}</ref> هر گورنریٽ هڪ گورنر طرفان سنڀاليو ويندو آهي ء انھن جي مدد لاء هڪ ڊپٽي گورنر هوندو آهي. ھر گورنریٹ کی مزید سب ڈیویزن ({{Lang-ar|مراكز}}) م تقسیم کیو ویو آھی.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.moi.gov.sa/wps/portal/Home/emirates/makkah/contents/!ut/p/z1/pVPLTsMwELz3K3rhWO2mtptwNAGa9AFqQyDxBTmPtqHE6SNq6N_jViAVpCag-uC1pdnZ2fUYRKvdbrUg0EEfTrcfFxBK7rK5LLNCyXcIIBS9V3QpdQzaHfbHUxv5xGYefXARHwm8HAF2nzvUHCFaoz5Dlzv-9HpCCHIC4i_5eGZxbMp_BgEiVuWqXECYy-VSLq7wOxabuVTZ9tjMAbeKswRCA2eUJYg0oVFEDCZpN56xKE3MWFqkZx2R2-oAFeZJbWvKdO0xMT28Jyfaz4sT9a0NapvDLnip0kXELxi_vUHOyeR6yFwDR_QLUPcGTUpEk5Kwdha2nsUuSyvwVbHJtW28f0zbwQZ2j17A3kBtXEA9aPKm_jzZ23otuHZoocr0o4Sg1qKr3Pdzi-SdYH-XuZ1wsKuqp1luR9a--gT5rD0x/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Organization of the Emirate of Makkah Province|website=Ministry of Interior}}</ref> ==گورنریٽ جي فھرست== ===[[الباحہ صوبو|الباحه ريجن]]=== ===[[الجوف صوبو|الجوف ریجن]]=== ===[[الشرقي صوبو|المنطقه الشرقي ريجن]]=== ===[[القصيم صوبو|القسیم ریجن]]=== ===[[تبوڪ صوبو|تبوڪ ريجن]]=== ===[[جيزان صوبو|جيزان ريجن]]=== ===[[حائل صوبو|الهائل ريجن]]=== ===[[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالي ريجن]]=== ===[[رياض صوبو|رياض ريجن]]=== ===[[عسير صوبو|عسير ريجن]]=== ===[[مدينہ صوبو|مدينه ريجن]]=== ===مڪہ صوبو|مڪه ريجن]]=== ===[[نجران صوبو|نجران ريجن]]=== {|class="wikitable sortable" !گورنریٽ !!<small>آبادي <br>₍₂₀₁₀ _جي ^{آدمشماري)}</small> !!<small>ریمارڪس</small> |- |نجران |329,112 | |- |شرورہ |85,977 | |- |حبونا |20,400 | |- |بدر الجنوب |11,117 | |- |یدامه |16,851 | |- |ثار |16,047 | |- |خباش |22,133 | |- |الخارخر |4,015 |<small>پھریون شرقیہ ریجن م ھو.</small> |} ===صوبا=== {|class="wikitable sortable" |+مملڪت سعودي عرب جا گورنریٽ !شمار!!گورنریٽ!!ریجن!!<small>آبادي <br>₍₂₀₁₀ _جي ^{آدمشماري)}</small>!!<small>ریمارڪس</small> |- |1 |ریاض |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |5,254,560 | |- |2 |درعیہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |73,668 | |- |3 |الخرج |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |376,325 | |- |4 |دوادمي |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |217,305 | |- |5 |المجمعہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |133,285 | |- |6 |القویہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |126,161 | |- |7 |وادي الدواسر |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |106,152 | |- |8 |الافلج |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |68,201 | |- |9 |الزلفي |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |69,201 | |- |10 |شقرا |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |40,541 | |- |11 |حوطہ بني تمیم |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |43,300 | |- |12 |عفیف |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |77,978 | |- |13 |السلیل |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |36,383 | |- |14 |ضرما |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |24,429 | |- |15 |المزاحمیہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |39,865 | |- |16 |رماح |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |28,055 | |- |17 |ثادج |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |17,165 | |- |18 |حریملہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |15,324 | |- |19 |الحریق |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |14,750 | |- |20 |الغاط |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |14,405 | |- |21 |<small>'''مڪہ المڪرمہ'''</small> |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |1,675,368 | |- |22 |جدہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |3,456,259 | |- |23 |طایف |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |987,914 | |- |24 |القنفذہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |272,424 | |- |25 |اللیث |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |128,529 | |- |26 |رابغ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |92,072 | |- |27 |الجموم |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |92,222 | |- |28 |خلیص |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |56,687 | |- |29 |الڪامل |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |21,419 | |- |30 |الخرمہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |42,223 | |- |31 |رانیہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |45,942 | |- |32 |طروبہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |43,947 | |- |33 |<small>'''المدینہ المنورہ'''</small> |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |1,180,770 | |- |34 |ینبوع |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |298,675 | |- |35 |العلاء |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |64,591 | |- |36 |مھد الذھب |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |62,511 | |- |37 |بدر |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |63,468 | |- |38 |خیبر |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |48,592 | |- |39 |الحناڪیہ |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |59,326 | |- |40 |بریدہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |614,093 | |- |41 |عنیزہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |163,729 | |- |42 |الرس |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |133,482 | |- |43 |المثنب |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |44,043 | |- |44 |البڪیریہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |57,621 | |- |45 |البدایع |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |57,164 | |- |46 |اسیاح |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |26,336 | |- |47 |النبھانیہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |47,744 | |- |48 |عیون الجواء |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |26,544 | |- |49 |ریاض الخبري |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |34,497 | |- |50 |الشماسیہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |10,605 | |- |51 |دمام |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |903,597 | |- |52 |الاحسا |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |1,063,112 | |- |53 |حفر الباطن |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |389,993 | |- |54 |جبیل |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |378,949 | |- |55 |قطیف |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |524,182 | |- |56 |الخبر |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |578,500 | |- |57 |الخافجی |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |76,279 | |- |58 |راس التنورہ |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |60,750 | |- |59 |عبقیق |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |53,444 | |- |60 |النیریہ |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |52,340 | |- |61 |قریات العلیا |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |24,634 | |- |62 |ابھا |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |1,093,705 | |- |63 |خمیس مشیط |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |512,599 | |- |64 |بیشا |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |205,346 | |- |65 |النمس |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |54,119 | |- |66 |محایل |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |228,979 |<small>_{'''ھان باریق (60,000) شامل آھي جیڪو مڪہ ریجن م ھو۔'''}</small> |- |67 |سرت العابدہ |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |67,120 | |- |68 |تثلیث |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |59,188 | |- |69 |رجال المع (روجال) |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |65,406 |<small>_{'''ھان حارضہ (18,586) شامل آھي جیڪو جیزان ریجن م ھو۔'''}</small> |- |70 |احد رفیدہ |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |113,043 | |- |71 |ظھران الجنوب |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |63,119 | |- |72 |بالقرن |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |74,391 |<small>پھریون سبت العلایا سان سدیو ویندو ھو۔</small> |- |73 |المجاردہ |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |103,531 | |- |74 |تبوڪ |تبوڪ ریجن |569,797 | |- |75 |الوجھہ |تبوڪ ریجن |44,570 | |- |76 |دوبا |تبوڪ ریجن |51,951 | |- |77 |تیماء |تبوڪ ریجن |36,199 | |- |78 |املوج |تبوڪ ریجن |61,162 | |- |79 |حقل |<small>'''تبوڪ ریجن'''</small> |27,856 |<small>پھریون الجوف ریجن م ھو۔</small> |- |80 |حایل |<small>'''حایل ریجن'''</small> |412,758 | |- |81 |بقاء |<small>'''حایل ریجن'''</small> |40,157 | |- |82 |الخزاعیہ |<small>'''حایل ریجن'''</small> |102,588 | |- |83 |الشنان |<small>'''حایل ریجن'''</small> |41,641 | |- |84 |عرعر |<small>'''_{حدود الشمال} ^ریجن'''</small> |191,051 | |- |85 |رفحاء |<small>'''_{حدود الشمال} ^ریجن'''</small> |80,544 | |- |86 |طریف |<small>'''_{حدود الشمال} ^ریجن'''</small> |48,929 | |- |87 |جیزان |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |157,536 | |- |88 |صبیا |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |228,375 | |- |89 |ابو عریش |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |197,112 | |- |90 |سمتہ |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |201,656 | |- |91 |الحرث |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |18,586 | |- |92 |دمد |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |71,601 | |- |93 |الریث |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |18,961 | |- |94 |بیش |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |77,442 | |- |95 |فراسان |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |17,999 | |- |96 |الدایر |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |58,494 | |- |97 |احد المساریہ |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |110,710 | |- |98 |الادابي |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |60,799 | |- |99 |العارضہ |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |76,705 | |- |100 |الدرب |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |69,134 | |- |101 |نجران |<small>'''نجران ریجن'''</small> |329,112 | |- |102 |شرورہ |<small>'''نجران ریجن'''</small> |85,977 | |- |103 |حبونا |<small>'''نجران ریجن'''</small> |20,400 | |- |104 |بدر الجنوب |<small>'''نجران ریجن'''</small> |11,117 | |- |105 |یدامہ |<small>'''نجران ریجن'''</small> |16,851 | |- |106 |ثار |<small>'''نجران ریجن'''</small> |16,047 | |- |107 |خباش |<small>'''نجران ریجن'''</small> |22,133 | |- |108 |الخارخر |<small>'''نجران ریجن'''</small> |4,015 |<small>پھریون شرقیہ ریجن م ھو۔</small> |- |109 |البھا |البھا ریجن |103,411 | |- |110 |بالجراشي |البھا ریجن |65,223 | |- |111 |المندق |البھا ریجن |35,629 | |- |112 |المخواہ |البھا ریجن |70,664 | |- |113 |العقیق |البھا ریجن |47,235 | |- |114 |قلوہ |البھا ریجن |58,246 | |- |115 |القارا |البھا ریجن |31,380 |<small>اتاویلاہ جی نالی سان بہ سدبو آھی۔</small> |- |116 |سڪاڪہ |<small>الجوف ریجن</small> |242,813 | |- |117 |قرایات |<small>الجوف ریجن</small> |147,550 | |- |118 |دومہ الجندل |<small>الجوف ریجن</small> |49,646 | |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب]] [[زمرو:سعودي عرب جي جاگرافي]] [[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:سعودي عرب جي انتظامي ورهاست]] 8iye6fn66az0p588tmk3g5m5im1iyw4 417431 417430 2026-10-06T10:09:58Z Ibne maryam 17680 417431 wikitext text/x-wiki [[File:Saudi Arabia Topography.png|upright=1.3|thumb|left]] '''سعودي عرب جا گورنریٽ یا ضلعا'''، سرڪاري طور تي '''سعودي عرب جي بادشاهت جا ضلعا'''، ( {{lang-ar|محافظات المملكة العربية السعودية}} ) 136 گورنريون آهن (ٻئي سطح جي انتظامي ڊويزن) جيڪي سعودي عرب جون 13 امارات ٺاهينديون آهن. 27 شعبان، 1412 هجره ( 2 مارچ، 1992ع) تي جاري ڪيل رائل آرڊر A/92 طرفان علائقائي نظام جي ٽئين آرٽيڪل پاران مهيا ڪيل خدمتن جي دستيابي، آبادي، جاگرافيائي، حفاظتي خيالات، ماحولياتي حالتن ۽ نقل و حمل جي ذريعن جي مطابق گورنرن کي ٽن ڀاڱن ۾ ورهايو ويو آهي، ء رائل آرڊر نمبر A/21 طرفان 30 ربيع الاول 1414هه (17 سيپٽمبر 1993) تي ترميم ڪئي وئي. اهي درجا آهن: ڪیپٽل ( ''امانه'' )، ڪيٽيگري A ۽ ڪيٽيگري بي.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.statoids.com/usa.html|title=Saudi Arabia Regions|website=www.statoids.com|access-date=2020-08-02}}</ref> <ref name=":0">{{حوالو ويب|url=https://www.moi.gov.sa/wps/portal/Home/emirates/makkah/contents/!ut/p/z1/pVPLTsMwELz3K3rhWO2mtptwNAGa9AFqQyDxBTmPtqHE6SNq6N_jViAVpCag-uC1pdnZ2fUYRKvdbrUg0EEfTrcfFxBK7rK5LLNCyXcIIBS9V3QpdQzaHfbHUxv5xGYefXARHwm8HAF2nzvUHCFaoz5Dlzv-9HpCCHIC4i_5eGZxbMp_BgEiVuWqXECYy-VSLq7wOxabuVTZ9tjMAbeKswRCA2eUJYg0oVFEDCZpN56xKE3MWFqkZx2R2-oAFeZJbWvKdO0xMT28Jyfaz4sT9a0NapvDLnip0kXELxi_vUHOyeR6yFwDR_QLUPcGTUpEk5Kwdha2nsUuSyvwVbHJtW28f0zbwQZ2j17A3kBtXEA9aPKm_jzZ23otuHZoocr0o4Sg1qKr3Pdzi-SdYH-XuZ1wsKuqp1luR9a--gT5rD0x/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Organization of the Emirate of Makkah Province|website=Ministry of Interior}}</ref> خطن جي نظام ۾ مهيا ڪيل گورنرن جو اصل تعداد ( شاھہ فهد پاران جاري ڪيل) 118 هو، جيتوڻيڪ اهو سال 2012ع ۾ [[عبدالله بن عبدالعزيز|شاهه عبدالله]] طرفان 136 تائين وڌايو ويو.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.alriyadh.com/730679|title=The Custodian of the Two Holy Mosques agrees to the addition of 46 new governorates and centers|date=26 April 2012|website=Ar Riyadh|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718114643/http://www.alriyadh.com/730679|archive-date=18 July 2018}}</ref> هر گورنریٽ هڪ گورنر طرفان سنڀاليو ويندو آهي ء انھن جي مدد لاء هڪ ڊپٽي گورنر هوندو آهي. ھر گورنریٹ کی مزید سب ڈیویزن ({{Lang-ar|مراكز}}) م تقسیم کیو ویو آھی.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.moi.gov.sa/wps/portal/Home/emirates/makkah/contents/!ut/p/z1/pVPLTsMwELz3K3rhWO2mtptwNAGa9AFqQyDxBTmPtqHE6SNq6N_jViAVpCag-uC1pdnZ2fUYRKvdbrUg0EEfTrcfFxBK7rK5LLNCyXcIIBS9V3QpdQzaHfbHUxv5xGYefXARHwm8HAF2nzvUHCFaoz5Dlzv-9HpCCHIC4i_5eGZxbMp_BgEiVuWqXECYy-VSLq7wOxabuVTZ9tjMAbeKswRCA2eUJYg0oVFEDCZpN56xKE3MWFqkZx2R2-oAFeZJbWvKdO0xMT28Jyfaz4sT9a0NapvDLnip0kXELxi_vUHOyeR6yFwDR_QLUPcGTUpEk5Kwdha2nsUuSyvwVbHJtW28f0zbwQZ2j17A3kBtXEA9aPKm_jzZ23otuHZoocr0o4Sg1qKr3Pdzi-SdYH-XuZ1wsKuqp1luR9a--gT5rD0x/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Organization of the Emirate of Makkah Province|website=Ministry of Interior}}</ref> ==گورنریٽ جي فھرست== ===[[الباحہ صوبو|الباحه ريجن]]=== ===[[الجوف صوبو|الجوف ریجن]]=== ===[[الشرقي صوبو|المنطقه الشرقي ريجن]]=== ===[[القصيم صوبو|القسیم ریجن]]=== ===[[تبوڪ صوبو|تبوڪ ريجن]]=== ===[[جيزان صوبو|جيزان ريجن]]=== ===[[حائل صوبو|الهائل ريجن]]=== ===[[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالي ريجن]]=== ===[[رياض صوبو|رياض ريجن]]=== ===[[عسير صوبو|عسير ريجن]]=== ===[[مدينہ صوبو|مدينه ريجن]]=== ===[[مڪہ صوبو|مڪه ريجن]]=== ===[[نجران صوبو|نجران ريجن]]=== {|class="wikitable sortable" !گورنریٽ !!<small>آبادي <br>₍₂₀₁₀ _جي ^{آدمشماري)}</small> !!<small>ریمارڪس</small> |- |نجران |329,112 | |- |شرورہ |85,977 | |- |حبونا |20,400 | |- |بدر الجنوب |11,117 | |- |یدامه |16,851 | |- |ثار |16,047 | |- |خباش |22,133 | |- |الخارخر |4,015 |<small>پھریون شرقیہ ریجن م ھو.</small> |} ===صوبا=== {|class="wikitable sortable" |+مملڪت سعودي عرب جا گورنریٽ !شمار!!گورنریٽ!!ریجن!!<small>آبادي <br>₍₂₀₁₀ _جي ^{آدمشماري)}</small>!!<small>ریمارڪس</small> |- |1 |ریاض |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |5,254,560 | |- |2 |درعیہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |73,668 | |- |3 |الخرج |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |376,325 | |- |4 |دوادمي |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |217,305 | |- |5 |المجمعہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |133,285 | |- |6 |القویہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |126,161 | |- |7 |وادي الدواسر |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |106,152 | |- |8 |الافلج |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |68,201 | |- |9 |الزلفي |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |69,201 | |- |10 |شقرا |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |40,541 | |- |11 |حوطہ بني تمیم |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |43,300 | |- |12 |عفیف |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |77,978 | |- |13 |السلیل |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |36,383 | |- |14 |ضرما |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |24,429 | |- |15 |المزاحمیہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |39,865 | |- |16 |رماح |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |28,055 | |- |17 |ثادج |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |17,165 | |- |18 |حریملہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |15,324 | |- |19 |الحریق |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |14,750 | |- |20 |الغاط |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |14,405 | |- |21 |<small>'''مڪہ المڪرمہ'''</small> |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |1,675,368 | |- |22 |جدہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |3,456,259 | |- |23 |طایف |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |987,914 | |- |24 |القنفذہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |272,424 | |- |25 |اللیث |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |128,529 | |- |26 |رابغ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |92,072 | |- |27 |الجموم |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |92,222 | |- |28 |خلیص |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |56,687 | |- |29 |الڪامل |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |21,419 | |- |30 |الخرمہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |42,223 | |- |31 |رانیہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |45,942 | |- |32 |طروبہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |43,947 | |- |33 |<small>'''المدینہ المنورہ'''</small> |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |1,180,770 | |- |34 |ینبوع |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |298,675 | |- |35 |العلاء |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |64,591 | |- |36 |مھد الذھب |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |62,511 | |- |37 |بدر |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |63,468 | |- |38 |خیبر |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |48,592 | |- |39 |الحناڪیہ |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |59,326 | |- |40 |بریدہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |614,093 | |- |41 |عنیزہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |163,729 | |- |42 |الرس |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |133,482 | |- |43 |المثنب |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |44,043 | |- |44 |البڪیریہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |57,621 | |- |45 |البدایع |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |57,164 | |- |46 |اسیاح |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |26,336 | |- |47 |النبھانیہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |47,744 | |- |48 |عیون الجواء |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |26,544 | |- |49 |ریاض الخبري |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |34,497 | |- |50 |الشماسیہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |10,605 | |- |51 |دمام |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |903,597 | |- |52 |الاحسا |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |1,063,112 | |- |53 |حفر الباطن |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |389,993 | |- |54 |جبیل |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |378,949 | |- |55 |قطیف |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |524,182 | |- |56 |الخبر |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |578,500 | |- |57 |الخافجی |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |76,279 | |- |58 |راس التنورہ |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |60,750 | |- |59 |عبقیق |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |53,444 | |- |60 |النیریہ |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |52,340 | |- |61 |قریات العلیا |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |24,634 | |- |62 |ابھا |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |1,093,705 | |- |63 |خمیس مشیط |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |512,599 | |- |64 |بیشا |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |205,346 | |- |65 |النمس |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |54,119 | |- |66 |محایل |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |228,979 |<small>_{'''ھان باریق (60,000) شامل آھي جیڪو مڪہ ریجن م ھو۔'''}</small> |- |67 |سرت العابدہ |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |67,120 | |- |68 |تثلیث |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |59,188 | |- |69 |رجال المع (روجال) |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |65,406 |<small>_{'''ھان حارضہ (18,586) شامل آھي جیڪو جیزان ریجن م ھو۔'''}</small> |- |70 |احد رفیدہ |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |113,043 | |- |71 |ظھران الجنوب |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |63,119 | |- |72 |بالقرن |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |74,391 |<small>پھریون سبت العلایا سان سدیو ویندو ھو۔</small> |- |73 |المجاردہ |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |103,531 | |- |74 |تبوڪ |تبوڪ ریجن |569,797 | |- |75 |الوجھہ |تبوڪ ریجن |44,570 | |- |76 |دوبا |تبوڪ ریجن |51,951 | |- |77 |تیماء |تبوڪ ریجن |36,199 | |- |78 |املوج |تبوڪ ریجن |61,162 | |- |79 |حقل |<small>'''تبوڪ ریجن'''</small> |27,856 |<small>پھریون الجوف ریجن م ھو۔</small> |- |80 |حایل |<small>'''حایل ریجن'''</small> |412,758 | |- |81 |بقاء |<small>'''حایل ریجن'''</small> |40,157 | |- |82 |الخزاعیہ |<small>'''حایل ریجن'''</small> |102,588 | |- |83 |الشنان |<small>'''حایل ریجن'''</small> |41,641 | |- |84 |عرعر |<small>'''_{حدود الشمال} ^ریجن'''</small> |191,051 | |- |85 |رفحاء |<small>'''_{حدود الشمال} ^ریجن'''</small> |80,544 | |- |86 |طریف |<small>'''_{حدود الشمال} ^ریجن'''</small> |48,929 | |- |87 |جیزان |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |157,536 | |- |88 |صبیا |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |228,375 | |- |89 |ابو عریش |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |197,112 | |- |90 |سمتہ |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |201,656 | |- |91 |الحرث |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |18,586 | |- |92 |دمد |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |71,601 | |- |93 |الریث |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |18,961 | |- |94 |بیش |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |77,442 | |- |95 |فراسان |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |17,999 | |- |96 |الدایر |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |58,494 | |- |97 |احد المساریہ |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |110,710 | |- |98 |الادابي |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |60,799 | |- |99 |العارضہ |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |76,705 | |- |100 |الدرب |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |69,134 | |- |101 |نجران |<small>'''نجران ریجن'''</small> |329,112 | |- |102 |شرورہ |<small>'''نجران ریجن'''</small> |85,977 | |- |103 |حبونا |<small>'''نجران ریجن'''</small> |20,400 | |- |104 |بدر الجنوب |<small>'''نجران ریجن'''</small> |11,117 | |- |105 |یدامہ |<small>'''نجران ریجن'''</small> |16,851 | |- |106 |ثار |<small>'''نجران ریجن'''</small> |16,047 | |- |107 |خباش |<small>'''نجران ریجن'''</small> |22,133 | |- |108 |الخارخر |<small>'''نجران ریجن'''</small> |4,015 |<small>پھریون شرقیہ ریجن م ھو۔</small> |- |109 |البھا |البھا ریجن |103,411 | |- |110 |بالجراشي |البھا ریجن |65,223 | |- |111 |المندق |البھا ریجن |35,629 | |- |112 |المخواہ |البھا ریجن |70,664 | |- |113 |العقیق |البھا ریجن |47,235 | |- |114 |قلوہ |البھا ریجن |58,246 | |- |115 |القارا |البھا ریجن |31,380 |<small>اتاویلاہ جی نالی سان بہ سدبو آھی۔</small> |- |116 |سڪاڪہ |<small>الجوف ریجن</small> |242,813 | |- |117 |قرایات |<small>الجوف ریجن</small> |147,550 | |- |118 |دومہ الجندل |<small>الجوف ریجن</small> |49,646 | |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب]] [[زمرو:سعودي عرب جي جاگرافي]] [[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:سعودي عرب جي انتظامي ورهاست]] 09t4yukfc1dclawudthg60fz1hzq3b3 417432 417431 2026-10-06T10:13:53Z Ibne maryam 17680 417432 wikitext text/x-wiki [[File:Saudi Arabia Topography.png|upright=1.3|thumb|left]] '''سعودي عرب جا گورنریٽ یا ضلعا'''، سرڪاري طور تي '''سعودي عرب جي بادشاهت جا ضلعا'''، ( {{lang-ar|محافظات المملكة العربية السعودية}} ) 136 گورنريون آهن (ٻئي سطح جي انتظامي ڊويزن) جيڪي سعودي عرب جون 13 امارات ٺاهينديون آهن. 27 شعبان، 1412 هجره ( 2 مارچ، 1992ع) تي جاري ڪيل رائل آرڊر A/92 طرفان علائقائي نظام جي ٽئين آرٽيڪل پاران مهيا ڪيل خدمتن جي دستيابي، آبادي، جاگرافيائي، حفاظتي خيالات، ماحولياتي حالتن ۽ نقل و حمل جي ذريعن جي مطابق گورنرن کي ٽن ڀاڱن ۾ ورهايو ويو آهي، ء رائل آرڊر نمبر A/21 طرفان 30 ربيع الاول 1414هه (17 سيپٽمبر 1993) تي ترميم ڪئي وئي. اهي درجا آهن: ڪیپٽل ( ''امانه'' )، ڪيٽيگري A ۽ ڪيٽيگري بي.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.statoids.com/usa.html|title=Saudi Arabia Regions|website=www.statoids.com|access-date=2020-08-02}}</ref> <ref name=":0">{{حوالو ويب|url=https://www.moi.gov.sa/wps/portal/Home/emirates/makkah/contents/!ut/p/z1/pVPLTsMwELz3K3rhWO2mtptwNAGa9AFqQyDxBTmPtqHE6SNq6N_jViAVpCag-uC1pdnZ2fUYRKvdbrUg0EEfTrcfFxBK7rK5LLNCyXcIIBS9V3QpdQzaHfbHUxv5xGYefXARHwm8HAF2nzvUHCFaoz5Dlzv-9HpCCHIC4i_5eGZxbMp_BgEiVuWqXECYy-VSLq7wOxabuVTZ9tjMAbeKswRCA2eUJYg0oVFEDCZpN56xKE3MWFqkZx2R2-oAFeZJbWvKdO0xMT28Jyfaz4sT9a0NapvDLnip0kXELxi_vUHOyeR6yFwDR_QLUPcGTUpEk5Kwdha2nsUuSyvwVbHJtW28f0zbwQZ2j17A3kBtXEA9aPKm_jzZ23otuHZoocr0o4Sg1qKr3Pdzi-SdYH-XuZ1wsKuqp1luR9a--gT5rD0x/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Organization of the Emirate of Makkah Province|website=Ministry of Interior}}</ref> خطن جي نظام ۾ مهيا ڪيل گورنرن جو اصل تعداد ( شاھہ فهد پاران جاري ڪيل) 118 هو، جيتوڻيڪ اهو سال 2012ع ۾ [[عبدالله بن عبدالعزيز|شاهه عبدالله]] طرفان 136 تائين وڌايو ويو.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.alriyadh.com/730679|title=The Custodian of the Two Holy Mosques agrees to the addition of 46 new governorates and centers|date=26 April 2012|website=Ar Riyadh|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718114643/http://www.alriyadh.com/730679|archive-date=18 July 2018}}</ref> هر گورنریٽ هڪ گورنر طرفان سنڀاليو ويندو آهي ء انھن جي مدد لاء هڪ ڊپٽي گورنر هوندو آهي. ھر گورنریٹ کی مزید سب ڈیویزن ({{Lang-ar|مراكز}}) م تقسیم کیو ویو آھی.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.moi.gov.sa/wps/portal/Home/emirates/makkah/contents/!ut/p/z1/pVPLTsMwELz3K3rhWO2mtptwNAGa9AFqQyDxBTmPtqHE6SNq6N_jViAVpCag-uC1pdnZ2fUYRKvdbrUg0EEfTrcfFxBK7rK5LLNCyXcIIBS9V3QpdQzaHfbHUxv5xGYefXARHwm8HAF2nzvUHCFaoz5Dlzv-9HpCCHIC4i_5eGZxbMp_BgEiVuWqXECYy-VSLq7wOxabuVTZ9tjMAbeKswRCA2eUJYg0oVFEDCZpN56xKE3MWFqkZx2R2-oAFeZJbWvKdO0xMT28Jyfaz4sT9a0NapvDLnip0kXELxi_vUHOyeR6yFwDR_QLUPcGTUpEk5Kwdha2nsUuSyvwVbHJtW28f0zbwQZ2j17A3kBtXEA9aPKm_jzZ23otuHZoocr0o4Sg1qKr3Pdzi-SdYH-XuZ1wsKuqp1luR9a--gT5rD0x/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Organization of the Emirate of Makkah Province|website=Ministry of Interior}}</ref> ==گورنریٽ جي فھرست== ===[[الباحہ صوبو|الباحه ريجن]]=== ===[[الجوف صوبو|الجوف ریجن]]=== ===[[الشرقي صوبو|المنطقه الشرقي ريجن]]=== ===[[القصيم صوبو|القسیم ریجن]]=== ===[[تبوڪ صوبو|تبوڪ ريجن]]=== ===[[جيزان صوبو|جيزان ريجن]]=== ===[[حائل صوبو|الهائل ريجن]]=== ===[[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالي ريجن]]=== ===[[رياض صوبو|رياض ريجن]]=== ===[[عسير صوبو|عسير ريجن]]=== ===[[مدينہ صوبو|مدينه ريجن]]=== ===[[مڪہ صوبو|مڪه ريجن]]=== ===[[نجران صوبو|نجران ريجن]]=== {|class="wikitable sortable" !گورنریٽ جو نالو !آبادي<br>2010ع جي آدمشماري !ریمارڪس |- |نجران گورنریٽ |329,112 | |- |شرورہ گورنریٽ |85,977 | |- |حبونا گورنریٽ |20,400 | |- |بدر الجنوب گورنریٽ |11,117 | |- |یدامه گورنریٽ |16,851 | |- |ثار گورنریٽ |16,047 | |- |خباش گورنریٽ |22,133 | |- |الخارخر گورنریٽ |4,015 |<small>پھریون شرقیہ ریجن م ھو</small> |} ===صوبا=== {|class="wikitable sortable" |+مملڪت سعودي عرب جا گورنریٽ !شمار!!گورنریٽ!!ریجن!!<small>آبادي <br>₍₂₀₁₀ _جي ^{آدمشماري)}</small>!!<small>ریمارڪس</small> |- |1 |ریاض |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |5,254,560 | |- |2 |درعیہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |73,668 | |- |3 |الخرج |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |376,325 | |- |4 |دوادمي |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |217,305 | |- |5 |المجمعہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |133,285 | |- |6 |القویہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |126,161 | |- |7 |وادي الدواسر |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |106,152 | |- |8 |الافلج |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |68,201 | |- |9 |الزلفي |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |69,201 | |- |10 |شقرا |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |40,541 | |- |11 |حوطہ بني تمیم |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |43,300 | |- |12 |عفیف |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |77,978 | |- |13 |السلیل |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |36,383 | |- |14 |ضرما |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |24,429 | |- |15 |المزاحمیہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |39,865 | |- |16 |رماح |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |28,055 | |- |17 |ثادج |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |17,165 | |- |18 |حریملہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |15,324 | |- |19 |الحریق |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |14,750 | |- |20 |الغاط |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |14,405 | |- |21 |<small>'''مڪہ المڪرمہ'''</small> |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |1,675,368 | |- |22 |جدہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |3,456,259 | |- |23 |طایف |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |987,914 | |- |24 |القنفذہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |272,424 | |- |25 |اللیث |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |128,529 | |- |26 |رابغ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |92,072 | |- |27 |الجموم |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |92,222 | |- |28 |خلیص |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |56,687 | |- |29 |الڪامل |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |21,419 | |- |30 |الخرمہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |42,223 | |- |31 |رانیہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |45,942 | |- |32 |طروبہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |43,947 | |- |33 |<small>'''المدینہ المنورہ'''</small> |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |1,180,770 | |- |34 |ینبوع |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |298,675 | |- |35 |العلاء |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |64,591 | |- |36 |مھد الذھب |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |62,511 | |- |37 |بدر |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |63,468 | |- |38 |خیبر |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |48,592 | |- |39 |الحناڪیہ |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |59,326 | |- |40 |بریدہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |614,093 | |- |41 |عنیزہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |163,729 | |- |42 |الرس |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |133,482 | |- |43 |المثنب |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |44,043 | |- |44 |البڪیریہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |57,621 | |- |45 |البدایع |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |57,164 | |- |46 |اسیاح |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |26,336 | |- |47 |النبھانیہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |47,744 | |- |48 |عیون الجواء |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |26,544 | |- |49 |ریاض الخبري |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |34,497 | |- |50 |الشماسیہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |10,605 | |- |51 |دمام |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |903,597 | |- |52 |الاحسا |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |1,063,112 | |- |53 |حفر الباطن |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |389,993 | |- |54 |جبیل |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |378,949 | |- |55 |قطیف |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |524,182 | |- |56 |الخبر |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |578,500 | |- |57 |الخافجی |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |76,279 | |- |58 |راس التنورہ |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |60,750 | |- |59 |عبقیق |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |53,444 | |- |60 |النیریہ |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |52,340 | |- |61 |قریات العلیا |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |24,634 | |- |62 |ابھا |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |1,093,705 | |- |63 |خمیس مشیط |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |512,599 | |- |64 |بیشا |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |205,346 | |- |65 |النمس |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |54,119 | |- |66 |محایل |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |228,979 |<small>_{'''ھان باریق (60,000) شامل آھي جیڪو مڪہ ریجن م ھو۔'''}</small> |- |67 |سرت العابدہ |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |67,120 | |- |68 |تثلیث |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |59,188 | |- |69 |رجال المع (روجال) |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |65,406 |<small>_{'''ھان حارضہ (18,586) شامل آھي جیڪو جیزان ریجن م ھو۔'''}</small> |- |70 |احد رفیدہ |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |113,043 | |- |71 |ظھران الجنوب |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |63,119 | |- |72 |بالقرن |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |74,391 |<small>پھریون سبت العلایا سان سدیو ویندو ھو۔</small> |- |73 |المجاردہ |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |103,531 | |- |74 |تبوڪ |تبوڪ ریجن |569,797 | |- |75 |الوجھہ |تبوڪ ریجن |44,570 | |- |76 |دوبا |تبوڪ ریجن |51,951 | |- |77 |تیماء |تبوڪ ریجن |36,199 | |- |78 |املوج |تبوڪ ریجن |61,162 | |- |79 |حقل |<small>'''تبوڪ ریجن'''</small> |27,856 |<small>پھریون الجوف ریجن م ھو۔</small> |- |80 |حایل |<small>'''حایل ریجن'''</small> |412,758 | |- |81 |بقاء |<small>'''حایل ریجن'''</small> |40,157 | |- |82 |الخزاعیہ |<small>'''حایل ریجن'''</small> |102,588 | |- |83 |الشنان |<small>'''حایل ریجن'''</small> |41,641 | |- |84 |عرعر |<small>'''_{حدود الشمال} ^ریجن'''</small> |191,051 | |- |85 |رفحاء |<small>'''_{حدود الشمال} ^ریجن'''</small> |80,544 | |- |86 |طریف |<small>'''_{حدود الشمال} ^ریجن'''</small> |48,929 | |- |87 |جیزان |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |157,536 | |- |88 |صبیا |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |228,375 | |- |89 |ابو عریش |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |197,112 | |- |90 |سمتہ |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |201,656 | |- |91 |الحرث |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |18,586 | |- |92 |دمد |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |71,601 | |- |93 |الریث |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |18,961 | |- |94 |بیش |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |77,442 | |- |95 |فراسان |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |17,999 | |- |96 |الدایر |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |58,494 | |- |97 |احد المساریہ |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |110,710 | |- |98 |الادابي |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |60,799 | |- |99 |العارضہ |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |76,705 | |- |100 |الدرب |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |69,134 | |- |101 |نجران |<small>'''نجران ریجن'''</small> |329,112 | |- |102 |شرورہ |<small>'''نجران ریجن'''</small> |85,977 | |- |103 |حبونا |<small>'''نجران ریجن'''</small> |20,400 | |- |104 |بدر الجنوب |<small>'''نجران ریجن'''</small> |11,117 | |- |105 |یدامہ |<small>'''نجران ریجن'''</small> |16,851 | |- |106 |ثار |<small>'''نجران ریجن'''</small> |16,047 | |- |107 |خباش |<small>'''نجران ریجن'''</small> |22,133 | |- |108 |الخارخر |<small>'''نجران ریجن'''</small> |4,015 |<small>پھریون شرقیہ ریجن م ھو۔</small> |- |109 |البھا |البھا ریجن |103,411 | |- |110 |بالجراشي |البھا ریجن |65,223 | |- |111 |المندق |البھا ریجن |35,629 | |- |112 |المخواہ |البھا ریجن |70,664 | |- |113 |العقیق |البھا ریجن |47,235 | |- |114 |قلوہ |البھا ریجن |58,246 | |- |115 |القارا |البھا ریجن |31,380 |<small>اتاویلاہ جی نالی سان بہ سدبو آھی۔</small> |- |116 |سڪاڪہ |<small>الجوف ریجن</small> |242,813 | |- |117 |قرایات |<small>الجوف ریجن</small> |147,550 | |- |118 |دومہ الجندل |<small>الجوف ریجن</small> |49,646 | |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب]] [[زمرو:سعودي عرب جي جاگرافي]] [[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:سعودي عرب جي انتظامي ورهاست]] sztswgjd2k0ubut5hjzs5a9wb0edb8j 417433 417432 2026-10-06T10:22:32Z Ibne maryam 17680 417433 wikitext text/x-wiki [[File:Saudi Arabia Topography.png|upright=1.3|thumb|left]] '''سعودي عرب جا گورنریٽ یا ضلعا'''، سرڪاري طور تي '''سعودي عرب جي بادشاهت جا ضلعا'''، ( {{lang-ar|محافظات المملكة العربية السعودية}} ) 136 گورنريون آهن (ٻئي سطح جي انتظامي ڊويزن) جيڪي سعودي عرب جون 13 امارات ٺاهينديون آهن. 27 شعبان، 1412 هجره ( 2 مارچ، 1992ع) تي جاري ڪيل رائل آرڊر A/92 طرفان علائقائي نظام جي ٽئين آرٽيڪل پاران مهيا ڪيل خدمتن جي دستيابي، آبادي، جاگرافيائي، حفاظتي خيالات، ماحولياتي حالتن ۽ نقل و حمل جي ذريعن جي مطابق گورنرن کي ٽن ڀاڱن ۾ ورهايو ويو آهي، ء رائل آرڊر نمبر A/21 طرفان 30 ربيع الاول 1414هه (17 سيپٽمبر 1993) تي ترميم ڪئي وئي. اهي درجا آهن: ڪیپٽل ( ''امانه'' )، ڪيٽيگري A ۽ ڪيٽيگري بي.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.statoids.com/usa.html|title=Saudi Arabia Regions|website=www.statoids.com|access-date=2020-08-02}}</ref> <ref name=":0">{{حوالو ويب|url=https://www.moi.gov.sa/wps/portal/Home/emirates/makkah/contents/!ut/p/z1/pVPLTsMwELz3K3rhWO2mtptwNAGa9AFqQyDxBTmPtqHE6SNq6N_jViAVpCag-uC1pdnZ2fUYRKvdbrUg0EEfTrcfFxBK7rK5LLNCyXcIIBS9V3QpdQzaHfbHUxv5xGYefXARHwm8HAF2nzvUHCFaoz5Dlzv-9HpCCHIC4i_5eGZxbMp_BgEiVuWqXECYy-VSLq7wOxabuVTZ9tjMAbeKswRCA2eUJYg0oVFEDCZpN56xKE3MWFqkZx2R2-oAFeZJbWvKdO0xMT28Jyfaz4sT9a0NapvDLnip0kXELxi_vUHOyeR6yFwDR_QLUPcGTUpEk5Kwdha2nsUuSyvwVbHJtW28f0zbwQZ2j17A3kBtXEA9aPKm_jzZ23otuHZoocr0o4Sg1qKr3Pdzi-SdYH-XuZ1wsKuqp1luR9a--gT5rD0x/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Organization of the Emirate of Makkah Province|website=Ministry of Interior}}</ref> خطن جي نظام ۾ مهيا ڪيل گورنرن جو اصل تعداد ( شاھہ فهد پاران جاري ڪيل) 118 هو، جيتوڻيڪ اهو سال 2012ع ۾ [[عبدالله بن عبدالعزيز|شاهه عبدالله]] طرفان 136 تائين وڌايو ويو.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.alriyadh.com/730679|title=The Custodian of the Two Holy Mosques agrees to the addition of 46 new governorates and centers|date=26 April 2012|website=Ar Riyadh|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718114643/http://www.alriyadh.com/730679|archive-date=18 July 2018}}</ref> هر گورنریٽ هڪ گورنر طرفان سنڀاليو ويندو آهي ء انھن جي مدد لاء هڪ ڊپٽي گورنر هوندو آهي. ھر گورنریٹ کی مزید سب ڈیویزن ({{Lang-ar|مراكز}}) م تقسیم کیو ویو آھی.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.moi.gov.sa/wps/portal/Home/emirates/makkah/contents/!ut/p/z1/pVPLTsMwELz3K3rhWO2mtptwNAGa9AFqQyDxBTmPtqHE6SNq6N_jViAVpCag-uC1pdnZ2fUYRKvdbrUg0EEfTrcfFxBK7rK5LLNCyXcIIBS9V3QpdQzaHfbHUxv5xGYefXARHwm8HAF2nzvUHCFaoz5Dlzv-9HpCCHIC4i_5eGZxbMp_BgEiVuWqXECYy-VSLq7wOxabuVTZ9tjMAbeKswRCA2eUJYg0oVFEDCZpN56xKE3MWFqkZx2R2-oAFeZJbWvKdO0xMT28Jyfaz4sT9a0NapvDLnip0kXELxi_vUHOyeR6yFwDR_QLUPcGTUpEk5Kwdha2nsUuSyvwVbHJtW28f0zbwQZ2j17A3kBtXEA9aPKm_jzZ23otuHZoocr0o4Sg1qKr3Pdzi-SdYH-XuZ1wsKuqp1luR9a--gT5rD0x/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Organization of the Emirate of Makkah Province|website=Ministry of Interior}}</ref> ==گورنریٽ جي فھرست== ===[[الباحہ صوبو|الباحه ريجن]]=== ===[[الجوف صوبو|الجوف ریجن]]=== ===[[الشرقي صوبو|المنطقه الشرقي ريجن]]=== ===[[القصيم صوبو|القسیم ریجن]]=== ===[[تبوڪ صوبو|تبوڪ ريجن]]=== ===[[جيزان صوبو|جيزان ريجن]]=== ===[[حائل صوبو|الهائل ريجن]]=== ===[[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالي ريجن]]=== ===[[رياض صوبو|رياض ريجن]]=== ===[[عسير صوبو|عسير ريجن]]=== ===[[مدينہ صوبو|مدينه ريجن]]=== ===[[مڪہ صوبو|مڪه ريجن]]=== ===[[نجران صوبو]]=== [[File:Najran Region - Provinces.svg|thumb|right|200px|نجران صوبي جو نقشو]] {|class="wikitable sortable" !گورنریٽ جو نالو !درجابندي !آبادي<br>2022ع جي آدمشماري |- |نجران گورنریٽ |A |329,112 |- |شرورہ گورنریٽ |B |85,977 |- |حبونا گورنریٽ |B |20,400 |- |بدر الجنوب گورنریٽ |B |11,117 |- |یدامه گورنریٽ |B |16,851 |- |ثار گورنریٽ |B |16,047 |- |خباش گورنریٽ |B |22,133 |- |الخارخر گورنریٽ |B |4,015 |} ===صوبا=== {|class="wikitable sortable" |+مملڪت سعودي عرب جا گورنریٽ !شمار!!گورنریٽ!!ریجن!!<small>آبادي <br>₍₂₀₁₀ _جي ^{آدمشماري)}</small>!!<small>ریمارڪس</small> |- |1 |ریاض |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |5,254,560 | |- |2 |درعیہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |73,668 | |- |3 |الخرج |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |376,325 | |- |4 |دوادمي |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |217,305 | |- |5 |المجمعہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |133,285 | |- |6 |القویہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |126,161 | |- |7 |وادي الدواسر |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |106,152 | |- |8 |الافلج |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |68,201 | |- |9 |الزلفي |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |69,201 | |- |10 |شقرا |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |40,541 | |- |11 |حوطہ بني تمیم |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |43,300 | |- |12 |عفیف |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |77,978 | |- |13 |السلیل |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |36,383 | |- |14 |ضرما |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |24,429 | |- |15 |المزاحمیہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |39,865 | |- |16 |رماح |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |28,055 | |- |17 |ثادج |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |17,165 | |- |18 |حریملہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |15,324 | |- |19 |الحریق |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |14,750 | |- |20 |الغاط |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |14,405 | |- |21 |<small>'''مڪہ المڪرمہ'''</small> |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |1,675,368 | |- |22 |جدہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |3,456,259 | |- |23 |طایف |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |987,914 | |- |24 |القنفذہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |272,424 | |- |25 |اللیث |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |128,529 | |- |26 |رابغ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |92,072 | |- |27 |الجموم |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |92,222 | |- |28 |خلیص |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |56,687 | |- |29 |الڪامل |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |21,419 | |- |30 |الخرمہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |42,223 | |- |31 |رانیہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |45,942 | |- |32 |طروبہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |43,947 | |- |33 |<small>'''المدینہ المنورہ'''</small> |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |1,180,770 | |- |34 |ینبوع |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |298,675 | |- |35 |العلاء |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |64,591 | |- |36 |مھد الذھب |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |62,511 | |- |37 |بدر |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |63,468 | |- |38 |خیبر |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |48,592 | |- |39 |الحناڪیہ |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |59,326 | |- |40 |بریدہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |614,093 | |- |41 |عنیزہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |163,729 | |- |42 |الرس |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |133,482 | |- |43 |المثنب |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |44,043 | |- |44 |البڪیریہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |57,621 | |- |45 |البدایع |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |57,164 | |- |46 |اسیاح |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |26,336 | |- |47 |النبھانیہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |47,744 | |- |48 |عیون الجواء |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |26,544 | |- |49 |ریاض الخبري |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |34,497 | |- |50 |الشماسیہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |10,605 | |- |51 |دمام |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |903,597 | |- |52 |الاحسا |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |1,063,112 | |- |53 |حفر الباطن |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |389,993 | |- |54 |جبیل |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |378,949 | |- |55 |قطیف |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |524,182 | |- |56 |الخبر |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |578,500 | |- |57 |الخافجی |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |76,279 | |- |58 |راس التنورہ |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |60,750 | |- |59 |عبقیق |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |53,444 | |- |60 |النیریہ |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |52,340 | |- |61 |قریات العلیا |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |24,634 | |- |62 |ابھا |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |1,093,705 | |- |63 |خمیس مشیط |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |512,599 | |- |64 |بیشا |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |205,346 | |- |65 |النمس |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |54,119 | |- |66 |محایل |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |228,979 |<small>_{'''ھان باریق (60,000) شامل آھي جیڪو مڪہ ریجن م ھو۔'''}</small> |- |67 |سرت العابدہ |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |67,120 | |- |68 |تثلیث |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |59,188 | |- |69 |رجال المع (روجال) |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |65,406 |<small>_{'''ھان حارضہ (18,586) شامل آھي جیڪو جیزان ریجن م ھو۔'''}</small> |- |70 |احد رفیدہ |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |113,043 | |- |71 |ظھران الجنوب |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |63,119 | |- |72 |بالقرن |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |74,391 |<small>پھریون سبت العلایا سان سدیو ویندو ھو۔</small> |- |73 |المجاردہ |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |103,531 | |- |74 |تبوڪ |تبوڪ ریجن |569,797 | |- |75 |الوجھہ |تبوڪ ریجن |44,570 | |- |76 |دوبا |تبوڪ ریجن |51,951 | |- |77 |تیماء |تبوڪ ریجن |36,199 | |- |78 |املوج |تبوڪ ریجن |61,162 | |- |79 |حقل |<small>'''تبوڪ ریجن'''</small> |27,856 |<small>پھریون الجوف ریجن م ھو۔</small> |- |80 |حایل |<small>'''حایل ریجن'''</small> |412,758 | |- |81 |بقاء |<small>'''حایل ریجن'''</small> |40,157 | |- |82 |الخزاعیہ |<small>'''حایل ریجن'''</small> |102,588 | |- |83 |الشنان |<small>'''حایل ریجن'''</small> |41,641 | |- |84 |عرعر |<small>'''_{حدود الشمال} ^ریجن'''</small> |191,051 | |- |85 |رفحاء |<small>'''_{حدود الشمال} ^ریجن'''</small> |80,544 | |- |86 |طریف |<small>'''_{حدود الشمال} ^ریجن'''</small> |48,929 | |- |87 |جیزان |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |157,536 | |- |88 |صبیا |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |228,375 | |- |89 |ابو عریش |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |197,112 | |- |90 |سمتہ |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |201,656 | |- |91 |الحرث |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |18,586 | |- |92 |دمد |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |71,601 | |- |93 |الریث |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |18,961 | |- |94 |بیش |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |77,442 | |- |95 |فراسان |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |17,999 | |- |96 |الدایر |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |58,494 | |- |97 |احد المساریہ |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |110,710 | |- |98 |الادابي |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |60,799 | |- |99 |العارضہ |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |76,705 | |- |100 |الدرب |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |69,134 | |- |101 |نجران |<small>'''نجران ریجن'''</small> |329,112 | |- |102 |شرورہ |<small>'''نجران ریجن'''</small> |85,977 | |- |103 |حبونا |<small>'''نجران ریجن'''</small> |20,400 | |- |104 |بدر الجنوب |<small>'''نجران ریجن'''</small> |11,117 | |- |105 |یدامہ |<small>'''نجران ریجن'''</small> |16,851 | |- |106 |ثار |<small>'''نجران ریجن'''</small> |16,047 | |- |107 |خباش |<small>'''نجران ریجن'''</small> |22,133 | |- |108 |الخارخر |<small>'''نجران ریجن'''</small> |4,015 |<small>پھریون شرقیہ ریجن م ھو۔</small> |- |109 |البھا |البھا ریجن |103,411 | |- |110 |بالجراشي |البھا ریجن |65,223 | |- |111 |المندق |البھا ریجن |35,629 | |- |112 |المخواہ |البھا ریجن |70,664 | |- |113 |العقیق |البھا ریجن |47,235 | |- |114 |قلوہ |البھا ریجن |58,246 | |- |115 |القارا |البھا ریجن |31,380 |<small>اتاویلاہ جی نالی سان بہ سدبو آھی۔</small> |- |116 |سڪاڪہ |<small>الجوف ریجن</small> |242,813 | |- |117 |قرایات |<small>الجوف ریجن</small> |147,550 | |- |118 |دومہ الجندل |<small>الجوف ریجن</small> |49,646 | |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب]] [[زمرو:سعودي عرب جي جاگرافي]] [[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:سعودي عرب جي انتظامي ورهاست]] n36nupw6ze9pg0zjmcruf2dejwcc3nn 417434 417433 2026-10-06T10:33:01Z Ibne maryam 17680 /* */ 417434 wikitext text/x-wiki [[File:Saudi Arabia Topography.png|upright=1.3|thumb|left]] '''سعودي عرب جا گورنریٽ''' (عربي: محافظات المملكة العربية السعودية)، جيڪا هڪ ضلعي (ٻئي سطح جي انتظامي ورهاست)، جي برابر هوندا آهن، جي تعداد 136 آهي، جيڪا سعودي عرب جون 13 امارات ٺاهينديون آهن. 27 شعبان، 1412 هجري (2 مارچ، 1992ع) تي جاري ڪيل شاهي فرمان A/92 طرفان علائقائي نظام جي ٽئين آرٽيڪل پاران مهيا ڪيل خدمتن جي دستيابي، آبادي، جاگرافيائي، حفاظتي اقدام، ماحولياتي حالتن ۽ نقل و حمل جي ذريعن جي مطابق گورنرن کي ٽن ڀاڱن ۾ ورهايو ويو آهي ۽ شاهي فرمان A/21 طرفان 30 ربيع الاول، 1414 هجري (17 سيپٽمبر، 1993ع) تي ترميم ڪئي وئي. اها درجا؛ راڄڌاني (عربي: امانه)، درجو A ۽ درجو B آهن.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.statoids.com/usa.html|title=Saudi Arabia Regions|website=www.statoids.com|access-date=2020-08-02}}</ref><ref name=":0">{{حوالو ويب|url=https://www.moi.gov.sa/wps/portal/Home/emirates/makkah/contents/!ut/p/z1/pVPLTsMwELz3K3rhWO2mtptwNAGa9AFqQyDxBTmPtqHE6SNq6N_jViAVpCag-uC1pdnZ2fUYRKvdbrUg0EEfTrcfFxBK7rK5LLNCyXcIIBS9V3QpdQzaHfbHUxv5xGYefXARHwm8HAF2nzvUHCFaoz5Dlzv-9HpCCHIC4i_5eGZxbMp_BgEiVuWqXECYy-VSLq7wOxabuVTZ9tjMAbeKswRCA2eUJYg0oVFEDCZpN56xKE3MWFqkZx2R2-oAFeZJbWvKdO0xMT28Jyfaz4sT9a0NapvDLnip0kXELxi_vUHOyeR6yFwDR_QLUPcGTUpEk5Kwdha2nsUuSyvwVbHJtW28f0zbwQZ2j17A3kBtXEA9aPKm_jzZ23otuHZoocr0o4Sg1qKr3Pdzi-SdYH-XuZ1wsKuqp1luR9a--gT5rD0x/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Organization of the Emirate of Makkah Province|website=Ministry of Interior}}</ref> خطن جي نظام ۾ مهيا ڪيل گورنرن جو اصل تعداد (شاھہ فهد پاران جاري ڪيل) 118 هو، جيتوڻيڪ اهو سال 2012ع ۾ [[عبدالله بن عبدالعزيز|شاهه عبدالله]] طرفان 136 تائين وڌايو ويو.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.alriyadh.com/730679|title=The Custodian of the Two Holy Mosques agrees to the addition of 46 new governorates and centers|date=26 April 2012|website=Ar Riyadh|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718114643/http://www.alriyadh.com/730679|archive-date=18 July 2018}}</ref> هر گورنریٽ هڪ گورنر طرفان سنڀاليو ويندو آهي ۽ انھن جي مدد لاء هڪ ڊپٽي گورنر هوندو آهي. ھر گورنریٽ کی مزید ذيلي ورهاستن (عربي: مراكز) ۾ تقسیم کیو ویو آھی.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.moi.gov.sa/wps/portal/Home/emirates/makkah/contents/!ut/p/z1/pVPLTsMwELz3K3rhWO2mtptwNAGa9AFqQyDxBTmPtqHE6SNq6N_jViAVpCag-uC1pdnZ2fUYRKvdbrUg0EEfTrcfFxBK7rK5LLNCyXcIIBS9V3QpdQzaHfbHUxv5xGYefXARHwm8HAF2nzvUHCFaoz5Dlzv-9HpCCHIC4i_5eGZxbMp_BgEiVuWqXECYy-VSLq7wOxabuVTZ9tjMAbeKswRCA2eUJYg0oVFEDCZpN56xKE3MWFqkZx2R2-oAFeZJbWvKdO0xMT28Jyfaz4sT9a0NapvDLnip0kXELxi_vUHOyeR6yFwDR_QLUPcGTUpEk5Kwdha2nsUuSyvwVbHJtW28f0zbwQZ2j17A3kBtXEA9aPKm_jzZ23otuHZoocr0o4Sg1qKr3Pdzi-SdYH-XuZ1wsKuqp1luR9a--gT5rD0x/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Organization of the Emirate of Makkah Province|website=Ministry of Interior}}</ref> ==گورنریٽ جي فھرست== ===[[الباحہ صوبو|الباحه ريجن]]=== ===[[الجوف صوبو|الجوف ریجن]]=== ===[[الشرقي صوبو|المنطقه الشرقي ريجن]]=== ===[[القصيم صوبو|القسیم ریجن]]=== ===[[تبوڪ صوبو|تبوڪ ريجن]]=== ===[[جيزان صوبو|جيزان ريجن]]=== ===[[حائل صوبو|الهائل ريجن]]=== ===[[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالي ريجن]]=== ===[[رياض صوبو|رياض ريجن]]=== ===[[عسير صوبو|عسير ريجن]]=== ===[[مدينہ صوبو|مدينه ريجن]]=== ===[[مڪہ صوبو|مڪه ريجن]]=== ===[[نجران صوبو]]=== [[File:Najran Region - Provinces.svg|thumb|right|200px|نجران صوبي جو نقشو]] {|class="wikitable sortable" !گورنریٽ جو نالو !درجابندي !آبادي<br>2022ع جي آدمشماري |- |نجران گورنریٽ |A |329,112 |- |شرورہ گورنریٽ |B |85,977 |- |حبونا گورنریٽ |B |20,400 |- |بدر الجنوب گورنریٽ |B |11,117 |- |یدامه گورنریٽ |B |16,851 |- |ثار گورنریٽ |B |16,047 |- |خباش گورنریٽ |B |22,133 |- |الخارخر گورنریٽ |B |4,015 |} ===صوبا=== {|class="wikitable sortable" |+مملڪت سعودي عرب جا گورنریٽ !شمار!!گورنریٽ!!ریجن!!<small>آبادي <br>₍₂₀₁₀ _جي ^{آدمشماري)}</small>!!<small>ریمارڪس</small> |- |1 |ریاض |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |5,254,560 | |- |2 |درعیہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |73,668 | |- |3 |الخرج |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |376,325 | |- |4 |دوادمي |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |217,305 | |- |5 |المجمعہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |133,285 | |- |6 |القویہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |126,161 | |- |7 |وادي الدواسر |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |106,152 | |- |8 |الافلج |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |68,201 | |- |9 |الزلفي |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |69,201 | |- |10 |شقرا |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |40,541 | |- |11 |حوطہ بني تمیم |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |43,300 | |- |12 |عفیف |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |77,978 | |- |13 |السلیل |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |36,383 | |- |14 |ضرما |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |24,429 | |- |15 |المزاحمیہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |39,865 | |- |16 |رماح |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |28,055 | |- |17 |ثادج |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |17,165 | |- |18 |حریملہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |15,324 | |- |19 |الحریق |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |14,750 | |- |20 |الغاط |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |14,405 | |- |21 |<small>'''مڪہ المڪرمہ'''</small> |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |1,675,368 | |- |22 |جدہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |3,456,259 | |- |23 |طایف |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |987,914 | |- |24 |القنفذہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |272,424 | |- |25 |اللیث |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |128,529 | |- |26 |رابغ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |92,072 | |- |27 |الجموم |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |92,222 | |- |28 |خلیص |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |56,687 | |- |29 |الڪامل |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |21,419 | |- |30 |الخرمہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |42,223 | |- |31 |رانیہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |45,942 | |- |32 |طروبہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |43,947 | |- |33 |<small>'''المدینہ المنورہ'''</small> |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |1,180,770 | |- |34 |ینبوع |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |298,675 | |- |35 |العلاء |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |64,591 | |- |36 |مھد الذھب |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |62,511 | |- |37 |بدر |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |63,468 | |- |38 |خیبر |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |48,592 | |- |39 |الحناڪیہ |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |59,326 | |- |40 |بریدہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |614,093 | |- |41 |عنیزہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |163,729 | |- |42 |الرس |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |133,482 | |- |43 |المثنب |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |44,043 | |- |44 |البڪیریہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |57,621 | |- |45 |البدایع |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |57,164 | |- |46 |اسیاح |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |26,336 | |- |47 |النبھانیہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |47,744 | |- |48 |عیون الجواء |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |26,544 | |- |49 |ریاض الخبري |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |34,497 | |- |50 |الشماسیہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |10,605 | |- |51 |دمام |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |903,597 | |- |52 |الاحسا |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |1,063,112 | |- |53 |حفر الباطن |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |389,993 | |- |54 |جبیل |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |378,949 | |- |55 |قطیف |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |524,182 | |- |56 |الخبر |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |578,500 | |- |57 |الخافجی |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |76,279 | |- |58 |راس التنورہ |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |60,750 | |- |59 |عبقیق |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |53,444 | |- |60 |النیریہ |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |52,340 | |- |61 |قریات العلیا |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |24,634 | |- |62 |ابھا |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |1,093,705 | |- |63 |خمیس مشیط |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |512,599 | |- |64 |بیشا |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |205,346 | |- |65 |النمس |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |54,119 | |- |66 |محایل |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |228,979 |<small>_{'''ھان باریق (60,000) شامل آھي جیڪو مڪہ ریجن م ھو۔'''}</small> |- |67 |سرت العابدہ |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |67,120 | |- |68 |تثلیث |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |59,188 | |- |69 |رجال المع (روجال) |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |65,406 |<small>_{'''ھان حارضہ (18,586) شامل آھي جیڪو جیزان ریجن م ھو۔'''}</small> |- |70 |احد رفیدہ |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |113,043 | |- |71 |ظھران الجنوب |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |63,119 | |- |72 |بالقرن |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |74,391 |<small>پھریون سبت العلایا سان سدیو ویندو ھو۔</small> |- |73 |المجاردہ |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |103,531 | |- |74 |تبوڪ |تبوڪ ریجن |569,797 | |- |75 |الوجھہ |تبوڪ ریجن |44,570 | |- |76 |دوبا |تبوڪ ریجن |51,951 | |- |77 |تیماء |تبوڪ ریجن |36,199 | |- |78 |املوج |تبوڪ ریجن |61,162 | |- |79 |حقل |<small>'''تبوڪ ریجن'''</small> |27,856 |<small>پھریون الجوف ریجن م ھو۔</small> |- |80 |حایل |<small>'''حایل ریجن'''</small> |412,758 | |- |81 |بقاء |<small>'''حایل ریجن'''</small> |40,157 | |- |82 |الخزاعیہ |<small>'''حایل ریجن'''</small> |102,588 | |- |83 |الشنان |<small>'''حایل ریجن'''</small> |41,641 | |- |84 |عرعر |<small>'''_{حدود الشمال} ^ریجن'''</small> |191,051 | |- |85 |رفحاء |<small>'''_{حدود الشمال} ^ریجن'''</small> |80,544 | |- |86 |طریف |<small>'''_{حدود الشمال} ^ریجن'''</small> |48,929 | |- |87 |جیزان |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |157,536 | |- |88 |صبیا |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |228,375 | |- |89 |ابو عریش |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |197,112 | |- |90 |سمتہ |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |201,656 | |- |91 |الحرث |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |18,586 | |- |92 |دمد |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |71,601 | |- |93 |الریث |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |18,961 | |- |94 |بیش |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |77,442 | |- |95 |فراسان |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |17,999 | |- |96 |الدایر |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |58,494 | |- |97 |احد المساریہ |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |110,710 | |- |98 |الادابي |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |60,799 | |- |99 |العارضہ |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |76,705 | |- |100 |الدرب |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |69,134 | |- |101 |نجران |<small>'''نجران ریجن'''</small> |329,112 | |- |102 |شرورہ |<small>'''نجران ریجن'''</small> |85,977 | |- |103 |حبونا |<small>'''نجران ریجن'''</small> |20,400 | |- |104 |بدر الجنوب |<small>'''نجران ریجن'''</small> |11,117 | |- |105 |یدامہ |<small>'''نجران ریجن'''</small> |16,851 | |- |106 |ثار |<small>'''نجران ریجن'''</small> |16,047 | |- |107 |خباش |<small>'''نجران ریجن'''</small> |22,133 | |- |108 |الخارخر |<small>'''نجران ریجن'''</small> |4,015 |<small>پھریون شرقیہ ریجن م ھو۔</small> |- |109 |البھا |البھا ریجن |103,411 | |- |110 |بالجراشي |البھا ریجن |65,223 | |- |111 |المندق |البھا ریجن |35,629 | |- |112 |المخواہ |البھا ریجن |70,664 | |- |113 |العقیق |البھا ریجن |47,235 | |- |114 |قلوہ |البھا ریجن |58,246 | |- |115 |القارا |البھا ریجن |31,380 |<small>اتاویلاہ جی نالی سان بہ سدبو آھی۔</small> |- |116 |سڪاڪہ |<small>الجوف ریجن</small> |242,813 | |- |117 |قرایات |<small>الجوف ریجن</small> |147,550 | |- |118 |دومہ الجندل |<small>الجوف ریجن</small> |49,646 | |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب]] [[زمرو:سعودي عرب جي جاگرافي]] [[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:سعودي عرب جي انتظامي ورهاست]] l3vt45dc02mmoj12e9n0zqmbfu51ta9 417435 417434 2026-10-06T10:33:33Z Ibne maryam 17680 /* */ 417435 wikitext text/x-wiki [[File:Saudi Arabia Topography.png|upright=1.3|thumb|left]] '''سعودي عرب جا گورنریٽ''' (عربي: محافظات المملكة العربية السعودية)، جيڪا هڪ ضلعي (ٻئي سطح جي انتظامي ورهاست)، جي برابر هوندا آهن، جي تعداد 136 آهي، جيڪا سعودي عرب جون 13 امارات ٺاهيندا آهن. 27 شعبان، 1412 هجري (2 مارچ، 1992ع) تي جاري ڪيل شاهي فرمان A/92 طرفان علائقائي نظام جي ٽئين آرٽيڪل پاران مهيا ڪيل خدمتن جي دستيابي، آبادي، جاگرافيائي، حفاظتي اقدام، ماحولياتي حالتن ۽ نقل و حمل جي ذريعن جي مطابق گورنرن کي ٽن ڀاڱن ۾ ورهايو ويو آهي ۽ شاهي فرمان A/21 طرفان 30 ربيع الاول، 1414 هجري (17 سيپٽمبر، 1993ع) تي ترميم ڪئي وئي. اها درجا؛ راڄڌاني (عربي: امانه)، درجو A ۽ درجو B آهن.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.statoids.com/usa.html|title=Saudi Arabia Regions|website=www.statoids.com|access-date=2020-08-02}}</ref><ref name=":0">{{حوالو ويب|url=https://www.moi.gov.sa/wps/portal/Home/emirates/makkah/contents/!ut/p/z1/pVPLTsMwELz3K3rhWO2mtptwNAGa9AFqQyDxBTmPtqHE6SNq6N_jViAVpCag-uC1pdnZ2fUYRKvdbrUg0EEfTrcfFxBK7rK5LLNCyXcIIBS9V3QpdQzaHfbHUxv5xGYefXARHwm8HAF2nzvUHCFaoz5Dlzv-9HpCCHIC4i_5eGZxbMp_BgEiVuWqXECYy-VSLq7wOxabuVTZ9tjMAbeKswRCA2eUJYg0oVFEDCZpN56xKE3MWFqkZx2R2-oAFeZJbWvKdO0xMT28Jyfaz4sT9a0NapvDLnip0kXELxi_vUHOyeR6yFwDR_QLUPcGTUpEk5Kwdha2nsUuSyvwVbHJtW28f0zbwQZ2j17A3kBtXEA9aPKm_jzZ23otuHZoocr0o4Sg1qKr3Pdzi-SdYH-XuZ1wsKuqp1luR9a--gT5rD0x/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Organization of the Emirate of Makkah Province|website=Ministry of Interior}}</ref> خطن جي نظام ۾ مهيا ڪيل گورنرن جو اصل تعداد (شاھہ فهد پاران جاري ڪيل) 118 هو، جيتوڻيڪ اهو سال 2012ع ۾ [[عبدالله بن عبدالعزيز|شاهه عبدالله]] طرفان 136 تائين وڌايو ويو.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.alriyadh.com/730679|title=The Custodian of the Two Holy Mosques agrees to the addition of 46 new governorates and centers|date=26 April 2012|website=Ar Riyadh|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718114643/http://www.alriyadh.com/730679|archive-date=18 July 2018}}</ref> هر گورنریٽ هڪ گورنر طرفان سنڀاليو ويندو آهي ۽ انھن جي مدد لاء هڪ ڊپٽي گورنر هوندو آهي. ھر گورنریٽ کی مزید ذيلي ورهاستن (عربي: مراكز) ۾ تقسیم کیو ویو آھی.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.moi.gov.sa/wps/portal/Home/emirates/makkah/contents/!ut/p/z1/pVPLTsMwELz3K3rhWO2mtptwNAGa9AFqQyDxBTmPtqHE6SNq6N_jViAVpCag-uC1pdnZ2fUYRKvdbrUg0EEfTrcfFxBK7rK5LLNCyXcIIBS9V3QpdQzaHfbHUxv5xGYefXARHwm8HAF2nzvUHCFaoz5Dlzv-9HpCCHIC4i_5eGZxbMp_BgEiVuWqXECYy-VSLq7wOxabuVTZ9tjMAbeKswRCA2eUJYg0oVFEDCZpN56xKE3MWFqkZx2R2-oAFeZJbWvKdO0xMT28Jyfaz4sT9a0NapvDLnip0kXELxi_vUHOyeR6yFwDR_QLUPcGTUpEk5Kwdha2nsUuSyvwVbHJtW28f0zbwQZ2j17A3kBtXEA9aPKm_jzZ23otuHZoocr0o4Sg1qKr3Pdzi-SdYH-XuZ1wsKuqp1luR9a--gT5rD0x/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Organization of the Emirate of Makkah Province|website=Ministry of Interior}}</ref> ==گورنریٽ جي فھرست== ===[[الباحہ صوبو|الباحه ريجن]]=== ===[[الجوف صوبو|الجوف ریجن]]=== ===[[الشرقي صوبو|المنطقه الشرقي ريجن]]=== ===[[القصيم صوبو|القسیم ریجن]]=== ===[[تبوڪ صوبو|تبوڪ ريجن]]=== ===[[جيزان صوبو|جيزان ريجن]]=== ===[[حائل صوبو|الهائل ريجن]]=== ===[[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالي ريجن]]=== ===[[رياض صوبو|رياض ريجن]]=== ===[[عسير صوبو|عسير ريجن]]=== ===[[مدينہ صوبو|مدينه ريجن]]=== ===[[مڪہ صوبو|مڪه ريجن]]=== ===[[نجران صوبو]]=== [[File:Najran Region - Provinces.svg|thumb|right|200px|نجران صوبي جو نقشو]] {|class="wikitable sortable" !گورنریٽ جو نالو !درجابندي !آبادي<br>2022ع جي آدمشماري |- |نجران گورنریٽ |A |329,112 |- |شرورہ گورنریٽ |B |85,977 |- |حبونا گورنریٽ |B |20,400 |- |بدر الجنوب گورنریٽ |B |11,117 |- |یدامه گورنریٽ |B |16,851 |- |ثار گورنریٽ |B |16,047 |- |خباش گورنریٽ |B |22,133 |- |الخارخر گورنریٽ |B |4,015 |} ===صوبا=== {|class="wikitable sortable" |+مملڪت سعودي عرب جا گورنریٽ !شمار!!گورنریٽ!!ریجن!!<small>آبادي <br>₍₂₀₁₀ _جي ^{آدمشماري)}</small>!!<small>ریمارڪس</small> |- |1 |ریاض |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |5,254,560 | |- |2 |درعیہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |73,668 | |- |3 |الخرج |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |376,325 | |- |4 |دوادمي |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |217,305 | |- |5 |المجمعہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |133,285 | |- |6 |القویہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |126,161 | |- |7 |وادي الدواسر |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |106,152 | |- |8 |الافلج |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |68,201 | |- |9 |الزلفي |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |69,201 | |- |10 |شقرا |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |40,541 | |- |11 |حوطہ بني تمیم |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |43,300 | |- |12 |عفیف |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |77,978 | |- |13 |السلیل |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |36,383 | |- |14 |ضرما |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |24,429 | |- |15 |المزاحمیہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |39,865 | |- |16 |رماح |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |28,055 | |- |17 |ثادج |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |17,165 | |- |18 |حریملہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |15,324 | |- |19 |الحریق |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |14,750 | |- |20 |الغاط |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |14,405 | |- |21 |<small>'''مڪہ المڪرمہ'''</small> |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |1,675,368 | |- |22 |جدہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |3,456,259 | |- |23 |طایف |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |987,914 | |- |24 |القنفذہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |272,424 | |- |25 |اللیث |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |128,529 | |- |26 |رابغ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |92,072 | |- |27 |الجموم |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |92,222 | |- |28 |خلیص |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |56,687 | |- |29 |الڪامل |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |21,419 | |- |30 |الخرمہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |42,223 | |- |31 |رانیہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |45,942 | |- |32 |طروبہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |43,947 | |- |33 |<small>'''المدینہ المنورہ'''</small> |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |1,180,770 | |- |34 |ینبوع |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |298,675 | |- |35 |العلاء |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |64,591 | |- |36 |مھد الذھب |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |62,511 | |- |37 |بدر |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |63,468 | |- |38 |خیبر |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |48,592 | |- |39 |الحناڪیہ |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |59,326 | |- |40 |بریدہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |614,093 | |- |41 |عنیزہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |163,729 | |- |42 |الرس |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |133,482 | |- |43 |المثنب |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |44,043 | |- |44 |البڪیریہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |57,621 | |- |45 |البدایع |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |57,164 | |- |46 |اسیاح |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |26,336 | |- |47 |النبھانیہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |47,744 | |- |48 |عیون الجواء |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |26,544 | |- |49 |ریاض الخبري |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |34,497 | |- |50 |الشماسیہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |10,605 | |- |51 |دمام |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |903,597 | |- |52 |الاحسا |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |1,063,112 | |- |53 |حفر الباطن |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |389,993 | |- |54 |جبیل |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |378,949 | |- |55 |قطیف |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |524,182 | |- |56 |الخبر |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |578,500 | |- |57 |الخافجی |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |76,279 | |- |58 |راس التنورہ |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |60,750 | |- |59 |عبقیق |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |53,444 | |- |60 |النیریہ |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |52,340 | |- |61 |قریات العلیا |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |24,634 | |- |62 |ابھا |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |1,093,705 | |- |63 |خمیس مشیط |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |512,599 | |- |64 |بیشا |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |205,346 | |- |65 |النمس |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |54,119 | |- |66 |محایل |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |228,979 |<small>_{'''ھان باریق (60,000) شامل آھي جیڪو مڪہ ریجن م ھو۔'''}</small> |- |67 |سرت العابدہ |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |67,120 | |- |68 |تثلیث |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |59,188 | |- |69 |رجال المع (روجال) |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |65,406 |<small>_{'''ھان حارضہ (18,586) شامل آھي جیڪو جیزان ریجن م ھو۔'''}</small> |- |70 |احد رفیدہ |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |113,043 | |- |71 |ظھران الجنوب |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |63,119 | |- |72 |بالقرن |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |74,391 |<small>پھریون سبت العلایا سان سدیو ویندو ھو۔</small> |- |73 |المجاردہ |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |103,531 | |- |74 |تبوڪ |تبوڪ ریجن |569,797 | |- |75 |الوجھہ |تبوڪ ریجن |44,570 | |- |76 |دوبا |تبوڪ ریجن |51,951 | |- |77 |تیماء |تبوڪ ریجن |36,199 | |- |78 |املوج |تبوڪ ریجن |61,162 | |- |79 |حقل |<small>'''تبوڪ ریجن'''</small> |27,856 |<small>پھریون الجوف ریجن م ھو۔</small> |- |80 |حایل |<small>'''حایل ریجن'''</small> |412,758 | |- |81 |بقاء |<small>'''حایل ریجن'''</small> |40,157 | |- |82 |الخزاعیہ |<small>'''حایل ریجن'''</small> |102,588 | |- |83 |الشنان |<small>'''حایل ریجن'''</small> |41,641 | |- |84 |عرعر |<small>'''_{حدود الشمال} ^ریجن'''</small> |191,051 | |- |85 |رفحاء |<small>'''_{حدود الشمال} ^ریجن'''</small> |80,544 | |- |86 |طریف |<small>'''_{حدود الشمال} ^ریجن'''</small> |48,929 | |- |87 |جیزان |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |157,536 | |- |88 |صبیا |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |228,375 | |- |89 |ابو عریش |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |197,112 | |- |90 |سمتہ |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |201,656 | |- |91 |الحرث |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |18,586 | |- |92 |دمد |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |71,601 | |- |93 |الریث |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |18,961 | |- |94 |بیش |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |77,442 | |- |95 |فراسان |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |17,999 | |- |96 |الدایر |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |58,494 | |- |97 |احد المساریہ |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |110,710 | |- |98 |الادابي |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |60,799 | |- |99 |العارضہ |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |76,705 | |- |100 |الدرب |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |69,134 | |- |101 |نجران |<small>'''نجران ریجن'''</small> |329,112 | |- |102 |شرورہ |<small>'''نجران ریجن'''</small> |85,977 | |- |103 |حبونا |<small>'''نجران ریجن'''</small> |20,400 | |- |104 |بدر الجنوب |<small>'''نجران ریجن'''</small> |11,117 | |- |105 |یدامہ |<small>'''نجران ریجن'''</small> |16,851 | |- |106 |ثار |<small>'''نجران ریجن'''</small> |16,047 | |- |107 |خباش |<small>'''نجران ریجن'''</small> |22,133 | |- |108 |الخارخر |<small>'''نجران ریجن'''</small> |4,015 |<small>پھریون شرقیہ ریجن م ھو۔</small> |- |109 |البھا |البھا ریجن |103,411 | |- |110 |بالجراشي |البھا ریجن |65,223 | |- |111 |المندق |البھا ریجن |35,629 | |- |112 |المخواہ |البھا ریجن |70,664 | |- |113 |العقیق |البھا ریجن |47,235 | |- |114 |قلوہ |البھا ریجن |58,246 | |- |115 |القارا |البھا ریجن |31,380 |<small>اتاویلاہ جی نالی سان بہ سدبو آھی۔</small> |- |116 |سڪاڪہ |<small>الجوف ریجن</small> |242,813 | |- |117 |قرایات |<small>الجوف ریجن</small> |147,550 | |- |118 |دومہ الجندل |<small>الجوف ریجن</small> |49,646 | |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب]] [[زمرو:سعودي عرب جي جاگرافي]] [[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:سعودي عرب جي انتظامي ورهاست]] ee2k0nhfrq4sy41cc0qupwyakk1uxum 417436 417435 2026-10-06T10:39:06Z Ibne maryam 17680 /* */ 417436 wikitext text/x-wiki [[File:Saudi Arabia Topography.png|upright=1.3|thumb|left]] '''سعودي عرب جا گورنریٽ''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: <small>محافظات المملكة العربية السعودية</small>)، جيڪا هڪ ضلعي (ٻئي سطح جي انتظامي ورهاست)، جي برابر هوندا آهن، جي تعداد <small>136</small> آهي، جيڪا [[سعودي عرب]] جون <small>13</small> امارتون ٺاهيندا آهن. <small>27</small> [[شعبان]]، <small>1412</small> [[هجري ڪئلينڊر|هجري]] (<small>2</small> مارچ، <small>1992</small>ع) تي جاري ڪيل شاهي فرمان <small>A/92</small> طرفان علائقائي نظام جي ٽئين آرٽيڪل پاران مهيا ڪيل خدمتن جي دستيابي، آبادي، جاگرافي، حفاظتي اقدام، ماحولياتي حالتن ۽ نقل و حمل جي ذريعن جي مطابق گورنرن کي ٽن ڀاڱن ۾ ورهايو ويو آهي ۽ شاهي فرمان <small>A/21</small> طرفان <small>30</small> [[ربيع الاول]]، <small>1414</small> هجري (<small>17</small> سيپٽمبر، <small>1993</small>ع) تي ترميم ڪئي وئي. اها درجا؛ راڄڌاني (عربي: امانه)، درجو <small>A</small> ۽ درجو <small>B</small> آهن.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.statoids.com/usa.html|title=Saudi Arabia Regions|website=www.statoids.com|access-date=2020-08-02}}</ref><ref name=":0">{{حوالو ويب|url=https://www.moi.gov.sa/wps/portal/Home/emirates/makkah/contents/!ut/p/z1/pVPLTsMwELz3K3rhWO2mtptwNAGa9AFqQyDxBTmPtqHE6SNq6N_jViAVpCag-uC1pdnZ2fUYRKvdbrUg0EEfTrcfFxBK7rK5LLNCyXcIIBS9V3QpdQzaHfbHUxv5xGYefXARHwm8HAF2nzvUHCFaoz5Dlzv-9HpCCHIC4i_5eGZxbMp_BgEiVuWqXECYy-VSLq7wOxabuVTZ9tjMAbeKswRCA2eUJYg0oVFEDCZpN56xKE3MWFqkZx2R2-oAFeZJbWvKdO0xMT28Jyfaz4sT9a0NapvDLnip0kXELxi_vUHOyeR6yFwDR_QLUPcGTUpEk5Kwdha2nsUuSyvwVbHJtW28f0zbwQZ2j17A3kBtXEA9aPKm_jzZ23otuHZoocr0o4Sg1qKr3Pdzi-SdYH-XuZ1wsKuqp1luR9a--gT5rD0x/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Organization of the Emirate of Makkah Province|website=Ministry of Interior}}</ref> خطن جي نظام ۾ مهيا ڪيل گورنرن جو اصل تعداد ([[شاهه فهد بن عبدالعزيز|شاھه فهد]] پاران جاري ڪيل) <small>118</small> هو، جيتوڻيڪ اهو سال <small>2012</small>ع ۾ [[عبدالله بن عبدالعزيز|شاهه عبدالله]] طرفان <small>136</small> تائين وڌايو ويو.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.alriyadh.com/730679|title=The Custodian of the Two Holy Mosques agrees to the addition of 46 new governorates and centers|date=26 April 2012|website=Ar Riyadh|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718114643/http://www.alriyadh.com/730679|archive-date=18 July 2018}}</ref> هر گورنریٽ هڪ گورنر طرفان سنڀاليو ويندو آهي ۽ انھن جي مدد لاء هڪ ڊپٽي گورنر هوندو آهي. ھر گورنریٽ کی مزید ذيلي ورهاستن (عربي: مراكز) ۾ تقسیم کیو ویو آھی.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.moi.gov.sa/wps/portal/Home/emirates/makkah/contents/!ut/p/z1/pVPLTsMwELz3K3rhWO2mtptwNAGa9AFqQyDxBTmPtqHE6SNq6N_jViAVpCag-uC1pdnZ2fUYRKvdbrUg0EEfTrcfFxBK7rK5LLNCyXcIIBS9V3QpdQzaHfbHUxv5xGYefXARHwm8HAF2nzvUHCFaoz5Dlzv-9HpCCHIC4i_5eGZxbMp_BgEiVuWqXECYy-VSLq7wOxabuVTZ9tjMAbeKswRCA2eUJYg0oVFEDCZpN56xKE3MWFqkZx2R2-oAFeZJbWvKdO0xMT28Jyfaz4sT9a0NapvDLnip0kXELxi_vUHOyeR6yFwDR_QLUPcGTUpEk5Kwdha2nsUuSyvwVbHJtW28f0zbwQZ2j17A3kBtXEA9aPKm_jzZ23otuHZoocr0o4Sg1qKr3Pdzi-SdYH-XuZ1wsKuqp1luR9a--gT5rD0x/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Organization of the Emirate of Makkah Province|website=Ministry of Interior}}</ref> ==گورنریٽ جي فھرست== ===[[الباحہ صوبو|الباحه ريجن]]=== ===[[الجوف صوبو|الجوف ریجن]]=== ===[[الشرقي صوبو|المنطقه الشرقي ريجن]]=== ===[[القصيم صوبو|القسیم ریجن]]=== ===[[تبوڪ صوبو|تبوڪ ريجن]]=== ===[[جيزان صوبو|جيزان ريجن]]=== ===[[حائل صوبو|الهائل ريجن]]=== ===[[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالي ريجن]]=== ===[[رياض صوبو|رياض ريجن]]=== ===[[عسير صوبو|عسير ريجن]]=== ===[[مدينہ صوبو|مدينه ريجن]]=== ===[[مڪہ صوبو|مڪه ريجن]]=== ===[[نجران صوبو]]=== [[File:Najran Region - Provinces.svg|thumb|right|200px|نجران صوبي جو نقشو]] {|class="wikitable sortable" !گورنریٽ جو نالو !درجابندي !آبادي<br>2022ع جي آدمشماري |- |نجران گورنریٽ |A |329,112 |- |شرورہ گورنریٽ |B |85,977 |- |حبونا گورنریٽ |B |20,400 |- |بدر الجنوب گورنریٽ |B |11,117 |- |یدامه گورنریٽ |B |16,851 |- |ثار گورنریٽ |B |16,047 |- |خباش گورنریٽ |B |22,133 |- |الخارخر گورنریٽ |B |4,015 |} ===صوبا=== {|class="wikitable sortable" |+مملڪت سعودي عرب جا گورنریٽ !شمار!!گورنریٽ!!ریجن!!<small>آبادي <br>₍₂₀₁₀ _جي ^{آدمشماري)}</small>!!<small>ریمارڪس</small> |- |1 |ریاض |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |5,254,560 | |- |2 |درعیہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |73,668 | |- |3 |الخرج |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |376,325 | |- |4 |دوادمي |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |217,305 | |- |5 |المجمعہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |133,285 | |- |6 |القویہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |126,161 | |- |7 |وادي الدواسر |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |106,152 | |- |8 |الافلج |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |68,201 | |- |9 |الزلفي |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |69,201 | |- |10 |شقرا |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |40,541 | |- |11 |حوطہ بني تمیم |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |43,300 | |- |12 |عفیف |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |77,978 | |- |13 |السلیل |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |36,383 | |- |14 |ضرما |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |24,429 | |- |15 |المزاحمیہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |39,865 | |- |16 |رماح |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |28,055 | |- |17 |ثادج |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |17,165 | |- |18 |حریملہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |15,324 | |- |19 |الحریق |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |14,750 | |- |20 |الغاط |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |14,405 | |- |21 |<small>'''مڪہ المڪرمہ'''</small> |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |1,675,368 | |- |22 |جدہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |3,456,259 | |- |23 |طایف |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |987,914 | |- |24 |القنفذہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |272,424 | |- |25 |اللیث |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |128,529 | |- |26 |رابغ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |92,072 | |- |27 |الجموم |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |92,222 | |- |28 |خلیص |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |56,687 | |- |29 |الڪامل |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |21,419 | |- |30 |الخرمہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |42,223 | |- |31 |رانیہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |45,942 | |- |32 |طروبہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |43,947 | |- |33 |<small>'''المدینہ المنورہ'''</small> |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |1,180,770 | |- |34 |ینبوع |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |298,675 | |- |35 |العلاء |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |64,591 | |- |36 |مھد الذھب |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |62,511 | |- |37 |بدر |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |63,468 | |- |38 |خیبر |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |48,592 | |- |39 |الحناڪیہ |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |59,326 | |- |40 |بریدہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |614,093 | |- |41 |عنیزہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |163,729 | |- |42 |الرس |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |133,482 | |- |43 |المثنب |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |44,043 | |- |44 |البڪیریہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |57,621 | |- |45 |البدایع |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |57,164 | |- |46 |اسیاح |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |26,336 | |- |47 |النبھانیہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |47,744 | |- |48 |عیون الجواء |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |26,544 | |- |49 |ریاض الخبري |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |34,497 | |- |50 |الشماسیہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |10,605 | |- |51 |دمام |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |903,597 | |- |52 |الاحسا |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |1,063,112 | |- |53 |حفر الباطن |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |389,993 | |- |54 |جبیل |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |378,949 | |- |55 |قطیف |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |524,182 | |- |56 |الخبر |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |578,500 | |- |57 |الخافجی |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |76,279 | |- |58 |راس التنورہ |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |60,750 | |- |59 |عبقیق |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |53,444 | |- |60 |النیریہ |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |52,340 | |- |61 |قریات العلیا |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |24,634 | |- |62 |ابھا |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |1,093,705 | |- |63 |خمیس مشیط |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |512,599 | |- |64 |بیشا |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |205,346 | |- |65 |النمس |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |54,119 | |- |66 |محایل |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |228,979 |<small>_{'''ھان باریق (60,000) شامل آھي جیڪو مڪہ ریجن م ھو۔'''}</small> |- |67 |سرت العابدہ |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |67,120 | |- |68 |تثلیث |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |59,188 | |- |69 |رجال المع (روجال) |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |65,406 |<small>_{'''ھان حارضہ (18,586) شامل آھي جیڪو جیزان ریجن م ھو۔'''}</small> |- |70 |احد رفیدہ |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |113,043 | |- |71 |ظھران الجنوب |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |63,119 | |- |72 |بالقرن |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |74,391 |<small>پھریون سبت العلایا سان سدیو ویندو ھو۔</small> |- |73 |المجاردہ |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |103,531 | |- |74 |تبوڪ |تبوڪ ریجن |569,797 | |- |75 |الوجھہ |تبوڪ ریجن |44,570 | |- |76 |دوبا |تبوڪ ریجن |51,951 | |- |77 |تیماء |تبوڪ ریجن |36,199 | |- |78 |املوج |تبوڪ ریجن |61,162 | |- |79 |حقل |<small>'''تبوڪ ریجن'''</small> |27,856 |<small>پھریون الجوف ریجن م ھو۔</small> |- |80 |حایل |<small>'''حایل ریجن'''</small> |412,758 | |- |81 |بقاء |<small>'''حایل ریجن'''</small> |40,157 | |- |82 |الخزاعیہ |<small>'''حایل ریجن'''</small> |102,588 | |- |83 |الشنان |<small>'''حایل ریجن'''</small> |41,641 | |- |84 |عرعر |<small>'''_{حدود الشمال} ^ریجن'''</small> |191,051 | |- |85 |رفحاء |<small>'''_{حدود الشمال} ^ریجن'''</small> |80,544 | |- |86 |طریف |<small>'''_{حدود الشمال} ^ریجن'''</small> |48,929 | |- |87 |جیزان |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |157,536 | |- |88 |صبیا |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |228,375 | |- |89 |ابو عریش |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |197,112 | |- |90 |سمتہ |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |201,656 | |- |91 |الحرث |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |18,586 | |- |92 |دمد |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |71,601 | |- |93 |الریث |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |18,961 | |- |94 |بیش |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |77,442 | |- |95 |فراسان |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |17,999 | |- |96 |الدایر |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |58,494 | |- |97 |احد المساریہ |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |110,710 | |- |98 |الادابي |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |60,799 | |- |99 |العارضہ |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |76,705 | |- |100 |الدرب |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |69,134 | |- |101 |نجران |<small>'''نجران ریجن'''</small> |329,112 | |- |102 |شرورہ |<small>'''نجران ریجن'''</small> |85,977 | |- |103 |حبونا |<small>'''نجران ریجن'''</small> |20,400 | |- |104 |بدر الجنوب |<small>'''نجران ریجن'''</small> |11,117 | |- |105 |یدامہ |<small>'''نجران ریجن'''</small> |16,851 | |- |106 |ثار |<small>'''نجران ریجن'''</small> |16,047 | |- |107 |خباش |<small>'''نجران ریجن'''</small> |22,133 | |- |108 |الخارخر |<small>'''نجران ریجن'''</small> |4,015 |<small>پھریون شرقیہ ریجن م ھو۔</small> |- |109 |البھا |البھا ریجن |103,411 | |- |110 |بالجراشي |البھا ریجن |65,223 | |- |111 |المندق |البھا ریجن |35,629 | |- |112 |المخواہ |البھا ریجن |70,664 | |- |113 |العقیق |البھا ریجن |47,235 | |- |114 |قلوہ |البھا ریجن |58,246 | |- |115 |القارا |البھا ریجن |31,380 |<small>اتاویلاہ جی نالی سان بہ سدبو آھی۔</small> |- |116 |سڪاڪہ |<small>الجوف ریجن</small> |242,813 | |- |117 |قرایات |<small>الجوف ریجن</small> |147,550 | |- |118 |دومہ الجندل |<small>الجوف ریجن</small> |49,646 | |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب]] [[زمرو:سعودي عرب جي جاگرافي]] [[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:سعودي عرب جي انتظامي ورهاست]] az8mgf0jdykg5v08nom9nwriffhqx15 0 75383 417423 414003 2026-10-06T09:27:59Z Ibne maryam 17680 417423 wikitext text/x-wiki [[فائل:Saudi_Arabia_map.png|سعودی عرب کا نقشہ]] {{Infobox subdivision type|name=سعودي عرب جا صوبا<br>{{Nobold|{{lang|ar|مناطق المملكة العربية السعودية}}}}|map=|category=هڪ وحداني رياست ۾ صوبا|territory=[[سعودي عرب|سعودي عرب جي سلطنت]]|start_date=|current_number=13|number_date=|population_range=3,73,577 ([[حدود الشمالي صوبو]]) – 85,91,748 ([[رياض صوبو]])|area_range=9,920 چورس ڪلوميٽر (3,831 چورس ميل) ([[الباحہ صوبو]]) – 6,72،520 چورس ڪلوميٽر (2,59،662 اسڪوائر ميل) ([[الشرقي صوبو]])|government=رياستي حڪومت<br> قومي حڪومت|subdivision=[[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]]}} '''سعودي عرب جا صوبا،''' جن کي '''ریجن''' پڻ چيو ويندو آهي، ({{Lang-ar|مناطق المملكة العربية السعودية|translit=Manāṭiq al-Mamlakat il-'Arabiyyat il-Sa'udiyyah}} )، [[سعودي عرب|سعودي عرب جي بادشاھت]] جا 13 پھرين سطحي جا [[انتظامي ورھاست|انتظامي ڊويزنون]] آھن. <ref name="statoids.com">{{حوالو ويب|url=http://www.statoids.com/usa.html|title=Saudi Arabia Regions|website=www.statoids.com}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|url=http://www.sp.com.sa/English/ProductsandServices/Pages/PostalCoding.aspx|title=The New Addressing|year=2013|publisher=Saudi Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303165120/http://www.sp.com.sa/English/ProductsandServices/Pages/PostalCoding.aspx|archive-date=3 March 2014|access-date=9 February 2014}}</ref> <ref name=":0">{{حوالو ويب|url=https://www.moi.gov.sa/wps/portal/Home/emirates/makkah/contents/!ut/p/z1/pVPLTsMwELz3K3rhWO2mtptwNAGa9AFqQyDxBTmPtqHE6SNq6N_jViAVpCag-uC1pdnZ2fUYRKvdbrUg0EEfTrcfFxBK7rK5LLNCyXcIIBS9V3QpdQzaHfbHUxv5xGYefXARHwm8HAF2nzvUHCFaoz5Dlzv-9HpCCHIC4i_5eGZxbMp_BgEiVuWqXECYy-VSLq7wOxabuVTZ9tjMAbeKswRCA2eUJYg0oVFEDCZpN56xKE3MWFqkZx2R2-oAFeZJbWvKdO0xMT28Jyfaz4sT9a0NapvDLnip0kXELxi_vUHOyeR6yFwDR_QLUPcGTUpEk5Kwdha2nsUuSyvwVbHJtW28f0zbwQZ2j17A3kBtXEA9aPKm_jzZ23otuHZoocr0o4Sg1qKr3Pdzi-SdYH-XuZ1wsKuqp1luR9a--gT5rD0x/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Organization of the Emirate of Makkah Province|website=Ministry of Interior}}</ref> [[File:Province_KSA.png]] ==سعودی عرب جی صوبن جی فھرست== ===[[الباحہ صوبو|الباحه صوبو]]=== الباحہ صوبو الجوف صوبو الشرقي صوبو القصيم صوبو ت تبوڪ صوبو ج جيزان صوبو ح حائل صوبو حدود الشمالي صوبو ر رياض صوبو س سعودي عرب جا صوبا ع عسير صوبو م مدينہ صوبو مڪہ صوبو ن نجران صوبو {| class="wikitable sortable" |+the Provinces of the Kingdom of Saudi Arabia !تاریخی علایقو !صوبو !گادی جو ھند !گورنریٹ !مراکز !آبادی (2022 Census)<ref>{{Cite web |title=Saudi Arabia: Regions & Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/cities/ |access-date=2024-02-05 |website=www.citypopulation.de}}</ref> !Approximate<br>area (km²) |- |[[نجد]] |[[رياض صوبو]] |[[رياض]] |12 (22) |453 |8,591,748 |404,240 |- |[[حجاز]] |[[مڪہ صوبو]] |[[مڪو|مڪہ مڪرمہ]] |9 (16) |111 |7,769,994 |153,128 |- |اوبر عرب |[[الشرقي صوبو]] |[[دمام]] |7 (12) |107 |5,125,254 |672,522 |- |[[حجاز]] |[[مدينہ صوبو]] |[[مدينو|مدینہ منورہ]] |4 (8) |90 |2,389,452 |151,990 |- |دکنی عرب |[[عسير صوبو]] |ابھا |6 (17) |101 |2,024,285 |76,693 |- |دکنی عرب |[[جيزان صوبو]] |جیزان |5 (16) |31 |1,404,997 |11,671 |- |[[نجد]] |[[القصيم صوبو]] |بریدہ |5 (12) |153 |1,336,179 |58,046 |- |[[حجاز]] |[[تبوڪ صوبو]] |[[تبوڪ]] |4 (6) |73 |886,036 |146,072 |- |[[نجد]] |[[حائل صوبو]] |حائل شھر |1 (8) |84 |746,406 |103,887 |- |اتر عرب |[[الجوف صوبو]] |سڪاڪہ |2 (3) |33 |595,822 |100,212 |- |دکنی عرب |[[نجران صوبو]] |نجران شھر |1 (6) |59 |592,300 |149,511 |- |اتر عرب |[[حدود الشمالي صوبو]] |عرعر |2 (3) |17 |373,577 |111,797 |- |[[حجاز]] |[[الباحہ صوبو]] |الباحہ شھر |4 (9) |35 |339,174 |9,921 |- | colspan="3" |ڪل 13 شھر مراڪز |'''62 [76] (138)''' |'''1,347''' |'''32,175,224''' |'''2,149,690''' |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سعودي عرب]] [[زمرو:سعودي عرب جي جاگرافي]] [[زمرو:سعودي عرب جا صوبا]] [[زمرو:ايشيا جي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:سعودي عرب جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:ملڪ جي لحاظ کان پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]] rdibln8jdp25kivtmny14ty87ivz4j8 417428 417423 2026-10-06T09:45:28Z Ibne maryam 17680 417428 wikitext text/x-wiki [[فائل:Saudi_Arabia_map.png|سعودی عرب کا نقشہ]] {{Infobox subdivision type|name=سعودي عرب جا صوبا<br>{{Nobold|{{lang|ar|مناطق المملكة العربية السعودية}}}}|map=|category=هڪ وحداني رياست ۾ صوبا|territory=[[سعودي عرب|سعودي عرب جي سلطنت]]|start_date=|current_number=13|number_date=|population_range=3,73,577 ([[حدود الشمالي صوبو]]) – 85,91,748 ([[رياض صوبو]])|area_range=9,920 چورس ڪلوميٽر (3,831 چورس ميل) ([[الباحہ صوبو]]) – 6,72،520 چورس ڪلوميٽر (2,59،662 اسڪوائر ميل) ([[الشرقي صوبو]])|government=رياستي حڪومت<br> قومي حڪومت|subdivision=[[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]]}} '''سعودي عرب جا صوبا،''' جن کي '''ریجن''' پڻ چيو ويندو آهي، ({{Lang-ar|مناطق المملكة العربية السعودية|translit=Manāṭiq al-Mamlakat il-'Arabiyyat il-Sa'udiyyah}} )، [[سعودي عرب|سعودي عرب جي بادشاھت]] جا 13 پھرين سطحي جا [[انتظامي ورھاست|انتظامي ڊويزنون]] آھن. <ref name="statoids.com">{{حوالو ويب|url=http://www.statoids.com/usa.html|title=Saudi Arabia Regions|website=www.statoids.com}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|url=http://www.sp.com.sa/English/ProductsandServices/Pages/PostalCoding.aspx|title=The New Addressing|year=2013|publisher=Saudi Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303165120/http://www.sp.com.sa/English/ProductsandServices/Pages/PostalCoding.aspx|archive-date=3 March 2014|access-date=9 February 2014}}</ref> <ref name=":0">{{حوالو ويب|url=https://www.moi.gov.sa/wps/portal/Home/emirates/makkah/contents/!ut/p/z1/pVPLTsMwELz3K3rhWO2mtptwNAGa9AFqQyDxBTmPtqHE6SNq6N_jViAVpCag-uC1pdnZ2fUYRKvdbrUg0EEfTrcfFxBK7rK5LLNCyXcIIBS9V3QpdQzaHfbHUxv5xGYefXARHwm8HAF2nzvUHCFaoz5Dlzv-9HpCCHIC4i_5eGZxbMp_BgEiVuWqXECYy-VSLq7wOxabuVTZ9tjMAbeKswRCA2eUJYg0oVFEDCZpN56xKE3MWFqkZx2R2-oAFeZJbWvKdO0xMT28Jyfaz4sT9a0NapvDLnip0kXELxi_vUHOyeR6yFwDR_QLUPcGTUpEk5Kwdha2nsUuSyvwVbHJtW28f0zbwQZ2j17A3kBtXEA9aPKm_jzZ23otuHZoocr0o4Sg1qKr3Pdzi-SdYH-XuZ1wsKuqp1luR9a--gT5rD0x/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Organization of the Emirate of Makkah Province|website=Ministry of Interior}}</ref> [[File:Province_KSA.png]] ==سعودی عرب جی صوبن جی فھرست== {| class="wikitable sortable" |+the Provinces of the Kingdom of Saudi Arabia !تاریخی علایقو !صوبو !گادی جو ھند !گورنریٹ !مراکز !آبادی (2022 Census)<ref>{{Cite web |title=Saudi Arabia: Regions & Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/cities/ |access-date=2024-02-05 |website=www.citypopulation.de}}</ref> !Approximate<br>area (km²) |- |[[نجد]] |[[رياض صوبو]] |[[رياض]] |12 (22) |453 |8,591,748 |404,240 |- |[[حجاز]] |[[مڪہ صوبو]] |[[مڪو|مڪہ مڪرمہ]] |9 (16) |111 |7,769,994 |153,128 |- |اوبر عرب |[[الشرقي صوبو]] |[[دمام]] |7 (12) |107 |5,125,254 |672,522 |- |[[حجاز]] |[[مدينہ صوبو]] |[[مدينو|مدینہ منورہ]] |4 (8) |90 |2,389,452 |151,990 |- |دکنی عرب |[[عسير صوبو]] |ابھا |6 (17) |101 |2,024,285 |76,693 |- |دکنی عرب |[[جيزان صوبو]] |جیزان |5 (16) |31 |1,404,997 |11,671 |- |[[نجد]] |[[القصيم صوبو]] |بریدہ |5 (12) |153 |1,336,179 |58,046 |- |[[حجاز]] |[[تبوڪ صوبو]] |[[تبوڪ]] |4 (6) |73 |886,036 |146,072 |- |[[نجد]] |[[حائل صوبو]] |حائل شھر |1 (8) |84 |746,406 |103,887 |- |اتر عرب |[[الجوف صوبو]] |سڪاڪہ |2 (3) |33 |595,822 |100,212 |- |دکنی عرب |[[نجران صوبو]] |نجران شھر |1 (6) |59 |592,300 |149,511 |- |اتر عرب |[[حدود الشمالي صوبو]] |عرعر |2 (3) |17 |373,577 |111,797 |- |[[حجاز]] |[[الباحہ صوبو]] |الباحہ شھر |4 (9) |35 |339,174 |9,921 |- | colspan="3" |ڪل 13 شھر مراڪز |'''62 [76] (138)''' |'''1,347''' |'''32,175,224''' |'''2,149,690''' |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سعودي عرب]] [[زمرو:سعودي عرب جي جاگرافي]] [[زمرو:سعودي عرب جا صوبا]] [[زمرو:ايشيا جي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:سعودي عرب جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:ملڪ جي لحاظ کان پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]] 2b4tgsow0zlkf3bvi81om12e93zs6lq 0 75657 417295 265446 2026-10-05T14:15:42Z Memon2025 21315 /* */ 417295 wikitext text/x-wiki [[File:Meat.jpg|thumb|گوشت]] '''گوشت''' (meat) [[جانور|جانورن]] جا ٽشو ھوندو آھي. جنھن ۾ ڦٽا پڻ شامل ھوندا آھن. گوشت کي کاڌ خوراڪ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آھي. انسانن [[تاريخ کان اڳ جو دور|تاريخ کان اڳ جي دور]] کان گوشت لاءِ جانورن جو شڪار ۽ پالنا ڪئي آھي. 11000 سال اڳ نئين پٿر جي انقلاب انسانن کي [[ڪڪڙ|ڪڪڙن]]، [[رڍ|رڍن]]، [[ٻڪري|ٻڪرين]]، [[سوئر|سوئرن]]، [[گهوڙو|گهوڙن]] سميت ٻيا ڍور پالڻ سيکاري ڇڏيو. تڏھن کان انسان چونڊ نسلن مان پاليندڙ ۽ خريد ڪندڙ جي مرضي موجب گوشت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪندا پيا اچن. مختلف مذھبن م گوشت کائن تي مختلف قسمن جون سختيون ۽ پابنديون رھن ٿيون. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڀاڄيون]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:زراعت]] [[زمرو:کاڌي جا ٻوٽا]] [[زمرو:زراعت سان لاڳاپيل فهرستون]] 9f77rxf8j9dea7a3qzx5ow124brt8ai 417296 417295 2026-10-05T14:16:28Z Memon2025 21315 417296 wikitext text/x-wiki [[File:Meat.jpg|thumb|گوشت]] '''گوشت''' (meat) [[جانور|جانورن]] جا ٽشو ھوندو آھي. جنھن ۾ ڦٽا پڻ شامل ھوندا آھن. گوشت کي کاڌ خوراڪ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آھي. انسانن [[تاريخ کان اڳ جو دور|تاريخ کان اڳ جي دور]] کان گوشت لاءِ جانورن جو شڪار ۽ پالنا ڪئي آھي. 11000 سال اڳ نئين پٿر جي انقلاب انسانن کي [[ڪڪڙ|ڪڪڙن]]، [[رڍ|رڍن]]، [[ٻڪري|ٻڪرين]]، [[سوئر|سوئرن]]، [[گهوڙو|گهوڙن]] سميت ٻيا ڍور پالڻ سيکاري ڇڏيو. تڏھن کان انسان چونڊ نسلن مان پاليندڙ ۽ خريد ڪندڙ جي مرضي موجب گوشت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪندا پيا اچن. مختلف مذھبن م گوشت کائن تي مختلف قسمن جون سختيون ۽ پابنديون رھن ٿيون. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گوشت]] [[زمرو:غذائون]] fb3858h3jzou9myt6yqis75rxa3yzq4 417301 417296 2026-10-05T14:21:03Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 417301 wikitext text/x-wiki [[File:Meat.jpg|thumb|گوشت]] '''گوشت''' (meat) [[جانور|جانورن]] جا ٽشو ھوندو آھي. جنھن ۾ ڦٽا پڻ شامل ھوندا آھن. گوشت کي کاڌ خوراڪ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آھي. انسانن [[تاريخ کان اڳ جو دور|تاريخ کان اڳ جي دور]] کان گوشت لاءِ جانورن جو شڪار ۽ پالنا ڪئي آھي. 11000 سال اڳ نئين پٿر جي انقلاب انسانن کي [[ڪڪڙ|ڪڪڙن]]، [[رڍ|رڍن]]، [[ٻڪري|ٻڪرين]]، [[سوئر|سوئرن]]، [[گهوڙو|گهوڙن]] سميت ٻيا ڍور پالڻ سيکاري ڇڏيو. تڏھن کان انسان چونڊ نسلن مان پاليندڙ ۽ خريد ڪندڙ جي مرضي موجب گوشت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪندا پيا اچن. مختلف مذھبن م گوشت کائن تي مختلف قسمن جون سختيون ۽ پابنديون رھن ٿيون. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گوشت]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] i46v8groi7xn3rcyka7w2uhjg17xqps 0 76706 417417 388614 2026-10-06T09:06:41Z Ibne maryam 17680 /* */ 417417 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = تبوڪ صوبو | native_name = مِنْطَقَة تَبُوْك (عربي) | settlement_type = [[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 315 | border = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = الثلوج تغطي جبل اللوز في تبوك 2022.jpg | caption1 = Snow covering Mount [[Jabal al-Lawz]] | image2 = Tabuk Fortress 2022.jpg | caption2 = [[Tabuk Castle]] | image3 = Al Wajh Beach.jpg | image3_size = 180px | caption3 = [[Al-Wajh]] Beach | image4 = Al Haql R01.jpg | image4_size = 180px | caption4 = [[Haql]] }} | imagesize =300px | image_alt = | image_caption = مدائن جو جبل وارو علائقو | image_flag = | flag_size = | flag_alt = | image_shield = | shield_size = | shield_alt = | image_map = Tabuk in Saudi Arabia.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = سعودی عرب جی نقشی م تبوڪ صوبو | coor_pinpoint = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | seat_type = گاديء جو ھند | seat = تبوڪ شھر | parts_type = | parts_style = para | p1 = 6 | area_total_km2 = 146072 | area_footnotes = | population_as_of = 2017 census | population_footnotes = | population_total = 910030 | population_note = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_blank2_title = | population_blank2 = | population_density_km2 = auto | demographics_type2 = | demographics2_info1 = | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | seat1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | postal_code_type = [[ISO 3166-2:SA|ISO 3166-2]] | postal_code = 07 | leader_title = گورنر | leader_name = فھد بن سلطان | leader_party = | website = | footnotes = | leader_title1 = نائب گورنر | leader_name1 = خالد بن سعود بن عبداللہ بن فیصل السعود<ref>{{Cite web |title=Saudi King Orders Appointment of Faisal bin Salman as Special Adviser, Salman bin Sultan as Governor of Madinah Region |url=https://english.aawsat.com/node/4725001 |access-date=2023-12-14 |website=english.aawsat.com |language=en}}</ref> |image_seal=Tabuk Municipality seal.svg|seal_size=100px|seal_type=افيسيل مهر|blank_emblem_size=200px|blank_emblem_type=الثلج|image_blank_emblem=ثلج علقان (8384906260).jpg}} '''تبوڪ''' ({{lang-ar|مِنْطَقَة تَبُوْك}}) [[سعودي عرب]] جو هڪ [[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]] آهي، جيڪو ملڪ جي اتر اولهه سامونڊي ڪناري سان واقع آهي، جيڪو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي پار [[مصر]] جي سامهون آهي. ان جي ايراضي 1,46,072 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ آبادي سال 2017ع جي آدمشماري مطابق 9,10,030 آھي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/population_characteristics_surveysar.pdf|title=Population Characteristics surveys|date=2017|website=General Authority for Statistics}}</ref> ان جي گاديءَ جو هنڌ تبوڪ شھر آهي. سال 1987ع کان گورنر فهد بن سلطان آهي.<ref>{{ڪتابن مان حوالا|title=The house of Saud in commerce : a study of royal entrepreneurship in Saudi Arabia|last=Sabri, Sharaf|date=2001|publisher=I.S. Publications|isbn=8190125400|location=New Delhi|oclc=47863742}}</ref> تازن سالن ۾، صوبي ۾ سعودي حڪومت جي منصوبابندي ڪيل "نيوم سٽي پروجيڪٽ" جي ڪري، صوبي کي ميڊيا جي ڪافي توجه ملي آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2021/01/10/Vision-2030-Saudi-Arabia-s-Crown-Prince-reveals-project-The-Line-in-futuristic-city-of-NEOM|title=Saudi Arabia's Crown Prince reveals project 'THE LINE' in futuristic city of NEOM|date=10 January 2021}}</ref> == تاريخ == [[File:مدين.jpg|thumb|Ancient temples in what used to be [[Midian]], nowadays the region of Tabuk]] The history of the Tabuk region dates back to 5,000 years ago. The region is identified with the land of [[Midian|Madyan]]. The region is traversed by the [[Hejaz Railway]], which was a focus for attacks during the [[Arab Revolt]] of 1916–1918.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Tabuk|title=Tabūk {{!}} Saudi Arabia|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2019-04-11}}</ref> The province has traditionally been inhabited by the [[Howeitat]] tribe. ==آبادي== {{historical populations|11=1992|12=486,134|13=2004|14=691,716|15=2010|16=796,425|17=2018|18=930,507|percentages=pagr|footnote=source:<ref>{{Cite web|url=http://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/cities/|title=Saudi Arabia: Regions & Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}</ref>|align=middle}} ==اهم شهر== • تبوڪ • تيما • دوبا • الوجھ • حقل • املوج • البد • نيوم (تعمير هيٺ) • امالا (تعمير هيٺ) ==معيشت== تبوڪ هڪ فعال تجارتي مرڪز آهي، جيڪو حاجين جي خدمت ڪري ٿو جيڪو مڪي ڏانهن گذري ٿو. ان جي معتدل آبهوا جي ڪري، اهو پڻ ڪيترن ئي ڊيري ۽ پولٽري فارمن جي سائيٽ آهي. علائقو (Astra) يورپ ڏانهن گلن کي برآمد ڪري ٿو، خاص طور تي للي، اسٽيٽس ۽ گليڊيولس. ماضي ۾، هڪ تنگ گيج ريلوي (1,050 ملي ميٽر/3 فوٽ 511⁄32 ٽريڪ گيج ۾) دمشق کان مديني تائين تبوڪ ذريعي هلندي هئي. ريلوي جا باقي بچيل تبوڪ ۾ مليا آهن، جتي هڪ وڏي اسٽيشن ٺهيل هئي. اسٽيشن کان پوء بحال ڪيو ويو آهي. ===وڌيڪ معلومات=== • غوريه کان ==گورنرن جي فهرست== 1926ع کان وٺي علائقي جا گورنر هن ريت آهن: • محمد بن عبدالعزيز، الشهل 1926ع کان 1930ع تائين. • عبدالله بن سعد، 1930ع کان 1931ع تائين. • عبدالله بن سعد بن عبدالمحسن السديري، 1931ع کان 1935ع تائين. • سعود بن حزل بن ناصر آل سعود، 1936ع کان 1937ع تائين. • موسى سعود بن عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود، 1938ع کان 1950ع تائين. • سليمان بن محمد بن سلطان آل سلطان، 1950ع کان 1950ع تائين • عبدالرحمان بن محمد، 1950ع کان 1951ع تائين. • خالد بن احمد بن محمد السديري، 1951ع کان 1955ع تائين • موساد بن احمد بن محمد السديري، 1955ع کان 1972ع تائين. • سليمان بن ترڪي بن سليمان السديري، 1972 کان 1980 تائين. • عبدالمجيد بن عبدالعزيز آل سعود، 1980ع کان 1986ع تائين. • ممدوح بن عبدالعزيز آل سعود، 1986 کان 1987 تائين. • فهد بن سلطان آل سعود، 1987 کان اڄ تائين. ==منزلون== • تبوڪ جو قلعو • پکين جو باغ • پرنس فهد بن سلطان جو پارڪ ==پڻ ڏسو== • [[حجاز]] • [[مدينو]] • [[مسجد نبوي]] • [[فاران جو ريگستان]] • [[سعودي عرب جي شهرن جي فهرست]] ==خارجي لنڪس== * [http://www.the-saudi.net/saudi-arabia/tabouk/ The-Saudi.net on Tabouk] * [http://www.saudinf.com/main/a895.htm Saudi Arabian Information Resource on Tabouk, with pictures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040813063501/http://www.saudinf.com/main/a895.htm |date=2004-08-13 }} {{Geographic location |Centre = Tabuk Region |North = {{flagicon|Jordan}} [[Ma'an Governorate|Ma'an]] and [[Aqaba Governorate]]s; {{flagicon|Israel}} [[Southern District (Israel)|Southern District]] |Northeast = [[Al Jawf Region]] |East = [[Ha'il Region]] |Southeast = |South = [[Madinah Region]] |Southwest = |West = ''[[Red Sea]]'' |Northwest = }} ==حوالا== [[زمرو:Tabuk Province| ]] [[Category:Provinces of Saudi Arabia]] {{حوالا}} [[زمرو:تبوڪ صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا صوبا]] l96pb3n91b6z1pxcqjc9sfsmkc6zzk0 417418 417417 2026-10-06T09:09:44Z Ibne maryam 17680 /* */ 417418 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = تبوڪ صوبو | native_name = مِنْطَقَة تَبُوْك (عربي) | settlement_type = [[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 315 | border = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = الثلوج تغطي جبل اللوز في تبوك 2022.jpg | caption1 = Snow covering Mount [[Jabal al-Lawz]] | image2 = Tabuk Fortress 2022.jpg | caption2 = [[Tabuk Castle]] | image3 = Al Wajh Beach.jpg | image3_size = 180px | caption3 = [[Al-Wajh]] Beach | image4 = Al Haql R01.jpg | image4_size = 180px | caption4 = [[Haql]] }} | imagesize =300px | image_alt = | image_caption = مدائن جو جبل وارو علائقو | image_flag =Tabuk Municipality Seal.svg | flag_size = | flag_alt = | image_shield =Tabuk Municipality Seal.svg | shield_size = | shield_alt = | image_map = Tabuk in Saudi Arabia.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = سعودی عرب جی نقشی م تبوڪ صوبو | coor_pinpoint = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | seat_type = گاديء جو ھند | seat = تبوڪ شھر | parts_type = | parts_style = para | p1 = 6 | area_total_km2 = 146072 | area_footnotes = | population_as_of = 2017 census | population_footnotes = | population_total = 910030 | population_note = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_blank2_title = | population_blank2 = | population_density_km2 = auto | demographics_type2 = | demographics2_info1 = | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | seat1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | postal_code_type = [[ISO 3166-2:SA|ISO 3166-2]] | postal_code = 07 | leader_title = گورنر | leader_name = فھد بن سلطان | leader_party = | website = | footnotes = | leader_title1 = نائب گورنر | leader_name1 = خالد بن سعود بن عبداللہ بن فیصل السعود<ref>{{Cite web |title=Saudi King Orders Appointment of Faisal bin Salman as Special Adviser, Salman bin Sultan as Governor of Madinah Region |url=https://english.aawsat.com/node/4725001 |access-date=2023-12-14 |website=english.aawsat.com |language=en}}</ref> |image_seal=Tabuk Municipality Seal.svg|seal_size=100px|seal_type=افيسيل مهر|blank_emblem_size=200px|blank_emblem_type=الثلج|image_blank_emblem=Tabuk Municipality Seal.svg}} '''تبوڪ''' ({{lang-ar|مِنْطَقَة تَبُوْك}}) [[سعودي عرب]] جو هڪ [[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]] آهي، جيڪو ملڪ جي اتر اولهه سامونڊي ڪناري سان واقع آهي، جيڪو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي پار [[مصر]] جي سامهون آهي. ان جي ايراضي 1,46,072 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ آبادي سال 2017ع جي آدمشماري مطابق 9,10,030 آھي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/population_characteristics_surveysar.pdf|title=Population Characteristics surveys|date=2017|website=General Authority for Statistics}}</ref> ان جي گاديءَ جو هنڌ تبوڪ شھر آهي. سال 1987ع کان گورنر فهد بن سلطان آهي.<ref>{{ڪتابن مان حوالا|title=The house of Saud in commerce : a study of royal entrepreneurship in Saudi Arabia|last=Sabri, Sharaf|date=2001|publisher=I.S. Publications|isbn=8190125400|location=New Delhi|oclc=47863742}}</ref> تازن سالن ۾، صوبي ۾ سعودي حڪومت جي منصوبابندي ڪيل "نيوم سٽي پروجيڪٽ" جي ڪري، صوبي کي ميڊيا جي ڪافي توجه ملي آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2021/01/10/Vision-2030-Saudi-Arabia-s-Crown-Prince-reveals-project-The-Line-in-futuristic-city-of-NEOM|title=Saudi Arabia's Crown Prince reveals project 'THE LINE' in futuristic city of NEOM|date=10 January 2021}}</ref> == تاريخ == [[File:مدين.jpg|thumb|Ancient temples in what used to be [[Midian]], nowadays the region of Tabuk]] The history of the Tabuk region dates back to 5,000 years ago. The region is identified with the land of [[Midian|Madyan]]. The region is traversed by the [[Hejaz Railway]], which was a focus for attacks during the [[Arab Revolt]] of 1916–1918.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Tabuk|title=Tabūk {{!}} Saudi Arabia|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2019-04-11}}</ref> The province has traditionally been inhabited by the [[Howeitat]] tribe. ==آبادي== {{historical populations|11=1992|12=486,134|13=2004|14=691,716|15=2010|16=796,425|17=2018|18=930,507|percentages=pagr|footnote=source:<ref>{{Cite web|url=http://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/cities/|title=Saudi Arabia: Regions & Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}</ref>|align=middle}} ==اهم شهر== • تبوڪ • تيما • دوبا • الوجھ • حقل • املوج • البد • نيوم (تعمير هيٺ) • امالا (تعمير هيٺ) ==معيشت== تبوڪ هڪ فعال تجارتي مرڪز آهي، جيڪو حاجين جي خدمت ڪري ٿو جيڪو مڪي ڏانهن گذري ٿو. ان جي معتدل آبهوا جي ڪري، اهو پڻ ڪيترن ئي ڊيري ۽ پولٽري فارمن جي سائيٽ آهي. علائقو (Astra) يورپ ڏانهن گلن کي برآمد ڪري ٿو، خاص طور تي للي، اسٽيٽس ۽ گليڊيولس. ماضي ۾، هڪ تنگ گيج ريلوي (1,050 ملي ميٽر/3 فوٽ 511⁄32 ٽريڪ گيج ۾) دمشق کان مديني تائين تبوڪ ذريعي هلندي هئي. ريلوي جا باقي بچيل تبوڪ ۾ مليا آهن، جتي هڪ وڏي اسٽيشن ٺهيل هئي. اسٽيشن کان پوء بحال ڪيو ويو آهي. ===وڌيڪ معلومات=== • غوريه کان ==گورنرن جي فهرست== 1926ع کان وٺي علائقي جا گورنر هن ريت آهن: • محمد بن عبدالعزيز، الشهل 1926ع کان 1930ع تائين. • عبدالله بن سعد، 1930ع کان 1931ع تائين. • عبدالله بن سعد بن عبدالمحسن السديري، 1931ع کان 1935ع تائين. • سعود بن حزل بن ناصر آل سعود، 1936ع کان 1937ع تائين. • موسى سعود بن عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود، 1938ع کان 1950ع تائين. • سليمان بن محمد بن سلطان آل سلطان، 1950ع کان 1950ع تائين • عبدالرحمان بن محمد، 1950ع کان 1951ع تائين. • خالد بن احمد بن محمد السديري، 1951ع کان 1955ع تائين • موساد بن احمد بن محمد السديري، 1955ع کان 1972ع تائين. • سليمان بن ترڪي بن سليمان السديري، 1972 کان 1980 تائين. • عبدالمجيد بن عبدالعزيز آل سعود، 1980ع کان 1986ع تائين. • ممدوح بن عبدالعزيز آل سعود، 1986 کان 1987 تائين. • فهد بن سلطان آل سعود، 1987 کان اڄ تائين. ==منزلون== • تبوڪ جو قلعو • پکين جو باغ • پرنس فهد بن سلطان جو پارڪ ==پڻ ڏسو== • [[حجاز]] • [[مدينو]] • [[مسجد نبوي]] • [[فاران جو ريگستان]] • [[سعودي عرب جي شهرن جي فهرست]] ==خارجي لنڪس== * [http://www.the-saudi.net/saudi-arabia/tabouk/ The-Saudi.net on Tabouk] * [http://www.saudinf.com/main/a895.htm Saudi Arabian Information Resource on Tabouk, with pictures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040813063501/http://www.saudinf.com/main/a895.htm |date=2004-08-13 }} {{Geographic location |Centre = Tabuk Region |North = {{flagicon|Jordan}} [[Ma'an Governorate|Ma'an]] and [[Aqaba Governorate]]s; {{flagicon|Israel}} [[Southern District (Israel)|Southern District]] |Northeast = [[Al Jawf Region]] |East = [[Ha'il Region]] |Southeast = |South = [[Madinah Region]] |Southwest = |West = ''[[Red Sea]]'' |Northwest = }} ==حوالا== [[زمرو:Tabuk Province| ]] [[Category:Provinces of Saudi Arabia]] {{حوالا}} [[زمرو:تبوڪ صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا صوبا]] 87kj6jzxpscpj7hng0wkvvhwt8x8qwi 417419 417418 2026-10-06T09:21:23Z Ibne maryam 17680 /* */ 417419 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = تبوڪ صوبو | native_name = مِنْطَقَة تَبُوْك (عربي) | settlement_type = [[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 315 | border = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = الثلوج تغطي جبل اللوز في تبوك 2022.jpg | caption1 = جبل اللوز چوٽي تي برف جو ڍڪ | image2 = Tabuk Fortress 2022.jpg | caption2 =تبوڪ قلعو | image3 = Al Wajh Beach.jpg | image3_size = 180px | caption3 = الوجه بيچ (ساحل) | image4 = Al Haql R01.jpg | image4_size = 180px | caption4 =الحقُل }} | imagesize =315px | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | flag_alt = | image_shield = | shield_size = | shield_alt = | image_map = Tabuk in Saudi Arabia.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = سعودی عرب جی نقشی م تبوڪ صوبو | coor_pinpoint = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | seat_type = گاديء جو ھند | seat = تبوڪ شھر | parts_type = | parts_style = para | p1 = 6 | area_total_km2 = 146072 | area_footnotes = | population_as_of = 2017 census | population_footnotes = | population_total = 910030 | population_note = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_blank2_title = | population_blank2 = | population_density_km2 = auto | demographics_type2 = | demographics2_info1 = | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | seat1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | postal_code_type = [[ISO 3166-2:SA|ISO 3166-2]] | postal_code = 07 | leader_title = گورنر | leader_name = فھد بن سلطان | leader_party = | website = | footnotes = | leader_title1 = نائب گورنر | leader_name1 = خالد بن سعود بن عبداللہ بن فیصل السعود<ref>{{Cite web |title=Saudi King Orders Appointment of Faisal bin Salman as Special Adviser, Salman bin Sultan as Governor of Madinah Region |url=https://english.aawsat.com/node/4725001 |access-date=2023-12-14 |website=english.aawsat.com |language=en}}</ref> |image_seal=|seal_size=|seal_type=|blank_emblem_size=|blank_emblem_type=|image_blank_emblem=}} '''تبوڪ''' ({{lang-ar|مِنْطَقَة تَبُوْك}}) [[سعودي عرب]] جو هڪ [[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]] آهي، جيڪو ملڪ جي اتر اولهه سامونڊي ڪناري سان واقع آهي، جيڪو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي پار [[مصر]] جي سامهون آهي. ان جي پکيڙ <small>1,46,072</small> چورس ڪلوميٽر آهي ۽ آبادي سال <small>2017</small>ع جي آدمشماري مطابق <small>9,10,030</small> هئي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/population_characteristics_surveysar.pdf|title=Population Characteristics surveys|date=2017|website=General Authority for Statistics}}</ref> ان جي گاديءَ جو هنڌ [[تبوڪ]] شھر آهي. سال <small>1987</small>ع کان صوبي جو گورنر فهد بن سلطان آهي.<ref>{{ڪتابن مان حوالا|title=The house of Saud in commerce : a study of royal entrepreneurship in Saudi Arabia|last=Sabri, Sharaf|date=2001|publisher=I.S. Publications|isbn=8190125400|location=New Delhi|oclc=47863742}}</ref> تازن سالن ۾، صوبي ۾ حڪومت جي منصوبابندي ڪيل "نيوم سٽي پروجيڪٽ" جي ڪري، صوبي کي ميڊيا جي ڪافي توجه ملي آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2021/01/10/Vision-2030-Saudi-Arabia-s-Crown-Prince-reveals-project-The-Line-in-futuristic-city-of-NEOM|title=Saudi Arabia's Crown Prince reveals project 'THE LINE' in futuristic city of NEOM|date=10 January 2021}}</ref> == تاريخ == [[File:مدين.jpg|thumb|Ancient temples in what used to be [[Midian]], nowadays the region of Tabuk]] The history of the Tabuk region dates back to 5,000 years ago. The region is identified with the land of [[Midian|Madyan]]. The region is traversed by the [[Hejaz Railway]], which was a focus for attacks during the [[Arab Revolt]] of 1916–1918.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Tabuk|title=Tabūk {{!}} Saudi Arabia|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2019-04-11}}</ref> The province has traditionally been inhabited by the [[Howeitat]] tribe. ==آبادي== {{historical populations|11=1992|12=486,134|13=2004|14=691,716|15=2010|16=796,425|17=2018|18=930,507|percentages=pagr|footnote=source:<ref>{{Cite web|url=http://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/cities/|title=Saudi Arabia: Regions & Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}</ref>|align=middle}} ==اهم شهر== • تبوڪ • تيما • دوبا • الوجھ • حقل • املوج • البد • نيوم (تعمير هيٺ) • امالا (تعمير هيٺ) ==معيشت== تبوڪ هڪ فعال تجارتي مرڪز آهي، جيڪو حاجين جي خدمت ڪري ٿو جيڪو مڪي ڏانهن گذري ٿو. ان جي معتدل آبهوا جي ڪري، اهو پڻ ڪيترن ئي ڊيري ۽ پولٽري فارمن جي سائيٽ آهي. علائقو (Astra) يورپ ڏانهن گلن کي برآمد ڪري ٿو، خاص طور تي للي، اسٽيٽس ۽ گليڊيولس. ماضي ۾، هڪ تنگ گيج ريلوي (1,050 ملي ميٽر/3 فوٽ 511⁄32 ٽريڪ گيج ۾) دمشق کان مديني تائين تبوڪ ذريعي هلندي هئي. ريلوي جا باقي بچيل تبوڪ ۾ مليا آهن، جتي هڪ وڏي اسٽيشن ٺهيل هئي. اسٽيشن کان پوء بحال ڪيو ويو آهي. ===وڌيڪ معلومات=== • غوريه کان ==گورنرن جي فهرست== 1926ع کان وٺي علائقي جا گورنر هن ريت آهن: • محمد بن عبدالعزيز، الشهل 1926ع کان 1930ع تائين. • عبدالله بن سعد، 1930ع کان 1931ع تائين. • عبدالله بن سعد بن عبدالمحسن السديري، 1931ع کان 1935ع تائين. • سعود بن حزل بن ناصر آل سعود، 1936ع کان 1937ع تائين. • موسى سعود بن عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود، 1938ع کان 1950ع تائين. • سليمان بن محمد بن سلطان آل سلطان، 1950ع کان 1950ع تائين • عبدالرحمان بن محمد، 1950ع کان 1951ع تائين. • خالد بن احمد بن محمد السديري، 1951ع کان 1955ع تائين • موساد بن احمد بن محمد السديري، 1955ع کان 1972ع تائين. • سليمان بن ترڪي بن سليمان السديري، 1972 کان 1980 تائين. • عبدالمجيد بن عبدالعزيز آل سعود، 1980ع کان 1986ع تائين. • ممدوح بن عبدالعزيز آل سعود، 1986 کان 1987 تائين. • فهد بن سلطان آل سعود، 1987 کان اڄ تائين. ==منزلون== • تبوڪ جو قلعو • پکين جو باغ • پرنس فهد بن سلطان جو پارڪ ==پڻ ڏسو== • [[حجاز]] • [[مدينو]] • [[مسجد نبوي]] • [[فاران جو ريگستان]] • [[سعودي عرب جي شهرن جي فهرست]] ==خارجي لنڪس== * [http://www.the-saudi.net/saudi-arabia/tabouk/ The-Saudi.net on Tabouk] * [http://www.saudinf.com/main/a895.htm Saudi Arabian Information Resource on Tabouk, with pictures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040813063501/http://www.saudinf.com/main/a895.htm |date=2004-08-13 }} {{Geographic location |Centre = Tabuk Region |North = {{flagicon|Jordan}} [[Ma'an Governorate|Ma'an]] and [[Aqaba Governorate]]s; {{flagicon|Israel}} [[Southern District (Israel)|Southern District]] |Northeast = [[Al Jawf Region]] |East = [[Ha'il Region]] |Southeast = |South = [[Madinah Region]] |Southwest = |West = ''[[Red Sea]]'' |Northwest = }} ==حوالا== [[زمرو:Tabuk Province| ]] [[Category:Provinces of Saudi Arabia]] {{حوالا}} [[زمرو:تبوڪ صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا صوبا]] cfvparieq19iy00wjr36zcmocv7zjje 417420 417419 2026-10-06T09:22:35Z Ibne maryam 17680 /* خارجي لنڪس */ 417420 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = تبوڪ صوبو | native_name = مِنْطَقَة تَبُوْك (عربي) | settlement_type = [[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 315 | border = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = الثلوج تغطي جبل اللوز في تبوك 2022.jpg | caption1 = جبل اللوز چوٽي تي برف جو ڍڪ | image2 = Tabuk Fortress 2022.jpg | caption2 =تبوڪ قلعو | image3 = Al Wajh Beach.jpg | image3_size = 180px | caption3 = الوجه بيچ (ساحل) | image4 = Al Haql R01.jpg | image4_size = 180px | caption4 =الحقُل }} | imagesize =315px | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | flag_alt = | image_shield = | shield_size = | shield_alt = | image_map = Tabuk in Saudi Arabia.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = سعودی عرب جی نقشی م تبوڪ صوبو | coor_pinpoint = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | seat_type = گاديء جو ھند | seat = تبوڪ شھر | parts_type = | parts_style = para | p1 = 6 | area_total_km2 = 146072 | area_footnotes = | population_as_of = 2017 census | population_footnotes = | population_total = 910030 | population_note = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_blank2_title = | population_blank2 = | population_density_km2 = auto | demographics_type2 = | demographics2_info1 = | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | seat1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | postal_code_type = [[ISO 3166-2:SA|ISO 3166-2]] | postal_code = 07 | leader_title = گورنر | leader_name = فھد بن سلطان | leader_party = | website = | footnotes = | leader_title1 = نائب گورنر | leader_name1 = خالد بن سعود بن عبداللہ بن فیصل السعود<ref>{{Cite web |title=Saudi King Orders Appointment of Faisal bin Salman as Special Adviser, Salman bin Sultan as Governor of Madinah Region |url=https://english.aawsat.com/node/4725001 |access-date=2023-12-14 |website=english.aawsat.com |language=en}}</ref> |image_seal=|seal_size=|seal_type=|blank_emblem_size=|blank_emblem_type=|image_blank_emblem=}} '''تبوڪ''' ({{lang-ar|مِنْطَقَة تَبُوْك}}) [[سعودي عرب]] جو هڪ [[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]] آهي، جيڪو ملڪ جي اتر اولهه سامونڊي ڪناري سان واقع آهي، جيڪو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي پار [[مصر]] جي سامهون آهي. ان جي پکيڙ <small>1,46,072</small> چورس ڪلوميٽر آهي ۽ آبادي سال <small>2017</small>ع جي آدمشماري مطابق <small>9,10,030</small> هئي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/population_characteristics_surveysar.pdf|title=Population Characteristics surveys|date=2017|website=General Authority for Statistics}}</ref> ان جي گاديءَ جو هنڌ [[تبوڪ]] شھر آهي. سال <small>1987</small>ع کان صوبي جو گورنر فهد بن سلطان آهي.<ref>{{ڪتابن مان حوالا|title=The house of Saud in commerce : a study of royal entrepreneurship in Saudi Arabia|last=Sabri, Sharaf|date=2001|publisher=I.S. Publications|isbn=8190125400|location=New Delhi|oclc=47863742}}</ref> تازن سالن ۾، صوبي ۾ حڪومت جي منصوبابندي ڪيل "نيوم سٽي پروجيڪٽ" جي ڪري، صوبي کي ميڊيا جي ڪافي توجه ملي آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2021/01/10/Vision-2030-Saudi-Arabia-s-Crown-Prince-reveals-project-The-Line-in-futuristic-city-of-NEOM|title=Saudi Arabia's Crown Prince reveals project 'THE LINE' in futuristic city of NEOM|date=10 January 2021}}</ref> == تاريخ == [[File:مدين.jpg|thumb|Ancient temples in what used to be [[Midian]], nowadays the region of Tabuk]] The history of the Tabuk region dates back to 5,000 years ago. The region is identified with the land of [[Midian|Madyan]]. The region is traversed by the [[Hejaz Railway]], which was a focus for attacks during the [[Arab Revolt]] of 1916–1918.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Tabuk|title=Tabūk {{!}} Saudi Arabia|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2019-04-11}}</ref> The province has traditionally been inhabited by the [[Howeitat]] tribe. ==آبادي== {{historical populations|11=1992|12=486,134|13=2004|14=691,716|15=2010|16=796,425|17=2018|18=930,507|percentages=pagr|footnote=source:<ref>{{Cite web|url=http://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/cities/|title=Saudi Arabia: Regions & Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}</ref>|align=middle}} ==اهم شهر== • تبوڪ • تيما • دوبا • الوجھ • حقل • املوج • البد • نيوم (تعمير هيٺ) • امالا (تعمير هيٺ) ==معيشت== تبوڪ هڪ فعال تجارتي مرڪز آهي، جيڪو حاجين جي خدمت ڪري ٿو جيڪو مڪي ڏانهن گذري ٿو. ان جي معتدل آبهوا جي ڪري، اهو پڻ ڪيترن ئي ڊيري ۽ پولٽري فارمن جي سائيٽ آهي. علائقو (Astra) يورپ ڏانهن گلن کي برآمد ڪري ٿو، خاص طور تي للي، اسٽيٽس ۽ گليڊيولس. ماضي ۾، هڪ تنگ گيج ريلوي (1,050 ملي ميٽر/3 فوٽ 511⁄32 ٽريڪ گيج ۾) دمشق کان مديني تائين تبوڪ ذريعي هلندي هئي. ريلوي جا باقي بچيل تبوڪ ۾ مليا آهن، جتي هڪ وڏي اسٽيشن ٺهيل هئي. اسٽيشن کان پوء بحال ڪيو ويو آهي. ===وڌيڪ معلومات=== • غوريه کان ==گورنرن جي فهرست== 1926ع کان وٺي علائقي جا گورنر هن ريت آهن: • محمد بن عبدالعزيز، الشهل 1926ع کان 1930ع تائين. • عبدالله بن سعد، 1930ع کان 1931ع تائين. • عبدالله بن سعد بن عبدالمحسن السديري، 1931ع کان 1935ع تائين. • سعود بن حزل بن ناصر آل سعود، 1936ع کان 1937ع تائين. • موسى سعود بن عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود، 1938ع کان 1950ع تائين. • سليمان بن محمد بن سلطان آل سلطان، 1950ع کان 1950ع تائين • عبدالرحمان بن محمد، 1950ع کان 1951ع تائين. • خالد بن احمد بن محمد السديري، 1951ع کان 1955ع تائين • موساد بن احمد بن محمد السديري، 1955ع کان 1972ع تائين. • سليمان بن ترڪي بن سليمان السديري، 1972 کان 1980 تائين. • عبدالمجيد بن عبدالعزيز آل سعود، 1980ع کان 1986ع تائين. • ممدوح بن عبدالعزيز آل سعود، 1986 کان 1987 تائين. • فهد بن سلطان آل سعود، 1987 کان اڄ تائين. ==منزلون== • تبوڪ جو قلعو • پکين جو باغ • پرنس فهد بن سلطان جو پارڪ ==پڻ ڏسو== • [[حجاز]] • [[مدينو]] • [[مسجد نبوي]] • [[فاران جو ريگستان]] • [[سعودي عرب جي شهرن جي فهرست]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.the-saudi.net/saudi-arabia/tabouk/ The-Saudi.net on Tabouk] * [http://www.saudinf.com/main/a895.htm Saudi Arabian Information Resource on Tabouk, with pictures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040813063501/http://www.saudinf.com/main/a895.htm |date=2004-08-13 }} {{Geographic location |Centre = Tabuk Region |North = {{flagicon|Jordan}} [[Ma'an Governorate|Ma'an]] and [[Aqaba Governorate]]s; {{flagicon|Israel}} [[Southern District (Israel)|Southern District]] |Northeast = [[Al Jawf Region]] |East = [[Ha'il Region]] |Southeast = |South = [[Madinah Region]] |Southwest = |West = ''[[Red Sea]]'' |Northwest = }} ==حوالا== [[زمرو:Tabuk Province| ]] [[Category:Provinces of Saudi Arabia]] {{حوالا}} [[زمرو:تبوڪ صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا صوبا]] libtyk05bfc2xnw375jw348c8gf4e7f 417421 417420 2026-10-06T09:23:06Z Ibne maryam 17680 417421 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = تبوڪ صوبو | native_name = مِنْطَقَة تَبُوْك (عربي) | settlement_type = [[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 315 | border = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = الثلوج تغطي جبل اللوز في تبوك 2022.jpg | caption1 = جبل اللوز چوٽي تي برف جو ڍڪ | image2 = Tabuk Fortress 2022.jpg | caption2 =تبوڪ قلعو | image3 = Al Wajh Beach.jpg | image3_size = 180px | caption3 = الوجه بيچ (ساحل) | image4 = Al Haql R01.jpg | image4_size = 180px | caption4 =الحقُل }} | imagesize =315px | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | flag_alt = | image_shield = | shield_size = | shield_alt = | image_map = Tabuk in Saudi Arabia.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = سعودی عرب جی نقشی م تبوڪ صوبو | coor_pinpoint = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | seat_type = گاديء جو ھند | seat = تبوڪ شھر | parts_type = | parts_style = para | p1 = 6 | area_total_km2 = 146072 | area_footnotes = | population_as_of = 2017 census | population_footnotes = | population_total = 910030 | population_note = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_blank2_title = | population_blank2 = | population_density_km2 = auto | demographics_type2 = | demographics2_info1 = | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | seat1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | postal_code_type = [[ISO 3166-2:SA|ISO 3166-2]] | postal_code = 07 | leader_title = گورنر | leader_name = فھد بن سلطان | leader_party = | website = | footnotes = | leader_title1 = نائب گورنر | leader_name1 = خالد بن سعود بن عبداللہ بن فیصل السعود<ref>{{Cite web |title=Saudi King Orders Appointment of Faisal bin Salman as Special Adviser, Salman bin Sultan as Governor of Madinah Region |url=https://english.aawsat.com/node/4725001 |access-date=2023-12-14 |website=english.aawsat.com |language=en}}</ref> |image_seal=|seal_size=|seal_type=|blank_emblem_size=|blank_emblem_type=|image_blank_emblem=}} '''تبوڪ''' ({{lang-ar|مِنْطَقَة تَبُوْك}}) [[سعودي عرب]] جو هڪ [[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]] آهي، جيڪو ملڪ جي اتر اولهه سامونڊي ڪناري سان واقع آهي، جيڪو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي پار [[مصر]] جي سامهون آهي. ان جي پکيڙ <small>1,46,072</small> چورس ڪلوميٽر آهي ۽ آبادي سال <small>2017</small>ع جي آدمشماري مطابق <small>9,10,030</small> هئي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/population_characteristics_surveysar.pdf|title=Population Characteristics surveys|date=2017|website=General Authority for Statistics}}</ref> ان جي گاديءَ جو هنڌ [[تبوڪ]] شھر آهي. سال <small>1987</small>ع کان صوبي جو گورنر فهد بن سلطان آهي.<ref>{{ڪتابن مان حوالا|title=The house of Saud in commerce : a study of royal entrepreneurship in Saudi Arabia|last=Sabri, Sharaf|date=2001|publisher=I.S. Publications|isbn=8190125400|location=New Delhi|oclc=47863742}}</ref> تازن سالن ۾، صوبي ۾ حڪومت جي منصوبابندي ڪيل "نيوم سٽي پروجيڪٽ" جي ڪري، صوبي کي ميڊيا جي ڪافي توجه ملي آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2021/01/10/Vision-2030-Saudi-Arabia-s-Crown-Prince-reveals-project-The-Line-in-futuristic-city-of-NEOM|title=Saudi Arabia's Crown Prince reveals project 'THE LINE' in futuristic city of NEOM|date=10 January 2021}}</ref> == تاريخ == [[File:مدين.jpg|thumb|Ancient temples in what used to be [[Midian]], nowadays the region of Tabuk]] The history of the Tabuk region dates back to 5,000 years ago. The region is identified with the land of [[Midian|Madyan]]. The region is traversed by the [[Hejaz Railway]], which was a focus for attacks during the [[Arab Revolt]] of 1916–1918.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Tabuk|title=Tabūk {{!}} Saudi Arabia|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2019-04-11}}</ref> The province has traditionally been inhabited by the [[Howeitat]] tribe. ==آبادي== {{historical populations|11=1992|12=486,134|13=2004|14=691,716|15=2010|16=796,425|17=2018|18=930,507|percentages=pagr|footnote=source:<ref>{{Cite web|url=http://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/cities/|title=Saudi Arabia: Regions & Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}</ref>|align=middle}} ==اهم شهر== • تبوڪ • تيما • دوبا • الوجھ • حقل • املوج • البد • نيوم (تعمير هيٺ) • امالا (تعمير هيٺ) ==معيشت== تبوڪ هڪ فعال تجارتي مرڪز آهي، جيڪو حاجين جي خدمت ڪري ٿو جيڪو مڪي ڏانهن گذري ٿو. ان جي معتدل آبهوا جي ڪري، اهو پڻ ڪيترن ئي ڊيري ۽ پولٽري فارمن جي سائيٽ آهي. علائقو (Astra) يورپ ڏانهن گلن کي برآمد ڪري ٿو، خاص طور تي للي، اسٽيٽس ۽ گليڊيولس. ماضي ۾، هڪ تنگ گيج ريلوي (1,050 ملي ميٽر/3 فوٽ 511⁄32 ٽريڪ گيج ۾) دمشق کان مديني تائين تبوڪ ذريعي هلندي هئي. ريلوي جا باقي بچيل تبوڪ ۾ مليا آهن، جتي هڪ وڏي اسٽيشن ٺهيل هئي. اسٽيشن کان پوء بحال ڪيو ويو آهي. ===وڌيڪ معلومات=== • غوريه کان ==گورنرن جي فهرست== 1926ع کان وٺي علائقي جا گورنر هن ريت آهن: • محمد بن عبدالعزيز، الشهل 1926ع کان 1930ع تائين. • عبدالله بن سعد، 1930ع کان 1931ع تائين. • عبدالله بن سعد بن عبدالمحسن السديري، 1931ع کان 1935ع تائين. • سعود بن حزل بن ناصر آل سعود، 1936ع کان 1937ع تائين. • موسى سعود بن عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود، 1938ع کان 1950ع تائين. • سليمان بن محمد بن سلطان آل سلطان، 1950ع کان 1950ع تائين • عبدالرحمان بن محمد، 1950ع کان 1951ع تائين. • خالد بن احمد بن محمد السديري، 1951ع کان 1955ع تائين • موساد بن احمد بن محمد السديري، 1955ع کان 1972ع تائين. • سليمان بن ترڪي بن سليمان السديري، 1972 کان 1980 تائين. • عبدالمجيد بن عبدالعزيز آل سعود، 1980ع کان 1986ع تائين. • ممدوح بن عبدالعزيز آل سعود، 1986 کان 1987 تائين. • فهد بن سلطان آل سعود، 1987 کان اڄ تائين. ==منزلون== • تبوڪ جو قلعو • پکين جو باغ • پرنس فهد بن سلطان جو پارڪ ==پڻ ڏسو== • [[حجاز]] • [[مدينو]] • [[مسجد نبوي]] • [[فاران جو ريگستان]] • [[سعودي عرب جي شهرن جي فهرست]] ==حوالا== [[زمرو:Tabuk Province| ]] [[Category:Provinces of Saudi Arabia]] {{حوالا}} [[زمرو:تبوڪ صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا صوبا]] ajvwo7crkupzzqp1bxpv27dvhvbf2z0 417422 417421 2026-10-06T09:24:31Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 417422 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = تبوڪ صوبو | native_name = مِنْطَقَة تَبُوْك (عربي) | settlement_type = [[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 315 | border = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = الثلوج تغطي جبل اللوز في تبوك 2022.jpg | caption1 = جبل اللوز چوٽي تي برف جو ڍڪ | image2 = Tabuk Fortress 2022.jpg | caption2 =تبوڪ قلعو | image3 = Al Wajh Beach.jpg | image3_size = 180px | caption3 = الوجه بيچ (ساحل) | image4 = Al Haql R01.jpg | image4_size = 180px | caption4 =الحقُل }} | imagesize =315px | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | flag_alt = | image_shield = | shield_size = | shield_alt = | image_map = Tabuk in Saudi Arabia.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = سعودی عرب جی نقشی م تبوڪ صوبو | coor_pinpoint = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | seat_type = گاديء جو ھند | seat = تبوڪ شھر | parts_type = | parts_style = para | p1 = 6 | area_total_km2 = 146072 | area_footnotes = | population_as_of = 2017 census | population_footnotes = | population_total = 910030 | population_note = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_blank2_title = | population_blank2 = | population_density_km2 = auto | demographics_type2 = | demographics2_info1 = | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | seat1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | postal_code_type = [[ISO 3166-2:SA|ISO 3166-2]] | postal_code = 07 | leader_title = گورنر | leader_name = فھد بن سلطان | leader_party = | website = | footnotes = | leader_title1 = نائب گورنر | leader_name1 = خالد بن سعود بن عبداللہ بن فیصل السعود<ref>{{Cite web |title=Saudi King Orders Appointment of Faisal bin Salman as Special Adviser, Salman bin Sultan as Governor of Madinah Region |url=https://english.aawsat.com/node/4725001 |access-date=2023-12-14 |website=english.aawsat.com |language=en}}</ref> |image_seal=|seal_size=|seal_type=|blank_emblem_size=|blank_emblem_type=|image_blank_emblem=}} '''تبوڪ''' ({{lang-ar|مِنْطَقَة تَبُوْك}}) [[سعودي عرب]] جو هڪ [[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]] آهي، جيڪو ملڪ جي اتر اولهه سامونڊي ڪناري سان واقع آهي، جيڪو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي پار [[مصر]] جي سامهون آهي. ان جي پکيڙ <small>1,46,072</small> چورس ڪلوميٽر آهي ۽ آبادي سال <small>2017</small>ع جي آدمشماري مطابق <small>9,10,030</small> هئي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/population_characteristics_surveysar.pdf|title=Population Characteristics surveys|date=2017|website=General Authority for Statistics}}</ref> ان جي گاديءَ جو هنڌ [[تبوڪ]] شھر آهي. سال <small>1987</small>ع کان صوبي جو گورنر فهد بن سلطان آهي.<ref>{{ڪتابن مان حوالا|title=The house of Saud in commerce : a study of royal entrepreneurship in Saudi Arabia|last=Sabri, Sharaf|date=2001|publisher=I.S. Publications|isbn=8190125400|location=New Delhi|oclc=47863742}}</ref> تازن سالن ۾، صوبي ۾ حڪومت جي منصوبابندي ڪيل "نيوم سٽي پروجيڪٽ" جي ڪري، صوبي کي ميڊيا جي ڪافي توجه ملي آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2021/01/10/Vision-2030-Saudi-Arabia-s-Crown-Prince-reveals-project-The-Line-in-futuristic-city-of-NEOM|title=Saudi Arabia's Crown Prince reveals project 'THE LINE' in futuristic city of NEOM|date=10 January 2021}}</ref> == تاريخ == [[File:مدين.jpg|thumb|Ancient temples in what used to be [[Midian]], nowadays the region of Tabuk]] The history of the Tabuk region dates back to 5,000 years ago. The region is identified with the land of [[Midian|Madyan]]. The region is traversed by the [[Hejaz Railway]], which was a focus for attacks during the [[Arab Revolt]] of 1916–1918.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Tabuk|title=Tabūk {{!}} Saudi Arabia|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2019-04-11}}</ref> The province has traditionally been inhabited by the [[Howeitat]] tribe. ==آبادي== {{historical populations|11=1992|12=486,134|13=2004|14=691,716|15=2010|16=796,425|17=2018|18=930,507|percentages=pagr|footnote=source:<ref>{{Cite web|url=http://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/cities/|title=Saudi Arabia: Regions & Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}</ref>|align=middle}} ==اهم شهر== • تبوڪ • تيما • دوبا • الوجھ • حقل • املوج • البد • نيوم (تعمير هيٺ) • امالا (تعمير هيٺ) ==معيشت== تبوڪ هڪ فعال تجارتي مرڪز آهي، جيڪو حاجين جي خدمت ڪري ٿو جيڪو مڪي ڏانهن گذري ٿو. ان جي معتدل آبهوا جي ڪري، اهو پڻ ڪيترن ئي ڊيري ۽ پولٽري فارمن جي سائيٽ آهي. علائقو (Astra) يورپ ڏانهن گلن کي برآمد ڪري ٿو، خاص طور تي للي، اسٽيٽس ۽ گليڊيولس. ماضي ۾، هڪ تنگ گيج ريلوي (1,050 ملي ميٽر/3 فوٽ 511⁄32 ٽريڪ گيج ۾) دمشق کان مديني تائين تبوڪ ذريعي هلندي هئي. ريلوي جا باقي بچيل تبوڪ ۾ مليا آهن، جتي هڪ وڏي اسٽيشن ٺهيل هئي. اسٽيشن کان پوء بحال ڪيو ويو آهي. ===وڌيڪ معلومات=== • غوريه کان ==گورنرن جي فهرست== 1926ع کان وٺي علائقي جا گورنر هن ريت آهن: • محمد بن عبدالعزيز، الشهل 1926ع کان 1930ع تائين. • عبدالله بن سعد، 1930ع کان 1931ع تائين. • عبدالله بن سعد بن عبدالمحسن السديري، 1931ع کان 1935ع تائين. • سعود بن حزل بن ناصر آل سعود، 1936ع کان 1937ع تائين. • موسى سعود بن عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود، 1938ع کان 1950ع تائين. • سليمان بن محمد بن سلطان آل سلطان، 1950ع کان 1950ع تائين • عبدالرحمان بن محمد، 1950ع کان 1951ع تائين. • خالد بن احمد بن محمد السديري، 1951ع کان 1955ع تائين • موساد بن احمد بن محمد السديري، 1955ع کان 1972ع تائين. • سليمان بن ترڪي بن سليمان السديري، 1972 کان 1980 تائين. • عبدالمجيد بن عبدالعزيز آل سعود، 1980ع کان 1986ع تائين. • ممدوح بن عبدالعزيز آل سعود، 1986 کان 1987 تائين. • فهد بن سلطان آل سعود، 1987 کان اڄ تائين. ==منزلون== • تبوڪ جو قلعو • پکين جو باغ • پرنس فهد بن سلطان جو پارڪ ==پڻ ڏسو== • [[حجاز]] • [[مدينو]] • [[مسجد نبوي]] • [[فاران جو ريگستان]] • [[سعودي عرب جي شهرن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.the-saudi.net/saudi-arabia/tabouk/ The-Saudi.net on Tabouk] * [http://www.saudinf.com/main/a895.htm Saudi Arabian Information Resource on Tabouk, with pictures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040813063501/http://www.saudinf.com/main/a895.htm |date=2004-08-13 }} {{Geographic location |Centre = Tabuk Region |North = {{flagicon|Jordan}} [[Ma'an Governorate|Ma'an]] and [[Aqaba Governorate]]s; {{flagicon|Israel}} [[Southern District (Israel)|Southern District]] |Northeast = [[Al Jawf Region]] |East = [[Ha'il Region]] |Southeast = |South = [[Madinah Region]] |Southwest = |West = ''[[Red Sea]]'' |Northwest = }} [[زمرو:تبوڪ صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا صوبا]] i3ze9gm59py7k7o41qz8oe0y79vmj6b 0 76807 417424 405259 2026-10-06T09:38:06Z Ibne maryam 17680 /* */ 417424 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = الباحہ صوبو | native_name = Al-Bāḥah <br /> {{lang|ar|ٱلْبَاحَة}} | native_name_lang = ar | official_name = | settlement_type = [[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 300 | border = infobox | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1 = Al-Baha City.jpg | caption1 = [[Al-Baha|Al-Baha City]] | image2 = Mount Shada.jpg | caption2 = [[Shadah Al-asfal|Mount Shada]] | image3 = Sarawat Mountains, Baha Region, Saudi Arabia (15).jpg | caption3 = [[Sarawat Mountains]] | image4 = Albaha9021 - 1.jpeg | caption4 = [[Raghadan Forest]] | image5 = | caption5 = [[Thee Ain]] Village }} | image_flag = | flag_size = | flag_alt = | image_shield = | shield_size = | shield_alt = | image_map = Al Bahah in Saudi Arabia.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = سعودي عرب جی نقشی م الباحہ صوبو | coor_pinpoint = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | seat_type = گاديء جو ھند | seat = [[الباحہ شھر]] | parts_type = منطقا (ضلعا) | parts_style = para | p1 = 7 | area_total_km2 = 9921 | area_footnotes = | population_as_of = 2017 census | population_footnotes = | population_total = 476172 | population_note = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_blank2_title = | population_blank2 = | population_density_km2 = auto | demographics_type2 = | demographics2_info1 = | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | seat1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | postal_code_type = [[ISO 3166-2:SA|ISO 3166-2]] | postal_code = 11 | area_code = +966 17 | leader_title = گورنر | leader_name = حسام بن سعود آل سعود | leader_party = | website = {{URL|https://www.albaha.gov.sa}} | footnotes = |image_blank_emblem=منظر من بلاد قبيلة حوالة3.jpeg|blank_emblem_type=منظر}} '''الباحہ صوبو''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: ٱلْبَاحَة) [[سعودي عرب جا صوبا|سعودي عرب جو ھڪ صوبو]] آھي. اهو [[حجاز]] جي علائقي جي ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. ان جي پکيڙ <small>9,921</small> چورس ڪلوميٽر آهي ۽ آبادي سال <small>2017</small>ع جی مطابق <small>4,76,172</small> هئي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/population_characteristics_surveysar.pdf|title=Population Characteristics surveys|date=2017|website=The General Authority for Statistics}}</ref> ان جي گاديءَ جو هنڌ الباحه شھر آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.stats.gov.sa/ar/photo-album/11|title=معلومات عامة عن مناطق المملكة العربية السعودية|date=25 February 2016|website=General Authority of statistics}}</ref> علائقي ۾ الباحه شهر، المخواه ۽ بالجراشي شامل آهن. بالجراشيءَ ۾ هڪ مشهور روايتي بازار آهي، جنهن کي "''سوق السبت"'' (ھفتو بازار) چيو ويندو آهي. بالجراشي جو بازار تمام پراڻو آهي ۽ ان جي صحيح عمر معلوم نه آهي. علائقي جي ٻين شهرن ۾ بالجراشي، المخواه، رهوت البر ۽ سبت العلايا شامل آهن. الباحه علائقو ٻن ازد قبيلن، غامد ۽ زهران جو گهر آهي.<ref>{{ڪتابن مان حوالا|title=An A to Z of Places and Things Saudi|url=https://archive.org/details/atozofplacesthin0000cudd|last=Cuddihy|first=Kathy|publisher=[[Stacey International]]|year=2001|isbn=978-1-9009-8840-7|location=[[London]], the [[United Kingdom|U.K.]]|page=[https://archive.org/details/atozofplacesthin0000cudd/page/6 6]}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:الباحه صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا صوبا]] [[زمرو:سعودي عرب جي سياسي جاگرافي]] beiiy7d026ttv3ekekdlbxz9gs2r1mx 14 81695 417278 305565 2026-10-05T13:52:53Z Memon2025 21315 /* */ 417278 wikitext text/x-wiki [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:خوراڪ ۽ مشروب]] 8xm8a46c3rhivpdug7725agvbw7j1tx 14 82969 417298 318821 2026-10-05T14:18:37Z Memon2025 21315 /* */ 417298 wikitext text/x-wiki [[زمرو:صحت]] [[زمرو:فوڊ سائنس]] 90xuknnjiwy82wf7d3k2pi9h60pccbi 14 83097 417303 320029 2026-10-05T14:22:52Z Memon2025 21315 /* */ 417303 wikitext text/x-wiki [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:نامياتي ڪيميا]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] 68738oiucwggziy5pwan7u2wl69soi9 14 83098 417300 320031 2026-10-05T14:20:05Z Memon2025 21315 /* */ 417300 wikitext text/x-wiki [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:فوڊ سائنس]] qj6xs5pdj9p50ihhb9sskc1qe1g889s 14 83100 417304 320066 2026-10-05T14:23:47Z Memon2025 21315 417304 wikitext text/x-wiki [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] [[زمرو:حياتياتي ڪيميا]] 2q89z70ckfldm0ruagtfb9kvieppyp3 0 91763 417348 405443 2026-10-05T20:24:31Z Amherst99 9883 417348 wikitext text/x-wiki {{Short description |کير مان ٺھيل هڪ پراڊڪٽ}} [[File:Cheese platter.jpg|thumb| upright=1.2 |پنير جو هڪ ٿالهہ جنهن ۾ مختلف قسمن جو [[Cheese|پنير]] ۽ سجاڳي (garnishes) رکيل آهي.]] [[File:Clara Peeters - Still Life with Cheeses, Almonds and Pretzels.jpg|thumb| upright=1.2 |فن پاري ۾ پنير: ''[[Still Life with Cheeses, Almonds and Pretzels]]'', [[Clara Peeters]], {{circa |1615}}]] '''پنير''' (cheese) کير مان تيار ٿيندڙ هڪ اهڙي پيداوار آهي جيڪا کير جي پروٽين [[casein]] کي ڄمائي ([[coagulation (milk) |coagulation]]) مختلف ذائقن، بناوتن ۽ شڪلن ۾ تيار ڪئي ويندي آهي. هي کير (عام طور تي [[ڳئون]]، [[ٻڪري]] يا [[مينهن جو کير|مينهن]]) جي پروٽين ۽ چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. تيار ڪرڻ دوران، کير کي عام طور تي تيزابي (acidified) بڻايو ويندو آهي ۽ پوءِ ان ۾ [[rennet]] جا اينزائمز شامل ڪيا ويندا آهن ته جيئن کير ڄمي وڃي. ان کان پوءِ سخت حصي (curds) کي مائع حصي ([[whey]]) کان ڌار ڪري دٻايو ويندو آهي ته جيئن پنير تيار ٿي سگهي.<ref>{{cite web |title=Fankhauser's Cheese Page |first=David B. |last=Fankhauser |year=2007 |access-date=September 23, 2007 |url=http://biology.clc.uc.edu/fankhauser/Cheese/CHEESE.HTML |archive-url=https://web.archive.org/web/20070925001225/http://biology.clc.uc.edu/Fankhauser/Cheese/CHEESE.HTML |archive-date=September 25, 2007 }}</ref> ڪجهه پنيرن جي مٿئين تھ (rind) تي خوشبودار [[mold]] (ڦڦوندي) پڻ هوندي آهي. دنيا جي مختلف ملڪن ۾ پنير جا هڪ هزار کان وڌيڪ [[types of cheese|قسم]] موجود آهن. انهن جو انداز، بناوت ۽ ذائقو کير جي ماخذ (بشمول جانور جي خوراڪ)، کير جي [[pasteurised|پاسچرائيزيشن]]، چرٻي جي مقدار، بيڪٽيريا، ڦڦوندي ۽ ان کي رکڻ جي عرصي ([[Cheese ripening|aging]]) تي منحصر هوندو آهي. ذائقي لاءِ ان ۾ جڙي ٻوٽيون، مصالحا يا دونهون ([[smoking (cooking)|wood smoke]]) پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ٻين جزن ۾ ڪاري مرچ، لسن، يا ٻيا ميوا شامل ٿي سگهن ٿا. پنير جو ماهر وڪڻندڙ (cheesemonger) پنير جي چونڊ، ذخيري ۽ ان کي پچائڻ ۾ مهارت رکندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.reluctantgourmet.com/cheesemonge.htm |title=Conversation with a Cheesemonger |first=G. Stephen |last=Jones |date=January 29, 2013 |website=The Reluctant Gourmet |access-date=July 16, 2012 |archive-date=June 24, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120624065359/http://www.reluctantgourmet.com/cheesemonge.htm |url-status=live }}</ref> گهڻا پنير بيڪٽيريا جي ذريعي کٽا ڪيا ويندا آهن، جيڪي کير جي کنڊ کي [[lactic acid]] ۾ تبديل ڪندا آهن. پنير کي ڄمائڻ لاءِ نباتاتي رينٽ (Vegetarian rennet) پڻ دستياب آهي. ڪجهه حالتن ۾ کير کي ڄمائڻ لاءِ سرڪو يا ليمون جو رس پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. پنير پنهنجي آسانيءَ سان کڻڻ، وڏي عرصي تائين خراب نه ٿيڻ، ۽ پروٽين، [[calcium]] ۽ [[phosphorus]] جي وڏي مقدار سبب تمام گهڻو پسند ڪيو ويندو آهي.<ref name="johnson2017">{{cite journal |last=Johnson |first=M.E. |title=A 100-Year Review: Cheese production and quality |journal=Journal of Dairy Science |volume=100 |issue=12 |year=2017 |doi=10.3168/jds.2017-12979 |pages=9952–9965 |pmid=29153182 |url=https://www.journalofdairyscience.org/article/S0022-0302(17)31054-8/fulltext |doi-access=free }}</ref> سخت پنير، جهڙوڪ [[Parmesan]]، نرم پنير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عرصو هلي سگهن ٿا. == لغوي معنيٰ (Etymology) == [[File:Hartkaese HardCheeses.jpg|thumb|upright|جرمني ۾ دستياب سخت پنير جا قسم]] لفظ ''cheese'' (پنير) لاطيني لفظ ''{{lang |la |caseus}}'' مان نڪتل آهي،<ref>{{cite book |last=Simpson |first=D. P. |title=Cassell's Latin Dictionary |url=https://archive.org/details/cassellslatineng0000unse_w6a1 |publisher=[[Cassell (publisher) |Cassell]] |year=1979 |edition=5th |location=London |page=883 |isbn=978-0-304-52257-6}}</ref> جنهن مان لفظ [[casein]] بڻيو آهي. قديم يورپي ٻولين ۾ ان جي معنيٰ "کٽو ٿيڻ" يا "خمير ٿيڻ" آهي. ''[[Online Etymological Dictionary]]'' موجب، لفظ "cheese" هيٺين مان نڪتل آهي:<ref name="online">{{cite web |title=cheese |website=Online Etymology Dictionary |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=cheese |access-date=April 3, 2017 |archive-date=April 4, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404044339/http://www.etymonline.com/index.php?term=cheese |url-status=live }}</ref> {{blockquote|قديم انگريزي {{lang |ang |cyse}} (ويسٽ سيڪسن)، {{lang |ang |cese}} (اينگلين)... اولهه جرماني *kasjus مان آيو (جيڪو اولهه جرمن ٻولين ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو، جهڙوڪ جرمن ۾ ''{{lang |de |Käse}}'' ۽ ڊچ ۾ ''{{lang |nl |kaas}}'').}} جڏهن رومين پنهنجي سپاهين لاءِ سخت پنير ٺاهڻ شروع ڪيو، ته هڪ نئون لفظ ''{{lang |la |formaticum}}'' استعمال ٿيڻ لڳو، جنهن جي معنيٰ آهي "سانچي ۾ ڍليل پنير". ان مان ئي فرينچ لفظ ''{{lang |fr |fromage}}'' ۽ اٽالين ''{{lang |it |formaggio}}'' نڪتا آهن. == تاريخ == {{main |History of cheese}} === شروعات === [[File:Ricotta affumicata della sila.jpg|thumb| نرم پنير جو هڪ ٽڪرو، جنهن کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ پڪايو ويو آهي.]] پنير هڪ قديم غذا آهي جنهن جي تاريخ لکيل رڪارڊ کان به اڳ جي آهي. ان جي شروعات بابت ڪو پڪو ثبوت ناهي ته هي [[Europe]]، [[Central Asia]] يا [[Middle East]] مان ڪٿان شروع ٿيو. اندازو آهي ته پنير سازي جي شروعات تقريبن 8000 ق.م ۾ ٿي جڏهن پهريون ڀيرو رڍن کي پاليو ويو. شايد پنير اتفاقي طور تي تڏهن دريافت ٿيو جڏهن کير کي جانورن جي معدي مان ٺهيل ٿيلهن ۾ رکيو ويو، جتي معدي ۾ موجود رينٽ (rennet) کير کي ڄمائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last1=Silanikove |first1=Nissim |last2=Leitner |first2=Gabriel |last3=Merin |first3=Uzi |date=2015 |title=The Interrelationships between Lactose Intolerance and the Modern Dairy Industry: Global Perspectives in Evolutional and Historical Backgrounds |journal=Nutrients |volume=7 |issue=9 |pages=7312–7331 |doi=10.3390/nu7095340 |pmid=26404364 |pmc=4586535 |doi-access=free }}</ref> آثار قديمه مان پنير سازي جا قديم ترين ثبوت 5500 ق.م جا آهن، جيڪي پولينڊ مان مليا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Subbaraman |first1=Nidhi |title=Art of cheese-making is 7,500 years old |journal=Nature |date=12 December 2012 |doi=10.1038/nature.2012.12020 }}</ref> قديم مصر جي مقبرن ۾ به پنير جا آثار مليا آهن جيڪي 2000 ق.م ۽ 1200 ق.م جا آهن.<ref>{{Cite news |date=August 18, 2018 |title=Cheese discovered in Ancient Egypt tomb-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-45233347 |access-date=August 20, 2018 |archive-date=August 19, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819174528/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-45233347 |url-status=live}}</ref> چين جي ريگستان مان دنيا جو قديم ترين محفوظ ٿيل پنير مليو آهي جيڪو 1615 ق.م جو آهي.<ref>{{cite news |last=Watson |first=Traci |date=February 25, 2014 |title=Oldest Cheese Found |work=USA Today |url=https://www.usatoday.com/story/tech/2014/02/25/worlds-oldest-cheese/5776373/ |access-date=February 25, 2015 |archive-date=December 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201211004446/https://www.usatoday.com/story/tech/2014/02/25/worlds-oldest-cheese/5776373/ |url-status=live}}</ref> === قديم يونان ۽ روم === [[File:Formaggi.JPG|thumb| اٽلي جي هڪ مارڪيٽ ۾ پنير جو وڪرو]] قديم يوناني ڏند ڪٿائن موجب ارسٽيئس (Aristaeus) پنير دريافت ڪيو هو. [[Homer]] جي ڪتاب ''[[Odyssey]]'' ۾ پڻ پنير ٺاهڻ ۽ محفوظ ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. رومي سلطنت جي دور تائين پنير سازي هڪ مڪمل فن بڻجي چڪي هئي. [[Pliny the Elder]] پنهنجي لکڻين ۾ ان دور جي مشهور پنيرن جو تفصيل ڏنو آهي. === پوسٽ-رومي يورپ === [[File:9-alimenti, formaggi,Taccuino Sanitatis, Casanatense 4182..jpg|thumb| پنير، [[Tacuinum sanitatis]] (14ھين صدي)]] 1000ع ڌاري، انگلينڊ ۾ اينگلو-سيڪسن ماڻهن ٽيمس نديءَ جي ڪاري هڪ ڳوٺ جو نالو {{lang|ang|Ceswican}} رکيو، جنهن جي معنيٰ آهي "پنير جو فارم" (اڄوڪو Chiswick).<ref name=room>{{cite book| last=Room |first=Adrian |chapter=Chiswick |title=Dictionary of Place-Names in the British Isles | url=https://archive.org/details/dictionaryofplac0000room | url-access=registration |publisher=Bloomsbury |year=1988|isbn=978-0-7475-0170-1 }}</ref> 1022ع ۾ يونان جي جبلن ۾ رهن ٿيندڙ چرواهن پاران قسطنطنيہ (Constantinople) کي پنير فراهم ڪرڻ جو ذڪر به ملي ٿو. == حوالا == {{حوالا}} q0wx3l7ktyuevuqwnzq5nnfgdrcu6nu 0 92328 417335 362818 2026-10-05T19:07:42Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:محمد ﷺ جي اولاد]]; added [[Category:محمد جو خاندان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417335 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = محمد ﷺ جو اولاد | native_name = أولاد محمد | image = | caption = محمد ﷺ جي اولاد بابت معلوماتي جدول | children = {{aligned table|style=line-height:120%;|leftright=y|row1header=y|nowrap1=y|nowrap2=y | نالو | پيدائش–وفات | [[قاسم ابن محمد|قاسم]] | 598–601ع | [[زينب بنت محمد|زينب]] | 599–629ع | [[رقيہ بنت محمد|رقيہ]] | 601–624ع | [[ام ڪلثوم بنت محمد|ام ڪلثوم]] | 603–630ع | [[فاطمة الزهرا|فاطمه]] | 605/615–632ع | [[عبدالله ابن محمد|عبدالله]] | 611–615ع | [[ابراهيم ابن محمد|ابراهيم]] | 630–632ع }} | family = [[بنو هاشم]] }} عام اسلامي روايتن موجب، اسلام جي آخري نبي [[حضرت محمد ﷺ]] کي ٽي پٽ ۽ چار ڌيئرون هيون. پٽن جا نالا [[قاسم ابن محمد|قاسم]]، [[عبدالله ابن محمد|عبدالله]]، ۽ [[ابراهيم ابن محمد|ابراهيم]] هئا، جڏهن ته ڌيئرن جا نالا [[زينب بنت محمد|زينب]]، [[رقيہ بنت محمد|رقيہ]]، [[ام ڪلثوم بنت محمد|ام ڪلثوم]] ۽ [[فاطمة الزهرا|حضرت فاطمه]] آهن. ابراهيم کان سواءِ محمد ﷺ جو سمورو اولاد پهرين گهرواري [[خديجة الڪبريٰ]] مان پيدا ٿيو. ابراهيم جي والده [[ماريه قبطيه]] هئي. محمد ﷺ جي پٽن مان ڪو به بلوغت جي عمر تائين نه پهچي سگهيو، پر سندن سموريون ڌيئرون جوان ٿيون. نبي ڪريم ﷺ جي وفات وقت صرف حضرت فاطمه رضي الله عنها زنده هئي. == سني نقطي نظر == سني اسلامي ماخذن موجب، نبي ڪريم ﷺ جو اولاد هن ترتيب سان پيدا ٿيو: * قاسم: (598–601ع) پاڻ ﷺ جي پهرين پٽ هئڻ ڪري پاڻ کي "ابوالقاسم" چيو ويندو آهي. * زينب: (599–629ع) سڀ کان وڏي ڌيءَ، جنهن جو نڪاح ابوالعاص ابن ربيع سان ٿيو. * رقيہ: (601–624ع) جنهن جو نڪاح حضرت عثمان غني سان ٿيو. * ام ڪلثوم: (603–630ع) حضرت رقيہ جي وفات کانپوءِ هن جو نڪاح به حضرت عثمان سان ٿيو. * فاطمه: (605–632ع) سڀ کان ننڍي ۽ لاڏلي ڌيءَ، جنهن جو نڪاح حضرت علي ابن ابي طالب سان ٿيو.{{sfn|Buehler|2014}} * عبدالله: (611–615ع) کيس طاهر ۽ طيب به چيو ويندو آهي. * ابراهيم: (630–632ع) مديني منوره ۾ حضرت ماريه قبطيه مان پيدا ٿيو.{{sfn|Ali|2008|p=17}} == شيعه نقطي نظر == اثنا عشري شيعه ماخذن مان ڪجهه جو اهو رايو آهي ته حضرت فاطمه الزهرا ئي نبي ڪريم ﷺ جي واحد حياتياتي (Biological) ڌيءَ هئي.{{sfn|Abbas|2021|p=33}} انهن جو استدلال آهي ته حضرت خديجه جي عمر کي ڏسندي ايتري اولاد جو هجڻ مشڪل آهي. انهن موجب زينب، رقيہ ۽ ام ڪلثوم يا ته حضرت خديجه جي ڀيڻ "هالا" جون ڌيئرون هيون جن جي پرورش محمد ﷺ ڪئي هئي،{{sfn|Fedele|2018|p=56}} يا اهي حضرت خديجه جي اڳوڻي مڙس مان هيون.{{sfn|Keaney|2021|p=135}} تنهن هوندي به، هي رايو شيعه عالمن جي هڪ گروهه جو آهي، جڏهن ته عام طور تي کين نبي ﷺ جي نپٽن طور سڃاتو ويندو آهي. == نسل ۽ اولاد == محمد ﷺ جا سمورا پٽ ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪري ويا هئا.{{sfn|Hughes|1885|p=869}} ڪجهه تاريخ نويسن جو خيال آهي ته پٽن جي وفات وراثت تي ٻڌل جانشينيءَ جي نظام کي ختم ڪري، الهامي چونڊ (جانشيني) لاءِ راهه هموار ڪئي.{{sfn|Madelung|1997|pp=9, 17}} نبي ﷺ جو نسل حضرت فاطمه ۽ حضرت عليءَ جي اولاد (حضرت حسن ۽ حضرت حسين) مان سڄي دنيا ۾ پکڙيو.{{sfn|Buehler|2014}} سندن نسل کي سيد يا شريف جي لقب سان عزت ڏني ويندي آهي.{{sfn|Kazuo|2012|p=2}} زينب مان هڪ نياڻي امامه بنت ابي العاص هئي، جنهن سان حضرت فاطمه جي وفات کانپوءِ حضرت عليءَ نڪاح ڪيو هو.{{sfn|Haylamaz|2007|p=83}} == پڻ ڏسندا == * [[محمد ﷺ جون گهرواريون]] * [[اصحابي]] * [[اسلام ۽ ٻار]] * [[سيد]] == حوالا == {{Reflist|20em}} == ڪتابيات == * Abbas, H. ''The Prophet's Heir: The Life of Ali ibn Abi Talib''. Yale University Press, 2021. * Ali, K. "Khadijah" in ''Oxford Encyclopedia of Women in World Religions''. 2008. * Madelung, W. ''The Succession to Muhammad''. Cambridge University Press, 1997. {{Muhammad footer}} [[زمرو:محمد جو خاندان]] [[Category:بنو هاشم]] [[Category:قريش]] [[Category:مڪي جون شخصيتون]] p0dwb6nhig55w0f834j3g2iio92gr8i 417336 417335 2026-10-05T19:08:16Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:مڪي جون شخصيتون]]; added [[Category:بنو اسماعيل]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417336 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = محمد ﷺ جو اولاد | native_name = أولاد محمد | image = | caption = محمد ﷺ جي اولاد بابت معلوماتي جدول | children = {{aligned table|style=line-height:120%;|leftright=y|row1header=y|nowrap1=y|nowrap2=y | نالو | پيدائش–وفات | [[قاسم ابن محمد|قاسم]] | 598–601ع | [[زينب بنت محمد|زينب]] | 599–629ع | [[رقيہ بنت محمد|رقيہ]] | 601–624ع | [[ام ڪلثوم بنت محمد|ام ڪلثوم]] | 603–630ع | [[فاطمة الزهرا|فاطمه]] | 605/615–632ع | [[عبدالله ابن محمد|عبدالله]] | 611–615ع | [[ابراهيم ابن محمد|ابراهيم]] | 630–632ع }} | family = [[بنو هاشم]] }} عام اسلامي روايتن موجب، اسلام جي آخري نبي [[حضرت محمد ﷺ]] کي ٽي پٽ ۽ چار ڌيئرون هيون. پٽن جا نالا [[قاسم ابن محمد|قاسم]]، [[عبدالله ابن محمد|عبدالله]]، ۽ [[ابراهيم ابن محمد|ابراهيم]] هئا، جڏهن ته ڌيئرن جا نالا [[زينب بنت محمد|زينب]]، [[رقيہ بنت محمد|رقيہ]]، [[ام ڪلثوم بنت محمد|ام ڪلثوم]] ۽ [[فاطمة الزهرا|حضرت فاطمه]] آهن. ابراهيم کان سواءِ محمد ﷺ جو سمورو اولاد پهرين گهرواري [[خديجة الڪبريٰ]] مان پيدا ٿيو. ابراهيم جي والده [[ماريه قبطيه]] هئي. محمد ﷺ جي پٽن مان ڪو به بلوغت جي عمر تائين نه پهچي سگهيو، پر سندن سموريون ڌيئرون جوان ٿيون. نبي ڪريم ﷺ جي وفات وقت صرف حضرت فاطمه رضي الله عنها زنده هئي. == سني نقطي نظر == سني اسلامي ماخذن موجب، نبي ڪريم ﷺ جو اولاد هن ترتيب سان پيدا ٿيو: * قاسم: (598–601ع) پاڻ ﷺ جي پهرين پٽ هئڻ ڪري پاڻ کي "ابوالقاسم" چيو ويندو آهي. * زينب: (599–629ع) سڀ کان وڏي ڌيءَ، جنهن جو نڪاح ابوالعاص ابن ربيع سان ٿيو. * رقيہ: (601–624ع) جنهن جو نڪاح حضرت عثمان غني سان ٿيو. * ام ڪلثوم: (603–630ع) حضرت رقيہ جي وفات کانپوءِ هن جو نڪاح به حضرت عثمان سان ٿيو. * فاطمه: (605–632ع) سڀ کان ننڍي ۽ لاڏلي ڌيءَ، جنهن جو نڪاح حضرت علي ابن ابي طالب سان ٿيو.{{sfn|Buehler|2014}} * عبدالله: (611–615ع) کيس طاهر ۽ طيب به چيو ويندو آهي. * ابراهيم: (630–632ع) مديني منوره ۾ حضرت ماريه قبطيه مان پيدا ٿيو.{{sfn|Ali|2008|p=17}} == شيعه نقطي نظر == اثنا عشري شيعه ماخذن مان ڪجهه جو اهو رايو آهي ته حضرت فاطمه الزهرا ئي نبي ڪريم ﷺ جي واحد حياتياتي (Biological) ڌيءَ هئي.{{sfn|Abbas|2021|p=33}} انهن جو استدلال آهي ته حضرت خديجه جي عمر کي ڏسندي ايتري اولاد جو هجڻ مشڪل آهي. انهن موجب زينب، رقيہ ۽ ام ڪلثوم يا ته حضرت خديجه جي ڀيڻ "هالا" جون ڌيئرون هيون جن جي پرورش محمد ﷺ ڪئي هئي،{{sfn|Fedele|2018|p=56}} يا اهي حضرت خديجه جي اڳوڻي مڙس مان هيون.{{sfn|Keaney|2021|p=135}} تنهن هوندي به، هي رايو شيعه عالمن جي هڪ گروهه جو آهي، جڏهن ته عام طور تي کين نبي ﷺ جي نپٽن طور سڃاتو ويندو آهي. == نسل ۽ اولاد == محمد ﷺ جا سمورا پٽ ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪري ويا هئا.{{sfn|Hughes|1885|p=869}} ڪجهه تاريخ نويسن جو خيال آهي ته پٽن جي وفات وراثت تي ٻڌل جانشينيءَ جي نظام کي ختم ڪري، الهامي چونڊ (جانشيني) لاءِ راهه هموار ڪئي.{{sfn|Madelung|1997|pp=9, 17}} نبي ﷺ جو نسل حضرت فاطمه ۽ حضرت عليءَ جي اولاد (حضرت حسن ۽ حضرت حسين) مان سڄي دنيا ۾ پکڙيو.{{sfn|Buehler|2014}} سندن نسل کي سيد يا شريف جي لقب سان عزت ڏني ويندي آهي.{{sfn|Kazuo|2012|p=2}} زينب مان هڪ نياڻي امامه بنت ابي العاص هئي، جنهن سان حضرت فاطمه جي وفات کانپوءِ حضرت عليءَ نڪاح ڪيو هو.{{sfn|Haylamaz|2007|p=83}} == پڻ ڏسندا == * [[محمد ﷺ جون گهرواريون]] * [[اصحابي]] * [[اسلام ۽ ٻار]] * [[سيد]] == حوالا == {{Reflist|20em}} == ڪتابيات == * Abbas, H. ''The Prophet's Heir: The Life of Ali ibn Abi Talib''. Yale University Press, 2021. * Ali, K. "Khadijah" in ''Oxford Encyclopedia of Women in World Religions''. 2008. * Madelung, W. ''The Succession to Muhammad''. Cambridge University Press, 1997. {{Muhammad footer}} [[زمرو:محمد جو خاندان]] [[Category:بنو هاشم]] [[Category:قريش]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] t2anc41sduv3aenbbsj4izw8ae2g1zp 417337 417336 2026-10-05T19:10:27Z Ibne maryam 17680 /* */ 417337 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = محمد ﷺ جو اولاد | native_name = أولاد محمد | image = | caption = محمد ﷺ جي اولاد بابت معلوماتي جدول | children = {{aligned table|style=line-height:120%;|leftright=y|row1header=y|nowrap1=y|nowrap2=y | نالو | پيدائش–وفات | [[قاسم ابن محمد|قاسم]] | 598–601ع | [[زينب بنت محمد|زينب]] | 599–629ع | [[رقيه بنت محمد|رقيه]] | 601–624ع | [[ام ڪلثوم بنت محمد|ام ڪلثوم]] | 603–630ع | [[فاطمة الزهرا|فاطمه]] | 605/615–632ع | [[عبدالله ابن محمد|عبدالله]] | 611–615ع | [[ابراهيم ابن محمد|ابراهيم]] | 630–632ع }} | family = [[بنو هاشم]] }} عام اسلامي روايتن موجب، اسلام جي آخري نبي [[حضرت محمد ﷺ]] کي ٽي پٽ ۽ چار ڌيئرون هيون. پٽن جا نالا [[قاسم ابن محمد|قاسم]]، [[عبدالله ابن محمد|عبدالله]]، ۽ [[ابراهيم ابن محمد|ابراهيم]] هئا، جڏهن ته ڌيئرن جا نالا [[زينب بنت محمد|زينب]]، [[رقيه بنت محمد|رقيه]]، [[ام ڪلثوم بنت محمد|ام ڪلثوم]] ۽ [[فاطمة الزهرا|فاطمه بنت محمد]] سلام عليها آهن. ابراهيم کان سواءِ محمد ﷺ جو سمورو اولاد پهرين گهرواري [[خديجة الڪبريٰ]] مان پيدا ٿيو. ابراهيم جي والده [[ماريه قبطيه]] هئي. محمد ﷺ جي پٽن مان ڪو به بلوغت جي عمر تائين نه پهچي سگهيو، پر سندن سموريون ڌيئرون جوان ٿيون. نبي ڪريم ﷺ جي وفات وقت صرف حضرت فاطمه رضي الله عنها زنده هئي. == سني نقطي نظر == سني اسلامي ماخذن موجب، نبي ڪريم ﷺ جو اولاد هن ترتيب سان پيدا ٿيو: * قاسم: (598–601ع) پاڻ ﷺ جي پهرين پٽ هئڻ ڪري پاڻ کي "ابوالقاسم" چيو ويندو آهي. * زينب: (599–629ع) سڀ کان وڏي ڌيءَ، جنهن جو نڪاح ابوالعاص ابن ربيع سان ٿيو. * رقيہ: (601–624ع) جنهن جو نڪاح حضرت عثمان غني سان ٿيو. * ام ڪلثوم: (603–630ع) حضرت رقيہ جي وفات کانپوءِ هن جو نڪاح به حضرت عثمان سان ٿيو. * فاطمه: (605–632ع) سڀ کان ننڍي ۽ لاڏلي ڌيءَ، جنهن جو نڪاح حضرت علي ابن ابي طالب سان ٿيو.{{sfn|Buehler|2014}} * عبدالله: (611–615ع) کيس طاهر ۽ طيب به چيو ويندو آهي. * ابراهيم: (630–632ع) مديني منوره ۾ حضرت ماريه قبطيه مان پيدا ٿيو.{{sfn|Ali|2008|p=17}} == شيعه نقطي نظر == اثنا عشري شيعه ماخذن مان ڪجهه جو اهو رايو آهي ته حضرت فاطمه الزهرا ئي نبي ڪريم ﷺ جي واحد حياتياتي (Biological) ڌيءَ هئي.{{sfn|Abbas|2021|p=33}} انهن جو استدلال آهي ته حضرت خديجه جي عمر کي ڏسندي ايتري اولاد جو هجڻ مشڪل آهي. انهن موجب زينب، رقيہ ۽ ام ڪلثوم يا ته حضرت خديجه جي ڀيڻ "هالا" جون ڌيئرون هيون جن جي پرورش محمد ﷺ ڪئي هئي،{{sfn|Fedele|2018|p=56}} يا اهي حضرت خديجه جي اڳوڻي مڙس مان هيون.{{sfn|Keaney|2021|p=135}} تنهن هوندي به، هي رايو شيعه عالمن جي هڪ گروهه جو آهي، جڏهن ته عام طور تي کين نبي ﷺ جي نپٽن طور سڃاتو ويندو آهي. == نسل ۽ اولاد == محمد ﷺ جا سمورا پٽ ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪري ويا هئا.{{sfn|Hughes|1885|p=869}} ڪجهه تاريخ نويسن جو خيال آهي ته پٽن جي وفات وراثت تي ٻڌل جانشينيءَ جي نظام کي ختم ڪري، الهامي چونڊ (جانشيني) لاءِ راهه هموار ڪئي.{{sfn|Madelung|1997|pp=9, 17}} نبي ﷺ جو نسل حضرت فاطمه ۽ حضرت عليءَ جي اولاد (حضرت حسن ۽ حضرت حسين) مان سڄي دنيا ۾ پکڙيو.{{sfn|Buehler|2014}} سندن نسل کي سيد يا شريف جي لقب سان عزت ڏني ويندي آهي.{{sfn|Kazuo|2012|p=2}} زينب مان هڪ نياڻي امامه بنت ابي العاص هئي، جنهن سان حضرت فاطمه جي وفات کانپوءِ حضرت عليءَ نڪاح ڪيو هو.{{sfn|Haylamaz|2007|p=83}} == پڻ ڏسندا == * [[محمد ﷺ جون گهرواريون]] * [[اصحابي]] * [[اسلام ۽ ٻار]] * [[سيد]] == حوالا == {{Reflist|20em}} == ڪتابيات == * Abbas, H. ''The Prophet's Heir: The Life of Ali ibn Abi Talib''. Yale University Press, 2021. * Ali, K. "Khadijah" in ''Oxford Encyclopedia of Women in World Religions''. 2008. * Madelung, W. ''The Succession to Muhammad''. Cambridge University Press, 1997. {{Muhammad footer}} [[زمرو:محمد جو خاندان]] [[Category:بنو هاشم]] [[Category:قريش]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] 75qywrbr9xof3ujhf1i11nvtz26sxcr 417338 417337 2026-10-05T19:12:00Z Ibne maryam 17680 /* */ 417338 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = محمد ﷺ جو اولاد | native_name = أولاد محمد | image = | caption = محمد ﷺ جي اولاد بابت معلوماتي جدول | children = {{aligned table|style=line-height:120%;|leftright=y|row1header=y|nowrap1=y|nowrap2=y | نالو | پيدائش–وفات | [[قاسم ابن محمد|قاسم]] | 598–601ع | [[زينب بنت محمد|زينب]] | 599–629ع | [[رقيه بنت محمد|رقيه]] | 601–624ع | [[ام ڪلثوم بنت محمد|ام ڪلثوم]] | 603–630ع | [[فاطمة الزهرا|فاطمه]] | 605/615–632ع | [[عبدالله ابن محمد|عبدالله]] | 611–615ع | [[ابراهيم ابن محمد|ابراهيم]] | 630–632ع }} | family = [[بنو هاشم]] }} عام اسلامي روايتن موجب، اسلام جي آخري نبي [[حضرت محمد ﷺ]] کي ٽي پٽ ۽ چار ڌيئرون هيون. پٽن جا نالا [[قاسم ابن محمد|قاسم]]، [[عبدالله ابن محمد|عبدالله]]، ۽ [[ابراهيم ابن محمد|ابراهيم]] هئا، جڏهن ته ڌيئرن جا نالا [[زينب بنت محمد|زينب]]، [[رقيه بنت محمد|رقيه]]، [[ام ڪلثوم بنت محمد|ام ڪلثوم]] ۽ [[فاطمة الزهرا|فاطمه بنت محمد]] سلام عليها آهن. ابراهيم کان سواءِ محمد ﷺ جو سمورو اولاد پهرين گهرواري ام المومنين سيده [[خديجة بنت خويلد|خديجة الڪبريٰ]] مان پيدا ٿيو. ابراهيم جي والده [[ماريه قبطيه]] هئي. محمد ﷺ جي پٽن مان ڪو به بلوغت جي عمر تائين نه پهچي سگهيو، پر سندن سموريون ڌيئرون جوان ٿيون. نبي ڪريم ﷺ جي وفات وقت صرف حضرت فاطمه رضي الله عنها زنده هئي. == سني نقطي نظر == سني اسلامي ماخذن موجب، نبي ڪريم ﷺ جو اولاد هن ترتيب سان پيدا ٿيو: * قاسم: (598–601ع) پاڻ ﷺ جي پهرين پٽ هئڻ ڪري پاڻ کي "ابوالقاسم" چيو ويندو آهي. * زينب: (599–629ع) سڀ کان وڏي ڌيءَ، جنهن جو نڪاح ابوالعاص ابن ربيع سان ٿيو. * رقيہ: (601–624ع) جنهن جو نڪاح حضرت عثمان غني سان ٿيو. * ام ڪلثوم: (603–630ع) حضرت رقيہ جي وفات کانپوءِ هن جو نڪاح به حضرت عثمان سان ٿيو. * فاطمه: (605–632ع) سڀ کان ننڍي ۽ لاڏلي ڌيءَ، جنهن جو نڪاح حضرت علي ابن ابي طالب سان ٿيو.{{sfn|Buehler|2014}} * عبدالله: (611–615ع) کيس طاهر ۽ طيب به چيو ويندو آهي. * ابراهيم: (630–632ع) مديني منوره ۾ حضرت ماريه قبطيه مان پيدا ٿيو.{{sfn|Ali|2008|p=17}} == شيعه نقطي نظر == اثنا عشري شيعه ماخذن مان ڪجهه جو اهو رايو آهي ته حضرت فاطمه الزهرا ئي نبي ڪريم ﷺ جي واحد حياتياتي (Biological) ڌيءَ هئي.{{sfn|Abbas|2021|p=33}} انهن جو استدلال آهي ته حضرت خديجه جي عمر کي ڏسندي ايتري اولاد جو هجڻ مشڪل آهي. انهن موجب زينب، رقيہ ۽ ام ڪلثوم يا ته حضرت خديجه جي ڀيڻ "هالا" جون ڌيئرون هيون جن جي پرورش محمد ﷺ ڪئي هئي،{{sfn|Fedele|2018|p=56}} يا اهي حضرت خديجه جي اڳوڻي مڙس مان هيون.{{sfn|Keaney|2021|p=135}} تنهن هوندي به، هي رايو شيعه عالمن جي هڪ گروهه جو آهي، جڏهن ته عام طور تي کين نبي ﷺ جي نپٽن طور سڃاتو ويندو آهي. == نسل ۽ اولاد == محمد ﷺ جا سمورا پٽ ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪري ويا هئا.{{sfn|Hughes|1885|p=869}} ڪجهه تاريخ نويسن جو خيال آهي ته پٽن جي وفات وراثت تي ٻڌل جانشينيءَ جي نظام کي ختم ڪري، الهامي چونڊ (جانشيني) لاءِ راهه هموار ڪئي.{{sfn|Madelung|1997|pp=9, 17}} نبي ﷺ جو نسل حضرت فاطمه ۽ حضرت عليءَ جي اولاد (حضرت حسن ۽ حضرت حسين) مان سڄي دنيا ۾ پکڙيو.{{sfn|Buehler|2014}} سندن نسل کي سيد يا شريف جي لقب سان عزت ڏني ويندي آهي.{{sfn|Kazuo|2012|p=2}} زينب مان هڪ نياڻي امامه بنت ابي العاص هئي، جنهن سان حضرت فاطمه جي وفات کانپوءِ حضرت عليءَ نڪاح ڪيو هو.{{sfn|Haylamaz|2007|p=83}} == پڻ ڏسندا == * [[محمد ﷺ جون گهرواريون]] * [[اصحابي]] * [[اسلام ۽ ٻار]] * [[سيد]] == حوالا == {{Reflist|20em}} == ڪتابيات == * Abbas, H. ''The Prophet's Heir: The Life of Ali ibn Abi Talib''. Yale University Press, 2021. * Ali, K. "Khadijah" in ''Oxford Encyclopedia of Women in World Religions''. 2008. * Madelung, W. ''The Succession to Muhammad''. Cambridge University Press, 1997. {{Muhammad footer}} [[زمرو:محمد جو خاندان]] [[Category:بنو هاشم]] [[Category:قريش]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] mb9kq596ckp1udrgk97wflrmr0mtubj 0 99169 417313 387279 2026-10-05T17:09:02Z JogiAsad 4693 ڳنڍڻن کي شامل/بهتر ڪيو 417313 wikitext text/x-wiki {{Short description|انگلينڊ جي سرري ۾ ڳوٺ ۽ سول پيرش}} {{infobox UK place |country = انگلينڊ |official_name= بليچنگلي |map_type= Surrey |coordinates = {{coord|51.241|-0.099|display=inline,title}} |static_image_name= Bletchingley Church in September 2010.jpg |static_image_caption=سينٽ ميري دي ورجن گرجا؛ [[فهرست ٿيل عمارت|گريڊ-1 فهرست ٿيل]]<ref name=stmarys>{{NHLE|num=1029972|desc=Church of St Mary the Virgin |grade= I |access-date=6 June 2015}}</ref> | population = 2,973 |population_ref=(سول پيرش، 2011)<ref name=ons>[http://neighbourhood.statistics.gov.uk Key Statistics; Quick Statistics: Population Density] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030211201309/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/ |date=11 February 2003 }} [[برطانيه مردم شماري 2011]] ''[[قومي شماريات کاتو]]'' حاصل ڪيل: 21 نومبر 2013</ref> |area_total_km2= 23.45 |civil_parish= بليچنگلي |shire_district= [[ٽينڊرج]] |shire_county= [[سرري]] |region= ڏکڻ اوڀر انگلينڊ |constituency_westminster= [[اوڀر سرري]] |post_town= ريڊهل |postcode_district = RH1 |postcode_area= RH |dial_code= 01883 |os_grid_reference= TQ327507 }} '''بليچنگلي''' [Bletchingley] (تاريخي نالو: '''بليچنگلي''') سرري، انگلينڊ جو هڪ ڳوٺ آهي. اهو اي25 روڊ تي ريڊهل جي اوڀر ۽ گاڊسٽون جي اولهه ۾ واقع آهي. هتي هڪ تحفظي علائقو موجود آهي جنهن ۾ [[وچون دور|وچئين دور]] جون عمارتون شامل آهن. ڳوٺ جو گهڻو حصو گرين سينڊ رج جي وسيع ڍلوان تي واقع آهي، جنهن تان گرين سينڊ وي گذري ٿي. ==تاريخ== هي ڳوٺ [[اينگلو-سيڪسن]] دور جي انتظامي ورهاست [[ٽينڊرج هنڊرڊ]] جو حصو هو. هي آبادي 1086ع جي [[ڊومزڊي ڪتاب]] ۾ ''Blachingelei'' جي نالي سان درج ٿيل آهي. اها رچرڊ ڊي ٽونبرج جي ملڪيت هئي. ان جا اثاثا هي هئا: 3 [[هايڊ (زميني ماپ)]], 14 [[هر]], {{convert|17|acre|m2}} چراگاهه، ۽ اهڙو [[ٻيلو]] جنهن جي قيمت 58 [[سوئر]]ن جي برابر هئي. ان کان سواءِ [[لنڊن]] ۽ [[ساٿ وارڪ]] ۾ 7 گهر پڻ شامل هئا. مجموعي طور هن مان £15 13s 4d آمدني حاصل ٿيندي هئي.<ref>[http://www.gwp.enta.net/surrnames.htm Surrey ''Domesday Book''] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071030192829/http://www.gwp.enta.net/surrnames.htm |date=30 October 2007 }}</ref> 1225ع ۾ بليچنگلي کي هڪ ''بورو'' طور ذڪر ڪيو ويو. وچئين دور ۾ برو بادشاهه يا مقامي جاگيردار طرفان قائم ڪيو ويندو هو ته جيئن جاگيرن جي ترقي مان منافعو حاصل ڪري سگهجي. چوڏهين صدي کان پوءِ بليچنگلي بورو طور پنهنجي اهميت وڃائڻ لڳو، شايد اولهه ۾ واقع بازاري شهر [[ريگيٽ]] سان مقابلي سبب. ان هوندي به هن پنهنجي حيثيت [[پارلياماني بورو]] طور برقرار رکي ۽ [[سڌارن کان اڳ واري عوامي ايوان]] لاءِ ٻه نمائندا چونڊيندو رهيو. [[صنعتي انقلاب]] تائين پهچندي هي هڪ [[روٽن برو]] بڻجي ويو. 1733ع کان پارلياماني چونڊون اڄ جي ''وائيٽ هارٽ اِن'' ۾ ٿينديون هيون. 1844ع جي هڪ ڪتاب موجب رڳو 8 کان 10 ماڻهو ووٽ ڏيندا هئا، ۽ 1816ع ۾ جاگير £60,000 جهڙي غير متناسب وڏي رقم تي وڪرو ٿي هئي.<ref>{{cite book|last=Brayley|first=Edward Wedlake|title=The history of Surrey, Volume 4, Part 1|year=1844|page=114|url=https://books.google.com/books?id=ZDhNAAAAYAAJ}}</ref> ==تاريخي عمارتون== ''پليس فارم'' جو گهر اصل ۾ ''بليچنگلي پليس'' جي دروازي وارو حصو هو، جيڪو هڪ وڏو ٽيوڊر محل نما گهر هو. [[اين آف ڪليوز]] کي [[هينري اٺون]] سان سندس شادي ختم ٿيڻ کان پوءِ اهو ڏنو ويو هو.<ref>{{NHLE |desc= Place Farm House including Cleves Cottage |num= 1029989 |grade=II* |fewer-links= yes}}</ref> ڳوٺ جي مرڪزي علائقي ۾، هاءِ اسٽريٽ جي لڳ ڀڳ 90 گهرن جي چوڌاري، 16هين صديءَ جون نَوَ عمارتون موجود آهن.<ref name=map/> '''سينڊهلز''' 1893ع ۾ [[مروِن ميڪارٽني]] پاران آزاد ٽيوڊر طرز ۾ تعمير ڪيو ويو. ان کي برطانيه جي قانون تحت [[فهرست ٿيل عمارت|گريڊ-2]] تحفظ حاصل آهي.<ref>{{NHLE|desc= Sandhills, including entrance walls to front |num=1204642 |grade= II |fewer-links=yes }}</ref> هي [[جيفري فٽز ڪلارنس، پنجون ارل آف منسٽر]] ۽ سندس گهرواري [[هيلري فٽز ڪلارنس، ڪائونٽيس آف منسٽر]] جو اڳوڻو گهر هو.<ref>{{cite web | title=The Welcome Club – Looking for new members | website=Bletchingley Village | url=http://www.bletchingley.org.uk/?p=5243 | access-date=15 January 2022}}</ref> هيلري ولسن هڪ موسيقار پڻ هئي ۽ [[ڪائونٽيس آف منسٽر ميوزيڪل ٽرسٽ]] جي باني هئي.<ref>{{cite web | title=Home | website=The Countess of Munster Musical Trust | date=20 December 2021 | url=https://www.munstertrust.org.uk/about/ | access-date=15 January 2022}}</ref> ==سهولتون== [[File:Church Street, Bletchingley - geograph.org.uk - 98163.jpg|thumb|چرچ واڪ]] ويجهو ترين ريلوي اسٽيشن [[نٽفيلڊ ريلوي اسٽيشن]] آهي، جيڪا [[ڏکڻ نٽفيلڊ]] ۾ لڳ ڀڳ {{convert|2|mi|km|0}} پري واقع آهي. بليچنگلي تعميراتي ۽ جغرافيائي لحاظ کان منفرد آهي. ڳوٺ جو مرڪزي حصو هڪ [[تحفظي علائقو]] آهي جنهن ۾ ديرين [[وچئين دور]] جون ڪيتريون [[ڪاٺي ڍانچي واريون عمارتون]] موجود آهن. ڳوٺ هڪ مقرر ڪيل [[غيرمعمولي قدرتي حسن وارو علائقو]] (AONB) اندر واقع آهي. [[گرين سينڊ وي]] پيرش مان تقريباً وچ تي گذري ٿي ۽ مکيه ڳوٺي گهٽيءَ جي ڏکڻ ۾ واقع آهي، جيڪا [[A25 روڊ (برطانيه)|A25 روڊ]] جو حصو آهي. ===گرجا=== '''سينٽ ميري دي ورجن گرجا''' ڳوٺ جي چوراهي کان ٿورو اتر ۾ واقع آهي. گرجا جي احاطي ۾ موجود چار يادگاري مقبرا گريڊ-2 فهرست ۾ شامل آهن. هن گرجا کي گريڊ-1 فهرست ۾ شامل ڪرڻ جا اهم سبب هي آهن:<ref name=stmarys/> * 11هين صديءَ جو ٽاور (آئرن اسٽون جي ملبن ۽ ڪٽيل پٿر جي سينگار سان) * اتر آرڪيڊ ۽ ڏکڻ چانسل چيپل، 13هين صدي، جن ۾ 15هين صديءَ جون تبديليون شامل آهن * اتر راهدارو، [[روڊ هاڪنز]] پاران 1856ع ۾ * ٽاور جو مٿيون حصو، 1910ع ۾ بيڪر-ڪنگ پاران نئين سر تعمير * 19هين صديءَ جون رومانوي طرز جون راهداري دريون * عمودي طرز جون دريون * ڪنڊن تي گارگوئلز * چانسل چيپل ۾ ٽن روشنين واري مکيه دري، جيڪا بليچنگلي جي راجر هرمٽ سان لاڳاپيل آهي * اولهه دروازي جي مٿئين ڍانچي تي انساني پٿريلا چهرا * 15هين صديءَ جي نقش دار گهيري هيٺ نئين تعمير ٿيل ڏکڻ دروازي وارو برآمدو.<ref name=stmarys/> ==پيرش جون مقامي آباديون== ===واروڪ وولڊ=== '''واروڪ وولڊ''' هڪ [[ڳوٺڙو]] آهي، جيڪو [[M25 موٽر وي]] ۽ [[M23 موٽر وي]] جي چوراهي جي فوري ڏکڻ-اوڀر ۾ واقع آهي. هي بليچنگلي کان هڪ سائي حفاظتي پٽي ذريعي الڳ ٿيل آهي. وچ ۾ لوئر پينڊل فارم، ليڪ فارم ۽ بريور اسٽريٽ فارم واقع آهن. لوئر پينڊل فارم جي هڪ کيت ۾ [[رومي برطانيا]] جي دور جي هڪ گهر جا آثار موجود آهن.<ref name="map">[http://list.english-heritage.org.uk/mapsearch.aspx Ordnance Survey map], courtesy of [[English Heritage]] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424060625/http://list.english-heritage.org.uk/mapsearch.aspx |date=24 April 2012 }}</ref> ===پينڊل هائوس، پينڊل ڪورٽ ۽ اولڊ مينر هائوس=== '''پينڊل هائوس'''، رچرڊ گلڊ لاءِ [[اينيگو جونز]] پاران متوازن منصوبي تي تيار ڪيو ويو. ان جي هڪ چمني تي 1636ع جي تاريخ درج آهي. گلڊ 1665ع ۾ وفات ڪري ويو ۽ سندس پوٽو جان، جيڪو بليچنگلي جو پارلياماني نمائندو هو، ان جو مالڪ ٿيو. 1689ع ۾ جان بغير اولاد جي وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس ماءُ ۽ ڀيڻ اين گلڊ هي ملڪيت اينڊريو جيلف کي وڪڻي ڇڏي. بعد ۾ اها ڪيپٽن اينڊريو جيلف، رائل نيوي، وٽ وئي. سندس ڌيئرن 1803ع ۾ اها جوزف سيمور بسڪو کي وڪڻي، جنهن وري 1811ع ۾ جان جي. ڊبليو. پرڪنز کي وڪرو ڪئي. 1846ع ۾ جان پرڪنز جي بغير وصيت وفات کان پوءِ ملڪيت سندس ڀيڻ جي حصي ۾ آئي، جنهن اها پنهنجي ڀيڻ جي پوٽي جاروس ڪينرڪ لاءِ ڇڏي. 1911ع ۾ هو اتي رهندو هو. هي عمارت [[فهرست ٿيل عمارت|گريڊ-1]] درجي ۾ شامل آهي، جيڪو ملڪ جو بلند ترين تعميراتي تحفظ وارو درجو آهي.<ref>{{NHLE|num=1029987|desc=Pendell House|access-date=6 June 2015 |grade= I |fewer-links=yes}}</ref> مرڪزي رستي جي سامهون '''پينڊل ڪورٽ''' واقع آهي، جيڪا 1624ع ۾ جارج هولمين تعمير ڪرائي هئي.<ref>Stone tablet over the entrance porch of Pendell Court</ref> اها ڳاڙهي سرن، پٿريلي جڙت وارين دريائن، ٽائيلن واري ڇت، سنگ مرمر جي آتشدانن ۽ نفيس ڪاٺي ڪم سان سينگاريل آهي. هاڻي اها هڪ نجي اسڪول طور استعمال ٿئي ٿي.<ref>{{NHLE|num=1281104|desc=The Hawthornes Pendell Court|access-date=6 June 2015 |grade=II* |fewer-links=yes}}</ref> ساڳئي گهٽيءَ تي، اسڪول جي پٺيان، 16هين صديءَ جو '''مينر هائوس''' واقع آهي. هي ڪاٺي ڍانچي تي ٻڌل، ناسي سرن سان ڍڪيل عمارت آهي، جنهن ۾ 18هين صديءَ دوران واڌارو ڪيو ويو. ان کي پڻ [[فهرست ٿيل عمارت|گريڊ-2*]] تحفظ حاصل آهي.<ref name=omh>{{NHLE|num=1204686|desc=The Manor House|access-date=6 June 2015|grade=II*|fewer-links=yes}}</ref> ===بريور اسٽريٽ=== ڳوٺ کان لڳ ڀڳ {{convert|0.6|mi|1}} اتر ۾ '''بريور اسٽريٽ فارم''' ۽ پراڻو [[پارش پادري جو گهر]] واقع آهن. انهن جا ڪجهه حصا 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ جا آهن.<ref name=malden>{{cite web |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=43061 |title=Parishes: Blechingley |editor=H.E. Malden |publisher=Institute of Historical Research |year=1912 |work=A History of the County of Surrey: Volume 4 |access-date=6 November 2012 |archive-date=9 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130209192124/http://british-history.ac.uk/report.aspx?compid=43061 |url-status=live }}</ref> هي ٻه ماڙ عمارت آهي، جنهن جي ڇت جو حصو سليٽ پٿر سان ڍڪيل آهي. 18هين صديءَ جي وچ ڌاري ان ۾ وڏي تبديلي آندي وئي. مٿين ڪمري مان هڪ ۾ پٿريلو آتشدان موجود آهي، جنهن ۾ چئن مرڪزن وارو نقش دار محرابي مٿو موجود آهي. هي عمارت [[فهرست ٿيل عمارت|گريڊ-2]] فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{NHLE|num=1377508|desc=The Old Rectory including west wing|access-date=6 June 2015|grade=II|fewer-links=yes}}</ref> '''بريور اسٽريٽ فارم هائوس''' هڪ [[فهرست ٿيل عمارت|گريڊ-1]] فهرست ٿيل عمارت آهي. ان جو ڪجهه حصو 15هين صديءَ ۽ ڪجهه حصو [[ٽيوڊر دور]] سان تعلق رکي ٿو. 1850ع ۾ ان ۾ واڌارا ڪيا ويا ۽ 20هين صديءَ ۾ ٻيهر بحالي ڪئي وئي. هي عمارت سرن جي بنياد تي ويٺل ڪاٺي ڍانچي سان ٺهيل آهي. ڇت هارشام پٿر جي آهي ۽ ٽي هم شڪل چمنيون رکي ٿي. هي اصل ۾ هڪ وچئين دور جو [[هال هائوس]] هو، جنهن ۾ اڳتي نڪتل مٿيون ماڙون، سينگاريل ڇت جا ڪنارا ۽ زينن جي ڪنڊن تي اژدها نما ڪاٺي ستون موجود آهن.<ref>{{NHLE|num=1281258|desc=Brewer Street Farm House|access-date=6 June 2015|grade=I|fewer-links=yes}}</ref> ==آبادي ۽ رهائش== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#d8ecff;" | '''2011ع جي مردم شماري: رهائشي گهر''' |- ! رهائشي علائقو ! جدا گهر ! نيم جدا گهر ! قطاري گهر ! فليٽ ۽ اپارٽمينٽ ! ڪاروان / عارضي گهر ! گڏيل رهائش |- | (سول پيرش) | 365 | 546 | 190 | 129 | 6 | 0 |} علائقي ۾ جدا گهرن جو سراسري تناسب 28٪ هو، جڏهن ته اپارٽمينٽن جو تناسب 22.6٪ هو. {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#d8ecff;" | '''2011ع جي مردم شماري: اهم انگ اکر''' |- ! رهائشي علائقو ! آبادي ! گهراڻا ! مڪمل مالڪي ! قرض سان مالڪي ! هيڪٽر |- | (سول پيرش) | 2,973 | 1,236 | 30.5٪ | 35.4٪ | 2,345 |} سول پيرش ۾ مڪمل مالڪي وارن گهرن جو تناسب علائقائي سراسري 35.1٪ کان گهٽ هو. قرض سان مالڪي وارن گهرن جو تناسب 35.4٪ هو، جڏهن ته علائقائي سراسري 32.5٪ هئي. باقي رهائش ڪرائي تي يا ٻين صورتن ۾ استعمال هيٺ هئي. ==انتظاميه== [[سرري ڪائونٽي ڪائونسل]] ۾ هن علائقي جو هڪ نمائندو موجود آهي، ڪرس فار، جيڪو آزاد گروهه سان لاڳاپيل آهي. سندس وسيع چونڊ وارڊ ''گاڊسٽون'' سڏجي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://online.surreycc.gov.uk/members/membook.nsf/vwWebLookupMembersbyOrdID/13872?opendocument|title=List of Surrey CC Councillors|publisher=Surrey County Council|access-date=28 April 2012|archive-date=3 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120503082457/http://online.surreycc.gov.uk/members/membook.nsf/vwWebLookupMembersbyOrdID/13872?opendocument|url-status=live}}</ref> [[ٽينڊرج ضلعي ڪائونسل]] ۾ بليچنگلي ۽ نٽفيلڊ وارڊ جا ٽي نمائندا آهن: {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#d8ecff;" | '''ضلعي ڪائونسل جا نمائندا''' |- ! پارٽي ! رڪن ٿيڻ جو سال ! ميمبر ! وارڊ |- | قدامت پسند پارٽي | 2007 | گل بليڪ | بليچنگلي ۽ نٽفيلڊ |- | آزاد | 2022 | ڪرس پينارڊ | بليچنگلي ۽ نٽفيلڊ |- | قدامت پسند پارٽي | 2021 | ليئم هيمنڊ | بليچنگلي ۽ نٽفيلڊ |} <ref>{{cite web|url=http://www.councillors.tandridge.gov.uk/CMISWebPublic/Members.aspx|title=Council Members|publisher=[[ٽينڊرج ضلعي ڪائونسل]]|access-date=28 April 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110909062203/http://www.councillors.tandridge.gov.uk/CMISWebPublic/Members.aspx|archive-date=9 September 2011}}</ref> بليچنگلي ۾ 9 ميمبرن تي مشتمل هڪ پيرش ڪائونسل پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web|title=Bletchingley Parish Councillors|url=http://www.bletchingley.org.uk/?page_id=15|publisher=Bletchingley Parish Council|access-date=28 April 2012|archive-date=9 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120209030622/http://www.bletchingley.org.uk/?page_id=15|url-status=live}}</ref> ==ويجها آباد هنڌ== {{Geographic location |title = '''ويجها آباد هنڌ''' |Northwest = [[مرسٽهم]] |North = [[چالڊن]] |Northeast = [[ڪيٽرهم]] |West = [[نٽفيلڊ، سرري|نٽفيلڊ]] |Centre = بليچنگلي |East = [[گاڊسٽون]] |Southwest = ڏکڻ نٽفيلڊ، [[نٽفيلڊ، سرري|نٽفيلڊ]] |South = [[آئوٽ وُڊ، سرري|آئوٽ وُڊ]] |Southeast = بلائنڊلي هيٿ ۽ ڏکڻ گاڊسٽون، [[گاڊسٽون]] }} ==نوٽس ۽ حوالا== ;نوٽس {{Reflist|group=n}} ;حوالا {{Reflist}} ==وڌيڪ مطالعي لاءِ== * يوويڊيل ليمبرٽ (1921ع)، ''بليچنگلي: هڪ پيرش جي تاريخ''، لنڊن: مچل، هيوز ۽ ڪلارڪ. ([https://archive.org/stream/blechingleyparis01lamb#page/n7/mode/2up جلد 1]، جلد 2). {{OCLC|5385147}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Bletchingley}} * [http://www.bletchingley.org.uk/ ڳوٺ جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [http://www.britishlistedbuildings.co.uk/england/surrey/bletchingley بليچنگلي، سرري، انگلينڊ جون فهرست ٿيل عمارتون] * {{Exploring Surrey's Past |place=Bletchingley |access-date=30 May 2017 |fewer-links=yes}} {{Tandridge|state=collapsed}} {{authority control}} [[Category:سرري جا ڳوٺ]] [[Category:ٽينڊرج]] [[Category:سرري جون سول پيرشون]] [[Category:اين آف ڪليوز]] a5f8tii8bi4sk9vgrkmoyqdbkah48dh 417314 417313 2026-10-05T17:09:55Z JogiAsad 4693 /* نوٽس ۽ حوالا */ 417314 wikitext text/x-wiki {{Short description|انگلينڊ جي سرري ۾ ڳوٺ ۽ سول پيرش}} {{infobox UK place |country = انگلينڊ |official_name= بليچنگلي |map_type= Surrey |coordinates = {{coord|51.241|-0.099|display=inline,title}} |static_image_name= Bletchingley Church in September 2010.jpg |static_image_caption=سينٽ ميري دي ورجن گرجا؛ [[فهرست ٿيل عمارت|گريڊ-1 فهرست ٿيل]]<ref name=stmarys>{{NHLE|num=1029972|desc=Church of St Mary the Virgin |grade= I |access-date=6 June 2015}}</ref> | population = 2,973 |population_ref=(سول پيرش، 2011)<ref name=ons>[http://neighbourhood.statistics.gov.uk Key Statistics; Quick Statistics: Population Density] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030211201309/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/ |date=11 February 2003 }} [[برطانيه مردم شماري 2011]] ''[[قومي شماريات کاتو]]'' حاصل ڪيل: 21 نومبر 2013</ref> |area_total_km2= 23.45 |civil_parish= بليچنگلي |shire_district= [[ٽينڊرج]] |shire_county= [[سرري]] |region= ڏکڻ اوڀر انگلينڊ |constituency_westminster= [[اوڀر سرري]] |post_town= ريڊهل |postcode_district = RH1 |postcode_area= RH |dial_code= 01883 |os_grid_reference= TQ327507 }} '''بليچنگلي''' [Bletchingley] (تاريخي نالو: '''بليچنگلي''') سرري، انگلينڊ جو هڪ ڳوٺ آهي. اهو اي25 روڊ تي ريڊهل جي اوڀر ۽ گاڊسٽون جي اولهه ۾ واقع آهي. هتي هڪ تحفظي علائقو موجود آهي جنهن ۾ [[وچون دور|وچئين دور]] جون عمارتون شامل آهن. ڳوٺ جو گهڻو حصو گرين سينڊ رج جي وسيع ڍلوان تي واقع آهي، جنهن تان گرين سينڊ وي گذري ٿي. ==تاريخ== هي ڳوٺ [[اينگلو-سيڪسن]] دور جي انتظامي ورهاست [[ٽينڊرج هنڊرڊ]] جو حصو هو. هي آبادي 1086ع جي [[ڊومزڊي ڪتاب]] ۾ ''Blachingelei'' جي نالي سان درج ٿيل آهي. اها رچرڊ ڊي ٽونبرج جي ملڪيت هئي. ان جا اثاثا هي هئا: 3 [[هايڊ (زميني ماپ)]], 14 [[هر]], {{convert|17|acre|m2}} چراگاهه، ۽ اهڙو [[ٻيلو]] جنهن جي قيمت 58 [[سوئر]]ن جي برابر هئي. ان کان سواءِ [[لنڊن]] ۽ [[ساٿ وارڪ]] ۾ 7 گهر پڻ شامل هئا. مجموعي طور هن مان £15 13s 4d آمدني حاصل ٿيندي هئي.<ref>[http://www.gwp.enta.net/surrnames.htm Surrey ''Domesday Book''] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071030192829/http://www.gwp.enta.net/surrnames.htm |date=30 October 2007 }}</ref> 1225ع ۾ بليچنگلي کي هڪ ''بورو'' طور ذڪر ڪيو ويو. وچئين دور ۾ برو بادشاهه يا مقامي جاگيردار طرفان قائم ڪيو ويندو هو ته جيئن جاگيرن جي ترقي مان منافعو حاصل ڪري سگهجي. چوڏهين صدي کان پوءِ بليچنگلي بورو طور پنهنجي اهميت وڃائڻ لڳو، شايد اولهه ۾ واقع بازاري شهر [[ريگيٽ]] سان مقابلي سبب. ان هوندي به هن پنهنجي حيثيت [[پارلياماني بورو]] طور برقرار رکي ۽ [[سڌارن کان اڳ واري عوامي ايوان]] لاءِ ٻه نمائندا چونڊيندو رهيو. [[صنعتي انقلاب]] تائين پهچندي هي هڪ [[روٽن برو]] بڻجي ويو. 1733ع کان پارلياماني چونڊون اڄ جي ''وائيٽ هارٽ اِن'' ۾ ٿينديون هيون. 1844ع جي هڪ ڪتاب موجب رڳو 8 کان 10 ماڻهو ووٽ ڏيندا هئا، ۽ 1816ع ۾ جاگير £60,000 جهڙي غير متناسب وڏي رقم تي وڪرو ٿي هئي.<ref>{{cite book|last=Brayley|first=Edward Wedlake|title=The history of Surrey, Volume 4, Part 1|year=1844|page=114|url=https://books.google.com/books?id=ZDhNAAAAYAAJ}}</ref> ==تاريخي عمارتون== ''پليس فارم'' جو گهر اصل ۾ ''بليچنگلي پليس'' جي دروازي وارو حصو هو، جيڪو هڪ وڏو ٽيوڊر محل نما گهر هو. [[اين آف ڪليوز]] کي [[هينري اٺون]] سان سندس شادي ختم ٿيڻ کان پوءِ اهو ڏنو ويو هو.<ref>{{NHLE |desc= Place Farm House including Cleves Cottage |num= 1029989 |grade=II* |fewer-links= yes}}</ref> ڳوٺ جي مرڪزي علائقي ۾، هاءِ اسٽريٽ جي لڳ ڀڳ 90 گهرن جي چوڌاري، 16هين صديءَ جون نَوَ عمارتون موجود آهن.<ref name=map/> '''سينڊهلز''' 1893ع ۾ [[مروِن ميڪارٽني]] پاران آزاد ٽيوڊر طرز ۾ تعمير ڪيو ويو. ان کي برطانيه جي قانون تحت [[فهرست ٿيل عمارت|گريڊ-2]] تحفظ حاصل آهي.<ref>{{NHLE|desc= Sandhills, including entrance walls to front |num=1204642 |grade= II |fewer-links=yes }}</ref> هي [[جيفري فٽز ڪلارنس، پنجون ارل آف منسٽر]] ۽ سندس گهرواري [[هيلري فٽز ڪلارنس، ڪائونٽيس آف منسٽر]] جو اڳوڻو گهر هو.<ref>{{cite web | title=The Welcome Club – Looking for new members | website=Bletchingley Village | url=http://www.bletchingley.org.uk/?p=5243 | access-date=15 January 2022}}</ref> هيلري ولسن هڪ موسيقار پڻ هئي ۽ [[ڪائونٽيس آف منسٽر ميوزيڪل ٽرسٽ]] جي باني هئي.<ref>{{cite web | title=Home | website=The Countess of Munster Musical Trust | date=20 December 2021 | url=https://www.munstertrust.org.uk/about/ | access-date=15 January 2022}}</ref> ==سهولتون== [[File:Church Street, Bletchingley - geograph.org.uk - 98163.jpg|thumb|چرچ واڪ]] ويجهو ترين ريلوي اسٽيشن [[نٽفيلڊ ريلوي اسٽيشن]] آهي، جيڪا [[ڏکڻ نٽفيلڊ]] ۾ لڳ ڀڳ {{convert|2|mi|km|0}} پري واقع آهي. بليچنگلي تعميراتي ۽ جغرافيائي لحاظ کان منفرد آهي. ڳوٺ جو مرڪزي حصو هڪ [[تحفظي علائقو]] آهي جنهن ۾ ديرين [[وچئين دور]] جون ڪيتريون [[ڪاٺي ڍانچي واريون عمارتون]] موجود آهن. ڳوٺ هڪ مقرر ڪيل [[غيرمعمولي قدرتي حسن وارو علائقو]] (AONB) اندر واقع آهي. [[گرين سينڊ وي]] پيرش مان تقريباً وچ تي گذري ٿي ۽ مکيه ڳوٺي گهٽيءَ جي ڏکڻ ۾ واقع آهي، جيڪا [[A25 روڊ (برطانيه)|A25 روڊ]] جو حصو آهي. ===گرجا=== '''سينٽ ميري دي ورجن گرجا''' ڳوٺ جي چوراهي کان ٿورو اتر ۾ واقع آهي. گرجا جي احاطي ۾ موجود چار يادگاري مقبرا گريڊ-2 فهرست ۾ شامل آهن. هن گرجا کي گريڊ-1 فهرست ۾ شامل ڪرڻ جا اهم سبب هي آهن:<ref name=stmarys/> * 11هين صديءَ جو ٽاور (آئرن اسٽون جي ملبن ۽ ڪٽيل پٿر جي سينگار سان) * اتر آرڪيڊ ۽ ڏکڻ چانسل چيپل، 13هين صدي، جن ۾ 15هين صديءَ جون تبديليون شامل آهن * اتر راهدارو، [[روڊ هاڪنز]] پاران 1856ع ۾ * ٽاور جو مٿيون حصو، 1910ع ۾ بيڪر-ڪنگ پاران نئين سر تعمير * 19هين صديءَ جون رومانوي طرز جون راهداري دريون * عمودي طرز جون دريون * ڪنڊن تي گارگوئلز * چانسل چيپل ۾ ٽن روشنين واري مکيه دري، جيڪا بليچنگلي جي راجر هرمٽ سان لاڳاپيل آهي * اولهه دروازي جي مٿئين ڍانچي تي انساني پٿريلا چهرا * 15هين صديءَ جي نقش دار گهيري هيٺ نئين تعمير ٿيل ڏکڻ دروازي وارو برآمدو.<ref name=stmarys/> ==پيرش جون مقامي آباديون== ===واروڪ وولڊ=== '''واروڪ وولڊ''' هڪ [[ڳوٺڙو]] آهي، جيڪو [[M25 موٽر وي]] ۽ [[M23 موٽر وي]] جي چوراهي جي فوري ڏکڻ-اوڀر ۾ واقع آهي. هي بليچنگلي کان هڪ سائي حفاظتي پٽي ذريعي الڳ ٿيل آهي. وچ ۾ لوئر پينڊل فارم، ليڪ فارم ۽ بريور اسٽريٽ فارم واقع آهن. لوئر پينڊل فارم جي هڪ کيت ۾ [[رومي برطانيا]] جي دور جي هڪ گهر جا آثار موجود آهن.<ref name="map">[http://list.english-heritage.org.uk/mapsearch.aspx Ordnance Survey map], courtesy of [[English Heritage]] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424060625/http://list.english-heritage.org.uk/mapsearch.aspx |date=24 April 2012 }}</ref> ===پينڊل هائوس، پينڊل ڪورٽ ۽ اولڊ مينر هائوس=== '''پينڊل هائوس'''، رچرڊ گلڊ لاءِ [[اينيگو جونز]] پاران متوازن منصوبي تي تيار ڪيو ويو. ان جي هڪ چمني تي 1636ع جي تاريخ درج آهي. گلڊ 1665ع ۾ وفات ڪري ويو ۽ سندس پوٽو جان، جيڪو بليچنگلي جو پارلياماني نمائندو هو، ان جو مالڪ ٿيو. 1689ع ۾ جان بغير اولاد جي وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس ماءُ ۽ ڀيڻ اين گلڊ هي ملڪيت اينڊريو جيلف کي وڪڻي ڇڏي. بعد ۾ اها ڪيپٽن اينڊريو جيلف، رائل نيوي، وٽ وئي. سندس ڌيئرن 1803ع ۾ اها جوزف سيمور بسڪو کي وڪڻي، جنهن وري 1811ع ۾ جان جي. ڊبليو. پرڪنز کي وڪرو ڪئي. 1846ع ۾ جان پرڪنز جي بغير وصيت وفات کان پوءِ ملڪيت سندس ڀيڻ جي حصي ۾ آئي، جنهن اها پنهنجي ڀيڻ جي پوٽي جاروس ڪينرڪ لاءِ ڇڏي. 1911ع ۾ هو اتي رهندو هو. هي عمارت [[فهرست ٿيل عمارت|گريڊ-1]] درجي ۾ شامل آهي، جيڪو ملڪ جو بلند ترين تعميراتي تحفظ وارو درجو آهي.<ref>{{NHLE|num=1029987|desc=Pendell House|access-date=6 June 2015 |grade= I |fewer-links=yes}}</ref> مرڪزي رستي جي سامهون '''پينڊل ڪورٽ''' واقع آهي، جيڪا 1624ع ۾ جارج هولمين تعمير ڪرائي هئي.<ref>Stone tablet over the entrance porch of Pendell Court</ref> اها ڳاڙهي سرن، پٿريلي جڙت وارين دريائن، ٽائيلن واري ڇت، سنگ مرمر جي آتشدانن ۽ نفيس ڪاٺي ڪم سان سينگاريل آهي. هاڻي اها هڪ نجي اسڪول طور استعمال ٿئي ٿي.<ref>{{NHLE|num=1281104|desc=The Hawthornes Pendell Court|access-date=6 June 2015 |grade=II* |fewer-links=yes}}</ref> ساڳئي گهٽيءَ تي، اسڪول جي پٺيان، 16هين صديءَ جو '''مينر هائوس''' واقع آهي. هي ڪاٺي ڍانچي تي ٻڌل، ناسي سرن سان ڍڪيل عمارت آهي، جنهن ۾ 18هين صديءَ دوران واڌارو ڪيو ويو. ان کي پڻ [[فهرست ٿيل عمارت|گريڊ-2*]] تحفظ حاصل آهي.<ref name=omh>{{NHLE|num=1204686|desc=The Manor House|access-date=6 June 2015|grade=II*|fewer-links=yes}}</ref> ===بريور اسٽريٽ=== ڳوٺ کان لڳ ڀڳ {{convert|0.6|mi|1}} اتر ۾ '''بريور اسٽريٽ فارم''' ۽ پراڻو [[پارش پادري جو گهر]] واقع آهن. انهن جا ڪجهه حصا 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ جا آهن.<ref name=malden>{{cite web |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=43061 |title=Parishes: Blechingley |editor=H.E. Malden |publisher=Institute of Historical Research |year=1912 |work=A History of the County of Surrey: Volume 4 |access-date=6 November 2012 |archive-date=9 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130209192124/http://british-history.ac.uk/report.aspx?compid=43061 |url-status=live }}</ref> هي ٻه ماڙ عمارت آهي، جنهن جي ڇت جو حصو سليٽ پٿر سان ڍڪيل آهي. 18هين صديءَ جي وچ ڌاري ان ۾ وڏي تبديلي آندي وئي. مٿين ڪمري مان هڪ ۾ پٿريلو آتشدان موجود آهي، جنهن ۾ چئن مرڪزن وارو نقش دار محرابي مٿو موجود آهي. هي عمارت [[فهرست ٿيل عمارت|گريڊ-2]] فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{NHLE|num=1377508|desc=The Old Rectory including west wing|access-date=6 June 2015|grade=II|fewer-links=yes}}</ref> '''بريور اسٽريٽ فارم هائوس''' هڪ [[فهرست ٿيل عمارت|گريڊ-1]] فهرست ٿيل عمارت آهي. ان جو ڪجهه حصو 15هين صديءَ ۽ ڪجهه حصو [[ٽيوڊر دور]] سان تعلق رکي ٿو. 1850ع ۾ ان ۾ واڌارا ڪيا ويا ۽ 20هين صديءَ ۾ ٻيهر بحالي ڪئي وئي. هي عمارت سرن جي بنياد تي ويٺل ڪاٺي ڍانچي سان ٺهيل آهي. ڇت هارشام پٿر جي آهي ۽ ٽي هم شڪل چمنيون رکي ٿي. هي اصل ۾ هڪ وچئين دور جو [[هال هائوس]] هو، جنهن ۾ اڳتي نڪتل مٿيون ماڙون، سينگاريل ڇت جا ڪنارا ۽ زينن جي ڪنڊن تي اژدها نما ڪاٺي ستون موجود آهن.<ref>{{NHLE|num=1281258|desc=Brewer Street Farm House|access-date=6 June 2015|grade=I|fewer-links=yes}}</ref> ==آبادي ۽ رهائش== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#d8ecff;" | '''2011ع جي مردم شماري: رهائشي گهر''' |- ! رهائشي علائقو ! جدا گهر ! نيم جدا گهر ! قطاري گهر ! فليٽ ۽ اپارٽمينٽ ! ڪاروان / عارضي گهر ! گڏيل رهائش |- | (سول پيرش) | 365 | 546 | 190 | 129 | 6 | 0 |} علائقي ۾ جدا گهرن جو سراسري تناسب 28٪ هو، جڏهن ته اپارٽمينٽن جو تناسب 22.6٪ هو. {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#d8ecff;" | '''2011ع جي مردم شماري: اهم انگ اکر''' |- ! رهائشي علائقو ! آبادي ! گهراڻا ! مڪمل مالڪي ! قرض سان مالڪي ! هيڪٽر |- | (سول پيرش) | 2,973 | 1,236 | 30.5٪ | 35.4٪ | 2,345 |} سول پيرش ۾ مڪمل مالڪي وارن گهرن جو تناسب علائقائي سراسري 35.1٪ کان گهٽ هو. قرض سان مالڪي وارن گهرن جو تناسب 35.4٪ هو، جڏهن ته علائقائي سراسري 32.5٪ هئي. باقي رهائش ڪرائي تي يا ٻين صورتن ۾ استعمال هيٺ هئي. ==انتظاميه== [[سرري ڪائونٽي ڪائونسل]] ۾ هن علائقي جو هڪ نمائندو موجود آهي، ڪرس فار، جيڪو آزاد گروهه سان لاڳاپيل آهي. سندس وسيع چونڊ وارڊ ''گاڊسٽون'' سڏجي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://online.surreycc.gov.uk/members/membook.nsf/vwWebLookupMembersbyOrdID/13872?opendocument|title=List of Surrey CC Councillors|publisher=Surrey County Council|access-date=28 April 2012|archive-date=3 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120503082457/http://online.surreycc.gov.uk/members/membook.nsf/vwWebLookupMembersbyOrdID/13872?opendocument|url-status=live}}</ref> [[ٽينڊرج ضلعي ڪائونسل]] ۾ بليچنگلي ۽ نٽفيلڊ وارڊ جا ٽي نمائندا آهن: {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#d8ecff;" | '''ضلعي ڪائونسل جا نمائندا''' |- ! پارٽي ! رڪن ٿيڻ جو سال ! ميمبر ! وارڊ |- | قدامت پسند پارٽي | 2007 | گل بليڪ | بليچنگلي ۽ نٽفيلڊ |- | آزاد | 2022 | ڪرس پينارڊ | بليچنگلي ۽ نٽفيلڊ |- | قدامت پسند پارٽي | 2021 | ليئم هيمنڊ | بليچنگلي ۽ نٽفيلڊ |} <ref>{{cite web|url=http://www.councillors.tandridge.gov.uk/CMISWebPublic/Members.aspx|title=Council Members|publisher=[[ٽينڊرج ضلعي ڪائونسل]]|access-date=28 April 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110909062203/http://www.councillors.tandridge.gov.uk/CMISWebPublic/Members.aspx|archive-date=9 September 2011}}</ref> بليچنگلي ۾ 9 ميمبرن تي مشتمل هڪ پيرش ڪائونسل پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web|title=Bletchingley Parish Councillors|url=http://www.bletchingley.org.uk/?page_id=15|publisher=Bletchingley Parish Council|access-date=28 April 2012|archive-date=9 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120209030622/http://www.bletchingley.org.uk/?page_id=15|url-status=live}}</ref> ==ويجها آباد هنڌ== {{Geographic location |title = '''ويجها آباد هنڌ''' |Northwest = [[مرسٽهم]] |North = [[چالڊن]] |Northeast = [[ڪيٽرهم]] |West = [[نٽفيلڊ، سرري|نٽفيلڊ]] |Centre = بليچنگلي |East = [[گاڊسٽون]] |Southwest = ڏکڻ نٽفيلڊ، [[نٽفيلڊ، سرري|نٽفيلڊ]] |South = [[آئوٽ وُڊ، سرري|آئوٽ وُڊ]] |Southeast = بلائنڊلي هيٿ ۽ ڏکڻ گاڊسٽون، [[گاڊسٽون]] }} ==نوٽس ۽ حوالا== ;نوٽس {{Reflist|group=n}} ;حوالا {{2|2Reflist}} ==وڌيڪ مطالعي لاءِ== * يوويڊيل ليمبرٽ (1921ع)، ''بليچنگلي: هڪ پيرش جي تاريخ''، لنڊن: مچل، هيوز ۽ ڪلارڪ. ([https://archive.org/stream/blechingleyparis01lamb#page/n7/mode/2up جلد 1]، جلد 2). {{OCLC|5385147}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Bletchingley}} * [http://www.bletchingley.org.uk/ ڳوٺ جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [http://www.britishlistedbuildings.co.uk/england/surrey/bletchingley بليچنگلي، سرري، انگلينڊ جون فهرست ٿيل عمارتون] * {{Exploring Surrey's Past |place=Bletchingley |access-date=30 May 2017 |fewer-links=yes}} {{Tandridge|state=collapsed}} {{authority control}} [[Category:سرري جا ڳوٺ]] [[Category:ٽينڊرج]] [[Category:سرري جون سول پيرشون]] [[Category:اين آف ڪليوز]] fuk1s2wh2wnop090w9jgrzemx4vaxjo 0 103047 417312 413699 2026-10-05T17:08:50Z Atcovi 4478 mujawwad --> murattal 417312 wikitext text/x-wiki {{Short description|قرآن جي 53هين سورت}} {{Infobox surah | number = 53 | number-3 = 053 | name = النجم | name-ar = النجم | name-en = تارو | prev_sura = قرآن 52 | next_sura = قرآن 54 | classification = مڪي | othernames-ar = | othernames = | juz = 27 | Hizb_number = 53 | rukus = 3 | verses = 62 | words = 360 | letters = 1433 | muqattaat = | sajdahs = 1 (آيت 62) | audio = Chapter 53, An-Najm (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3 }} {{Quran}} '''سورة النجم'''<ref name="Quran 4 U">{{cite web|url=http://www.quran4u.com/Tafsir%20Ibn%20Kathir/053%20Najam.htm|title=Tafsir Ibn Kathir (English): Surah Al Najm|work=Quran 4 U|author=Ibn Kathir (d.1373)|author-link=ابن ڪثير|access-date=14 February 2020}}</ref> ({{langx|ar|النجم}}، {{Transliteration|ar|an-najm}}؛ {{small|معنيٰ:}} تارو) [[قرآن جون سورتون|قرآن جي 53هين سورت]] آهي، جنهن ۾ 62 [[آيت]]ون آهن. سورت جي شروعات تاري جي قسم سان ٿئي ٿي، جڏهن اهو لهي ٿو. شروعاتي آيتن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته [[محمد]] گمراهه نه ٿيو آهي ۽ هو پنهنجي خواهش موجب نٿو ڳالهائي. هن سورت جو نالو پهرين آيت ۾ آيل لفظ ''النجم''، يعني ”تارو“، تان ورتل آهي. سورت پيغمبر ڏانهن پهتل پيغام جي وحي هجڻ جي تصديق ڪري ٿي ۽ سندس ڏٺل مشاهدي جو ذڪر ڪري ٿي. سورت ۾ مشرڪن جي ديوتائن ۽ ملائڪن بابت عقيدن کي رد ڪيو ويو آهي (آيت 19 ۽ ان کان پوءِ) ۽ الله جي قدرت بابت ڪيترين حقيقتن جو بيان آهي. سورت جي پڄاڻي [[قيامت جو ڏينهن|قيامت جي ڏينهن]] بابت تنبيهه سان ٿئي ٿي. [[اسلام ۾ وحي|وحي]] جي وقت ۽ تاريخي پسمنظر (''[[شان نزول|اسباب النزول]]'') جي لحاظ کان هيءَ هڪ شروعاتي [[مڪي سورت]] سمجهي وڃي ٿي، يعني روايتي اسلامي ترتيب موجب اها [[مدينو|مديني]] بدران [[مڪو|مڪي]] ۾ نازل ٿي. هيءَ سورت ان لحاظ کان پڻ مشهور آهي ته [[تفسير ابن ڪثير]] ۽ ڪيترين [[حديث]]ن موجب اها پهرين سورت هئي، جنهن جي تلاوت تي مسلمانن لاءِ [[اسلام ۾ سجدو|سجدو]] ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. روايتن موجب جڏهن اها سورت پهريون ڀيرو مڪي ۾ پڙهي وئي ته تلاوت ٻڌندڙ مسلمانن ۽ غير مسلمانن، هڪ شخص کان سواءِ، سورت جي پڄاڻي تي الله کي سجدو ڪيو.<ref>{{Cite web|title=Sahih al-Bukhari 1070 - Prostration During Recital of Qur'an - كتاب سجود القرآن - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم)|url=https://sunnah.com/bukhari:1070|access-date=2021-11-02|website=sunnah.com}}</ref> == خلاصو == * '''[https://www.islamawakened.com/quran/53/1/ 1–5]''' محمد ڏانهن [[اسلام ۾ جبرائيل|جبرائيل]] وسيلي وحي اچڻ بابت بيان * '''6–18''' محمد کي ڏيکاريل ملائڪ بابت مشاهدن جو بيان * '''[[شيطاني آيتون|19–20]]، 21–23''' [[لات]]، [[عزى]] ۽ [[مناة]] بابت بيان * '''24–31''' مؤنث ديوتائن جي [[اسلام ۾ شفاعت|شفاعت]] تي ڀاڙڻ جي بي بنيادي هجڻ جو بيان * '''32–33''' الله جي قدرت ۽ علم جو بيان * '''34–55''' ان شخص جي مذمت، جنهن ٻئي شخص کي [[اسلام ۾ قيامت جو ڏينهن|قيامت جي ڏينهن]] پنهنجي سزا کڻڻ لاءِ مقرر ڪيو * '''56''' محمد کان اڳ وارن [[اسلام ۾ نبي|نبين]] وانگر سندس ڊيڄاريندڙ هجڻ جو بيان * '''57 [[۩]] 62''' قيامت جو ڏينهن ويجهو اچي رهيو آهي، تنهنڪري ان لاءِ تياري ڪرڻ جي تلقين<ref>{{cite book |last1=Wherry |first1=Elwood Morris |author1-link=Elwood Morris Wherry |title=A Complete Index to [[Sale's Text]], Preliminary Discourse, and Notes |date=1896 |publisher=Kegan Paul, Trench, Trubner, and Co |location=London}} {{PD-notice}}</ref> == تفسير == === 1–18 محمد جي نبوي مشاهدي جي صداقت === [[File:Surat An-Najm.jpg|left|thumb|سورة النجم جي آخري سٽ: ”تنهنڪري الله کي سجدو ڪريو ۽ سندس عبادت ڪريو.“]] هن سورت جون پهريون ارڙهن آيتون [[قرآن]] جي شروعاتي وحي مان شمار ڪيون وڃن ٿيون. انهن آيتن ۾ محمد جي نبوي مشاهدي جي صداقت جو بيان آهي. سورت تاري جي قسم سان شروع ٿئي ٿي ۽ پوءِ بيان ڪري ٿي ته ”توهان جو ساٿي“، يعني محمد، نه گمراهه ٿيو آهي ۽ نه ئي هو پنهنجي خواهش موجب ڳالهائي ٿو. عبارت مشاهدي جي عمل کي بيان ڪندي مٿئين افق کان ويجهو اچڻ تائين جي حالت بيان ڪري ٿي، ايتري قدر جو فاصلو ”ٻن ڪمانن“ جيترو يا ان کان به گهٽ ٿي وڃي ٿو. هي حصو ان ڳالهه جي تصديق سان ختم ٿئي ٿو ته پيغمبر جي دل جيڪو ڏٺو، تنهن کي ڪوڙو نه ڄاتو. === 49 شعريٰ === سورت جي آيت 49 ۾ [[شعريٰ (تارو)|شعريٰ]] تاري، يعني [[سيريس]]، جو پڻ ذڪر آهي، جنهن کي عربيءَ ۾ {{lang|ar|الشِّعْرَى}} (''الشعريٰ'') چيو وڃي ٿو.<ref name="Staff2007">{{cite web |author=Staff |date=2007 |url=http://www.britannica.com/eb/article-9067991/Sirius |title=Sirius |publisher=Britannica Online Encyclopedia |access-date=10 September 2007}}</ref> آيت آهي: "{{lang|ar|وأنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرَى}}"، يعني ”۽ بيشڪ اهو ئي شعريٰ جو رب آهي.“<ref name="Quran">{{cite web|title=An-Najm (The Star), Surah 53 |date=2007 |work=Translations of the Qur'an |url=http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/quran/053.qmt.html |publisher=University of Southern California, Center for Muslim-Jewish Engagement |access-date=2009-08-08 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090424083652/http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/quran/053.qmt.html |archive-date=2009-04-24}}</ref> [[ابن ڪثير]] (وفات 1373ع) پنهنجي تفسير ۾ لکيو آهي ته اهو روشن تارو آهي، جنهن کي مرزم الجوزاء (سيريس) چيو وڃي ٿو ۽ عربن جو هڪ گروهه ان جي عبادت ڪندو هو.<ref name="Quran 4 U"/>{{rp|53:49}} سيريس لاءِ استعمال ٿيندڙ متبادل نالو ''Aschere''، جيڪو [[يوهان بائر]] استعمال ڪيو، پڻ هن نالي مان نڪتل آهي.<ref name="Allen1899">{{cite book |first=Richard Allen |last=Hinckley |url=https://archive.org/details/bub_gb_5xQuAAAAIAAJ |title=Star-names and Their Meanings |publisher=G. E. Stechert |location=New York |date=1899 |pages=[https://archive.org/details/bub_gb_5xQuAAAAIAAJ/page/n139 117]–25}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[وَأَن لَّيْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَىٰ]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Wikisource-inline|list= **[[s:The Meaning of the Glorious Koran (1930)/The Star|The Star]]، محمد مارماڊيوڪ پڪٿال جو 1930ع وارو ترجمو **[[s:The Holy Qur'an (Maulana Muhammad Ali)/53. The Star|53. The Star]]، مولانا محمد علي جو 1917ع وارو ترجمو }} {{Sura|53|[[سورة الطور]]|[[سورة القمر]]}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Surat Al-Najm}} [[Category:مڪي سورتون|نجم]] [[Category:لات]] [[Category:قيامت جو ڏينهن]] 32u69v2pcdjluq465qttoh1y1mekxg7 0 103335 417326 415347 2026-10-05T18:38:16Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1360640398|Zainab bint Muhammad]]" مان ڀاڱي "See also" جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 417326 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=زينب بنت محمد|birth_name=زينب بنت محمد|birth_date=23 قبل هجرت (600 عيسوي)<ref>{{cite web|url=http://www.icfbayarea.com/YCNotes/Lessons_From_The_Lives_Of_Sahabiyat/Lesson_6_Zaynab.pdf|last=Islamic Center of Fremont|title=Zaynab bint Muhammad|access-date=22 February 2020|archive-date=5 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181105054257/http://www.icfbayarea.com/YCNotes/Lessons_From_The_Lives_Of_Sahabiyat/Lesson_6_Zaynab.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://islamhashtag.com/zainab-bint-Muhammad|last=Fahtima|first=Aafiya|title=The love story of Zainab bint Muhammad and Abu El'Ass ibn Rabee'|date=9 September 2016|access-date=24 February 2020|archive-date=24 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200224181841/https://islamhashtag.com/zainab-bint-muhammad/|url-status=live}}</ref>|birth_place=[[مڪو|مڪه]]، [[حجاز]]، [[عرب جزيري نما|عربستان]]|death_date=سال 7 هجري (629 عيسوي، 29 سال جي ڄمار ۾)|death_place=[[مدينو|مدينه المنوره]]، [[حجاز]]، عربستان|resting_place=[[جنت البقيع]]، [[مدينو|مدينه المنوره]]، [[سعودي عرب]]|spouse=ابو العاص ابن الربعي|children={{bulleted list|علي|امامه}}|relatives={{Collapsible list|state=collapsed|قاسم بن محمد|رقيه|ام ڪلثوم|[[فاطمه زهرا|فاطمه]]|عبدالله بن محمد|ابراهيم بن محمد (اڌ ڀاء)|[[عثمان بن عفان]] (بهنوئي)|[[علي|علي ابن ابي طالب]] (بهنوئي)|هلال بن علي (پوتو)}}}} '''زينب بنت محمد''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: زَيْنَب بِنْت مُحَمَّد؛ 600-629 عيسوي) [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|پيغمبر]] [[محمد ﷺ]] جي وڏي ڌيءَ هئي، جيڪا سندس پهرين زال [[خديجة بنت خويلد|خديجه رضي الله تعالي عنها]] مان هئي. == پڻ ڏسو == * [[Muhammad in Islam|اسلام]] * [[Children of Muhammad|محمد]] * [[Genealogy of Khadijah's daughters|خديجه بنت خويلد]] * [[Sahabah|صحابه]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابيات]] [[زمرو:محمد جو خاندان]] ett9yai509d2dhyws8y0igmkct0lwpg 417327 417326 2026-10-05T18:40:02Z Ibne maryam 17680 /* پڻ ڏسو */ 417327 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=زينب بنت محمد|birth_name=زينب بنت محمد|birth_date=23 قبل هجرت (600 عيسوي)<ref>{{cite web|url=http://www.icfbayarea.com/YCNotes/Lessons_From_The_Lives_Of_Sahabiyat/Lesson_6_Zaynab.pdf|last=Islamic Center of Fremont|title=Zaynab bint Muhammad|access-date=22 February 2020|archive-date=5 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181105054257/http://www.icfbayarea.com/YCNotes/Lessons_From_The_Lives_Of_Sahabiyat/Lesson_6_Zaynab.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://islamhashtag.com/zainab-bint-Muhammad|last=Fahtima|first=Aafiya|title=The love story of Zainab bint Muhammad and Abu El'Ass ibn Rabee'|date=9 September 2016|access-date=24 February 2020|archive-date=24 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200224181841/https://islamhashtag.com/zainab-bint-muhammad/|url-status=live}}</ref>|birth_place=[[مڪو|مڪه]]، [[حجاز]]، [[عرب جزيري نما|عربستان]]|death_date=سال 7 هجري (629 عيسوي، 29 سال جي ڄمار ۾)|death_place=[[مدينو|مدينه المنوره]]، [[حجاز]]، عربستان|resting_place=[[جنت البقيع]]، [[مدينو|مدينه المنوره]]، [[سعودي عرب]]|spouse=ابو العاص ابن الربعي|children={{bulleted list|علي|امامه}}|relatives={{Collapsible list|state=collapsed|قاسم بن محمد|رقيه|ام ڪلثوم|[[فاطمه زهرا|فاطمه]]|عبدالله بن محمد|ابراهيم بن محمد (اڌ ڀاء)|[[عثمان بن عفان]] (بهنوئي)|[[علي|علي ابن ابي طالب]] (بهنوئي)|هلال بن علي (پوتو)}}}} '''زينب بنت محمد''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: زَيْنَب بِنْت مُحَمَّد؛ 600-629 عيسوي) [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|پيغمبر]] [[محمد ﷺ]] جي وڏي ڌيءَ هئي، جيڪا سندس پهرين زال [[خديجة بنت خويلد|خديجه رضي الله تعالي عنها]] مان هئي. == پڻ ڏسو == * [[اسلام]] * [[محمد ﷺ|محمد]] * [[خديجة بنت خويلد|خديجه بنت خويلد]] * [[صحابه ڪرام جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابيات]] [[زمرو:محمد جو خاندان]] 1jy6essippvkwen1iqedp5yys963plc 417328 417327 2026-10-05T18:41:14Z Ibne maryam 17680 /* پڻ ڏسو */ 417328 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=زينب بنت محمد|birth_name=زينب بنت محمد|birth_date=23 قبل هجرت (600 عيسوي)<ref>{{cite web|url=http://www.icfbayarea.com/YCNotes/Lessons_From_The_Lives_Of_Sahabiyat/Lesson_6_Zaynab.pdf|last=Islamic Center of Fremont|title=Zaynab bint Muhammad|access-date=22 February 2020|archive-date=5 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181105054257/http://www.icfbayarea.com/YCNotes/Lessons_From_The_Lives_Of_Sahabiyat/Lesson_6_Zaynab.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://islamhashtag.com/zainab-bint-Muhammad|last=Fahtima|first=Aafiya|title=The love story of Zainab bint Muhammad and Abu El'Ass ibn Rabee'|date=9 September 2016|access-date=24 February 2020|archive-date=24 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200224181841/https://islamhashtag.com/zainab-bint-muhammad/|url-status=live}}</ref>|birth_place=[[مڪو|مڪه]]، [[حجاز]]، [[عرب جزيري نما|عربستان]]|death_date=سال 7 هجري (629 عيسوي، 29 سال جي ڄمار ۾)|death_place=[[مدينو|مدينه المنوره]]، [[حجاز]]، عربستان|resting_place=[[جنت البقيع]]، [[مدينو|مدينه المنوره]]، [[سعودي عرب]]|spouse=ابو العاص ابن الربعي|children={{bulleted list|علي|امامه}}|relatives={{Collapsible list|state=collapsed|قاسم بن محمد|رقيه|ام ڪلثوم|[[فاطمه زهرا|فاطمه]]|عبدالله بن محمد|ابراهيم بن محمد (اڌ ڀاء)|[[عثمان بن عفان]] (بهنوئي)|[[علي|علي ابن ابي طالب]] (بهنوئي)|هلال بن علي (پوتو)}}}} '''زينب بنت محمد''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: زَيْنَب بِنْت مُحَمَّد؛ 600-629 عيسوي) [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|پيغمبر]] [[محمد ﷺ]] جي وڏي ڌيءَ هئي، جيڪا سندس پهرين زال [[خديجة بنت خويلد|خديجه رضي الله تعالي عنها]] مان هئي. == پڻ ڏسو == * [[فاطمه زهرا|فاطمه زهرا رضي الله تعالى عنها]] * [[محمد ﷺ|محمد]] * [[خديجة بنت خويلد|خديجه بنت خويلد]] * [[صحابه ڪرام جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابيات]] [[زمرو:محمد جو خاندان]] egkcrs8taaamkoa7rvjm02xnnoiyx2k 417329 417328 2026-10-05T18:42:19Z Ibne maryam 17680 /* پڻ ڏسو */ 417329 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=زينب بنت محمد|birth_name=زينب بنت محمد|birth_date=23 قبل هجرت (600 عيسوي)<ref>{{cite web|url=http://www.icfbayarea.com/YCNotes/Lessons_From_The_Lives_Of_Sahabiyat/Lesson_6_Zaynab.pdf|last=Islamic Center of Fremont|title=Zaynab bint Muhammad|access-date=22 February 2020|archive-date=5 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181105054257/http://www.icfbayarea.com/YCNotes/Lessons_From_The_Lives_Of_Sahabiyat/Lesson_6_Zaynab.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://islamhashtag.com/zainab-bint-Muhammad|last=Fahtima|first=Aafiya|title=The love story of Zainab bint Muhammad and Abu El'Ass ibn Rabee'|date=9 September 2016|access-date=24 February 2020|archive-date=24 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200224181841/https://islamhashtag.com/zainab-bint-muhammad/|url-status=live}}</ref>|birth_place=[[مڪو|مڪه]]، [[حجاز]]، [[عرب جزيري نما|عربستان]]|death_date=سال 7 هجري (629 عيسوي، 29 سال جي ڄمار ۾)|death_place=[[مدينو|مدينه المنوره]]، [[حجاز]]، عربستان|resting_place=[[جنت البقيع]]، [[مدينو|مدينه المنوره]]، [[سعودي عرب]]|spouse=ابو العاص ابن الربعي|children={{bulleted list|علي|امامه}}|relatives={{Collapsible list|state=collapsed|قاسم بن محمد|رقيه|ام ڪلثوم|[[فاطمه زهرا|فاطمه]]|عبدالله بن محمد|ابراهيم بن محمد (اڌ ڀاء)|[[عثمان بن عفان]] (بهنوئي)|[[علي|علي ابن ابي طالب]] (بهنوئي)|هلال بن علي (پوتو)}}}} '''زينب بنت محمد''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: زَيْنَب بِنْت مُحَمَّد؛ 600-629 عيسوي) [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|پيغمبر]] [[محمد ﷺ]] جي وڏي ڌيءَ هئي، جيڪا سندس پهرين زال [[خديجة بنت خويلد|خديجه رضي الله تعالي عنها]] مان هئي. == پڻ ڏسو == * [[فاطمه زهرا|فاطمه زهرا رضي الله تعالى عنها]] * [[عائشہ بنت ابوبڪر|عائشہ بنت ابوبڪر رضي الله تعالي عنها]] * [[خديجة بنت خويلد|خديجه بنت خويلد]] * [[صحابه ڪرام جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابيات]] [[زمرو:محمد جو خاندان]] ib7jeso0q6o4kh4lto8cd02hbun2uif 417330 417329 2026-10-05T18:42:53Z Ibne maryam 17680 /* پڻ ڏسو */ 417330 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=زينب بنت محمد|birth_name=زينب بنت محمد|birth_date=23 قبل هجرت (600 عيسوي)<ref>{{cite web|url=http://www.icfbayarea.com/YCNotes/Lessons_From_The_Lives_Of_Sahabiyat/Lesson_6_Zaynab.pdf|last=Islamic Center of Fremont|title=Zaynab bint Muhammad|access-date=22 February 2020|archive-date=5 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181105054257/http://www.icfbayarea.com/YCNotes/Lessons_From_The_Lives_Of_Sahabiyat/Lesson_6_Zaynab.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://islamhashtag.com/zainab-bint-Muhammad|last=Fahtima|first=Aafiya|title=The love story of Zainab bint Muhammad and Abu El'Ass ibn Rabee'|date=9 September 2016|access-date=24 February 2020|archive-date=24 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200224181841/https://islamhashtag.com/zainab-bint-muhammad/|url-status=live}}</ref>|birth_place=[[مڪو|مڪه]]، [[حجاز]]، [[عرب جزيري نما|عربستان]]|death_date=سال 7 هجري (629 عيسوي، 29 سال جي ڄمار ۾)|death_place=[[مدينو|مدينه المنوره]]، [[حجاز]]، عربستان|resting_place=[[جنت البقيع]]، [[مدينو|مدينه المنوره]]، [[سعودي عرب]]|spouse=ابو العاص ابن الربعي|children={{bulleted list|علي|امامه}}|relatives={{Collapsible list|state=collapsed|قاسم بن محمد|رقيه|ام ڪلثوم|[[فاطمه زهرا|فاطمه]]|عبدالله بن محمد|ابراهيم بن محمد (اڌ ڀاء)|[[عثمان بن عفان]] (بهنوئي)|[[علي|علي ابن ابي طالب]] (بهنوئي)|هلال بن علي (پوتو)}}}} '''زينب بنت محمد''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: زَيْنَب بِنْت مُحَمَّد؛ 600-629 عيسوي) [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|پيغمبر]] [[محمد ﷺ]] جي وڏي ڌيءَ هئي، جيڪا سندس پهرين زال [[خديجة بنت خويلد|خديجه رضي الله تعالي عنها]] مان هئي. == پڻ ڏسو == * [[فاطمه زهرا|فاطمه زهرا رضي الله تعالى عنها]] * [[عائشہ بنت ابوبڪر|عائشہ بنت ابوبڪر رضي الله تعالي عنها]] * [[خديجة بنت خويلد|خديجه بنت خويلد رضي الله تعالي عنها]] * [[صحابه ڪرام جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابيات]] [[زمرو:محمد جو خاندان]] dno5uqt9qkjv9wdyr1nxh1ysf3f67ir 0 103752 417268 417267 2026-10-05T12:02:17Z Ibne maryam 17680 /* */ 417268 wikitext text/x-wiki '''اوميگا-3 فيٽي ايسڊز''' (<small>Omega-3 fatty acids</small>)، جن کي اوميگا-3 آئلز (<small>omega-3 oils</small>) يا n-3 فيٽي ايسڊز پڻ چيو ويندو آهي، پولي-انسيچوريٽيڊ فيٽي ايسڊز (<small>PUFAs</small>) آهن. انهن جي ڪيميائي بناوٽ جي خاصيت اها آهي ته انهن ۾ ”ٽرمينل ميٿائل گروپ“ (جنهن کي [[يوناني الفابيٽ|يوناني اکرن]] جي آخري اکر ’اوميگا‘ يا ω سان ظاهر ڪيو ويندو آهي) کان ٽن ايٽمن جي فاصلي تي هڪ ”ڊبل بانڊ“ (<small>double</small> <small>bond</small>) موجود هوندو آهي. اهي فطرت ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن، جانورن جي لپڊ ميٽابولزم (چرٻي جي ميٽابولزم) جا اهم جزا آهن ۽ انساني خوراڪ توڙي انساني جسماني نظام (فزيالاجي) ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. انساني جسماني نظام ۾ شامل اوميگا-3 فيٽي ايسڊ جا ٽي قسم: الفا-لينولينڪ ايسڊ، اڪوساپينٽانوئڪ ايسڊ ۽ ڊڪوساهڪسانوئڪ ايسڊ آهن. لينولڪ ايسڊ (<small>ALA</small>) ڪجهه خشڪي وارن ٻوٽن ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ڊوڪوسانوئڪ ايسڊ (<small>DHA</small>) ۽ ايڪوسا پينٽينوئڪ ايسڊ (<small>EPA</small>) [[الجي]] (<small>algae</small>) ۽ [[مڇي|مڇين]] ۾ ملن ٿا. سامونڊي الجي ۽ فائٽوپلانڪٽن (<small>phytoplankton</small>) اوميگا-3 فيٽي ايسڊز جا بنيادي ذريعا آهن. DHA ۽ EPA انهن مڇين ۾ گڏ ٿين ٿا جيڪي اهي الجي کائين ٿيون. ALA تي مشتمل خشڪي وارن ٻوٽن جي عام ذريعن ۾ [[اخروٽ]]، چيا جا ٻج (<small>chia seeds</small>) ۽ السي جا ٻج (<small>flaxseeds</small>) توڙي ڀنگ جي ٻج جو تيل (<small>hempseed</small> <small>oil</small>) شامل آهن، جڏهن ته EPA ۽ DHA جي ذريعن ۾ مڇي، مڇيءَ جو تيل ۽ الجي جو تيل شامل آهن. لڳ ڀڳ هر صورت ۾، جانور ضروري اوميگا-3 فيٽي ايسڊ <small>ALA</small> پاڻ تيار ڪرڻ کان قاصر هوندا آهن ۽ ان کي صرف خوراڪ ذريعي حاصل ڪري سگهندا آهن. جڏهن ته، جڏهن ALA موجود هجي ته اهي ان کي استعمال ڪندي EPA ۽ DHA ٺاهي سگهن ٿا؛ ان لاءِ اهي ان جي [[ڪاربان]] چين (<small>carbon chain</small>) ۾ اضافي ڊبل بانڊ ٺاهيندا آهن، جنهن کي ڊي-سيچوريشن (<small>desaturation)</small> چئبو آهي، ۽ ان جي ڊيگهه وڌائيندا آهن، جنهن کي ايلونگيشن (<small>elongation</small>) چئبو آهي. ALA (جنهن ۾ 18 ڪاربان ۽ 3 ڊبل بانڊ هوندا آهن) کي EPA (جنهن ۾ 20 ڪاربان ۽ 5 ڊبل بانڊ هوندا آهن) ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، ۽ پوءِ ان EPA کي DHA (جنهن ۾ 22 ڪاربان ۽ 6 ڊبل بانڊ هوندا آهن) ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. وڏي عمر ۾، ALA مان ڊگهي چين وارا اوميگا-3 فيٽي ايسڊز ٺاهڻ جي صلاحيت متاثر ٿي سگهي ٿي. هوا جي سامهون ايندڙ خوراڪ ۾، ان-سيچوريٽيڊ فيٽي ايسڊز آڪسائيڊيشن (<small>oxidation</small>) ۽ خراب ٿيڻ يا بوءِ پيدا ٿيڻ (<small>rancidity</small>) جي عمل کان متاثر ٿيڻ جو خطرو رکن ٿا. [[زمرو:ڪيميائي مرڪب]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] mlq193rny5wo5r69o0v8fkp46kz0m31 417275 417268 2026-10-05T13:49:25Z Memon2025 21315 /* */ 417275 wikitext text/x-wiki '''اوميگا-3 فيٽي ايسڊز''' (<small>Omega-3 fatty acids</small>)، جن کي اوميگا-3 آئلز (<small>omega-3 oils</small>) يا n-3 فيٽي ايسڊز پڻ چيو ويندو آهي، پولي-انسيچوريٽيڊ فيٽي ايسڊز (<small>PUFAs</small>) آهن. انهن جي ڪيميائي بناوٽ جي خاصيت اها آهي ته انهن ۾ ”ٽرمينل ميٿائل گروپ“ (جنهن کي [[يوناني الفابيٽ|يوناني اکرن]] جي آخري اکر ’اوميگا‘ يا ω سان ظاهر ڪيو ويندو آهي) کان ٽن ايٽمن جي فاصلي تي هڪ ”ڊبل بانڊ“ (<small>double</small> <small>bond</small>) موجود هوندو آهي. اهي فطرت ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن، جانورن جي لپڊ ميٽابولزم (چرٻي جي ميٽابولزم) جا اهم جزا آهن ۽ انساني خوراڪ توڙي انساني جسماني نظام (فزيالاجي) ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. انساني جسماني نظام ۾ شامل اوميگا-3 فيٽي ايسڊ جا ٽي قسم: الفا-لينولينڪ ايسڊ، اڪوساپينٽانوئڪ ايسڊ ۽ ڊڪوساهڪسانوئڪ ايسڊ آهن. لينولڪ ايسڊ (<small>ALA</small>) ڪجهه خشڪي وارن ٻوٽن ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ڊوڪوسانوئڪ ايسڊ (<small>DHA</small>) ۽ ايڪوسا پينٽينوئڪ ايسڊ (<small>EPA</small>) [[الجي]] (<small>algae</small>) ۽ [[مڇي|مڇين]] ۾ ملن ٿا. سامونڊي الجي ۽ فائٽوپلانڪٽن (<small>phytoplankton</small>) اوميگا-3 فيٽي ايسڊز جا بنيادي ذريعا آهن. DHA ۽ EPA انهن مڇين ۾ گڏ ٿين ٿا جيڪي اهي الجي کائين ٿيون. ALA تي مشتمل خشڪي وارن ٻوٽن جي عام ذريعن ۾ [[اخروٽ]]، چيا جا ٻج (<small>chia seeds</small>) ۽ السي جا ٻج (<small>flaxseeds</small>) توڙي ڀنگ جي ٻج جو تيل (<small>hempseed</small> <small>oil</small>) شامل آهن، جڏهن ته EPA ۽ DHA جي ذريعن ۾ مڇي، مڇيءَ جو تيل ۽ الجي جو تيل شامل آهن. لڳ ڀڳ هر صورت ۾، جانور ضروري اوميگا-3 فيٽي ايسڊ <small>ALA</small> پاڻ تيار ڪرڻ کان قاصر هوندا آهن ۽ ان کي صرف خوراڪ ذريعي حاصل ڪري سگهندا آهن. جڏهن ته، جڏهن ALA موجود هجي ته اهي ان کي استعمال ڪندي EPA ۽ DHA ٺاهي سگهن ٿا؛ ان لاءِ اهي ان جي [[ڪاربان]] چين (<small>carbon chain</small>) ۾ اضافي ڊبل بانڊ ٺاهيندا آهن، جنهن کي ڊي-سيچوريشن (<small>desaturation)</small> چئبو آهي، ۽ ان جي ڊيگهه وڌائيندا آهن، جنهن کي ايلونگيشن (<small>elongation</small>) چئبو آهي. ALA (جنهن ۾ 18 ڪاربان ۽ 3 ڊبل بانڊ هوندا آهن) کي EPA (جنهن ۾ 20 ڪاربان ۽ 5 ڊبل بانڊ هوندا آهن) ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، ۽ پوءِ ان EPA کي DHA (جنهن ۾ 22 ڪاربان ۽ 6 ڊبل بانڊ هوندا آهن) ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. وڏي عمر ۾، ALA مان ڊگهي چين وارا اوميگا-3 فيٽي ايسڊز ٺاهڻ جي صلاحيت متاثر ٿي سگهي ٿي. هوا جي سامهون ايندڙ خوراڪ ۾، ان-سيچوريٽيڊ فيٽي ايسڊز آڪسائيڊيشن (<small>oxidation</small>) ۽ خراب ٿيڻ يا بوءِ پيدا ٿيڻ (<small>rancidity</small>) جي عمل کان متاثر ٿيڻ جو خطرو رکن ٿا. [[زمرو:ڪيميائي مرڪب]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] [[زمرو:اوميگا-3 فيٽي ايسڊ]] 95kypfroruv2m6cnmdieho42ruh99gx 0 103753 417269 2026-10-05T13:29:34Z Memon2025 21315 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/9873311|مغذیہ]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 417269 wikitext text/x-wiki [[فائل:Nutrient-cycle_hg.png|thumb|سمنڊ ۾ غذائي چڪر]] '''غذائ (Nutrients)''' کاڌي ۾ اهڙا مادا ملن ٿا جن کي ڪو به جاندار پنهنجي وجود ۽ ارتقا کي برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪري سگهي ٿو. اهي غذائي اجزا (Nutrients) جاندارن ۾ موجود [[حیاتی عمل|حياتياتي عملن]] (Metabolism) ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. ٻئي ميڪرو غذائيت ۽ مائڪرو غذائيت ان ماحول ۾ ملن ٿا جنهن تي جاندار انحصار ڪن ٿا. جاندارن ۾ جسماني ترقي جو نظام ۽ ٽشو Tissue) ۽ سيل (Cell) جي بحالي جو عمل غذائي اجزاء جي مدد سان ٿئي ٿو. [[ٻوٽا]] اهي غذائي جزا سڌو سنئون مٽي مان حاصل ڪندا آهن، جڏهن ته [[حيوانات|جانور]] انهن کي پنهنجي [[هاضمي جو سرشتو]] ذريعي حاصل ڪندا آهن. [[فائل:FoodSourcesOfMagnesium.jpg|thumb|[[ميگنيشيئم|ميگنيشيم]]، جيڪو هڪ غذائيت (Nutrient) آهي، [[پيٺو ڪدو|ڪدو جي]] ٻج، [[بارلی|جَو]]، ڪڻڪ، [[بینس|لوبيا]] وغيره ۾ ملي ٿو.]] 2al3z8xq9q0jzp78h7thv0e8syi2bxx 417270 417269 2026-10-05T13:30:34Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[Nutrients]] کي [[غذائي جزا]] ڏانھن چوريو 417269 wikitext text/x-wiki [[فائل:Nutrient-cycle_hg.png|thumb|سمنڊ ۾ غذائي چڪر]] '''غذائ (Nutrients)''' کاڌي ۾ اهڙا مادا ملن ٿا جن کي ڪو به جاندار پنهنجي وجود ۽ ارتقا کي برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪري سگهي ٿو. اهي غذائي اجزا (Nutrients) جاندارن ۾ موجود [[حیاتی عمل|حياتياتي عملن]] (Metabolism) ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. ٻئي ميڪرو غذائيت ۽ مائڪرو غذائيت ان ماحول ۾ ملن ٿا جنهن تي جاندار انحصار ڪن ٿا. جاندارن ۾ جسماني ترقي جو نظام ۽ ٽشو Tissue) ۽ سيل (Cell) جي بحالي جو عمل غذائي اجزاء جي مدد سان ٿئي ٿو. [[ٻوٽا]] اهي غذائي جزا سڌو سنئون مٽي مان حاصل ڪندا آهن، جڏهن ته [[حيوانات|جانور]] انهن کي پنهنجي [[هاضمي جو سرشتو]] ذريعي حاصل ڪندا آهن. [[فائل:FoodSourcesOfMagnesium.jpg|thumb|[[ميگنيشيئم|ميگنيشيم]]، جيڪو هڪ غذائيت (Nutrient) آهي، [[پيٺو ڪدو|ڪدو جي]] ٻج، [[بارلی|جَو]]، ڪڻڪ، [[بینس|لوبيا]] وغيره ۾ ملي ٿو.]] 2al3z8xq9q0jzp78h7thv0e8syi2bxx 0 103754 417271 2026-10-05T13:30:34Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[Nutrients]] کي [[غذائي جزا]] ڏانھن چوريو 417271 wikitext text/x-wiki #چوريو [[غذائي جزا]] dzdnty13r42oqcn55r7qdnfrjp192yq 0 103755 417272 2026-10-05T13:41:58Z Memon2025 21315 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1378381686|Table of food nutrients]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 417272 wikitext text/x-wiki هيٺ ڏنل جدولن (Tables) ۾ چونڊيل بنيادي کاڌي جي جدولن جون فهرستون شامل آهن، جيڪي آمريڪا جي زراعت کاتي (USDA) جي ذريعن مان مرتب ڪيون ويون آهن. هر کاڌي ۾ ان جو وزن گرام ۾، ان جون ڪيلوريون ۽ (گرام ۾ پڻ) [[پروٽين]]، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، [[غذائي فائبر]]، [[چرٻي|چربی]] ۽ سنترپت چربی (saturated fat) جي گرام ۾ مقدار شامل آهي. جيئن ته کاڌا برانڊن ۽ اسٽورن جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن، انگن اکرن کي صرف تخمينو سمجهيو وڃي، وڌيڪ صحيح انگ اکر اڪثر پراڊڪٽ جي ليبل تي شامل ڪيا ويندا آهن. وٽامن ۽ معدني مواد بابت صحيح تفصيلن لاءِ آمريڪا جي زراعت کاتي (USDA) ذريعو استعمال ڪري سگهجي ٿو. <ref name="USDA" /> جدولن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، هر کاڌي جي درجي لاءِ بلڪل ساڄي پاسي "ڏيکاريو" يا "لڪايو" تي ڪلڪ ڪريو. ماپ واري ڪالم ۾، "t" = چانهه جو چمچو (teaspoon) ۽ "T" = چمچو (Tablespoon) کاڌي جي غذائيت جي ڪالمن ۾، اکر "t" ظاهر ڪري ٿو ته صرف هڪ ٽريس مقدار موجود آهي. mkkebbfpa9bjyftycj0mexzdh7rmal3 417273 417272 2026-10-05T13:43:35Z Memon2025 21315 /* */ 417273 wikitext text/x-wiki هيٺ ڏنل جدولن (<small>Tables</small>) ۾ چونڊيل بنيادي کاڌي جي جدولن جون فهرستون شامل آهن، جيڪي آمريڪا جي زراعت کاتي (<small>USDA</small>) جي ذريعن مان مرتب ڪيون ويون آهن. هر کاڌي ۾ ان جو وزن گرام ۾، ان جون ڪيلوريون ۽ (گرام ۾ پڻ) [[پروٽين]]، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، [[غذائي فائبر]]، [[چرٻي|چربی]] ۽ سنترپت چربی (<small>saturated</small> <small>fat</small>) جي گرام ۾ مقدار شامل آهي. جيئن ته کاڌا برانڊن ۽ اسٽورن جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن، انگن اکرن کي صرف تخمينو سمجهيو وڃي، وڌيڪ صحيح انگ اکر اڪثر پراڊڪٽ جي ليبل تي شامل ڪيا ويندا آهن. وٽامن ۽ معدني مواد بابت صحيح تفصيلن لاءِ آمريڪا جي زراعت کاتي (<small>USDA</small>) ذريعو استعمال ڪري سگهجي ٿو. <ref name="USDA" /> جدولن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، هر کاڌي جي درجي لاءِ بلڪل ساڄي پاسي "ڏيکاريو" يا "لڪايو" تي ڪلڪ ڪريو. ماپ واري ڪالم ۾، "t" = چانهه جو چمچو (<small>teaspoon</small>) ۽ "T" = چمچو (<small>Tablespoon</small>) کاڌي جي غذائيت جي ڪالمن ۾، اکر "t" ظاهر ڪري ٿو ته صرف هڪ ٽريس مقدار موجود آهي. 48uufcuj02hefsa78twpmld4bleqgz0 417274 417273 2026-10-05T13:48:08Z Memon2025 21315 /* */ 417274 wikitext text/x-wiki هيٺ ڏنل جدولن (<small>Tables</small>) ۾ چونڊيل بنيادي کاڌي جي جدولن جون فهرستون شامل آهن، جيڪي آمريڪا جي زراعت کاتي (<small>USDA</small>) جي ذريعن مان مرتب ڪيون ويون آهن. هر کاڌي ۾ ان جو وزن گرام ۾، ان جون ڪيلوريون ۽ (گرام ۾ پڻ) [[پروٽين]]، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، [[غذائي فائبر]]، [[چرٻي|چربی]] ۽ سنترپت چربی (<small>saturated</small> <small>fat</small>) جي گرام ۾ مقدار شامل آهي. جيئن ته کاڌا برانڊن ۽ اسٽورن جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن، انگن اکرن کي صرف تخمينو سمجهيو وڃي، وڌيڪ صحيح انگ اکر اڪثر پراڊڪٽ جي ليبل تي شامل ڪيا ويندا آهن. وٽامن ۽ معدني مواد بابت صحيح تفصيلن لاءِ آمريڪا جي زراعت کاتي (<small>USDA</small>) ذريعو استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="USDA" /> جدولن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، هر کاڌي جي درجي لاءِ بلڪل ساڄي پاسي "ڏيکاريو" يا "لڪايو" تي ڪلڪ ڪريو. ماپ واري ڪالم ۾، "t" = چانهه جو چمچو (<small>teaspoon</small>) ۽ "T" = چمچو (<small>Tablespoon</small>) کاڌي جي غذائيت جي ڪالمن ۾، اکر "t" ظاهر ڪري ٿو ته صرف هڪ ٽريس مقدار موجود آهي. [[زمرو:انساني جسم]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] ldv7iofs2ia2mcmcvm6nfumwttc8p60 417294 417274 2026-10-05T14:11:25Z Memon2025 21315 /* */ 417294 wikitext text/x-wiki هيٺ ڏنل جدولن (<small>Tables</small>) ۾ چونڊيل بنيادي کاڌي جي جدولن جون فهرستون شامل آهن، جيڪي آمريڪا جي زراعت کاتي (<small>USDA</small>) جي ذريعن مان مرتب ڪيون ويون آهن. هر کاڌي ۾ ان جو وزن گرام ۾، ان جون ڪيلوريون ۽ (گرام ۾ پڻ) [[پروٽين]]، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، [[غذائي فائبر]]، [[چرٻي|چربی]] ۽ سنترپت چربی (<small>saturated</small> <small>fat</small>) جي گرام ۾ مقدار شامل آهي. جيئن ته کاڌا برانڊن ۽ اسٽورن جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن، انگن اکرن کي صرف تخمينو سمجهيو وڃي، وڌيڪ صحيح انگ اکر اڪثر پراڊڪٽ جي ليبل تي شامل ڪيا ويندا آهن. وٽامن ۽ معدني مواد بابت صحيح تفصيلن لاءِ آمريڪا جي زراعت کاتي (<small>USDA</small>) ذريعو استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="USDA" /> جدولن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، هر کاڌي جي درجي لاءِ بلڪل ساڄي پاسي "ڏيکاريو" يا "لڪايو" تي ڪلڪ ڪريو. ماپ واري ڪالم ۾، "t" = چانهه جو چمچو (<small>teaspoon</small>) ۽ "T" = چمچو (<small>Tablespoon</small>) کاڌي جي غذائيت جي ڪالمن ۾، اکر "t" ظاهر ڪري ٿو ته صرف هڪ ٽريس مقدار موجود آهي. [[زمرو:فهرستون]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] pbl9x4urpkwfcnshi854n7071dtb7nq 417299 417294 2026-10-05T14:19:35Z Memon2025 21315 /* */ 417299 wikitext text/x-wiki هيٺ ڏنل جدولن (<small>Tables</small>) ۾ چونڊيل بنيادي کاڌي جي جدولن جون فهرستون شامل آهن، جيڪي آمريڪا جي زراعت کاتي (<small>USDA</small>) جي ذريعن مان مرتب ڪيون ويون آهن. هر کاڌي ۾ ان جو وزن گرام ۾، ان جون ڪيلوريون ۽ (گرام ۾ پڻ) [[پروٽين]]، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، [[غذائي فائبر]]، [[چرٻي|چربی]] ۽ سنترپت چربی (<small>saturated</small> <small>fat</small>) جي گرام ۾ مقدار شامل آهي. جيئن ته کاڌا برانڊن ۽ اسٽورن جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن، انگن اکرن کي صرف تخمينو سمجهيو وڃي، وڌيڪ صحيح انگ اکر اڪثر پراڊڪٽ جي ليبل تي شامل ڪيا ويندا آهن. وٽامن ۽ معدني مواد بابت صحيح تفصيلن لاءِ آمريڪا جي زراعت کاتي (<small>USDA</small>) ذريعو استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="USDA" /> جدولن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، هر کاڌي جي درجي لاءِ بلڪل ساڄي پاسي "ڏيکاريو" يا "لڪايو" تي ڪلڪ ڪريو. ماپ واري ڪالم ۾، "t" = چانهه جو چمچو (<small>teaspoon</small>) ۽ "T" = چمچو (<small>Tablespoon</small>) کاڌي جي غذائيت جي ڪالمن ۾، اکر "t" ظاهر ڪري ٿو ته صرف هڪ ٽريس مقدار موجود آهي. [[زمرو:فهرستون]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:فوڊ سائنس]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] qn96pwjgq3ah3qmesge1q519himtc94 417319 417299 2026-10-05T17:23:55Z JogiAsad 4693 JogiAsad صفحي [[کاڌي جي غذائي اجزاء جو جدول]] کي [[کاڌي جي غذائي جزن جو جدول]] ڏانھن چوريو: جزا، جزن، سنڌي ۾ عنوان بهت ڪيو 417299 wikitext text/x-wiki هيٺ ڏنل جدولن (<small>Tables</small>) ۾ چونڊيل بنيادي کاڌي جي جدولن جون فهرستون شامل آهن، جيڪي آمريڪا جي زراعت کاتي (<small>USDA</small>) جي ذريعن مان مرتب ڪيون ويون آهن. هر کاڌي ۾ ان جو وزن گرام ۾، ان جون ڪيلوريون ۽ (گرام ۾ پڻ) [[پروٽين]]، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، [[غذائي فائبر]]، [[چرٻي|چربی]] ۽ سنترپت چربی (<small>saturated</small> <small>fat</small>) جي گرام ۾ مقدار شامل آهي. جيئن ته کاڌا برانڊن ۽ اسٽورن جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن، انگن اکرن کي صرف تخمينو سمجهيو وڃي، وڌيڪ صحيح انگ اکر اڪثر پراڊڪٽ جي ليبل تي شامل ڪيا ويندا آهن. وٽامن ۽ معدني مواد بابت صحيح تفصيلن لاءِ آمريڪا جي زراعت کاتي (<small>USDA</small>) ذريعو استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="USDA" /> جدولن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، هر کاڌي جي درجي لاءِ بلڪل ساڄي پاسي "ڏيکاريو" يا "لڪايو" تي ڪلڪ ڪريو. ماپ واري ڪالم ۾، "t" = چانهه جو چمچو (<small>teaspoon</small>) ۽ "T" = چمچو (<small>Tablespoon</small>) کاڌي جي غذائيت جي ڪالمن ۾، اکر "t" ظاهر ڪري ٿو ته صرف هڪ ٽريس مقدار موجود آهي. [[زمرو:فهرستون]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:فوڊ سائنس]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] qn96pwjgq3ah3qmesge1q519himtc94 417401 417319 2026-10-06T05:43:03Z Ibne maryam 17680 /* */ 417401 wikitext text/x-wiki هيٺ ڏنل جدولن (<small>Tables</small>) ۾ چونڊيل بنيادي کاڌي جي جدولن جون فهرستون شامل آهن، جيڪي آمريڪا جي زراعت کاتي (<small>USDA</small>) جي ذريعن مان مرتب ڪيون ويون آهن. هر کاڌي ۾ ان جو وزن گرام ۾، ان جون ڪيلوريون ۽ (گرام ۾ پڻ) [[پروٽين]]، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، [[غذائي فائبر]]، [[چرٻي|چربی]] ۽ سنترپت چربی (<small>saturated</small> <small>fat</small>) جي گرام ۾ مقدار شامل آهي. جيئن ته کاڌا برانڊن ۽ اسٽورن جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن، انگن اکرن کي صرف تخمينو سمجهيو وڃي، وڌيڪ صحيح انگ اکر اڪثر پراڊڪٽ جي ليبل تي شامل ڪيا ويندا آهن. وٽامن ۽ معدني مواد بابت صحيح تفصيلن لاءِ آمريڪا جي زراعت کاتي (<small>USDA</small>) ذريعو استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="USDA" /> جدولن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، هر کاڌي جي درجي لاءِ بلڪل ساڄي پاسي "ڏيکاريو" يا "لڪايو" تي ڪلڪ ڪريو. ماپ واري ڪالم ۾، "t" = چانهه جو چمچو (<small>teaspoon</small>) ۽ "T" = چمچو (<small>Tablespoon</small>) کاڌي جي غذائيت جي ڪالمن ۾، اکر "t" ظاهر ڪري ٿو ته صرف هڪ ٽريس مقدار موجود آهي. <nowiki>*</nowiki> [[مکڻ]]، [[کير]] ۽ ڊيري جون شيون <nowiki>*</nowiki> تيل، گهي ۽ [[چرٻي]] <nowiki>*</nowiki> [[گوشت]] ۽ [[پکي|مرغي]] <nowiki>*</nowiki> [[مڇي]] ۽ سامونڊي کاڌا: <nowiki>*</nowiki> [[ڀاڄيون]] [[ميوو|ميوا]]: ماني، [[ان|اناج]] ۽ دانا: * سوپ: ڊٻن ۾ بند ۽ پاڻي ملائي تيار ڪيل: * [[مٺائي|مٺايون]] ۽ ڊيزرٽس: * خشڪ ميوا ۽ [[ٻج]]: * مشروب: == ڊيري جون شيون == <nowiki>*</nowiki> تيل، چرٻي ۽ پچائڻ واري چرٻي (شارٽننگ): * گوشت ۽ مرغي: * مڇي ۽ سامونڊي کاڌا: * سبزيون: * ميوا: * ماني، اناج ۽ دانا: * سوپ: ڊٻن ۾ بند ۽ پاڻي ملائي تيار ڪيل: * مٺايون ۽ ڊيزرٽس: * ميوا (خشڪ ميوا) ۽ ٻج: * مشروب: == وڌيڪ ڏسو == == حوالا == [[زمرو:فهرستون]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:فوڊ سائنس]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] s5jl8wtiwntf2o5bqvsklr3sz5dnopr 417402 417401 2026-10-06T05:48:23Z Ibne maryam 17680 /* */ 417402 wikitext text/x-wiki هيٺ ڏنل جدولن (<small>Tables</small>) ۾ چونڊيل بنيادي کاڌي جي جدولن جون فهرستون شامل آهن، جيڪي آمريڪا جي زراعت کاتي (<small>USDA</small>) جي ذريعن مان مرتب ڪيون ويون آهن. هر کاڌي ۾ ان جو وزن گرام ۾، ان جون ڪيلوريون ۽ (گرام ۾ پڻ) [[پروٽين]]، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، [[غذائي فائبر]]، [[چرٻي|چربی]] ۽ سنترپت چربی (<small>saturated</small> <small>fat</small>) جي گرام ۾ مقدار شامل آهي. جيئن ته کاڌا برانڊن ۽ اسٽورن جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن، انگن اکرن کي صرف تخمينو سمجهيو وڃي، وڌيڪ صحيح انگ اکر اڪثر پراڊڪٽ جي ليبل تي شامل ڪيا ويندا آهن. وٽامن ۽ معدني مواد بابت صحيح تفصيلن لاءِ آمريڪا جي زراعت کاتي (<small>USDA</small>) ذريعو استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="USDA" /> جدولن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، هر کاڌي جي درجي لاءِ بلڪل ساڄي پاسي "ڏيکاريو" يا "لڪايو" تي ڪلڪ ڪريو. ماپ واري ڪالم ۾، "t" = چانهه جو چمچو (<small>teaspoon</small>) ۽ "T" = چمچو (<small>Tablespoon</small>) کاڌي جي غذائيت جي ڪالمن ۾، اکر "t" ظاهر ڪري ٿو ته صرف هڪ ٽريس مقدار موجود آهي. * [[مکڻ]]، [[کير]] ۽ ڊيري جون شيون * [[تيل]]، [[گهي]] ۽ [[چرٻي]] * [[گوشت]] ۽ [[پکي|پکين جو گوشت]] * [[مڇي]] ۽ سامونڊي کاڌا * [[ڀاڄيون]] * [[ميوو|ميوا]] * [[ان|اناج]] ۽ داڻا * سوپ * [[مٺائي|مٺايون]] * خشڪ ميوا ۽ [[ٻج]] * مشروب == ڊيري جون شيون == <nowiki>*</nowiki> تيل، چرٻي ۽ پچائڻ واري چرٻي (شارٽننگ): * گوشت ۽ مرغي: * مڇي ۽ سامونڊي کاڌا: * سبزيون: * ميوا: * ماني، اناج ۽ دانا: * سوپ: ڊٻن ۾ بند ۽ پاڻي ملائي تيار ڪيل: * مٺايون ۽ ڊيزرٽس: * ميوا (خشڪ ميوا) ۽ ٻج: * مشروب: == وڌيڪ ڏسو == == حوالا == [[زمرو:فهرستون]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:فوڊ سائنس]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] fqz00ra12h8u7qxasa5ofnnq3jb8c5g 417403 417402 2026-10-06T05:51:26Z Ibne maryam 17680 /* */ 417403 wikitext text/x-wiki هيٺ ڏنل جدولن (<small>Tables</small>) ۾ چونڊيل بنيادي کاڌي جي جدولن جون فهرستون شامل آهن، جيڪي آمريڪا جي زراعت کاتي (<small>USDA</small>) جي ذريعن مان مرتب ڪيون ويون آهن. هر کاڌي ۾ ان جو وزن گرام ۾، ان جون ڪيلوريون ۽ (گرام ۾ پڻ) [[پروٽين]]، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، [[غذائي فائبر]]، [[چرٻي|چربی]] ۽ سنترپت چربی (<small>saturated</small> <small>fat</small>) جي گرام ۾ مقدار شامل آهي. جيئن ته کاڌا برانڊن ۽ اسٽورن جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن، انگن اکرن کي صرف تخمينو سمجهيو وڃي، وڌيڪ صحيح انگ اکر اڪثر پراڊڪٽ جي ليبل تي شامل ڪيا ويندا آهن. وٽامن ۽ معدني مواد بابت صحيح تفصيلن لاءِ آمريڪا جي زراعت کاتي (<small>USDA</small>) ذريعو استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="USDA" /> جدولن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، هر کاڌي جي درجي لاءِ بلڪل ساڄي پاسي "ڏيکاريو" يا "لڪايو" تي ڪلڪ ڪريو. ماپ واري ڪالم ۾، "t" = چانهه جو چمچو (<small>teaspoon</small>) ۽ "T" = چمچو (<small>Tablespoon</small>) کاڌي جي غذائيت جي ڪالمن ۾، اکر "t" ظاهر ڪري ٿو ته صرف هڪ ٽريس مقدار موجود آهي. * [[کير]]، [[مکڻ]] ۽ ڊيري جون شيون * [[تيل]] ۽ [[چرٻي]] * [[گوشت]] (بشمول [[پکي|پکين جو گوشت]]) * [[مڇي|مڇيون]] ۽ سامونڊي کاڌا * [[ڀاڄيون]] * [[ميوو|ميوا]] * [[ان|اناج]] ۽ داڻا * [[مٺائي|مٺايون]] * [[ٻج]] ۽ خشڪ ميوا * سوپ * مشروب == ڊيري جون شيون == <nowiki>*</nowiki> تيل، چرٻي ۽ پچائڻ واري چرٻي (شارٽننگ): * گوشت ۽ مرغي: * مڇي ۽ سامونڊي کاڌا: * سبزيون: * ميوا: * ماني، اناج ۽ دانا: * سوپ: ڊٻن ۾ بند ۽ پاڻي ملائي تيار ڪيل: * مٺايون ۽ ڊيزرٽس: * ميوا (خشڪ ميوا) ۽ ٻج: * مشروب: == وڌيڪ ڏسو == == حوالا == [[زمرو:فهرستون]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:فوڊ سائنس]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] 7wp92mcm11t3zqux0b0wbbn5plw1wdw 417404 417403 2026-10-06T05:55:29Z Ibne maryam 17680 /* ڊيري جون شيون */ 417404 wikitext text/x-wiki هيٺ ڏنل جدولن (<small>Tables</small>) ۾ چونڊيل بنيادي کاڌي جي جدولن جون فهرستون شامل آهن، جيڪي آمريڪا جي زراعت کاتي (<small>USDA</small>) جي ذريعن مان مرتب ڪيون ويون آهن. هر کاڌي ۾ ان جو وزن گرام ۾، ان جون ڪيلوريون ۽ (گرام ۾ پڻ) [[پروٽين]]، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، [[غذائي فائبر]]، [[چرٻي|چربی]] ۽ سنترپت چربی (<small>saturated</small> <small>fat</small>) جي گرام ۾ مقدار شامل آهي. جيئن ته کاڌا برانڊن ۽ اسٽورن جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن، انگن اکرن کي صرف تخمينو سمجهيو وڃي، وڌيڪ صحيح انگ اکر اڪثر پراڊڪٽ جي ليبل تي شامل ڪيا ويندا آهن. وٽامن ۽ معدني مواد بابت صحيح تفصيلن لاءِ آمريڪا جي زراعت کاتي (<small>USDA</small>) ذريعو استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="USDA" /> جدولن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، هر کاڌي جي درجي لاءِ بلڪل ساڄي پاسي "ڏيکاريو" يا "لڪايو" تي ڪلڪ ڪريو. ماپ واري ڪالم ۾، "t" = چانهه جو چمچو (<small>teaspoon</small>) ۽ "T" = چمچو (<small>Tablespoon</small>) کاڌي جي غذائيت جي ڪالمن ۾، اکر "t" ظاهر ڪري ٿو ته صرف هڪ ٽريس مقدار موجود آهي. * [[کير]]، [[مکڻ]] ۽ ڊيري جون شيون * [[تيل]] ۽ [[چرٻي]] * [[گوشت]] (بشمول [[پکي|پکين جو گوشت]]) * [[مڇي|مڇيون]] ۽ سامونڊي کاڌا * [[ڀاڄيون]] * [[ميوو|ميوا]] * [[ان|اناج]] ۽ داڻا * [[مٺائي|مٺايون]] * [[ٻج]] ۽ خشڪ ميوا * سوپ * مشروب ==ڊيري جون شيون== ==تيل ۽ چرٻي== ==گوشت== ==مڇيون ۽ سامونڊي کاڌا== ==ڀاڄيون== ==ميوا== ==اناج ۽ دانا== ==سوپ== ==مٺايون== ==خشڪ ميوا ۽ ٻج== ==مشروب== == وڌيڪ ڏسو == == حوالا == [[زمرو:فهرستون]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:فوڊ سائنس]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] a7bm4lw9afbpd7w6de3g5snk4wnvis8 417405 417404 2026-10-06T06:04:13Z Ibne maryam 17680 /* ڊيري جون شيون */ 417405 wikitext text/x-wiki هيٺ ڏنل جدولن (<small>Tables</small>) ۾ چونڊيل بنيادي کاڌي جي جدولن جون فهرستون شامل آهن، جيڪي آمريڪا جي زراعت کاتي (<small>USDA</small>) جي ذريعن مان مرتب ڪيون ويون آهن. هر کاڌي ۾ ان جو وزن گرام ۾، ان جون ڪيلوريون ۽ (گرام ۾ پڻ) [[پروٽين]]، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، [[غذائي فائبر]]، [[چرٻي|چربی]] ۽ سنترپت چربی (<small>saturated</small> <small>fat</small>) جي گرام ۾ مقدار شامل آهي. جيئن ته کاڌا برانڊن ۽ اسٽورن جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن، انگن اکرن کي صرف تخمينو سمجهيو وڃي، وڌيڪ صحيح انگ اکر اڪثر پراڊڪٽ جي ليبل تي شامل ڪيا ويندا آهن. وٽامن ۽ معدني مواد بابت صحيح تفصيلن لاءِ آمريڪا جي زراعت کاتي (<small>USDA</small>) ذريعو استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="USDA" /> جدولن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، هر کاڌي جي درجي لاءِ بلڪل ساڄي پاسي "ڏيکاريو" يا "لڪايو" تي ڪلڪ ڪريو. ماپ واري ڪالم ۾، "t" = چانهه جو چمچو (<small>teaspoon</small>) ۽ "T" = چمچو (<small>Tablespoon</small>) کاڌي جي غذائيت جي ڪالمن ۾، اکر "t" ظاهر ڪري ٿو ته صرف هڪ ٽريس مقدار موجود آهي. * [[کير]]، [[مکڻ]] ۽ ڊيري جون شيون * [[تيل]] ۽ [[چرٻي]] * [[گوشت]] (بشمول [[پکي|پکين جو گوشت]]) * [[مڇي|مڇيون]] ۽ سامونڊي کاڌا * [[ڀاڄيون]] * [[ميوو|ميوا]] * [[ان|اناج]] ۽ داڻا * [[مٺائي|مٺايون]] * [[ٻج]] ۽ خشڪ ميوا * سوپ * مشروب ==ڊيري جون شيون== == [[Dairy product|Dairy products]] == {| class="wikitable collapsible collapsed" style="min-width:50em" ! colspan="9" |Dairy products |- !Food !Measure !Grams !Calories !Protein !Carb !Fiber !Fat !Sat_fat |- |[[Cow's milk]], whole |1 qt.=4cups* |976 |660 |32 |48 |0 |40 |36 |- | style="padding-left:8em" |skim |1 qt. |984 |360 |36 |52 |0 |t |t |- |[[Buttermilk]], cultured |1 cup |246 |127 |9 |13 |0 |5 |4 |- |Evaporated, undiluted |1 cup |252 |345 |16 |24 |0 |20 |18 |- |[[Food fortification|Fortified]] milk |6 cups |1,419 |1,373 |89 |119 |1.4 |42 |23 |- |[[Powdered milk]], whole |1 cup |103 |515 |27 |39 |0 |28 |24 |- | style="padding-left:8em" |skim, instant |1 1/3 cups |85 |290 |30 |42 |0 |t |t |- | style="padding-left:8em" |skim, non-instant |2/3 cup |85 |290 |30 |42 |1 |t |t |- |[[Goat's milk]], fresh |1 cup |244 |165 |8 |11 |0 |10 |8 |- |[[Malted milk]] |- | style="padding-left:8em" |(1/2 cup ice cream) |2 cups |540 |690 |24 |70 |0 |24 |22 |- |[[Hot chocolate|Cocoa]] |1 cup |252 |235 |8 |26 |0 |11 |10 |- |[[Yogurt]], of partially |- | style="padding-left:8em" |skim. milk |1 cup |250 |128 |18 |13 |1 |4 |3 |- |[[Milk pudding]] |- | style="padding-left:8em" |(cornstarch) |1 cup |248 |275 |9 |40 |0 |10 |9 |- |[[Custard]], baked |1 cup |248 |285 |13 |28 |0 |14 |11 |- |[[Ice cream]], commercial |1 cup |188 |300 |6 |29 |0 |18 |16 |- |[[Ice milk]], commercial |1 cup |190 |275 |9 |32 |0 |10 |9 |- |[[Cream]], light, | | | | | | | | |- | style="padding-left:8em" |or half-and-half |1/2 cup |120 |170 |4 |5 |0 |15 |13 |- |Cream, heavy, |- | style="padding-left:8em" |or whipping |1/2 cup |119 |430 |2 |3 |1 |44 |27 |- |[[Cheese]], cottage, creamed |1 cup |225 |240 |30 |6 |0 |11 |10 |- | style="padding-left:8em" |uncreamed |1 cup |225 |195 |38 |6 |0 |t |t |- | style="padding-left:8em" |[[Cheddar cheese|Cheddar]], or [[American cheese|American]] |1-in. cube |17 |70 |4 |t |0 |6 |5 |- | style="padding-left:8em" |Cheddar, grated cup |1/2 cup |56 |226 |14 |1 |0 |19 |17 |- | style="padding-left:8em" |Cream cheese |1 oz. |28 |105 |2 |1 |0 |11 |10 |- | style="padding-left:8em" |[[Processed cheese]] |1 oz. |28 |105 |7 |t |0 |9 |8 |- | style="padding-left:8em" |Roquefort type |1 oz. |28 |105 |6 |t |0 |9 |8 |- | style="padding-left:8em" |Swiss |1 oz. |28 |105 |7 |t |0 |8 |7 |- |[[Egg (food)|Eggs]], boiled, poached, | | | | | | | | |- | style="padding-left:8em" |or raw |2 |100 |150 |12 |t |0 |12 |10 |- |[[Scrambled eggs|Scrambled]], [[omelet]], | | | | | | | | |- | style="padding-left:8em" |or fried |2 |128 |220 |13 |1 |0 |16 |14 |- | style="padding-left:8em" |[[Yolk|Yolks]] only |2 |34 |120 |6 |t |0 |10 |8 |} ==تيل ۽ چرٻي== ==گوشت== ==مڇيون ۽ سامونڊي کاڌا== ==ڀاڄيون== ==ميوا== ==اناج ۽ دانا== ==سوپ== ==مٺايون== ==خشڪ ميوا ۽ ٻج== ==مشروب== == وڌيڪ ڏسو == == حوالا == [[زمرو:فهرستون]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:فوڊ سائنس]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] jhky86kez40meohwfhafseqef4scuoj 417406 417405 2026-10-06T06:04:56Z Ibne maryam 17680 /* Dairy products */ 417406 wikitext text/x-wiki هيٺ ڏنل جدولن (<small>Tables</small>) ۾ چونڊيل بنيادي کاڌي جي جدولن جون فهرستون شامل آهن، جيڪي آمريڪا جي زراعت کاتي (<small>USDA</small>) جي ذريعن مان مرتب ڪيون ويون آهن. هر کاڌي ۾ ان جو وزن گرام ۾، ان جون ڪيلوريون ۽ (گرام ۾ پڻ) [[پروٽين]]، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، [[غذائي فائبر]]، [[چرٻي|چربی]] ۽ سنترپت چربی (<small>saturated</small> <small>fat</small>) جي گرام ۾ مقدار شامل آهي. جيئن ته کاڌا برانڊن ۽ اسٽورن جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن، انگن اکرن کي صرف تخمينو سمجهيو وڃي، وڌيڪ صحيح انگ اکر اڪثر پراڊڪٽ جي ليبل تي شامل ڪيا ويندا آهن. وٽامن ۽ معدني مواد بابت صحيح تفصيلن لاءِ آمريڪا جي زراعت کاتي (<small>USDA</small>) ذريعو استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="USDA" /> جدولن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، هر کاڌي جي درجي لاءِ بلڪل ساڄي پاسي "ڏيکاريو" يا "لڪايو" تي ڪلڪ ڪريو. ماپ واري ڪالم ۾، "t" = چانهه جو چمچو (<small>teaspoon</small>) ۽ "T" = چمچو (<small>Tablespoon</small>) کاڌي جي غذائيت جي ڪالمن ۾، اکر "t" ظاهر ڪري ٿو ته صرف هڪ ٽريس مقدار موجود آهي. * [[کير]]، [[مکڻ]] ۽ ڊيري جون شيون * [[تيل]] ۽ [[چرٻي]] * [[گوشت]] (بشمول [[پکي|پکين جو گوشت]]) * [[مڇي|مڇيون]] ۽ سامونڊي کاڌا * [[ڀاڄيون]] * [[ميوو|ميوا]] * [[ان|اناج]] ۽ داڻا * [[مٺائي|مٺايون]] * [[ٻج]] ۽ خشڪ ميوا * سوپ * مشروب ==ڊيري جون شيون== {| class="wikitable collapsible collapsed" style="min-width:50em" ! colspan="9" |Dairy products |- !Food !Measure !Grams !Calories !Protein !Carb !Fiber !Fat !Sat_fat |- |[[Cow's milk]], whole |1 qt.=4cups* |976 |660 |32 |48 |0 |40 |36 |- | style="padding-left:8em" |skim |1 qt. |984 |360 |36 |52 |0 |t |t |- |[[Buttermilk]], cultured |1 cup |246 |127 |9 |13 |0 |5 |4 |- |Evaporated, undiluted |1 cup |252 |345 |16 |24 |0 |20 |18 |- |[[Food fortification|Fortified]] milk |6 cups |1,419 |1,373 |89 |119 |1.4 |42 |23 |- |[[Powdered milk]], whole |1 cup |103 |515 |27 |39 |0 |28 |24 |- | style="padding-left:8em" |skim, instant |1 1/3 cups |85 |290 |30 |42 |0 |t |t |- | style="padding-left:8em" |skim, non-instant |2/3 cup |85 |290 |30 |42 |1 |t |t |- |[[Goat's milk]], fresh |1 cup |244 |165 |8 |11 |0 |10 |8 |- |[[Malted milk]] |- | style="padding-left:8em" |(1/2 cup ice cream) |2 cups |540 |690 |24 |70 |0 |24 |22 |- |[[Hot chocolate|Cocoa]] |1 cup |252 |235 |8 |26 |0 |11 |10 |- |[[Yogurt]], of partially |- | style="padding-left:8em" |skim. milk |1 cup |250 |128 |18 |13 |1 |4 |3 |- |[[Milk pudding]] |- | style="padding-left:8em" |(cornstarch) |1 cup |248 |275 |9 |40 |0 |10 |9 |- |[[Custard]], baked |1 cup |248 |285 |13 |28 |0 |14 |11 |- |[[Ice cream]], commercial |1 cup |188 |300 |6 |29 |0 |18 |16 |- |[[Ice milk]], commercial |1 cup |190 |275 |9 |32 |0 |10 |9 |- |[[Cream]], light, | | | | | | | | |- | style="padding-left:8em" |or half-and-half |1/2 cup |120 |170 |4 |5 |0 |15 |13 |- |Cream, heavy, |- | style="padding-left:8em" |or whipping |1/2 cup |119 |430 |2 |3 |1 |44 |27 |- |[[Cheese]], cottage, creamed |1 cup |225 |240 |30 |6 |0 |11 |10 |- | style="padding-left:8em" |uncreamed |1 cup |225 |195 |38 |6 |0 |t |t |- | style="padding-left:8em" |[[Cheddar cheese|Cheddar]], or [[American cheese|American]] |1-in. cube |17 |70 |4 |t |0 |6 |5 |- | style="padding-left:8em" |Cheddar, grated cup |1/2 cup |56 |226 |14 |1 |0 |19 |17 |- | style="padding-left:8em" |Cream cheese |1 oz. |28 |105 |2 |1 |0 |11 |10 |- | style="padding-left:8em" |[[Processed cheese]] |1 oz. |28 |105 |7 |t |0 |9 |8 |- | style="padding-left:8em" |Roquefort type |1 oz. |28 |105 |6 |t |0 |9 |8 |- | style="padding-left:8em" |Swiss |1 oz. |28 |105 |7 |t |0 |8 |7 |- |[[Egg (food)|Eggs]], boiled, poached, | | | | | | | | |- | style="padding-left:8em" |or raw |2 |100 |150 |12 |t |0 |12 |10 |- |[[Scrambled eggs|Scrambled]], [[omelet]], | | | | | | | | |- | style="padding-left:8em" |or fried |2 |128 |220 |13 |1 |0 |16 |14 |- | style="padding-left:8em" |[[Yolk|Yolks]] only |2 |34 |120 |6 |t |0 |10 |8 |} ==تيل ۽ چرٻي== ==گوشت== ==مڇيون ۽ سامونڊي کاڌا== ==ڀاڄيون== ==ميوا== ==اناج ۽ دانا== ==سوپ== ==مٺايون== ==خشڪ ميوا ۽ ٻج== ==مشروب== == وڌيڪ ڏسو == == حوالا == [[زمرو:فهرستون]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:فوڊ سائنس]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] kme7rht2sk8e11ut08eordl575md1e5 417407 417406 2026-10-06T06:11:46Z Ibne maryam 17680 /* ڊيري جون شيون */ 417407 wikitext text/x-wiki هيٺ ڏنل جدولن (<small>Tables</small>) ۾ چونڊيل بنيادي کاڌي جي جدولن جون فهرستون شامل آهن، جيڪي آمريڪا جي زراعت کاتي (<small>USDA</small>) جي ذريعن مان مرتب ڪيون ويون آهن. هر کاڌي ۾ ان جو وزن گرام ۾، ان جون ڪيلوريون ۽ (گرام ۾ پڻ) [[پروٽين]]، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، [[غذائي فائبر]]، [[چرٻي|چربی]] ۽ سنترپت چربی (<small>saturated</small> <small>fat</small>) جي گرام ۾ مقدار شامل آهي. جيئن ته کاڌا برانڊن ۽ اسٽورن جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن، انگن اکرن کي صرف تخمينو سمجهيو وڃي، وڌيڪ صحيح انگ اکر اڪثر پراڊڪٽ جي ليبل تي شامل ڪيا ويندا آهن. وٽامن ۽ معدني مواد بابت صحيح تفصيلن لاءِ آمريڪا جي زراعت کاتي (<small>USDA</small>) ذريعو استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="USDA" /> جدولن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، هر کاڌي جي درجي لاءِ بلڪل ساڄي پاسي "ڏيکاريو" يا "لڪايو" تي ڪلڪ ڪريو. ماپ واري ڪالم ۾، "t" = چانهه جو چمچو (<small>teaspoon</small>) ۽ "T" = چمچو (<small>Tablespoon</small>) کاڌي جي غذائيت جي ڪالمن ۾، اکر "t" ظاهر ڪري ٿو ته صرف هڪ ٽريس مقدار موجود آهي. * [[کير]]، [[مکڻ]] ۽ ڊيري جون شيون * [[تيل]] ۽ [[چرٻي]] * [[گوشت]] (بشمول [[پکي|پکين جو گوشت]]) * [[مڇي|مڇيون]] ۽ سامونڊي کاڌا * [[ڀاڄيون]] * [[ميوو|ميوا]] * [[ان|اناج]] ۽ داڻا * [[مٺائي|مٺايون]] * [[ٻج]] ۽ خشڪ ميوا * سوپ * مشروب ==ڊيري جون شيون== {| class="wikitable collapsible collapsed" style="min-width:50em" ! colspan="9" |Dairy products |- !غذا !Measure !Grams !Calories !Protein !Carb !Fiber !Fat !Sat_fat |- |کير (ڳئون ۽ مينهن جو) |1 qt.=4cups* |976 |660 |32 |48 |0 |40 |36 |- | style="padding-left:8em" |کير (مکڻ کان سواء) |1 qt. |984 |360 |36 |52 |0 |t |t |- |ڇاڇ |1 cup |246 |127 |9 |13 |0 |5 |4 |- |خشڪ کير |1 cup |252 |345 |16 |24 |0 |20 |18 |- |[[Food fortification|Fortified]] milk |6 cups |1,419 |1,373 |89 |119 |1.4 |42 |23 |- |[[Powdered milk]], whole |1 cup |103 |515 |27 |39 |0 |28 |24 |- | style="padding-left:8em" |skim, instant |1 1/3 cups |85 |290 |30 |42 |0 |t |t |- | style="padding-left:8em" |skim, non-instant |2/3 cup |85 |290 |30 |42 |1 |t |t |- |کير (ٻڪري جو) |1 cup |244 |165 |8 |11 |0 |10 |8 |- |[[Malted milk]] |- | style="padding-left:8em" |(1/2 cup ice cream) |2 cups |540 |690 |24 |70 |0 |24 |22 |- |[[Hot chocolate|Cocoa]] |1 cup |252 |235 |8 |26 |0 |11 |10 |- |ڌڌ |- | style="padding-left:8em" |skim. milk |1 cup |250 |128 |18 |13 |1 |4 |3 |- |[[Milk pudding]] |- | style="padding-left:8em" |(cornstarch) |1 cup |248 |275 |9 |40 |0 |10 |9 |- |[[Custard]], baked |1 cup |248 |285 |13 |28 |0 |14 |11 |- |[[Ice cream]], commercial |1 cup |188 |300 |6 |29 |0 |18 |16 |- |[[Ice milk]], commercial |1 cup |190 |275 |9 |32 |0 |10 |9 |- |[[Cream]], light, | | | | | | | | |- | style="padding-left:8em" |or half-and-half |1/2 cup |120 |170 |4 |5 |0 |15 |13 |- |Cream, heavy, |- | style="padding-left:8em" |or whipping |1/2 cup |119 |430 |2 |3 |1 |44 |27 |- |پنير |1 cup |225 |240 |30 |6 |0 |11 |10 |- | style="padding-left:8em" |uncreamed |1 cup |225 |195 |38 |6 |0 |t |t |- | style="padding-left:8em" |[[Cheddar cheese|Cheddar]], or [[American cheese|American]] |1-in. cube |17 |70 |4 |t |0 |6 |5 |- | style="padding-left:8em" |Cheddar, grated cup |1/2 cup |56 |226 |14 |1 |0 |19 |17 |- | style="padding-left:8em" |Cream cheese |1 oz. |28 |105 |2 |1 |0 |11 |10 |- | style="padding-left:8em" |[[Processed cheese]] |1 oz. |28 |105 |7 |t |0 |9 |8 |- | style="padding-left:8em" |Roquefort type |1 oz. |28 |105 |6 |t |0 |9 |8 |- | style="padding-left:8em" |Swiss |1 oz. |28 |105 |7 |t |0 |8 |7 |- |آنا | | | | | | | | |- | style="padding-left:8em" |or raw |2 |100 |150 |12 |t |0 |12 |10 |- |[[Scrambled eggs|Scrambled]], [[omelet]], | | | | | | | | |- | style="padding-left:8em" |or fried |2 |128 |220 |13 |1 |0 |16 |14 |- | style="padding-left:8em" |[[Yolk|Yolks]] only |2 |34 |120 |6 |t |0 |10 |8 |} ==تيل ۽ چرٻي== ==گوشت== ==مڇيون ۽ سامونڊي کاڌا== ==ڀاڄيون== ==ميوا== ==اناج ۽ دانا== ==سوپ== ==مٺايون== ==خشڪ ميوا ۽ ٻج== ==مشروب== == وڌيڪ ڏسو == == حوالا == [[زمرو:فهرستون]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:فوڊ سائنس]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] t6rvdzpw1g6h9ayelbm76f7rny2ufvc 14 103756 417276 2026-10-05T13:49:48Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ڪيميائي مرڪب]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] 417276 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪيميائي مرڪب]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] ld1epk8ygdle66cwzyjt4eedw6wnt5x 14 103757 417286 2026-10-05T14:02:52Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:کاڌا]] [[زمرو:ٻوٽا]] 417286 wikitext text/x-wiki [[زمرو:کاڌا]] [[زمرو:ٻوٽا]] ayy6g9qzn6kqf2xy0xjymfhxp5ry4rt 0 103758 417288 2026-10-05T14:04:10Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[سبزي]] کي [[ڀاڄيون]] ڏانھن چوريو 417288 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ڀاڄيون]] mvvku3dyso8gj4q977qyeryjpkxhnsl 14 103759 417297 2026-10-05T14:16:56Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:غذائون]] 417297 wikitext text/x-wiki [[زمرو:غذائون]] bzvh46ibg7vftnh4hjsg44eux38a0cc 14 103760 417308 2026-10-05T17:02:53Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 417308 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 103761 417309 2026-10-05T17:03:04Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 417309 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 103762 417310 2026-10-05T17:03:16Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 417310 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 103763 417311 2026-10-05T17:03:27Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 417311 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 4 103764 417315 2026-10-05T17:18:43Z JogiAsad 4693 بهترين_مضمون 417315 wikitext text/x-wiki [[فائل:Skyline_of_Edinburgh.jpg|80px|frameless|کاٻو]] ايڊنبرا اسڪاٽلينڊ جي گادي جو هنڌ آھي ۽ اسڪاٽلينڊ جي 32 ڪائونسل ايريا مان ھڪ آھي. ھيءُ شھر لوٿيان علائقي ۾ فرٿ آف فورٿ جي ڏاکڻين ڪنڌيءَ تي آباد آھي. ھن شھر کي 15ھين صدي عيسويءَ ۾ اسڪاٽلينڊ جي گاديءَ جو ھنڌ مقرر ڪيو ويو. اسڪاٽلينڊ جي حڪومت، پارليامينٽ ۽ سپريم ڪورٽ ھن شھر ۾ قائم آھن. ھوليروڊ ھائوس پيليس برطانيا جي راڻيءَ جي سرڪاري رھائشگاھ آھي. ھيءُ شھر تعليم جو وڏو مرڪز رھيو آھي ۽ ھتي طب، انجنيئرنگ، قانون ۽ فلاسافيءَ جي تعليم ۽ کوجنا جون سھولتون موجود آھن. ھتي جي شاندار تاريخي ۽ ثقافتي ورثي کي ڏسڻ لاءِ دنيا جي ڪنڊ ڪڙڇ مان لکين ماڻھو ھي شھر گھمڻ اچن ٿا. سال 2016ع جي انگن اکرن موجب اٽڪل 17,50,000 سياح ھر سال ھتي آيا. <div align="right" class="noprint">[[ايڊنبر|وَڌيڪ پڙهو...]]</div > </div> <div id="mf-sd" style="text-align: left; padding-left:10%"><small>[[image: HSUtvaldgrey.png|20px|alt=|link=]]&nbsp;'''[[وڪيپيڊيا:بهترين مضمون|وڌيڪ مضمون]]'''</small></div> <noinclude>[[زمرو:مک صفحو سانچا]]</noinclude> e1bjnqcqr13emov4w1acki8c1tkjsim 417316 417315 2026-10-05T17:19:04Z JogiAsad 4693 417316 wikitext text/x-wiki [[فائل:Skyline_of_Edinburgh.jpg|80px|frameless|کاٻو]] ايڊنبرا اسڪاٽلينڊ جي گادي جو هنڌ آھي ۽ اسڪاٽلينڊ جي 32 ڪائونسل ايريا مان ھڪ آھي. ھيءُ شھر لوٿيان علائقي ۾ فرٿ آف فورٿ جي ڏاکڻين ڪنڌيءَ تي آباد آھي. ھن شھر کي 15ھين صدي عيسويءَ ۾ اسڪاٽلينڊ جي گاديءَ جو ھنڌ مقرر ڪيو ويو. اسڪاٽلينڊ جي حڪومت، پارليامينٽ ۽ سپريم ڪورٽ ھن شھر ۾ قائم آھن. ھوليروڊ ھائوس پيليس برطانيا جي راڻيءَ جي سرڪاري رھائشگاھ آھي. ھيءُ شھر تعليم جو وڏو مرڪز رھيو آھي ۽ ھتي طب، انجنيئرنگ، قانون ۽ فلاسافيءَ جي تعليم ۽ کوجنا جون سھولتون موجود آھن. ھتي جي شاندار تاريخي ۽ ثقافتي ورثي کي ڏسڻ لاءِ دنيا جي ڪنڊ ڪڙڇ مان لکين ماڻھو ھي شھر گھمڻ اچن ٿا. سال 2016ع جي انگن اکرن موجب اٽڪل 17,50,000 سياح ھر سال ھتي آيا. <div align="right" class="noprint">[[ايڊنبرا|وَڌيڪ پڙهو...]]</div > </div> <div id="mf-sd" style="text-align: left; padding-left:10%"><small>[[image: HSUtvaldgrey.png|20px|alt=|link=]]&nbsp;'''[[وڪيپيڊيا:بهترين مضمون|وڌيڪ مضمون]]'''</small></div> <noinclude>[[زمرو:مک صفحو سانچا]]</noinclude> h3v5pfgxz9619628zk5nt9eckt70ahx 4 103765 417318 2026-10-05T17:21:23Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 417318 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 417324 417318 2026-10-05T17:50:47Z JogiAsad 4693 417324 wikitext text/x-wiki [[فائل:Indian-pickle.jpg|200px|frameless|کاٻو]] شڪارپوري آچار شڪارپور، سنڌ ۾ ڏکڻ ايشيائي آچارن جو ھڪ قسم آھي.[1][2] ھي آچار سڄي پاڪستان ۾ مشھور آھي، ايتري قدر جو ان کي گڏيل عرب امارتن، سعودي عرب، برطانيا ۽ ٻين ملڪن ڏانھن پڻ برآمد ڪيو ويندو آھي. آچارن جي مشھور قسمن ۾ گڏيل آچار مشھور آھي جنھن ۾ گوگڻو، گجرون، ٿوم، چڻا، انب، مالٽو، ساوا مرچ، ۽ گل گوبي وغيره وڌا ويندا آھن. گھريلو آچارون پڻ مشھور قسمن مان آھن.[3] شڪاپور شھر ۾ آچار ٺاھڻ جا ٻارنھن وڏا ڪارخان آھن. ھنن ڪارخن شھر ۾ دڪانن جو ھڪ وڏو ڄار وڇائي ڇڏيو آھي. شھر ۾ گھريلو طور آچار ٺاھڻ ۽ وڪڻڻ لاءِ پڻ عورتن پاران سيٽ اپ قائم ڪيل آھن. <div align="right" class="noprint">[[شڪارپوري آچار|وَڌيڪ پڙهو...]]</div > </div> <div style="text-align: left; padding-left:10%"><small>[[image:Symbol star gold.svg|15px|alt=|link=]]&nbsp;'''[[وڪيپيڊيا:چونڊ مضمون|وڌيڪ چونڊ مضمون]]'''</small></div> <noinclude>[[زمرو:مک صفحو سانچا]]</noinclude> 55tlt0bbvdwni8uxcs99pybmbapnmsj 417325 417324 2026-10-05T17:51:34Z JogiAsad 4693 417325 wikitext text/x-wiki [[فائل:Indian-pickle.jpg|200px|frameless|کاٻو]] شڪارپوري آچار شڪارپور، سنڌ ۾ ڏکڻ ايشيائي آچارن جو ھڪ قسم آھي.ھي آچار سڄي پاڪستان ۾ مشھور آھي، ايتري قدر جو ان کي گڏيل عرب امارتن، سعودي عرب، برطانيا ۽ ٻين ملڪن ڏانھن پڻ برآمد ڪيو ويندو آھي. آچارن جي مشھور قسمن ۾ گڏيل آچار مشھور آھي جنھن ۾ گوگڻو، گجرون، ٿوم، چڻا، انب، مالٽو، ساوا مرچ، ۽ گل گوبي وغيره وڌا ويندا آھن. گھريلو آچارون پڻ مشھور قسمن مان آھن. شڪاپور شھر ۾ آچار ٺاھڻ جا ٻارنھن وڏا ڪارخان آھن. ھنن ڪارخن شھر ۾ دڪانن جو ھڪ وڏو ڄار وڇائي ڇڏيو آھي. شھر ۾ گھريلو طور آچار ٺاھڻ ۽ وڪڻڻ لاءِ پڻ عورتن پاران سيٽ اپ قائم ڪيل آھن. <div align="right" class="noprint">[[شڪارپوري آچار|وَڌيڪ پڙهو...]]</div > </div> <div style="text-align: left; padding-left:10%"><small>[[image:Symbol star gold.svg|15px|alt=|link=]]&nbsp;'''[[وڪيپيڊيا:چونڊ مضمون|وڌيڪ چونڊ مضمون]]'''</small></div> <noinclude>[[زمرو:مک صفحو سانچا]]</noinclude> 0afat5gkxcggvq0zqg95faef67nhr3g 0 103766 417320 2026-10-05T17:23:55Z JogiAsad 4693 JogiAsad صفحي [[کاڌي جي غذائي اجزاء جو جدول]] کي [[کاڌي جي غذائي جزن جو جدول]] ڏانھن چوريو: جزا، جزن، سنڌي ۾ عنوان بهت ڪيو 417320 wikitext text/x-wiki #چوريو [[کاڌي جي غذائي جزن جو جدول]] aagzw3q32dlrh859kav5h2kgfgl0r1m 14 103767 417321 2026-10-05T17:29:22Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 417321 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 103768 417323 2026-10-05T17:44:28Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 417323 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 103769 417331 2026-10-05T19:00:23Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1375660249|Ruqayya bint Muhammad]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 417331 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=رقيه بنت محمد|birth_date=23 قبل هجري (601ع)|birth_place=[[مڪو|مڪه المڪرمه]]، [[حجاز]]، [[عرب جزيري نما|عربستان]]|death_date=17 رمضان، 2 هجري (مارچ، 624ع)|death_place=[[مدينو|مدينه المنوره]]، [[حجاز]]، [[عرب جزيري نما|عربستان]]|resting_place=[[جنت البقيع]]، مدينه المنوره، حجاز، عربستان (هاڻي [[سعودي عرب]]|children=عبدالله ابن عثمان|spouse=[[عثمان بن عفان]]|relatives={{Collapsible list |state=collapsed |قاسم ابن محمد|[[زينب بنت محمد]]|ام ڪلثوم بنت محمد|[[فاطمه زھرا|فاطمه بنت محمد]]|ابراهيم ابن محمد|عبدالله ابن محمد }}}}'''رقيه بنت محمد''' (عربي؛ {{langx|ar|رقية بنت محمد|translit=Ruqayya bint Muḥammad}} ؛ {{Circa|601}} - مارچ 624ع) پيغمبر [[محمد ﷺ]] ۽ [[خديجة بنت خويلد|خديجه رضي الله تعالي عنها]] جي ٻي وڏي ڌيءَ هئي. هن ٽئين خليفي [[عثمان بن عفان|عثمان رضي الله تعالي عنه]] سان شادي ڪئي ۽ جوڙي کي هڪ پٽ [[عبدالله بن عثمان|عبدالله]] هو. سال 2 هجري (624ع) ۾ سيده رقيه هڪ بيماري سبب فوت ٿي وئي. h4c5ywv10t7zz14uuelgbvxtzpdarov 417332 417331 2026-10-05T19:03:38Z Ibne maryam 17680 /* */ 417332 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=رقيه بنت محمد|birth_date=23 قبل هجري (601ع)|birth_place=[[مڪو|مڪه المڪرمه]]، [[حجاز]]، [[عرب جزيري نما|عربستان]]|death_date=17 رمضان، 2 هجري (مارچ، 624ع)|death_place=[[مدينو|مدينه المنوره]]، [[حجاز]]، [[عرب جزيري نما|عربستان]]|resting_place=[[جنت البقيع]]، مدينه المنوره، حجاز، عربستان (هاڻي [[سعودي عرب]]|children=عبدالله ابن عثمان|spouse=[[عثمان بن عفان]]|relatives={{Collapsible list |state=collapsed |قاسم ابن محمد|[[زينب بنت محمد]]|ام ڪلثوم بنت محمد|[[فاطمه زھرا|فاطمه بنت محمد]]|ابراهيم ابن محمد|عبدالله ابن محمد }}}}'''رقيه بنت محمد''' (عربي؛ {{langx|ar|رقية بنت محمد|translit=Ruqayya bint Muḥammad}} ؛ {{Circa|601}} - مارچ 624ع) پيغمبر [[محمد ﷺ]] ۽ [[خديجة بنت خويلد|خديجه رضي الله تعالي عنها]] جي ٻي وڏي ڌيءَ هئي. هن ٽئين خليفي [[عثمان بن عفان|عثمان رضي الله تعالي عنه]] سان شادي ڪئي ۽ جوڙي کي هڪ پٽ [[عبدالله بن عثمان|عبدالله]] هو. سال 2 هجري (624ع) ۾ سيده رقيه هڪ بيماري سبب فوت ٿي وئي. فاطمه زهرا ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابيات]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:مسلمان عورتون]] [[زمرو:تاريخ ۾ عورتون]] [[زمرو:مھاجر صحابيات]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:محمد جو خاندان]] 01x5zub0cpbqpsw25qyvnijx661ok8s 417333 417332 2026-10-05T19:04:54Z Ibne maryam 17680 /* */ 417333 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=رقيه بنت محمد|birth_date=23 قبل هجري (601ع)|birth_place=[[مڪو|مڪه المڪرمه]]، [[حجاز]]، [[عرب جزيري نما|عربستان]]|death_date=17 رمضان، 2 هجري (مارچ، 624ع)|death_place=[[مدينو|مدينه المنوره]]، [[حجاز]]، [[عرب جزيري نما|عربستان]]|resting_place=[[جنت البقيع]]، مدينه المنوره، حجاز، عربستان (هاڻي [[سعودي عرب]]|children=عبدالله ابن عثمان|spouse=[[عثمان بن عفان]]|relatives={{Collapsible list |state=collapsed |قاسم ابن محمد|[[زينب بنت محمد]]|ام ڪلثوم بنت محمد|[[فاطمه زھرا|فاطمه بنت محمد]]|ابراهيم ابن محمد|عبدالله ابن محمد }}}} '''رقيه بنت محمد''' (عربي: رقية بنت محمد، 601ع - مارچ 624ع) پيغمبر [[محمد ﷺ]] ۽ [[خديجة بنت خويلد|خديجه رضي الله تعالي عنها]] جي ٻي وڏي ڌيءَ هئي. هن ٽئين خليفي [[عثمان بن عفان|عثمان رضي الله تعالي عنه]] سان شادي ڪئي ۽ جوڙي کي هڪ پٽ [[عبدالله بن عثمان|عبدالله]] هو. سال 2 هجري (624ع) ۾ سيده رقيه هڪ بيماري سبب فوت ٿي وئي. فاطمه زهرا ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابيات]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:مسلمان عورتون]] [[زمرو:تاريخ ۾ عورتون]] [[زمرو:مھاجر صحابيات]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:محمد جو خاندان]] cx3wiz342f7y35p7fc44aeletszzjpy 417334 417333 2026-10-05T19:06:43Z Ibne maryam 17680 417334 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=رقيه بنت محمد|birth_date=23 قبل هجري (601ع)|birth_place=[[مڪو|مڪه المڪرمه]]، [[حجاز]]، [[عرب جزيري نما|عربستان]]|death_date=17 رمضان، 2 هجري (مارچ، 624ع)|death_place=[[مدينو|مدينه المنوره]]، [[حجاز]]، [[عرب جزيري نما|عربستان]]|resting_place=[[جنت البقيع]]، مدينه المنوره، حجاز، عربستان (هاڻي [[سعودي عرب]]|children=عبدالله ابن عثمان|spouse=[[عثمان بن عفان]]|relatives={{Collapsible list |state=collapsed |قاسم ابن محمد|[[زينب بنت محمد]]|ام ڪلثوم بنت محمد|[[فاطمه زهرا|فاطمه بنت محمد]]|ابراهيم ابن محمد|[[عبدالله ابن عثمان]] }}}} '''رقيه بنت محمد''' (عربي: رقية بنت محمد، 601ع - مارچ 624ع) پيغمبر [[محمد ﷺ]] ۽ [[خديجة بنت خويلد|خديجه رضي الله تعالي عنها]] جي ٻي وڏي ڌيءَ هئي. هن ٽئين خليفي [[عثمان بن عفان|عثمان رضي الله تعالي عنه]] سان شادي ڪئي ۽ جوڙي کي هڪ پٽ [[عبدالله بن عثمان|عبدالله]] هو. سال 2 هجري (624ع) ۾ سيده رقيه هڪ بيماري سبب فوت ٿي وئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابيات]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:مسلمان عورتون]] [[زمرو:تاريخ ۾ عورتون]] [[زمرو:مھاجر صحابيات]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:محمد جو خاندان]] f3i25n833a67djhiezw7di0d1bhcd9y 0 103770 417339 2026-10-05T19:16:15Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1375661493|Umm Kulthum bint Muhammad]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 417339 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ام ڪلثوم بنت محمد|birth_date=603 CE|birth_place=[[Mecca]], Arabia|death_date=November, 630 {{small|(aged 27)}}|death_place=[[Medina]], Arabia|resting_place={{longitem|[[Al-Baqi Cemetery|Jannat al-Baqi']], Medina<br/>{{small|(present-day [[Saudi Arabia]])}}}}|spouse=[[عثمان بن عفان]]|relatives=[[Qasim ibn Muhammad|Qasim]] {{small|(full-brother)}} <br> [[Ruqayya bint Muhammad|Ruqayya]] {{small|(full-sister)}} <br> [[Zainab bint Muhammad|Zainab]] {{small|(full-sister)}} <br> [[Abd Allah ibn Muhammad|Abd Allah]] {{small|(full-brother)}} <br> [[Fatima]] {{small|(full-sister)}} <br> [[Ibrahim ibn Muhammad|Ibrahim]] {{small|(half-brother)}} <br> [[Ali]] {{small|(brother-in-law & fathers cousin)}} <br> [[Abu al-As ibn al-Rabi'|Abu al-As]] {{small|(brother-in-law & maternal-cousin)}}}}'''ام ڪلثوم بنت محمد''' (عربي: {{langx|ar|أم كلثوم بنت محمد}}، پيدائش: {{Circa|603}}6) پيغمبر [[محمد ﷺ]] جي ٽئين ڌيءَ هئي جيڪا سندس پهرين زال [[خديجة بنت خويلد|خديجه بنت خويلد]] سان هئي. 5jk9b6kknaruuoh50vwrf6ymwdgz8sc 417340 417339 2026-10-05T19:18:48Z Ibne maryam 17680 /* */ 417340 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ام ڪلثوم بنت محمد|birth_date=603 CE|birth_place=[[Mecca]], Arabia|death_date=November, 630 {{small|(aged 27)}}|death_place=[[Medina]], Arabia|resting_place={{longitem|[[Al-Baqi Cemetery|Jannat al-Baqi']], Medina<br/>{{small|(present-day [[Saudi Arabia]])}}}}|spouse=[[عثمان بن عفان]]|relatives=[[Qasim ibn Muhammad|Qasim]] {{small|(full-brother)}} <br> [[Ruqayya bint Muhammad|Ruqayya]] {{small|(full-sister)}} <br> [[Zainab bint Muhammad|Zainab]] {{small|(full-sister)}} <br> [[Abd Allah ibn Muhammad|Abd Allah]] {{small|(full-brother)}} <br> [[Fatima]] {{small|(full-sister)}} <br> [[Ibrahim ibn Muhammad|Ibrahim]] {{small|(half-brother)}} <br> [[Ali]] {{small|(brother-in-law & fathers cousin)}} <br> [[Abu al-As ibn al-Rabi'|Abu al-As]] {{small|(brother-in-law & maternal-cousin)}}}} '''ام ڪلثوم بنت محمد''' (عربي: أم كلثوم بنت محمد، پيدائش: 603ع) پيغمبر [[محمد ﷺ]] جي ٽئين ڌيءَ هئي جيڪا سندس پهرين زال [[خديجة بنت خويلد|خديجه بنت خويلد]] سان هئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابيات]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:مسلمان عورتون]] [[زمرو:تاريخ ۾ عورتون]] [[زمرو:مھاجر صحابيات]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:محمد جو خاندان]] ha4n6dsz310tru8tzmzsu2dzfhck4d7 0 103771 417378 2026-10-05T21:33:17Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|ڏهين صديءَ جو ايراني جاگرافيدان ۽ مصنف}} {{Infobox scientist | name = ابن رسته | native_name = أبو علي أحمد بن عمر ابن رسته | native_name_lang = ar | birth_date = اڻڄاتل | birth_place = [[اصفهان]]، [[عباسي خلافت]] | death_date = 290هه/903ع کان پوءِ | nationality = ايراني | fields = جاگرا... 417378 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڏهين صديءَ جو ايراني جاگرافيدان ۽ مصنف}} {{Infobox scientist | name = ابن رسته | native_name = أبو علي أحمد بن عمر ابن رسته | native_name_lang = ar | birth_date = اڻڄاتل | birth_place = [[اصفهان]]، [[عباسي خلافت]] | death_date = 290هه/903ع کان پوءِ | nationality = ايراني | fields = [[جاگرافي]]، [[سفرنامو|سفري ادب]] | known_for = ''[[الأعلاق النفيسة]]'' }} '''ابن رُسته''' (عربي: '''أبو علي أحمد بن عمر ابن رسته'''؛ 290هه/903ع کان پوءِ زندهه) ڏهين صدي عيسويءَ جي شروعاتي دور جو [[ايران|ايراني]] مسلمان [[جاگرافي|جاگرافيدان]] ۽ مصنف هو، جنهن جو تعلق [[اصفهان]] سان هو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |author-link=C. E. Bosworth |title=Ebn Rosta, Abū ʿAlī Aḥmad |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=49–50 |year=1997 |url=https://iranicaonline.org/articles/ebn-rosta |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس شهرت جو بنيادي سبب جاگرافيائي ۽ انساني ڄاڻ جو مجموعو '''''ڪتاب الأعلاق النفيسة''''' (''Kitāb al-Aʿlāq al-Nafīsa'') آهي. اصل تصنيف ڪيترن حصن تي ٻڌل هئي، پر موجوده دور تائين ان جو فقط ستون حصو محفوظ رهيو آهي.<ref name="WorldCat">{{cite web |title=Ibn Rusta's Kitāb al-Aʻlāq al-nafīsa and Kitāb al-Buldān by al-Yaʻqūbī |website=WorldCat |publisher=OCLC |url=https://search.worldcat.org/title/864429172 |access-date=6 October 2026 }}</ref> ابن رسته جو محفوظ ٿيل ڪم رڳو شهرن ۽ رستن جو بيان ناهي؛ ان ۾ [[رياضياتي جاگرافي]]، فلڪياتي تصور، انساني جاگرافي، قومن، واپاري رستن، شهرن، دريائن، سمنڊن ۽ سياسي سماجن بابت مواد پڻ شامل آهي. ان ڪري ''الأعلاق النفيسة'' عباسي دور جي جاگرافيائي ادب ۽ نائين–ڏهين صديءَ جي يوريشيا بابت اهم عربي ماخذن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="WorldCat"/><ref name="Silverstein">{{cite book |last=Silverstein |first=Adam J. |chapter=The Medieval Islamic Worldview: Arabic Geography in Its Historical Context |title=Geography and Ethnography: Perceptions of the World in Pre-Modern Societies |year=2010 |publisher=Wiley-Blackwell |doi=10.1002/9781444315653.ch17 }}</ref> == نالو ۽ زندگي == سندس پورو نالو '''ابو علي احمد بن عمر ابن رسته''' ڏنو وڃي ٿو. جديد علمي ادب ۾ سندس نالو ''Ibn Rusta''، ''Ibn Rustah'' ۽ ''Ebn Rosta'' جهڙين صورتن ۾ پڻ لکيو ويو آهي.<ref name="Iranica"/> سندس ڄمڻ جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. هو اصفهان سان تعلق رکندڙ فارسي/ايراني مصنف هو ۽ ڏهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ سرگرم هو.<ref name="WorldCat"/> سندس حياتيءَ بابت معلومات سندس ڪتاب جي ڀيٽ ۾ تمام ٿوري محفوظ آهي. ان ڪري پراڻن ثانوي مسودن ۾ ڏنل قطعي ڄمڻ يا وفات جون تاريخون احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجن. معتبر علمي ماخذ کيس '''290هه/903ع کان پوءِ''' زندهه ڄاڻائين ٿا.<ref name="Iranica"/> == حجاز جو سفر == ابن رسته جي زندگيءَ سان ڳنڍيل اهم تاريخي واقعن مان سندس [[حجاز]] جو سفر آهي. هن '''290هه/903ع''' ۾ حج ڪيو ۽ [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] بابت سڌي مشاهدي تي ٻڌل ڄاڻ پنهنجي تصنيف ۾ شامل ڪئي.<ref name="Iranica"/> ان سفر جي ڪري سندس حجاز بابت بيانن ۽ انهن علائقن بابت معلومات، جيڪي هن پاڻ ڏٺا، ۽ پري وارن ملڪن بابت ٻڌل روايتن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. سندس ڪتاب ۾ اتر ۽ اوڀر يورپ بابت وسيع مواد موجود هجڻ جو مطلب لازمي طور اهو ناهي تہ هو پاڻ انهن سڀني علائقن تائين ويو هو. == ''ڪتاب الأعلاق النفيسة'' == {{Infobox book | name = ڪتاب الأعلاق النفيسة | author = [[ابن رسته]] | language = [[عربي ٻولي|عربي]] | subject = [[جاگرافي]]، قوم نگاري، تاريخ | genre = جاگرافيائي انسائيڪلوپيڊيا }} ابن رسته جو سڀ کان مشهور ۽ موجوده ڄاڻ موجب بنيادي تصنيف '''''ڪتاب الأعلاق النفيسة''''' آهي. عنوان جو مفهوم تقريباً ”نفيس/قيمتي لاڳاپن يا قيمتي رڪارڊن جو ڪتاب“ ٿئي ٿو. ڪتاب کي جاگرافيائي معلومات جي هڪ وسيع انسائيڪلوپيڊيا طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="WorldCat"/> اصل تصنيف مان رڳو '''ستون حصو''' محفوظ رهيو آهي. موجود حصي ۾ رياضياتي، توصيفي ۽ انساني جاگرافي سان گڏ تاريخي ۽ قوم نگاريءَ وارو مواد پڻ شامل آهي.<ref name="WorldCat"/> [[File:Bibliotheca geographorum arabicorum (IA bibliothecageogr07goej).pdf|thumb|ساڄو|''الأعلاق النفيسة'' جو [[مائيڪل يان ڊي خويه|ڊي خويه]] جي ''Bibliotheca Geographorum Arabicorum'' ۾ ڇپيل متن.]] ڊچ مستشرق [[مائيڪل يان ڊي خويه]] (Michael Jan de Goeje) ابن رسته جي متن کي عربي جاگرافيدانن جي مشهور سلسلي ''Bibliotheca Geographorum Arabicorum'' ۾ شايع ڪيو. جديد فهرستن ۾ 1892ع واري ڊي خويه ايڊيشن کي بنيادي ڇپيل نسخن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="QNL">{{cite web |title=Ibn Rusta's Kitab al-A'laq al-nafisa and Kitab al-Buldan by al-Ya'qubi |website=Qatar National Library Repository |publisher=Qatar National Library |url=https://ediscovery.qnl.qa/islandora/search?f%5B0%5D=dc.subject%3A+G93+.Q39+1847 |access-date=6 October 2026 }}</ref> == جاگرافي لکڻ جو طريقو == ابن رسته جي تصنيف اسلامي جاگرافيءَ جي ان روايت سان واسطو رکي ٿي، جنهن ۾ ملڪن، شهرن، رستن، منزلن ۽ قومن جي معلومات گڏ ڪئي ويندي هئي. جديد تحقيق موجب هن اڳين جاگرافيدانن جي مواد مان پڻ فائدو ورتو؛ سندس ذريعن ۾ [[ابن خرداذبه]] جي تصنيف جو هڪ وڌيڪ مڪمل نسخو شامل هئڻ جو امڪان ڄاڻايو ويو آهي، جيڪو هاڻي موجود ناهي.<ref name="WorldCat"/> ان ڪري سندس ڪتاب ۾ ٻن قسمن جو مواد ڌار ڪري سگهجي ٿو: هڪ اهو، جيڪو سندس ذاتي مشاهدي يا ويجهي ۽ قابلِ اعتماد ڄاڻ تي ٻڌل آهي؛ ٻيو اهو، جيڪو واپارين، مسافرن ۽ اڳين جاگرافيائي تصنيفن وسيلي هن تائين پهتو. == اصفهان جو بيان == [[File:Naqsh-e Jahan Square Isfahan modified.jpg|thumb|[[اصفهان]]؛ ابن رسته پنهنجي اباڻي علائقي بابت ٻين ڪيترن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سڌي ۽ تفصيلي معلومات ڏني.]] ابن رسته جي [[اصفهان]] بابت معلومات سندس ڪم جو خاص اهم حصو آهي. هن واضح ڪيو تہ پري وارن ملڪن بابت کيس ٻين کان حاصل ڪيل خبرن تي ڀاڙڻو پوندو هو، جڏهن تہ اصفهان بابت هو پنهنجي مشاهدي ۽ انهن ماڻهن جي بيانن مان فائدو وٺي سگهيو ٿي جن کي هو قابلِ اعتماد سمجهندو هو.<ref name="Iranica"/> هن اصفهان جي لڳ ڀڳ ويهن '''رستاقن''' يا ضلعن جو ذڪر ڪيو. شهر بابت سندس بيان موجب اصفهان گولائيءَ واري ترتيب رکندو هو، ان جي چوڌاري ڀت، ڪيترائي برج ۽ چار دروازا هئا. اهڙي مقامي تفصيل سبب سندس بيان وچئين دور جي اصفهان جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ اهم ماخذ بڻجي ٿو.<ref name="Iranica"/> == اسلامي دنيا ۽ عربستان == محفوظ ٿيل حصي ۾ اسلامي دنيا جي مختلف علائقن، شهرن، واپاري رستن ۽ زميني حالتن بابت ڄاڻ ڏنل آهي. حجاز جي ذاتي سفر سبب مڪي ۽ مديني بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="Iranica"/> هن [[يمن]] ۽ [[صنعاء]] بابت پڻ تفصيلي ڄاڻ محفوظ ڪئي. صنعاء کي يمن جي اهم، گهاٽي آباديءَ واري ۽ خوشحال شهر طور پيش ڪيو ويو آهي ۽ شهر جي عمارتن ۽ تعميراتي مواد بابت پڻ معلومات ملي ٿي. == بازنطيني سلطنت ۽ قسطنطنيه == ابن رسته جي تصنيف [[بازنطيني سلطنت]] بابت پڻ اهم مواد محفوظ ڪيو آهي. خاص طور نائين صديءَ جي آخر ۾ [[هارون بن يحيى]] جي [[قسطنطنيه]] بابت بيان جو هڪ حصو ابن رسته جي ڪتاب وسيلي محفوظ ٿيو آهي. جديد تحقيق ۾ اهو متن وچئين دور جي قسطنطنيه جي ٻاهرين شاهدين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Treccani">{{cite encyclopedia |title=Costantinopoli |encyclopedia=Enciclopedia dell'Arte Medievale |publisher=Treccani |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/costantinopoli_%28Enciclopedia-dell%27-Arte-Medievale%29/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اهو مثال پڻ ڏيکاري ٿو تہ ''الأعلاق النفيسة'' ۾ موجود هر بيان کي لازمي طور ابن رسته جي ذاتي سفر جو احوال قرار ڏيڻ درست ناهي؛ هن ٻين مسافرن ۽ ليکڪن جي روايتن کي پڻ پنهنجي جاگرافيائي مجموعي ۾ محفوظ ڪيو. == روس، سلاو ۽ اڀرندي يورپ == ابن رسته جي جديد تاريخي اهميت جو وڏو سبب [[روس ماڻهو|روس]] (Rusʾ)، [[سلاو]]، [[خزر]]، بلغار، مجيار ۽ يوريشيائي چراگاهي قومن بابت سندس روايتون آهن.<ref name="Iranica"/> سندس روس بابت بيان ۾ سندن رهڻي ڪهڻي، واپار، غلامن جي خريد و فروخت، هٿيارن ۽ سلاوي علائقن سان لاڳاپن جو ذڪر اچي ٿو. اهي بيان [[وائڪنگ دور]] ۽ اوڀر يورپ جي ابتدائي تاريخ بابت عربي-فارسي جاگرافيائي روايت جو حصو آهن. پراڻن ثانوي متنن ۾ ڪڏهن ابن رسته کي پاڻ روس سان گڏ [[نووگوروڊ]] تائين سفر ڪندڙ لکيو ويو آهي، پر اهڙي دعويٰ کي احتياط سان ڏسڻ گهرجي. سندس ڪتاب ۾ پري وارن ملڪن بابت گهڻي معلومات اڳين تحريرن ۽ ٻڌل روايتن مان آيل آهي؛ تنهنڪري سندس روس بابت بيان کي پاڻمرادو ذاتي سفرنامو سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/><ref name="WorldCat"/> == سلاون بابت ڄاڻ == ابن رسته جي سلاون بابت بيانن کي وچ ۽ اوڀر يورپ جي شروعاتي وچئين دور جي تاريخ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. سندس بيان ۾ سلاوي علائقي، ٻيلن، آباديءَ، حڪمران ۽ سياسي ڍانچي بابت معلومات ملي ٿي.<ref name="Eggers">{{cite web |last=Eggers |first=Martin |title=Das Grossmährische Reich: Realität oder Fiktion? |url=https://www.promacedonia.org/en/megr/megr_2.htm |access-date=6 October 2026 }}</ref> انهن روايتن جي سڃاڻپ ۽ متن ۾ آيل جاين ۽ حڪمرانن جي نالن بابت جديد مؤرخن ۾ مختلف تشريحون موجود آهن؛ تنهنڪري انهن کي لفظي طور جديد قومي يا سياسي سرحدن سان برابر ڪرڻ کان پاسو ڪيو ويندو آهي. == خزر، مجيار ۽ اسٽيپي قومون == ''الأعلاق النفيسة'' [[خزر]]، [[مجяр|مجيارن]]، بلغارن، ترڪن ۽ ٻين اسٽيپي قومن بابت پڻ اهم مواد محفوظ ڪيو آهي. اهڙي معلومات انهن قومن جي اسلام کان ٻاهر واري دنيا سان واپار، سياسي تنظيم ۽ روزمره زندگيءَ بابت عربي جاگرافيائي روايت جو حصو آهي. ابن رسته جي انهن بيانن جي اهميت ان ڪري به وڌي ٿي جو ڏهين صديءَ کان اڳ واري اوڀر يورپ ۽ اندرين يوريشيا بابت مقامي تحريرون محدود آهن. تنهن هوندي بہ سندس بيانن جي تاريخي استعمال وقت سندس معلومات جي ٻئي هٿ واري نوعيت کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.<ref name="Iranica"/> == علمي اهميت == ابن رسته جو محفوظ ٿيل متن عباسي دور جي پڙهيل طبقي جي جاگرافيائي ڄاڻ ۽ دنيا بابت تصور جو هڪ اهم نمونو آهي. جديد فهرستن موجب ڪتاب ۾ رياضياتي، انساني ۽ توصيفي جاگرافي سان گڏ تاريخ ۽ ٻين موضوعن بابت پڻ مواد آهي.<ref name="WorldCat"/> ''الأعلاق النفيسة'' جي خاص اهميت ان ڳالهه ۾ آهي تہ اها اسلامي دنيا جي مرڪزي علائقن سان گڏ اهڙن علائقن بابت پڻ ڄاڻ محفوظ ڪري ٿي، جن بابت عربي ۽ فارسي ماخذ نسبتاً گهٽ آهن. ان ڪري ڪتاب جو استعمال اسلامي جاگرافيءَ سان گڏ [[بازنطيني سلطنت]]، اوڀر يورپ، روس، سلاون، خزرن ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي تحقيق ۾ پڻ ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Silverstein"/> == متن جي اشاعت ۽ جديد تحقيق == اڻويهين صديءَ ۾ يورپي مستشرقن عربي جاگرافيائي متنن جي قلمي نسخن کي گڏ ڪري ڇاپڻ شروع ڪيو. ابن رسته جي ''الأعلاق النفيسة'' جو محفوظ حصو پڻ انهيءَ تحقيقي روايت ۾ شايع ٿيو. [[مائيڪل يان ڊي خويه]] جي ادارت هيٺ متن ''Bibliotheca Geographorum Arabicorum'' جي ستين جلد ۾ شايع ٿيو. ان جلد ۾ ابن رسته سان گڏ [[يعقوبي]] جو ''ڪتاب البلدان'' پڻ شامل ڪيو ويو.<ref name="QNL"/> {{cite book |last=Ibn Rustah |author-link=ابن رسته |title=Kitāb al-Aʿlāq al-Nafīsa |editor-last=de Goeje |editor-first=M. J. |series=Bibliotheca Geographorum Arabicorum |volume=7 |location=Leiden |publisher=E. J. Brill |year=1892 }} ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ جي تحقيق ۾ ابن رسته جي ڪم کي اسلامي جاگرافي، اوڀر يورپ جي ابتدائي تاريخ، روس ۽ سلاون، خزرن، مجيارن ۽ بازنطيني دنيا جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. == پڻ ڏسو == * [[اسلامي جاگرافي]] * [[ابن خرداذبه]] * [[يعقوبي]] * [[مسعودي]] * [[ابن فضلان]] * [[اصطخري]] * [[مقدسي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=Ebn Rosta, Abū ʿAlī Aḥmad |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=49–50 |year=1997 |url=https://iranicaonline.org/articles/ebn-rosta }} * {{cite book |last=Ibn Rustah |title=Kitāb al-Aʿlāq al-Nafīsa |editor-last=de Goeje |editor-first=M. J. |series=Bibliotheca Geographorum Arabicorum |volume=7 |location=Leiden |publisher=E. J. Brill |year=1892 }} * {{cite book |last=Silverstein |first=Adam J. |chapter=The Medieval Islamic Worldview: Arabic Geography in Its Historical Context |title=Geography and Ethnography: Perceptions of the World in Pre-Modern Societies |publisher=Wiley-Blackwell |year=2010 |doi=10.1002/9781444315653.ch17 }} {{اسلامي جاگرافي}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:رسته، ابن}} [[زمرو:10هين صديءَ جا جاگرافيدان]] [[زمرو:ايراني جاگرافيدان]] [[زمرو:اصفهان جا ماڻهو]] [[زمرو:اسلامي دنيا جا جاگرافيدان]] [[زمرو:وچئين دور جا مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:ايراني ليکڪ]] [[زمرو:سفري ادب جا ليکڪ]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور جا عالم]] frt3k3f36il9xpk891pseixzxjaaagb 417379 417378 2026-10-05T21:37:20Z Intisar Ali 8681 /* ڪتاب الأعلاق النفيسة */ 417379 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڏهين صديءَ جو ايراني جاگرافيدان ۽ مصنف}} {{Infobox scientist | name = ابن رسته | native_name = أبو علي أحمد بن عمر ابن رسته | native_name_lang = ar | birth_date = اڻڄاتل | birth_place = [[اصفهان]]، [[عباسي خلافت]] | death_date = 290هه/903ع کان پوءِ | nationality = ايراني | fields = [[جاگرافي]]، [[سفرنامو|سفري ادب]] | known_for = ''[[الأعلاق النفيسة]]'' }} '''ابن رُسته''' (عربي: '''أبو علي أحمد بن عمر ابن رسته'''؛ 290هه/903ع کان پوءِ زندهه) ڏهين صدي عيسويءَ جي شروعاتي دور جو [[ايران|ايراني]] مسلمان [[جاگرافي|جاگرافيدان]] ۽ مصنف هو، جنهن جو تعلق [[اصفهان]] سان هو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |author-link=C. E. Bosworth |title=Ebn Rosta, Abū ʿAlī Aḥmad |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=49–50 |year=1997 |url=https://iranicaonline.org/articles/ebn-rosta |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس شهرت جو بنيادي سبب جاگرافيائي ۽ انساني ڄاڻ جو مجموعو '''''ڪتاب الأعلاق النفيسة''''' (''Kitāb al-Aʿlāq al-Nafīsa'') آهي. اصل تصنيف ڪيترن حصن تي ٻڌل هئي، پر موجوده دور تائين ان جو فقط ستون حصو محفوظ رهيو آهي.<ref name="WorldCat">{{cite web |title=Ibn Rusta's Kitāb al-Aʻlāq al-nafīsa and Kitāb al-Buldān by al-Yaʻqūbī |website=WorldCat |publisher=OCLC |url=https://search.worldcat.org/title/864429172 |access-date=6 October 2026 }}</ref> ابن رسته جو محفوظ ٿيل ڪم رڳو شهرن ۽ رستن جو بيان ناهي؛ ان ۾ [[رياضياتي جاگرافي]]، فلڪياتي تصور، انساني جاگرافي، قومن، واپاري رستن، شهرن، دريائن، سمنڊن ۽ سياسي سماجن بابت مواد پڻ شامل آهي. ان ڪري ''الأعلاق النفيسة'' عباسي دور جي جاگرافيائي ادب ۽ نائين–ڏهين صديءَ جي يوريشيا بابت اهم عربي ماخذن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="WorldCat"/><ref name="Silverstein">{{cite book |last=Silverstein |first=Adam J. |chapter=The Medieval Islamic Worldview: Arabic Geography in Its Historical Context |title=Geography and Ethnography: Perceptions of the World in Pre-Modern Societies |year=2010 |publisher=Wiley-Blackwell |doi=10.1002/9781444315653.ch17 }}</ref> == نالو ۽ زندگي == سندس پورو نالو '''ابو علي احمد بن عمر ابن رسته''' ڏنو وڃي ٿو. جديد علمي ادب ۾ سندس نالو ''Ibn Rusta''، ''Ibn Rustah'' ۽ ''Ebn Rosta'' جهڙين صورتن ۾ پڻ لکيو ويو آهي.<ref name="Iranica"/> سندس ڄمڻ جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. هو اصفهان سان تعلق رکندڙ فارسي/ايراني مصنف هو ۽ ڏهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ سرگرم هو.<ref name="WorldCat"/> سندس حياتيءَ بابت معلومات سندس ڪتاب جي ڀيٽ ۾ تمام ٿوري محفوظ آهي. ان ڪري پراڻن ثانوي مسودن ۾ ڏنل قطعي ڄمڻ يا وفات جون تاريخون احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجن. معتبر علمي ماخذ کيس '''290هه/903ع کان پوءِ''' زندهه ڄاڻائين ٿا.<ref name="Iranica"/> == حجاز جو سفر == ابن رسته جي زندگيءَ سان ڳنڍيل اهم تاريخي واقعن مان سندس [[حجاز]] جو سفر آهي. هن '''290هه/903ع''' ۾ حج ڪيو ۽ [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] بابت سڌي مشاهدي تي ٻڌل ڄاڻ پنهنجي تصنيف ۾ شامل ڪئي.<ref name="Iranica"/> ان سفر جي ڪري سندس حجاز بابت بيانن ۽ انهن علائقن بابت معلومات، جيڪي هن پاڻ ڏٺا، ۽ پري وارن ملڪن بابت ٻڌل روايتن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. سندس ڪتاب ۾ اتر ۽ اوڀر يورپ بابت وسيع مواد موجود هجڻ جو مطلب لازمي طور اهو ناهي تہ هو پاڻ انهن سڀني علائقن تائين ويو هو. == ''ڪتاب الأعلاق النفيسة'' == {{Infobox book | name = ڪتاب الأعلاق النفيسة | author = [[ابن رسته]] | language = [[عربي ٻولي|عربي]] | subject = [[جاگرافي]]، قوم نگاري، تاريخ | genre = جاگرافيائي انسائيڪلوپيڊيا }} ابن رسته جو سڀ کان مشهور ۽ موجوده ڄاڻ موجب بنيادي تصنيف '''''ڪتاب الأعلاق النفيسة''''' آهي. عنوان جو مفهوم تقريباً ”نفيس/قيمتي لاڳاپن يا قيمتي رڪارڊن جو ڪتاب“ ٿئي ٿو. ڪتاب کي جاگرافيائي معلومات جي هڪ وسيع انسائيڪلوپيڊيا طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="WorldCat"/> اصل تصنيف مان رڳو '''ستون حصو''' محفوظ رهيو آهي. موجود حصي ۾ رياضياتي، توصيفي ۽ انساني جاگرافي سان گڏ تاريخي ۽ قوم نگاريءَ وارو مواد پڻ شامل آهي.<ref name="WorldCat"/> [[مائيڪل يان ڊي خويه]] 1892ع ۾ ابن رسته جي ''الأعلاق النفيسة'' جو محفوظ ستون حصو ''Bibliotheca Geographorum Arabicorum'' جي ستين جلد ۾ شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Rustah |title=Kitāb al-Aʿlāq al-Nafīsa |editor-last=de Goeje |editor-first=M. J. |series=Bibliotheca Geographorum Arabicorum |volume=7 |location=Leiden |publisher=E. J. Brill |year=1892 }}</ref> ڊچ مستشرق [[مائيڪل يان ڊي خويه]] (Michael Jan de Goeje) ابن رسته جي متن کي عربي جاگرافيدانن جي مشهور سلسلي ''Bibliotheca Geographorum Arabicorum'' ۾ شايع ڪيو. جديد فهرستن ۾ 1892ع واري ڊي خويه ايڊيشن کي بنيادي ڇپيل نسخن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="QNL">{{cite web |title=Ibn Rusta's Kitab al-A'laq al-nafisa and Kitab al-Buldan by al-Ya'qubi |website=Qatar National Library Repository |publisher=Qatar National Library |url=https://ediscovery.qnl.qa/islandora/search?f%5B0%5D=dc.subject%3A+G93+.Q39+1847 |access-date=6 October 2026 }}</ref> == جاگرافي لکڻ جو طريقو == ابن رسته جي تصنيف اسلامي جاگرافيءَ جي ان روايت سان واسطو رکي ٿي، جنهن ۾ ملڪن، شهرن، رستن، منزلن ۽ قومن جي معلومات گڏ ڪئي ويندي هئي. جديد تحقيق موجب هن اڳين جاگرافيدانن جي مواد مان پڻ فائدو ورتو؛ سندس ذريعن ۾ [[ابن خرداذبه]] جي تصنيف جو هڪ وڌيڪ مڪمل نسخو شامل هئڻ جو امڪان ڄاڻايو ويو آهي، جيڪو هاڻي موجود ناهي.<ref name="WorldCat"/> ان ڪري سندس ڪتاب ۾ ٻن قسمن جو مواد ڌار ڪري سگهجي ٿو: هڪ اهو، جيڪو سندس ذاتي مشاهدي يا ويجهي ۽ قابلِ اعتماد ڄاڻ تي ٻڌل آهي؛ ٻيو اهو، جيڪو واپارين، مسافرن ۽ اڳين جاگرافيائي تصنيفن وسيلي هن تائين پهتو. == اصفهان جو بيان == [[File:Naqsh-e Jahan Square Isfahan modified.jpg|thumb|[[اصفهان]]؛ ابن رسته پنهنجي اباڻي علائقي بابت ٻين ڪيترن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سڌي ۽ تفصيلي معلومات ڏني.]] ابن رسته جي [[اصفهان]] بابت معلومات سندس ڪم جو خاص اهم حصو آهي. هن واضح ڪيو تہ پري وارن ملڪن بابت کيس ٻين کان حاصل ڪيل خبرن تي ڀاڙڻو پوندو هو، جڏهن تہ اصفهان بابت هو پنهنجي مشاهدي ۽ انهن ماڻهن جي بيانن مان فائدو وٺي سگهيو ٿي جن کي هو قابلِ اعتماد سمجهندو هو.<ref name="Iranica"/> هن اصفهان جي لڳ ڀڳ ويهن '''رستاقن''' يا ضلعن جو ذڪر ڪيو. شهر بابت سندس بيان موجب اصفهان گولائيءَ واري ترتيب رکندو هو، ان جي چوڌاري ڀت، ڪيترائي برج ۽ چار دروازا هئا. اهڙي مقامي تفصيل سبب سندس بيان وچئين دور جي اصفهان جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ اهم ماخذ بڻجي ٿو.<ref name="Iranica"/> == اسلامي دنيا ۽ عربستان == محفوظ ٿيل حصي ۾ اسلامي دنيا جي مختلف علائقن، شهرن، واپاري رستن ۽ زميني حالتن بابت ڄاڻ ڏنل آهي. حجاز جي ذاتي سفر سبب مڪي ۽ مديني بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="Iranica"/> هن [[يمن]] ۽ [[صنعاء]] بابت پڻ تفصيلي ڄاڻ محفوظ ڪئي. صنعاء کي يمن جي اهم، گهاٽي آباديءَ واري ۽ خوشحال شهر طور پيش ڪيو ويو آهي ۽ شهر جي عمارتن ۽ تعميراتي مواد بابت پڻ معلومات ملي ٿي. == بازنطيني سلطنت ۽ قسطنطنيه == ابن رسته جي تصنيف [[بازنطيني سلطنت]] بابت پڻ اهم مواد محفوظ ڪيو آهي. خاص طور نائين صديءَ جي آخر ۾ [[هارون بن يحيى]] جي [[قسطنطنيه]] بابت بيان جو هڪ حصو ابن رسته جي ڪتاب وسيلي محفوظ ٿيو آهي. جديد تحقيق ۾ اهو متن وچئين دور جي قسطنطنيه جي ٻاهرين شاهدين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Treccani">{{cite encyclopedia |title=Costantinopoli |encyclopedia=Enciclopedia dell'Arte Medievale |publisher=Treccani |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/costantinopoli_%28Enciclopedia-dell%27-Arte-Medievale%29/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اهو مثال پڻ ڏيکاري ٿو تہ ''الأعلاق النفيسة'' ۾ موجود هر بيان کي لازمي طور ابن رسته جي ذاتي سفر جو احوال قرار ڏيڻ درست ناهي؛ هن ٻين مسافرن ۽ ليکڪن جي روايتن کي پڻ پنهنجي جاگرافيائي مجموعي ۾ محفوظ ڪيو. == روس، سلاو ۽ اڀرندي يورپ == ابن رسته جي جديد تاريخي اهميت جو وڏو سبب [[روس ماڻهو|روس]] (Rusʾ)، [[سلاو]]، [[خزر]]، بلغار، مجيار ۽ يوريشيائي چراگاهي قومن بابت سندس روايتون آهن.<ref name="Iranica"/> سندس روس بابت بيان ۾ سندن رهڻي ڪهڻي، واپار، غلامن جي خريد و فروخت، هٿيارن ۽ سلاوي علائقن سان لاڳاپن جو ذڪر اچي ٿو. اهي بيان [[وائڪنگ دور]] ۽ اوڀر يورپ جي ابتدائي تاريخ بابت عربي-فارسي جاگرافيائي روايت جو حصو آهن. پراڻن ثانوي متنن ۾ ڪڏهن ابن رسته کي پاڻ روس سان گڏ [[نووگوروڊ]] تائين سفر ڪندڙ لکيو ويو آهي، پر اهڙي دعويٰ کي احتياط سان ڏسڻ گهرجي. سندس ڪتاب ۾ پري وارن ملڪن بابت گهڻي معلومات اڳين تحريرن ۽ ٻڌل روايتن مان آيل آهي؛ تنهنڪري سندس روس بابت بيان کي پاڻمرادو ذاتي سفرنامو سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/><ref name="WorldCat"/> == سلاون بابت ڄاڻ == ابن رسته جي سلاون بابت بيانن کي وچ ۽ اوڀر يورپ جي شروعاتي وچئين دور جي تاريخ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. سندس بيان ۾ سلاوي علائقي، ٻيلن، آباديءَ، حڪمران ۽ سياسي ڍانچي بابت معلومات ملي ٿي.<ref name="Eggers">{{cite web |last=Eggers |first=Martin |title=Das Grossmährische Reich: Realität oder Fiktion? |url=https://www.promacedonia.org/en/megr/megr_2.htm |access-date=6 October 2026 }}</ref> انهن روايتن جي سڃاڻپ ۽ متن ۾ آيل جاين ۽ حڪمرانن جي نالن بابت جديد مؤرخن ۾ مختلف تشريحون موجود آهن؛ تنهنڪري انهن کي لفظي طور جديد قومي يا سياسي سرحدن سان برابر ڪرڻ کان پاسو ڪيو ويندو آهي. == خزر، مجيار ۽ اسٽيپي قومون == ''الأعلاق النفيسة'' [[خزر]]، [[مجяр|مجيارن]]، بلغارن، ترڪن ۽ ٻين اسٽيپي قومن بابت پڻ اهم مواد محفوظ ڪيو آهي. اهڙي معلومات انهن قومن جي اسلام کان ٻاهر واري دنيا سان واپار، سياسي تنظيم ۽ روزمره زندگيءَ بابت عربي جاگرافيائي روايت جو حصو آهي. ابن رسته جي انهن بيانن جي اهميت ان ڪري به وڌي ٿي جو ڏهين صديءَ کان اڳ واري اوڀر يورپ ۽ اندرين يوريشيا بابت مقامي تحريرون محدود آهن. تنهن هوندي بہ سندس بيانن جي تاريخي استعمال وقت سندس معلومات جي ٻئي هٿ واري نوعيت کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.<ref name="Iranica"/> == علمي اهميت == ابن رسته جو محفوظ ٿيل متن عباسي دور جي پڙهيل طبقي جي جاگرافيائي ڄاڻ ۽ دنيا بابت تصور جو هڪ اهم نمونو آهي. جديد فهرستن موجب ڪتاب ۾ رياضياتي، انساني ۽ توصيفي جاگرافي سان گڏ تاريخ ۽ ٻين موضوعن بابت پڻ مواد آهي.<ref name="WorldCat"/> ''الأعلاق النفيسة'' جي خاص اهميت ان ڳالهه ۾ آهي تہ اها اسلامي دنيا جي مرڪزي علائقن سان گڏ اهڙن علائقن بابت پڻ ڄاڻ محفوظ ڪري ٿي، جن بابت عربي ۽ فارسي ماخذ نسبتاً گهٽ آهن. ان ڪري ڪتاب جو استعمال اسلامي جاگرافيءَ سان گڏ [[بازنطيني سلطنت]]، اوڀر يورپ، روس، سلاون، خزرن ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي تحقيق ۾ پڻ ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Silverstein"/> == متن جي اشاعت ۽ جديد تحقيق == اڻويهين صديءَ ۾ يورپي مستشرقن عربي جاگرافيائي متنن جي قلمي نسخن کي گڏ ڪري ڇاپڻ شروع ڪيو. ابن رسته جي ''الأعلاق النفيسة'' جو محفوظ حصو پڻ انهيءَ تحقيقي روايت ۾ شايع ٿيو. [[مائيڪل يان ڊي خويه]] جي ادارت هيٺ متن ''Bibliotheca Geographorum Arabicorum'' جي ستين جلد ۾ شايع ٿيو. ان جلد ۾ ابن رسته سان گڏ [[يعقوبي]] جو ''ڪتاب البلدان'' پڻ شامل ڪيو ويو.<ref name="QNL"/> {{cite book |last=Ibn Rustah |author-link=ابن رسته |title=Kitāb al-Aʿlāq al-Nafīsa |editor-last=de Goeje |editor-first=M. J. |series=Bibliotheca Geographorum Arabicorum |volume=7 |location=Leiden |publisher=E. J. Brill |year=1892 }} ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ جي تحقيق ۾ ابن رسته جي ڪم کي اسلامي جاگرافي، اوڀر يورپ جي ابتدائي تاريخ، روس ۽ سلاون، خزرن، مجيارن ۽ بازنطيني دنيا جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. == پڻ ڏسو == * [[اسلامي جاگرافي]] * [[ابن خرداذبه]] * [[يعقوبي]] * [[مسعودي]] * [[ابن فضلان]] * [[اصطخري]] * [[مقدسي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=Ebn Rosta, Abū ʿAlī Aḥmad |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=49–50 |year=1997 |url=https://iranicaonline.org/articles/ebn-rosta }} * {{cite book |last=Ibn Rustah |title=Kitāb al-Aʿlāq al-Nafīsa |editor-last=de Goeje |editor-first=M. J. |series=Bibliotheca Geographorum Arabicorum |volume=7 |location=Leiden |publisher=E. J. Brill |year=1892 }} * {{cite book |last=Silverstein |first=Adam J. |chapter=The Medieval Islamic Worldview: Arabic Geography in Its Historical Context |title=Geography and Ethnography: Perceptions of the World in Pre-Modern Societies |publisher=Wiley-Blackwell |year=2010 |doi=10.1002/9781444315653.ch17 }} {{اسلامي جاگرافي}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:رسته، ابن}} [[زمرو:10هين صديءَ جا جاگرافيدان]] [[زمرو:ايراني جاگرافيدان]] [[زمرو:اصفهان جا ماڻهو]] [[زمرو:اسلامي دنيا جا جاگرافيدان]] [[زمرو:وچئين دور جا مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:ايراني ليکڪ]] [[زمرو:سفري ادب جا ليکڪ]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور جا عالم]] kcyn9isxrjz3lpcvgk1z5o7k2sj396v 417380 417379 2026-10-05T21:38:15Z Intisar Ali 8681 /* اصفهان جو بيان */ 417380 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڏهين صديءَ جو ايراني جاگرافيدان ۽ مصنف}} {{Infobox scientist | name = ابن رسته | native_name = أبو علي أحمد بن عمر ابن رسته | native_name_lang = ar | birth_date = اڻڄاتل | birth_place = [[اصفهان]]، [[عباسي خلافت]] | death_date = 290هه/903ع کان پوءِ | nationality = ايراني | fields = [[جاگرافي]]، [[سفرنامو|سفري ادب]] | known_for = ''[[الأعلاق النفيسة]]'' }} '''ابن رُسته''' (عربي: '''أبو علي أحمد بن عمر ابن رسته'''؛ 290هه/903ع کان پوءِ زندهه) ڏهين صدي عيسويءَ جي شروعاتي دور جو [[ايران|ايراني]] مسلمان [[جاگرافي|جاگرافيدان]] ۽ مصنف هو، جنهن جو تعلق [[اصفهان]] سان هو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |author-link=C. E. Bosworth |title=Ebn Rosta, Abū ʿAlī Aḥmad |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=49–50 |year=1997 |url=https://iranicaonline.org/articles/ebn-rosta |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس شهرت جو بنيادي سبب جاگرافيائي ۽ انساني ڄاڻ جو مجموعو '''''ڪتاب الأعلاق النفيسة''''' (''Kitāb al-Aʿlāq al-Nafīsa'') آهي. اصل تصنيف ڪيترن حصن تي ٻڌل هئي، پر موجوده دور تائين ان جو فقط ستون حصو محفوظ رهيو آهي.<ref name="WorldCat">{{cite web |title=Ibn Rusta's Kitāb al-Aʻlāq al-nafīsa and Kitāb al-Buldān by al-Yaʻqūbī |website=WorldCat |publisher=OCLC |url=https://search.worldcat.org/title/864429172 |access-date=6 October 2026 }}</ref> ابن رسته جو محفوظ ٿيل ڪم رڳو شهرن ۽ رستن جو بيان ناهي؛ ان ۾ [[رياضياتي جاگرافي]]، فلڪياتي تصور، انساني جاگرافي، قومن، واپاري رستن، شهرن، دريائن، سمنڊن ۽ سياسي سماجن بابت مواد پڻ شامل آهي. ان ڪري ''الأعلاق النفيسة'' عباسي دور جي جاگرافيائي ادب ۽ نائين–ڏهين صديءَ جي يوريشيا بابت اهم عربي ماخذن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="WorldCat"/><ref name="Silverstein">{{cite book |last=Silverstein |first=Adam J. |chapter=The Medieval Islamic Worldview: Arabic Geography in Its Historical Context |title=Geography and Ethnography: Perceptions of the World in Pre-Modern Societies |year=2010 |publisher=Wiley-Blackwell |doi=10.1002/9781444315653.ch17 }}</ref> == نالو ۽ زندگي == سندس پورو نالو '''ابو علي احمد بن عمر ابن رسته''' ڏنو وڃي ٿو. جديد علمي ادب ۾ سندس نالو ''Ibn Rusta''، ''Ibn Rustah'' ۽ ''Ebn Rosta'' جهڙين صورتن ۾ پڻ لکيو ويو آهي.<ref name="Iranica"/> سندس ڄمڻ جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. هو اصفهان سان تعلق رکندڙ فارسي/ايراني مصنف هو ۽ ڏهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ سرگرم هو.<ref name="WorldCat"/> سندس حياتيءَ بابت معلومات سندس ڪتاب جي ڀيٽ ۾ تمام ٿوري محفوظ آهي. ان ڪري پراڻن ثانوي مسودن ۾ ڏنل قطعي ڄمڻ يا وفات جون تاريخون احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجن. معتبر علمي ماخذ کيس '''290هه/903ع کان پوءِ''' زندهه ڄاڻائين ٿا.<ref name="Iranica"/> == حجاز جو سفر == ابن رسته جي زندگيءَ سان ڳنڍيل اهم تاريخي واقعن مان سندس [[حجاز]] جو سفر آهي. هن '''290هه/903ع''' ۾ حج ڪيو ۽ [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] بابت سڌي مشاهدي تي ٻڌل ڄاڻ پنهنجي تصنيف ۾ شامل ڪئي.<ref name="Iranica"/> ان سفر جي ڪري سندس حجاز بابت بيانن ۽ انهن علائقن بابت معلومات، جيڪي هن پاڻ ڏٺا، ۽ پري وارن ملڪن بابت ٻڌل روايتن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. سندس ڪتاب ۾ اتر ۽ اوڀر يورپ بابت وسيع مواد موجود هجڻ جو مطلب لازمي طور اهو ناهي تہ هو پاڻ انهن سڀني علائقن تائين ويو هو. == ''ڪتاب الأعلاق النفيسة'' == {{Infobox book | name = ڪتاب الأعلاق النفيسة | author = [[ابن رسته]] | language = [[عربي ٻولي|عربي]] | subject = [[جاگرافي]]، قوم نگاري، تاريخ | genre = جاگرافيائي انسائيڪلوپيڊيا }} ابن رسته جو سڀ کان مشهور ۽ موجوده ڄاڻ موجب بنيادي تصنيف '''''ڪتاب الأعلاق النفيسة''''' آهي. عنوان جو مفهوم تقريباً ”نفيس/قيمتي لاڳاپن يا قيمتي رڪارڊن جو ڪتاب“ ٿئي ٿو. ڪتاب کي جاگرافيائي معلومات جي هڪ وسيع انسائيڪلوپيڊيا طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="WorldCat"/> اصل تصنيف مان رڳو '''ستون حصو''' محفوظ رهيو آهي. موجود حصي ۾ رياضياتي، توصيفي ۽ انساني جاگرافي سان گڏ تاريخي ۽ قوم نگاريءَ وارو مواد پڻ شامل آهي.<ref name="WorldCat"/> [[مائيڪل يان ڊي خويه]] 1892ع ۾ ابن رسته جي ''الأعلاق النفيسة'' جو محفوظ ستون حصو ''Bibliotheca Geographorum Arabicorum'' جي ستين جلد ۾ شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last=Ibn Rustah |title=Kitāb al-Aʿlāq al-Nafīsa |editor-last=de Goeje |editor-first=M. J. |series=Bibliotheca Geographorum Arabicorum |volume=7 |location=Leiden |publisher=E. J. Brill |year=1892 }}</ref> ڊچ مستشرق [[مائيڪل يان ڊي خويه]] (Michael Jan de Goeje) ابن رسته جي متن کي عربي جاگرافيدانن جي مشهور سلسلي ''Bibliotheca Geographorum Arabicorum'' ۾ شايع ڪيو. جديد فهرستن ۾ 1892ع واري ڊي خويه ايڊيشن کي بنيادي ڇپيل نسخن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="QNL">{{cite web |title=Ibn Rusta's Kitab al-A'laq al-nafisa and Kitab al-Buldan by al-Ya'qubi |website=Qatar National Library Repository |publisher=Qatar National Library |url=https://ediscovery.qnl.qa/islandora/search?f%5B0%5D=dc.subject%3A+G93+.Q39+1847 |access-date=6 October 2026 }}</ref> == جاگرافي لکڻ جو طريقو == ابن رسته جي تصنيف اسلامي جاگرافيءَ جي ان روايت سان واسطو رکي ٿي، جنهن ۾ ملڪن، شهرن، رستن، منزلن ۽ قومن جي معلومات گڏ ڪئي ويندي هئي. جديد تحقيق موجب هن اڳين جاگرافيدانن جي مواد مان پڻ فائدو ورتو؛ سندس ذريعن ۾ [[ابن خرداذبه]] جي تصنيف جو هڪ وڌيڪ مڪمل نسخو شامل هئڻ جو امڪان ڄاڻايو ويو آهي، جيڪو هاڻي موجود ناهي.<ref name="WorldCat"/> ان ڪري سندس ڪتاب ۾ ٻن قسمن جو مواد ڌار ڪري سگهجي ٿو: هڪ اهو، جيڪو سندس ذاتي مشاهدي يا ويجهي ۽ قابلِ اعتماد ڄاڻ تي ٻڌل آهي؛ ٻيو اهو، جيڪو واپارين، مسافرن ۽ اڳين جاگرافيائي تصنيفن وسيلي هن تائين پهتو. == اصفهان جو بيان == [[File:Naghshe Jahan Square Isfahan modified.jpg|thumb|ساڄو|300px|[[اصفهان]]؛ ابن رسته پنهنجي اباڻي علائقي بابت ٻين ڪيترن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سڌي ۽ تفصيلي معلومات ڏني.]] ابن رسته جي [[اصفهان]] بابت معلومات سندس ڪم جو خاص اهم حصو آهي. هن واضح ڪيو تہ پري وارن ملڪن بابت کيس ٻين کان حاصل ڪيل خبرن تي ڀاڙڻو پوندو هو، جڏهن تہ اصفهان بابت هو پنهنجي مشاهدي ۽ انهن ماڻهن جي بيانن مان فائدو وٺي سگهيو ٿي جن کي هو قابلِ اعتماد سمجهندو هو.<ref name="Iranica"/> هن اصفهان جي لڳ ڀڳ ويهن '''رستاقن''' يا ضلعن جو ذڪر ڪيو. شهر بابت سندس بيان موجب اصفهان گولائيءَ واري ترتيب رکندو هو، ان جي چوڌاري ڀت، ڪيترائي برج ۽ چار دروازا هئا. اهڙي مقامي تفصيل سبب سندس بيان وچئين دور جي اصفهان جي تاريخي جاگرافيءَ لاءِ اهم ماخذ بڻجي ٿو.<ref name="Iranica"/> == اسلامي دنيا ۽ عربستان == محفوظ ٿيل حصي ۾ اسلامي دنيا جي مختلف علائقن، شهرن، واپاري رستن ۽ زميني حالتن بابت ڄاڻ ڏنل آهي. حجاز جي ذاتي سفر سبب مڪي ۽ مديني بابت سندس مواد خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="Iranica"/> هن [[يمن]] ۽ [[صنعاء]] بابت پڻ تفصيلي ڄاڻ محفوظ ڪئي. صنعاء کي يمن جي اهم، گهاٽي آباديءَ واري ۽ خوشحال شهر طور پيش ڪيو ويو آهي ۽ شهر جي عمارتن ۽ تعميراتي مواد بابت پڻ معلومات ملي ٿي. == بازنطيني سلطنت ۽ قسطنطنيه == ابن رسته جي تصنيف [[بازنطيني سلطنت]] بابت پڻ اهم مواد محفوظ ڪيو آهي. خاص طور نائين صديءَ جي آخر ۾ [[هارون بن يحيى]] جي [[قسطنطنيه]] بابت بيان جو هڪ حصو ابن رسته جي ڪتاب وسيلي محفوظ ٿيو آهي. جديد تحقيق ۾ اهو متن وچئين دور جي قسطنطنيه جي ٻاهرين شاهدين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Treccani">{{cite encyclopedia |title=Costantinopoli |encyclopedia=Enciclopedia dell'Arte Medievale |publisher=Treccani |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/costantinopoli_%28Enciclopedia-dell%27-Arte-Medievale%29/ |access-date=6 October 2026 }}</ref> اهو مثال پڻ ڏيکاري ٿو تہ ''الأعلاق النفيسة'' ۾ موجود هر بيان کي لازمي طور ابن رسته جي ذاتي سفر جو احوال قرار ڏيڻ درست ناهي؛ هن ٻين مسافرن ۽ ليکڪن جي روايتن کي پڻ پنهنجي جاگرافيائي مجموعي ۾ محفوظ ڪيو. == روس، سلاو ۽ اڀرندي يورپ == ابن رسته جي جديد تاريخي اهميت جو وڏو سبب [[روس ماڻهو|روس]] (Rusʾ)، [[سلاو]]، [[خزر]]، بلغار، مجيار ۽ يوريشيائي چراگاهي قومن بابت سندس روايتون آهن.<ref name="Iranica"/> سندس روس بابت بيان ۾ سندن رهڻي ڪهڻي، واپار، غلامن جي خريد و فروخت، هٿيارن ۽ سلاوي علائقن سان لاڳاپن جو ذڪر اچي ٿو. اهي بيان [[وائڪنگ دور]] ۽ اوڀر يورپ جي ابتدائي تاريخ بابت عربي-فارسي جاگرافيائي روايت جو حصو آهن. پراڻن ثانوي متنن ۾ ڪڏهن ابن رسته کي پاڻ روس سان گڏ [[نووگوروڊ]] تائين سفر ڪندڙ لکيو ويو آهي، پر اهڙي دعويٰ کي احتياط سان ڏسڻ گهرجي. سندس ڪتاب ۾ پري وارن ملڪن بابت گهڻي معلومات اڳين تحريرن ۽ ٻڌل روايتن مان آيل آهي؛ تنهنڪري سندس روس بابت بيان کي پاڻمرادو ذاتي سفرنامو سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Iranica"/><ref name="WorldCat"/> == سلاون بابت ڄاڻ == ابن رسته جي سلاون بابت بيانن کي وچ ۽ اوڀر يورپ جي شروعاتي وچئين دور جي تاريخ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. سندس بيان ۾ سلاوي علائقي، ٻيلن، آباديءَ، حڪمران ۽ سياسي ڍانچي بابت معلومات ملي ٿي.<ref name="Eggers">{{cite web |last=Eggers |first=Martin |title=Das Grossmährische Reich: Realität oder Fiktion? |url=https://www.promacedonia.org/en/megr/megr_2.htm |access-date=6 October 2026 }}</ref> انهن روايتن جي سڃاڻپ ۽ متن ۾ آيل جاين ۽ حڪمرانن جي نالن بابت جديد مؤرخن ۾ مختلف تشريحون موجود آهن؛ تنهنڪري انهن کي لفظي طور جديد قومي يا سياسي سرحدن سان برابر ڪرڻ کان پاسو ڪيو ويندو آهي. == خزر، مجيار ۽ اسٽيپي قومون == ''الأعلاق النفيسة'' [[خزر]]، [[مجяр|مجيارن]]، بلغارن، ترڪن ۽ ٻين اسٽيپي قومن بابت پڻ اهم مواد محفوظ ڪيو آهي. اهڙي معلومات انهن قومن جي اسلام کان ٻاهر واري دنيا سان واپار، سياسي تنظيم ۽ روزمره زندگيءَ بابت عربي جاگرافيائي روايت جو حصو آهي. ابن رسته جي انهن بيانن جي اهميت ان ڪري به وڌي ٿي جو ڏهين صديءَ کان اڳ واري اوڀر يورپ ۽ اندرين يوريشيا بابت مقامي تحريرون محدود آهن. تنهن هوندي بہ سندس بيانن جي تاريخي استعمال وقت سندس معلومات جي ٻئي هٿ واري نوعيت کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.<ref name="Iranica"/> == علمي اهميت == ابن رسته جو محفوظ ٿيل متن عباسي دور جي پڙهيل طبقي جي جاگرافيائي ڄاڻ ۽ دنيا بابت تصور جو هڪ اهم نمونو آهي. جديد فهرستن موجب ڪتاب ۾ رياضياتي، انساني ۽ توصيفي جاگرافي سان گڏ تاريخ ۽ ٻين موضوعن بابت پڻ مواد آهي.<ref name="WorldCat"/> ''الأعلاق النفيسة'' جي خاص اهميت ان ڳالهه ۾ آهي تہ اها اسلامي دنيا جي مرڪزي علائقن سان گڏ اهڙن علائقن بابت پڻ ڄاڻ محفوظ ڪري ٿي، جن بابت عربي ۽ فارسي ماخذ نسبتاً گهٽ آهن. ان ڪري ڪتاب جو استعمال اسلامي جاگرافيءَ سان گڏ [[بازنطيني سلطنت]]، اوڀر يورپ، روس، سلاون، خزرن ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي تحقيق ۾ پڻ ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Silverstein"/> == متن جي اشاعت ۽ جديد تحقيق == اڻويهين صديءَ ۾ يورپي مستشرقن عربي جاگرافيائي متنن جي قلمي نسخن کي گڏ ڪري ڇاپڻ شروع ڪيو. ابن رسته جي ''الأعلاق النفيسة'' جو محفوظ حصو پڻ انهيءَ تحقيقي روايت ۾ شايع ٿيو. [[مائيڪل يان ڊي خويه]] جي ادارت هيٺ متن ''Bibliotheca Geographorum Arabicorum'' جي ستين جلد ۾ شايع ٿيو. ان جلد ۾ ابن رسته سان گڏ [[يعقوبي]] جو ''ڪتاب البلدان'' پڻ شامل ڪيو ويو.<ref name="QNL"/> {{cite book |last=Ibn Rustah |author-link=ابن رسته |title=Kitāb al-Aʿlāq al-Nafīsa |editor-last=de Goeje |editor-first=M. J. |series=Bibliotheca Geographorum Arabicorum |volume=7 |location=Leiden |publisher=E. J. Brill |year=1892 }} ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ جي تحقيق ۾ ابن رسته جي ڪم کي اسلامي جاگرافي، اوڀر يورپ جي ابتدائي تاريخ، روس ۽ سلاون، خزرن، مجيارن ۽ بازنطيني دنيا جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. == پڻ ڏسو == * [[اسلامي جاگرافي]] * [[ابن خرداذبه]] * [[يعقوبي]] * [[مسعودي]] * [[ابن فضلان]] * [[اصطخري]] * [[مقدسي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=Ebn Rosta, Abū ʿAlī Aḥmad |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |issue=1 |pages=49–50 |year=1997 |url=https://iranicaonline.org/articles/ebn-rosta }} * {{cite book |last=Ibn Rustah |title=Kitāb al-Aʿlāq al-Nafīsa |editor-last=de Goeje |editor-first=M. J. |series=Bibliotheca Geographorum Arabicorum |volume=7 |location=Leiden |publisher=E. J. Brill |year=1892 }} * {{cite book |last=Silverstein |first=Adam J. |chapter=The Medieval Islamic Worldview: Arabic Geography in Its Historical Context |title=Geography and Ethnography: Perceptions of the World in Pre-Modern Societies |publisher=Wiley-Blackwell |year=2010 |doi=10.1002/9781444315653.ch17 }} {{اسلامي جاگرافي}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:رسته، ابن}} [[زمرو:10هين صديءَ جا جاگرافيدان]] [[زمرو:ايراني جاگرافيدان]] [[زمرو:اصفهان جا ماڻهو]] [[زمرو:اسلامي دنيا جا جاگرافيدان]] [[زمرو:وچئين دور جا مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:ايراني ليکڪ]] [[زمرو:سفري ادب جا ليکڪ]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور جا عالم]] hzfyzmo8p9f5e4bjhscesw6jrfxtzrk 0 103772 417381 2026-10-05T21:44:47Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|ڏهين صديءَ جو عباسي ڪاتب، جاگرافيدان، اديب ۽ ادبي نقاد}} {{Infobox person | name = قدامة بن جعفر | native_name = قدامة بن جعفر الكاتب البغدادي | native_name_lang = ar | birth_date = تقريباً 259–260هه / 873–874ع | birth_place = ممڪن طور [[بصره]]، [[عباسي خلافت]] | death_date = تاريخ... 417381 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڏهين صديءَ جو عباسي ڪاتب، جاگرافيدان، اديب ۽ ادبي نقاد}} {{Infobox person | name = قدامة بن جعفر | native_name = قدامة بن جعفر الكاتب البغدادي | native_name_lang = ar | birth_date = تقريباً 259–260هه / 873–874ع | birth_place = ممڪن طور [[بصره]]، [[عباسي خلافت]] | death_date = تاريخ اختلاف هيٺ؛ تقريباً 320–337هه / 932–948ع | death_place = ممڪن طور [[بغداد]]، [[عباسي خلافت]] | other_names = ابو الفرج قدامة بن جعفر الكاتب البغدادي | occupation = [[ڪاتب]]، سرڪاري عملدار، [[جاگرافي دان]]، اديب، [[ادبي تنقيد|ادبي نقاد]] | era = [[اسلامي سونهري دور]]، [[عباسي خلافت]] | language = [[عربي ٻولي|عربي]] | notable_works = ''كتاب الخراج وصناعة الكتابة''، ''نقد الشعر''، ''جواهر الألفاظ'' }} '''قدامة بن جعفر''' (عربي: '''أبو الفرج قدامة بن جعفر الكاتب البغدادي'''؛ تقريباً 259–260هه / 873–874ع – وفات جي تاريخ اختلاف هيٺ، تقريباً 320–337هه / 932–948ع) [[عباسي خلافت]] جي دور جو ڪاتب، سرڪاري عملدار، جاگرافيدان، اديب، بلاغت جو عالم ۽ [[ادبي تنقيد|ادبي نقاد]] هو.<ref name="Bonebakker">{{cite encyclopedia |last=Bonebakker |first=S. A. |title=Ḳudāma b. D̲j̲aʿfar |encyclopedia=The Encyclopaedia of Islam |edition=2nd |volume=5 |publisher=Brill |location=Leiden |year=1986 |pages=318–322 }}</ref> سندس لکڻين ۾ ادبي نظريي کان وٺي مالياتي انتظام، خراج، جاگرافي، سرڪاري دفتري نظام ۽ سياسي انتظام تائين ڪيترائي موضوع شامل هئا. سندس محفوظ ٿيل اهم تصنيفن ۾ ''كتاب الخراج وصناعة الكتابة''، ''نقد الشعر'' ۽ ''جواهر الألفاظ'' شامل آهن.<ref name="Bonebakker"/> قدامة خاص طور ٻن مختلف علمي ميدانن ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو: عربي ادبي تنقيد ۾ سندس ''نقد الشعر'' شاعريءَ جي فني ۽ منطقي تجزيي جي شروعاتي منظم ڪوششن مان هڪ آهي، جڏهن تہ ''كتاب الخراج'' عباسي رياست جي مالياتي، انتظامي ۽ جاگرافيائي ڄاڻ جو اهم تاريخي ماخذ آهي.<ref name="AbuDeeb">{{cite book |last=Abu Deeb |first=K. |chapter=Literary Criticism |editor-last1=Ashtiany |editor-first1=Julia |editor-last2=Johnstone |editor-first2=T. M. |editor-last3=Latham |editor-first3=J. D. |editor-last4=Serjeant |editor-first4=R. B. |title=Abbasid Belles-Lettres |publisher=Cambridge University Press |year=1990 |pages=339–387 |doi=10.1017/CHOL9780521240161.022 }}</ref><ref name="Heck">{{cite book |last=Heck |first=Paul L. |title=The Construction of Knowledge in Islamic Civilization: Qudāma b. Jaʿfar and his Kitāb al-Kharāj wa-Ṣināʿat al-Kitāba |publisher=Brill |location=Leiden |year=2002 |isbn=9789047401230 }}</ref> == نالو ۽ پسمنظر == سندس پورو مشهور نالو '''ابو الفرج قدامة بن جعفر الكاتب البغدادي''' هو. ''الكاتب'' جو لقب سندس عباسي دفتري اداري سان لاڳاپي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ ''البغدادي'' سندس علمي ۽ سرڪاري زندگيءَ جي [[بغداد]] سان ويجهي وابستگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Bonebakker"/> قدامة جي ابتدائي زندگيءَ بابت معلومات محدود ۽ ڪڏهن متضاد آهي. جديد حوالن ۾ سندس ڄمڻ جو وقت تقريباً 873–874ع ڄاڻايو ويو آهي ۽ بصره کي سندس ممڪن ڄمڻ جو هنڌ قرار ڏنو ويو آهي، پر ان بابت يقيني شاهدي محدود آهي.<ref name="Bonebakker"/><ref name="Kazhdan">{{cite encyclopedia |editor-last=Kazhdan |editor-first=Alexander |title=Qudāma ibn Jaʿfar |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Byzantium |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=1991 |pages=1766–1767 |isbn=9780195046526 }}</ref> == مذهبي پسمنظر == قدامة جي خاندان جو پسمنظر [[سرياني عيسائيت|سرياني عيسائي]] هو. [[ابن نديم]] سان منسوب روايت جي جديد تشريح ۾ اهو مڪمل طور واضح ناهي تہ [[المكتفي بالله]] جي خلافت (289–295هه / 902–908ع) دوران اسلام قدامة پاڻ قبول ڪيو يا سندس خاندان جي اڳئين نسل مان ڪنهن فرد ڪيو هو.<ref name="Dodge">{{cite book |last=al-Nadim |first=Ishaq ibn |editor-last=Dodge |editor-first=Bayard |title=The Fihrist of al-Nadim: A Tenth-Century Survey of Muslim Culture |volume=1 |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1970 |page=285 }}</ref> تنهنڪري کيس بنا وضاحت جي فقط ”المكتفي جي هٿ تي مسلمان ٿيو“ لکڻ بدران هن روايتي اختلاف جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ محتاط آهي. == عباسي انتظاميه ۾ خدمتون == قدامة [[بغداد]] جي عباسي سرڪاري ديوانن ۾ ڪاتب طور ڪم ڪيو. ابتدا ۾ هن نسبتاً ننڍن انتظامي عهدن تي ڪم ڪيو ۽ پوءِ مالياتي ۽ دفتري انتظام سان لاڳاپيل اعليٰ ذميوارين تائين پهتو.<ref name="Bonebakker"/> عباسي دور ۾ ''ڪاتب'' رڳو خط لکندڙ نه هوندو هو؛ اعليٰ ڪاتب کان عربي ٻولي، حساب ڪتاب، ماليات، قانون، تاريخ، جاگرافي ۽ دفتري روايتن جي ڄاڻ جي توقع ڪئي ويندي هئي. قدامة جو علمي ڪم انهيءَ سرڪاري ۽ علمي ماحول جي پيداوار هو. جديد تحقيق ''كتاب الخراج'' کي اهڙي قسم جي وسيع '''ادب الكاتب''' يا انتظامي دستورن جي نمايان مثالن مان شمار ڪري ٿي.<ref name="VSB">{{cite journal |title=The Organisation of Knowledge in Abbasid Administrative Manuals |journal=Journal of Abbasid Studies |volume=7 |year=2020 |pages=288–297 |publisher=Brill }}</ref> [[ابن نديم]] قدامة کي فصيح اسلوب وارو ڪاتب ۽ منطق ۾ مهارت رکندڙ شخص طور بيان ڪري ٿو.<ref name="Dodge"/> سندس تصنيفن مان پڻ معلوم ٿئي ٿو تہ هن وٽ سرڪاري عملي تجربي سان گڏ ادب، منطق، بلاغت ۽ انتظامي علم جو وسيع پسمنظر موجود هو. == ''كتاب الخراج وصناعة الكتابة'' == قدامة جو سڀ کان اهم انتظامي ۽ جاگرافيائي ڪتاب '''''كتاب الخراج وصناعة الكتابة''''' آهي. هي ڪتاب فقط زميني محصول يا [[خراج]] بابت فقهي تصنيف نه، پر رياستي انتظام، ديوانن، محصولن، فوج، مواصلات، جاگرافي ۽ ڪاتب جي فني ذميوارين بابت هڪ وسيع انتظامي دستور هو.<ref name="Heck"/> اصل ڪتاب کي اٺ وڏن حصن يا ''منزلن'' ۾ ورهايو ويو هو، پر ان جا شروعاتي چار حصا ضايع ٿي چڪا آهن ۽ پوئين چار حصا محفوظ رهيا آهن. محفوظ متن لاءِ اهم قلمي بنياد [[استنبول]] جي ڪوپرولو ڪتبخاني جو نسخو آهي.<ref name="VSB"/> [[File:Qudama ibn Jafar Kitab al-Kharaj.jpg|thumb|ساڄو|''كتاب الخراج'' جي متن سان لاڳاپيل هڪ نسخو يا ڇاپو.]] ڪتاب جو مقصد رڳو نظرياتي علم گڏ ڪرڻ نه هو؛ ان ۾ سرڪاري ڪاتب لاءِ عملي ڄاڻ منظم ڪئي وئي هئي. قدامة رياست جي آمدني، زمين، محصول، مواصلاتي رستن، فوجي تنظيم، سرحدي علائقن ۽ پاڙيسري سياسي قوتن بابت مواد گڏ ڪيو.<ref name="Heck"/> === جاگرافي === ''كتاب الخراج'' جي اهم حصن مان هڪ جاگرافي آهي. قدامة اسلامي دنيا جي شهرن، صوبن، رستن، محصولن ۽ سرحدن بابت معلومات ڏئي ٿو. جديد Brill جي ''Bibliotheca Geographorum Arabicorum'' ۾ سندس متن کي عربي جاگرافيائي ادب جي اهم ماخذن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="BGA">{{cite web |title=Qudāma ibn Jaʿfar |url=https://scholarlyeditions.brill.com/library/urn:cts:arabicLit:0337QudamaJacfar/ |website=Classic Arabic Texts Online |publisher=Brill |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس جاگرافيائي مواد ۾ [[ابن خرداذبه]] سان لاڳاپيل اڳين جاگرافيائي روايتن جو اثر پڻ ملي ٿو.<ref name="BGA"/> پر قدامة جي خاصيت اها آهي تہ جاگرافي کي سرڪاري مالياتي انتظام سان ڳنڍي ٿو: ڪنهن علائقي جو هنڌ، رستا، آبادي ۽ سياسي حيثيت رياست لاءِ محصول ۽ انتظام جي لحاظ کان پڻ اهم هئا. === خراسان بابت معلومات === قدامة جي محفوظ مواد ۾ [[خراسان]] بابت شهرن ۽ مالياتي آمدنيءَ جا تفصيل ملن ٿا. سندس جاگرافيائي فهرست ۾ بلخ، مرو، بخارا، سمرقند، طوس، فرغانه، خوارزم، ترمذ ۽ ٻين مرڪزن جا نالا اچن ٿا. بعد جي تحقيق قدامة جي انگن اکرن کي عباسي دور جي خراسان جي انتظامي جاگرافي ۽ محصولي نظام جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khorasan i. The Concept of Khorasan |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/khorasan-i-the-concept-of-khorasan/ |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=6 October 2026 }}</ref> === بازنطيني سرحد === قدامة جي جاگرافيءَ جو ٻيو اهم پهلو [[بازنطيني سلطنت]] ۽ عباسي سرحدي علائقن بابت معلومات آهي. سندس بيان رستن، فوجي بندوبست ۽ سرحدي جاگرافيءَ سبب اسلامي-بازنطيني لاڳاپن جي مطالعي لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Kazhdan"/> == مالياتي ۽ انتظامي فڪر == قدامة وٽ ''خراج'' صرف محصول جي شرح جو موضوع نه هو؛ سندس تحرير ۾ ماليات کي رياست، قانون، آبپاشي، زمين ۽ عوامي ذميوارين سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Heck"/> مثال طور وڏن واهن ۽ آبي نظامن بابت بحث ڪندي هو اڳين فقيهن جون اهي رايا نقل ڪري ٿو، جن موجب وڏن دريائن يا واهن جي کوٽائي، آبپاشيءَ جي تنظيم ۽ اهم بندن جهڙن ڪمن جي مالي ذميواري رياست تي ٿي سگهي ٿي، جڏهن تہ ننڍن مقامي آبي نظامن ۾ فائدو وٺندڙ آبادگارن جي ذميواري وڌيڪ هوندي هئي.<ref>{{cite journal |title=Authority and Water Management in Early Islamic Fiscal Manuals |journal=Journal of Abbasid Studies |publisher=Brill |year=2025 |doi=10.1163/22142371-00802028 }}</ref> اهڙي مواد سبب ''كتاب الخراج'' عباسي مالياتي تاريخ سان گڏ رياست جي عوامي ڪمن، زمين جي انتظام ۽ حڪمرانيءَ بابت تصورن جي مطالعي لاءِ پڻ اهم آهي. == ادبي تنقيد == قدامة جي شهرت جو ٻيو وڏو بنياد سندس '''''نقد الشعر''''' آهي. هي عربي شاعريءَ جي تنقيد کي منظم اصولن ۽ اصطلاحن هيٺ آڻڻ جي شروعاتي ۽ اثرائتي ڪوششن مان هڪ هو.<ref name="AbuDeeb"/> قدامة پنهنجي ڪم ۾ اهو خيال پيش ڪيو تہ شاعريءَ جي مختلف پهلوئن بابت اڳ ۾ گهڻو لکيو ويو هو، پر شعر جي باقاعده تنقيدي جائزي لاءِ اڃا منظم علمي نظام جي ضرورت هئي. انهيءَ ڪري هن شاعريءَ جي حسن ۽ عيب کي سڃاڻڻ لاءِ مخصوص اصطلاحن ۽ درجابندين جو استعمال ڪيو.<ref name="AbuDeeb"/> هن جي طريقي تي [[منطق]] ۽ يوناني فڪري روايت جي اثر بابت جديد عالمن گهڻو بحث ڪيو آهي. سندس تنقيدي انداز اڳين عربي ادبي روايت کي وڌيڪ تجزياتي ۽ درجابنديءَ واري طريقي سان گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڏيکاري ٿو. === شعر جي تعريف === ''نقد الشعر'' ۾ قدامة شاعريءَ جي تعريف ۽ ان جي بنيادي عنصرن کي منظم نموني سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس تجزيو لفظ، معنى، وزن ۽ قافيي جهڙن جزن جي باهمي تعلق ڏانهن ڌيان ڏئي ٿو. انهيءَ طريقي سبب هو عربي ادبي نظريي جي تاريخ ۾ انهن شروعاتي نقادن مان شمار ٿئي ٿو، جن شاعريءَ کي فقط ذوقي پسند يا ناپسند بدران فني معيارن سان پرکڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="AbuDeeb"/> === بديع ۽ بلاغت === [[ابن معتز]] کان پوءِ قدامة بديع ۽ بلاغت جي اصطلاحن جي تشريح ۽ درجابنديءَ کي اڳتي وڌائڻ وارن اهم عالمن مان هو. تنهن هوندي به سندس ڪجهه اصطلاح بعد جي بلاغي روايت ۾ عام نه ٿيا. مثال طور [[آمدي]] قدامة جي ڪجهه نون اصطلاحن تي تنقيد ڪئي.<ref>{{cite journal |title=Again on taḍmīn in Arabic theoretical discourse |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |publisher=Cambridge University Press |url=https://www.cambridge.org/core/journals/bulletin-of-the-school-of-oriental-and-african-studies/article/again-on-tadmin-in-arabic-theoretical-discourse/7F85528112DFA4F6E9A0682738DF6B57 |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''جواهر الألفاظ'' == '''جواهر الألفاظ'''، جنهن کي ''كتاب الألفاظ'' به چيو وڃي ٿو، قدامة جي محفوظ اهم تصنيفن مان آهي. هي ڪتاب اديبن، خطيبن ۽ ڪاتبن لاءِ مترادف لفظن، عبارتن ۽ فصيح تعبيرن جو مجموعو آهي.<ref name="Bonebakker"/> ڪتاب جي جوڙجڪ مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قدامة جو مقصد فقط لغوي لفظ گڏ ڪرڻ نه، پر اهڙي لفظي مواد کي ترتيب ڏيڻ هو جيڪو فني نثر ۽ خطابت ۾ استعمال ٿي سگهي. ڪتاب جي شروعاتي حصي ۾ بلاغي صنعتن تي پڻ بحث ملي ٿو. قدامة لفظن ۽ عبارتن کي معنيٰ جي ويجهڙائيءَ موجب گڏ ڪري ٿو. اهڙي ترتيب کي جديد لسانيات جي اصطلاح ۾ جزوي طور '''معنوي ميدانن''' (semantic fields) سان ڀيٽي سگهجي ٿو، پر اهو جديد اصطلاح قدامة پاڻ استعمال نه ڪيو هو. ''جواهر الألفاظ'' جو متن جديد دور ۾ محمد محيي الدين عبد الحميد جي تحقيق سان 1932ع ۾ قاهره مان شايع ٿيو.<ref>{{cite book |last=Qudāma ibn Jaʿfar |title=Jawāhir al-alfāẓ |editor-last=ʿAbd al-Ḥamīd |editor-first=Muḥammad Muḥyī al-Dīn |publisher=Maṭbaʿat al-Khānjī |location=Cairo |year=1932 |language=ar }}</ref> == تصنيفون == قديم فهرستن، خاص طور [[ابن نديم]] ۽ [[ياقوت حموي]]، قدامة ڏانهن ڪيترين تصنيفن جي نسبت ڪن ٿا. سڀئي ڪتاب موجوده دور تائين محفوظ نه رهيا آهن.<ref name="Dodge"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; width:100%;" ! style="background:#d9ead3;" | تصنيف ! style="background:#d9ead3;" | موضوع ! style="background:#d9ead3;" | موجوده حالت |- | ''كتاب الخراج وصناعة الكتابة'' | خراج، سرڪاري انتظام، جاگرافي، فوج ۽ دفتري نظام | جزوي طور محفوظ |- | ''نقد الشعر'' | شاعري ۽ ادبي تنقيد | محفوظ |- | ''جواهر الألفاظ'' / ''كتاب الألفاظ'' | لغت، مترادفات ۽ بلاغت | محفوظ |- | ''كتاب السياسة'' | سياست | منسوب؛ مڪمل متن دستياب ناهي |- | ''كتاب البلدان'' | جاگرافي | منسوب/گم ٿيل |- | ''زهر الربيع في الأخبار'' | ادب ۽ اخبار | گم ٿيل |- | ''صابون الغم'' | ادبي تصنيف | گم ٿيل |- | ''جلاء الحزن'' | ادبي تصنيف | گم ٿيل |- | ''صرف الهم'' | ادبي تصنيف | گم ٿيل |- | ''درياق الفكر'' | ادب | گم ٿيل |- | ''الرد على ابن المعتز فيما عاب به أبا تمام'' | ادبي تنقيد | گم ٿيل |- | ''الرسالة في أبي علي بن مقلة''، المعروف بـ''النجم الثاقب'' | رسالو | گم ٿيل |- | ''صناعة الجدل'' | منطق ۽ جدل | گم ٿيل |- | ''نزهة القلوب وزاد المسافر'' | ادب | گم ٿيل |} == ''نقد النثر'' جي نسبت == ماضيءَ ۾ '''''نقد النثر''''' نالي ڪتاب پڻ قدامة ڏانهن منسوب ڪيو ويندو هو، پر جديد تحقيق اها نسبت قبول نٿي ڪري. موجوده علمي راءِ موجب اهو متن اصل ۾ '''''كتاب البرهان في وجوه البيان''''' آهي ۽ ان جو مصنف [[ابراهيم بن وهب الكاتب]] هو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Shinar |first=P. |title=Ibn Wahb |encyclopedia=The Encyclopaedia of Islam |edition=2nd |publisher=Brill |doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_8678 }}</ref> ان ڪري ''نقد النثر'' کي قدامة جي يقيني تصنيفن جي فهرست ۾ شامل ڪرڻ درست نه آهي. == فڪري اهميت == قدامة جي علمي شخصيت ۾ عباسي دور جي '''ڪاتب-عالم''' جو نمونو نمايان نظر اچي ٿو. هن وٽ ٻولي، ادب ۽ بلاغت سرڪاري انتظام کان مڪمل طور جدا علم نه هئا؛ هڪ تربيت يافته ڪاتب لاءِ صحيح ٻولي، منطقي ترتيب، تاريخي ڄاڻ، جاگرافي، ماليات ۽ سياسي انتظام سڀ هڪ وسيع علمي تربيت جا حصا هئا. Paul L. Heck جي تفصيلي تحقيق موجب ''كتاب الخراج'' جي اندر ٻولي، انتظام، جاگرافي، مالياتي فقه ۽ سياسي فڪر پاڻ ۾ ڳنڍيل علمي نظام جو حصو بڻجن ٿا.<ref name="Heck"/> اهو پهلو قدامة کي صرف ”جاگرافيدان“ يا صرف ”ادبي نقاد“ سڏڻ کي محدود بڻائي ٿو. سندس محفوظ ڪم عباسي دور ۾ علم ۽ سرڪاري انتظام جي هڪٻئي سان تعلق جو اهم مثال آهي. == وفات == قدامة جي وفات جي سال بابت ماخذ متفق ناهن. مختلف روايتن ۾ تقريباً 320هه/932ع، 327–328هه/939–940ع ۽ 337هه/948ع تائين تاريخون ملن ٿيون.<ref name="Bonebakker"/><ref name="Kazhdan"/> جديد علمي ادب ۾ پڻ سندس وفات لاءِ 940ع کان 948ع جي وچ وارو عرصو ڏنو ويو آهي.<ref name="BGA"/> انهيءَ ڪري 337هه/948ع کي بنا وضاحت جي يقيني تاريخ لکڻ بدران ان کي منسوب يا ممڪن تاريخ طور ڏيڻ وڌيڪ مناسب آهي. == علمي ورثو == قدامة جو اثر ٻن الڳ پر پاڻ ۾ لاڳاپيل روايتن ۾ قائم رهيو. ادبي تاريخ ۾ ''نقد الشعر'' عربي شاعريءَ بابت منظم نظرياتي تنقيد جي ارتقا جو اهم مرحلو آهي؛ انتظامي ۽ جاگرافيائي تاريخ ۾ ''كتاب الخراج'' عباسي رياست جي ديوانن، محصولن، سرحدن ۽ حڪمرانيءَ بابت اهم شاهد آهي.<ref name="AbuDeeb"/><ref name="Heck"/> سندس ڪم مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ ٽين ۽ چوٿين هجري صديءَ جي بغداد ۾ يوناني منطق، عربي بلاغت، اسلامي فقهي روايت ۽ عباسي دفتري علم هڪ ئي دانشورانه ماحول ۾ هڪٻئي سان رابطي ۾ هئا. انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ قدامة کي عربي ادبي تنقيد سان گڏ اسلامي انتظامي فڪر ۽ علم جي تاريخ جي حوالي سان پڻ پڙهيو وڃي ٿو. == ڇاپا ۽ جديد تحقيق == ''كتاب الخراج'' جا حصا يورپي مستشرقن پاران ''Bibliotheca Geographorum Arabicorum'' جي علمي روايت ۾ شايع ڪيا ويا، ۽ اڄ Brill جي ''Classic Arabic Texts Online'' ۾ پڻ قدامة جو جاگرافيائي متن شامل آهي.<ref name="BGA"/> ''نقد الشعر'' جا ڪيترائي علمي ڇاپا نڪتا آهن؛ انهن ۾ S. A. Bonebakker جو 1956ع وارو Leiden ايڊيشن ۽ بعد جا عربي ڇاپا اهم آهن.<ref>{{cite book |last=Qudāma ibn Jaʿfar |title=Kitāb Naqd al-shiʿr |editor-last=Bonebakker |editor-first=S. A. |location=Leiden |year=1956 |language=ar }}</ref> ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ جي تحقيق ۾ قدامة جي ڪم کي نئين رخ سان پڙهيو ويو آهي. خاص طور Paul L. Heck جي 2002ع واري ڪتاب ''The Construction of Knowledge in Islamic Civilization'' ۾ ''كتاب الخراج'' کي فقط ٽيڪس يا جاگرافيءَ جو ڪتاب سمجهڻ بدران عباسي دور جي علم، حڪومت ۽ انتظام جي گڏيل فڪري نظام جي حيثيت سان تجزيو ڪيو ويو آهي.<ref name="Heck"/> == پڻ ڏسو == * [[عباسي خلافت]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[ابن خرداذبه]] * [[ابن رسته]] * [[ابن نديم]] * [[ابن معتز]] * [[عربي ادب]] * [[عربي بلاغت]] * [[خراج]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite encyclopedia |last=Bonebakker |first=S. A. |title=Ḳudāma b. D̲j̲aʿfar |encyclopedia=The Encyclopaedia of Islam |edition=2nd |volume=5 |publisher=Brill |location=Leiden |year=1986 |pages=318–322}} * {{cite book |last=Heck |first=Paul L. |title=The Construction of Knowledge in Islamic Civilization: Qudāma b. Jaʿfar and his Kitāb al-Kharāj wa-Ṣināʿat al-Kitāba |publisher=Brill |year=2002 |isbn=9789047401230}} * {{cite book |last=al-Nadim |first=Ishaq ibn |editor-last=Dodge |editor-first=Bayard |title=The Fihrist of al-Nadim: A Tenth-Century Survey of Muslim Culture |volume=1 |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1970}} * {{cite book |last=Qudāma ibn Jaʿfar |title=Kitāb Naqd al-shiʿr |editor-last=Bonebakker |editor-first=S. A. |location=Leiden |year=1956 |language=ar}} {{اسلامي جاگرافي}} {{ضبط اختيار}} [[زمرو:عباسي خلافت جا عالم]] [[زمرو:عربي اديب]] [[زمرو:عربي ادبي نقاد]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور جا عالم]] [[زمرو:10هين صديءَ جا جاگرافيدان]] [[زمرو:عباسي خلافت جا جاگرافيدان]] [[زمرو:عربي جاگرافيدان]] [[زمرو:عباسي عملدار]] [[زمرو:عيسائيت مان اسلام قبول ڪندڙ]] [[زمرو:بغداد جا ماڻهو]] t7otvk3lufohlqglzvmfcif6cwuo2kr 417382 417381 2026-10-05T21:46:04Z Intisar Ali 8681 417382 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڏهين صديءَ جو عباسي ڪاتب، جاگرافيدان، اديب ۽ ادبي نقاد}} {{Infobox person | name = قدامة بن جعفر | native_name = قدامة بن جعفر الكاتب البغدادي | native_name_lang = ar | birth_date = تقريباً 259–260هه / 873–874ع | birth_place = ممڪن طور [[بصره]]، [[عباسي خلافت]] | death_date = تاريخ اختلاف هيٺ؛ تقريباً 320–337هه / 932–948ع | death_place = ممڪن طور [[بغداد]]، [[عباسي خلافت]] | other_names = ابو الفرج قدامة بن جعفر الكاتب البغدادي | occupation = [[ڪاتب]]، سرڪاري عملدار، [[جاگرافي دان]]، اديب، [[ادبي تنقيد|ادبي نقاد]] | era = [[اسلامي سونهري دور]]، [[عباسي خلافت]] | language = [[عربي ٻولي|عربي]] | notable_works = ''كتاب الخراج وصناعة الكتابة''، ''نقد الشعر''، ''جواهر الألفاظ'' }} '''قدامة بن جعفر''' (عربي: '''أبو الفرج قدامة بن جعفر الكاتب البغدادي'''؛ تقريباً 259–260هه / 873–874ع – وفات جي تاريخ اختلاف هيٺ، تقريباً 320–337هه / 932–948ع) [[عباسي خلافت]] جي دور جو ڪاتب، سرڪاري عملدار، جاگرافيدان، اديب، بلاغت جو عالم ۽ [[ادبي تنقيد|ادبي نقاد]] هو.<ref name="Bonebakker">{{cite encyclopedia |last=Bonebakker |first=S. A. |title=Ḳudāma b. D̲j̲aʿfar |encyclopedia=The Encyclopaedia of Islam |edition=2nd |volume=5 |publisher=Brill |location=Leiden |year=1986 |pages=318–322 }}</ref> سندس لکڻين ۾ ادبي نظريي کان وٺي مالياتي انتظام، خراج، جاگرافي، سرڪاري دفتري نظام ۽ سياسي انتظام تائين ڪيترائي موضوع شامل هئا. سندس محفوظ ٿيل اهم تصنيفن ۾ ''كتاب الخراج وصناعة الكتابة''، ''نقد الشعر'' ۽ ''جواهر الألفاظ'' شامل آهن.<ref name="Bonebakker"/> قدامة خاص طور ٻن مختلف علمي ميدانن ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو: عربي ادبي تنقيد ۾ سندس ''نقد الشعر'' شاعريءَ جي فني ۽ منطقي تجزيي جي شروعاتي منظم ڪوششن مان هڪ آهي، جڏهن تہ ''كتاب الخراج'' عباسي رياست جي مالياتي، انتظامي ۽ جاگرافيائي ڄاڻ جو اهم تاريخي ماخذ آهي.<ref name="AbuDeeb">{{cite book |last=Abu Deeb |first=K. |chapter=Literary Criticism |editor-last1=Ashtiany |editor-first1=Julia |editor-last2=Johnstone |editor-first2=T. M. |editor-last3=Latham |editor-first3=J. D. |editor-last4=Serjeant |editor-first4=R. B. |title=Abbasid Belles-Lettres |publisher=Cambridge University Press |year=1990 |pages=339–387 |doi=10.1017/CHOL9780521240161.022 }}</ref><ref name="Heck">{{cite book |last=Heck |first=Paul L. |title=The Construction of Knowledge in Islamic Civilization: Qudāma b. Jaʿfar and his Kitāb al-Kharāj wa-Ṣināʿat al-Kitāba |publisher=Brill |location=Leiden |year=2002 |isbn=9789047401230 }}</ref> == نالو ۽ پسمنظر == سندس پورو مشهور نالو '''ابو الفرج قدامة بن جعفر الكاتب البغدادي''' هو. ''الكاتب'' جو لقب سندس عباسي دفتري اداري سان لاڳاپي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ ''البغدادي'' سندس علمي ۽ سرڪاري زندگيءَ جي [[بغداد]] سان ويجهي وابستگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Bonebakker"/> قدامة جي ابتدائي زندگيءَ بابت معلومات محدود ۽ ڪڏهن متضاد آهي. جديد حوالن ۾ سندس ڄمڻ جو وقت تقريباً 873–874ع ڄاڻايو ويو آهي ۽ بصره کي سندس ممڪن ڄمڻ جو هنڌ قرار ڏنو ويو آهي، پر ان بابت يقيني شاهدي محدود آهي.<ref name="Bonebakker"/><ref name="Kazhdan">{{cite encyclopedia |editor-last=Kazhdan |editor-first=Alexander |title=Qudāma ibn Jaʿfar |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Byzantium |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=1991 |pages=1766–1767 |isbn=9780195046526 }}</ref> == مذهبي پسمنظر == قدامة جي خاندان جو پسمنظر [[سرياني عيسائيت|سرياني عيسائي]] هو. [[ابن نديم]] سان منسوب روايت جي جديد تشريح ۾ اهو مڪمل طور واضح ناهي تہ [[المكتفي بالله]] جي خلافت (289–295هه / 902–908ع) دوران اسلام قدامة پاڻ قبول ڪيو يا سندس خاندان جي اڳئين نسل مان ڪنهن فرد ڪيو هو.<ref name="Dodge">{{cite book |last=al-Nadim |first=Ishaq ibn |editor-last=Dodge |editor-first=Bayard |title=The Fihrist of al-Nadim: A Tenth-Century Survey of Muslim Culture |volume=1 |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1970 |page=285 }}</ref> تنهنڪري کيس بنا وضاحت جي فقط ”المكتفي جي هٿ تي مسلمان ٿيو“ لکڻ بدران هن روايتي اختلاف جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ محتاط آهي. == عباسي انتظاميه ۾ خدمتون == قدامة [[بغداد]] جي عباسي سرڪاري ديوانن ۾ ڪاتب طور ڪم ڪيو. ابتدا ۾ هن نسبتاً ننڍن انتظامي عهدن تي ڪم ڪيو ۽ پوءِ مالياتي ۽ دفتري انتظام سان لاڳاپيل اعليٰ ذميوارين تائين پهتو.<ref name="Bonebakker"/> عباسي دور ۾ ''ڪاتب'' رڳو خط لکندڙ نه هوندو هو؛ اعليٰ ڪاتب کان عربي ٻولي، حساب ڪتاب، ماليات، قانون، تاريخ، جاگرافي ۽ دفتري روايتن جي ڄاڻ جي توقع ڪئي ويندي هئي. قدامة جو علمي ڪم انهيءَ سرڪاري ۽ علمي ماحول جي پيداوار هو. جديد تحقيق ''كتاب الخراج'' کي اهڙي قسم جي وسيع '''ادب الكاتب''' يا انتظامي دستورن جي نمايان مثالن مان شمار ڪري ٿي.<ref name="VSB">{{cite journal |title=The Organisation of Knowledge in Abbasid Administrative Manuals |journal=Journal of Abbasid Studies |volume=7 |year=2020 |pages=288–297 |publisher=Brill }}</ref> [[ابن نديم]] قدامة کي فصيح اسلوب وارو ڪاتب ۽ منطق ۾ مهارت رکندڙ شخص طور بيان ڪري ٿو.<ref name="Dodge"/> سندس تصنيفن مان پڻ معلوم ٿئي ٿو تہ هن وٽ سرڪاري عملي تجربي سان گڏ ادب، منطق، بلاغت ۽ انتظامي علم جو وسيع پسمنظر موجود هو. == ''كتاب الخراج وصناعة الكتابة'' == قدامة جو سڀ کان اهم انتظامي ۽ جاگرافيائي ڪتاب '''''كتاب الخراج وصناعة الكتابة''''' آهي. هي ڪتاب فقط زميني محصول يا [[خراج]] بابت فقهي تصنيف نه، پر رياستي انتظام، ديوانن، محصولن، فوج، مواصلات، جاگرافي ۽ ڪاتب جي فني ذميوارين بابت هڪ وسيع انتظامي دستور هو.<ref name="Heck"/> اصل ڪتاب کي اٺ وڏن حصن يا ''منزلن'' ۾ ورهايو ويو هو، پر ان جا شروعاتي چار حصا ضايع ٿي چڪا آهن ۽ پوئين چار حصا محفوظ رهيا آهن. محفوظ متن لاءِ اهم قلمي بنياد [[استنبول]] جي ڪوپرولو ڪتبخاني جو نسخو آهي.<ref name="VSB"/> ڪتاب جو مقصد رڳو نظرياتي علم گڏ ڪرڻ نه هو؛ ان ۾ سرڪاري ڪاتب لاءِ عملي ڄاڻ منظم ڪئي وئي هئي. قدامة رياست جي آمدني، زمين، محصول، مواصلاتي رستن، فوجي تنظيم، سرحدي علائقن ۽ پاڙيسري سياسي قوتن بابت مواد گڏ ڪيو.<ref name="Heck"/> === جاگرافي === ''كتاب الخراج'' جي اهم حصن مان هڪ جاگرافي آهي. قدامة اسلامي دنيا جي شهرن، صوبن، رستن، محصولن ۽ سرحدن بابت معلومات ڏئي ٿو. جديد Brill جي ''Bibliotheca Geographorum Arabicorum'' ۾ سندس متن کي عربي جاگرافيائي ادب جي اهم ماخذن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="BGA">{{cite web |title=Qudāma ibn Jaʿfar |url=https://scholarlyeditions.brill.com/library/urn:cts:arabicLit:0337QudamaJacfar/ |website=Classic Arabic Texts Online |publisher=Brill |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس جاگرافيائي مواد ۾ [[ابن خرداذبه]] سان لاڳاپيل اڳين جاگرافيائي روايتن جو اثر پڻ ملي ٿو.<ref name="BGA"/> پر قدامة جي خاصيت اها آهي تہ جاگرافي کي سرڪاري مالياتي انتظام سان ڳنڍي ٿو: ڪنهن علائقي جو هنڌ، رستا، آبادي ۽ سياسي حيثيت رياست لاءِ محصول ۽ انتظام جي لحاظ کان پڻ اهم هئا. === خراسان بابت معلومات === قدامة جي محفوظ مواد ۾ [[خراسان]] بابت شهرن ۽ مالياتي آمدنيءَ جا تفصيل ملن ٿا. سندس جاگرافيائي فهرست ۾ بلخ، مرو، بخارا، سمرقند، طوس، فرغانه، خوارزم، ترمذ ۽ ٻين مرڪزن جا نالا اچن ٿا. بعد جي تحقيق قدامة جي انگن اکرن کي عباسي دور جي خراسان جي انتظامي جاگرافي ۽ محصولي نظام جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khorasan i. The Concept of Khorasan |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/khorasan-i-the-concept-of-khorasan/ |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=6 October 2026 }}</ref> === بازنطيني سرحد === قدامة جي جاگرافيءَ جو ٻيو اهم پهلو [[بازنطيني سلطنت]] ۽ عباسي سرحدي علائقن بابت معلومات آهي. سندس بيان رستن، فوجي بندوبست ۽ سرحدي جاگرافيءَ سبب اسلامي-بازنطيني لاڳاپن جي مطالعي لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Kazhdan"/> == مالياتي ۽ انتظامي فڪر == قدامة وٽ ''خراج'' صرف محصول جي شرح جو موضوع نه هو؛ سندس تحرير ۾ ماليات کي رياست، قانون، آبپاشي، زمين ۽ عوامي ذميوارين سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Heck"/> مثال طور وڏن واهن ۽ آبي نظامن بابت بحث ڪندي هو اڳين فقيهن جون اهي رايا نقل ڪري ٿو، جن موجب وڏن دريائن يا واهن جي کوٽائي، آبپاشيءَ جي تنظيم ۽ اهم بندن جهڙن ڪمن جي مالي ذميواري رياست تي ٿي سگهي ٿي، جڏهن تہ ننڍن مقامي آبي نظامن ۾ فائدو وٺندڙ آبادگارن جي ذميواري وڌيڪ هوندي هئي.<ref>{{cite journal |title=Authority and Water Management in Early Islamic Fiscal Manuals |journal=Journal of Abbasid Studies |publisher=Brill |year=2025 |doi=10.1163/22142371-00802028 }}</ref> اهڙي مواد سبب ''كتاب الخراج'' عباسي مالياتي تاريخ سان گڏ رياست جي عوامي ڪمن، زمين جي انتظام ۽ حڪمرانيءَ بابت تصورن جي مطالعي لاءِ پڻ اهم آهي. == ادبي تنقيد == قدامة جي شهرت جو ٻيو وڏو بنياد سندس '''''نقد الشعر''''' آهي. هي عربي شاعريءَ جي تنقيد کي منظم اصولن ۽ اصطلاحن هيٺ آڻڻ جي شروعاتي ۽ اثرائتي ڪوششن مان هڪ هو.<ref name="AbuDeeb"/> قدامة پنهنجي ڪم ۾ اهو خيال پيش ڪيو تہ شاعريءَ جي مختلف پهلوئن بابت اڳ ۾ گهڻو لکيو ويو هو، پر شعر جي باقاعده تنقيدي جائزي لاءِ اڃا منظم علمي نظام جي ضرورت هئي. انهيءَ ڪري هن شاعريءَ جي حسن ۽ عيب کي سڃاڻڻ لاءِ مخصوص اصطلاحن ۽ درجابندين جو استعمال ڪيو.<ref name="AbuDeeb"/> هن جي طريقي تي [[منطق]] ۽ يوناني فڪري روايت جي اثر بابت جديد عالمن گهڻو بحث ڪيو آهي. سندس تنقيدي انداز اڳين عربي ادبي روايت کي وڌيڪ تجزياتي ۽ درجابنديءَ واري طريقي سان گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڏيکاري ٿو. === شعر جي تعريف === ''نقد الشعر'' ۾ قدامة شاعريءَ جي تعريف ۽ ان جي بنيادي عنصرن کي منظم نموني سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس تجزيو لفظ، معنى، وزن ۽ قافيي جهڙن جزن جي باهمي تعلق ڏانهن ڌيان ڏئي ٿو. انهيءَ طريقي سبب هو عربي ادبي نظريي جي تاريخ ۾ انهن شروعاتي نقادن مان شمار ٿئي ٿو، جن شاعريءَ کي فقط ذوقي پسند يا ناپسند بدران فني معيارن سان پرکڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="AbuDeeb"/> === بديع ۽ بلاغت === [[ابن معتز]] کان پوءِ قدامة بديع ۽ بلاغت جي اصطلاحن جي تشريح ۽ درجابنديءَ کي اڳتي وڌائڻ وارن اهم عالمن مان هو. تنهن هوندي به سندس ڪجهه اصطلاح بعد جي بلاغي روايت ۾ عام نه ٿيا. مثال طور [[آمدي]] قدامة جي ڪجهه نون اصطلاحن تي تنقيد ڪئي.<ref>{{cite journal |title=Again on taḍmīn in Arabic theoretical discourse |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |publisher=Cambridge University Press |url=https://www.cambridge.org/core/journals/bulletin-of-the-school-of-oriental-and-african-studies/article/again-on-tadmin-in-arabic-theoretical-discourse/7F85528112DFA4F6E9A0682738DF6B57 |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''جواهر الألفاظ'' == '''جواهر الألفاظ'''، جنهن کي ''كتاب الألفاظ'' به چيو وڃي ٿو، قدامة جي محفوظ اهم تصنيفن مان آهي. هي ڪتاب اديبن، خطيبن ۽ ڪاتبن لاءِ مترادف لفظن، عبارتن ۽ فصيح تعبيرن جو مجموعو آهي.<ref name="Bonebakker"/> ڪتاب جي جوڙجڪ مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قدامة جو مقصد فقط لغوي لفظ گڏ ڪرڻ نه، پر اهڙي لفظي مواد کي ترتيب ڏيڻ هو جيڪو فني نثر ۽ خطابت ۾ استعمال ٿي سگهي. ڪتاب جي شروعاتي حصي ۾ بلاغي صنعتن تي پڻ بحث ملي ٿو. قدامة لفظن ۽ عبارتن کي معنيٰ جي ويجهڙائيءَ موجب گڏ ڪري ٿو. اهڙي ترتيب کي جديد لسانيات جي اصطلاح ۾ جزوي طور '''معنوي ميدانن''' (semantic fields) سان ڀيٽي سگهجي ٿو، پر اهو جديد اصطلاح قدامة پاڻ استعمال نه ڪيو هو. ''جواهر الألفاظ'' جو متن جديد دور ۾ محمد محيي الدين عبد الحميد جي تحقيق سان 1932ع ۾ قاهره مان شايع ٿيو.<ref>{{cite book |last=Qudāma ibn Jaʿfar |title=Jawāhir al-alfāẓ |editor-last=ʿAbd al-Ḥamīd |editor-first=Muḥammad Muḥyī al-Dīn |publisher=Maṭbaʿat al-Khānjī |location=Cairo |year=1932 |language=ar }}</ref> == تصنيفون == قديم فهرستن، خاص طور [[ابن نديم]] ۽ [[ياقوت حموي]]، قدامة ڏانهن ڪيترين تصنيفن جي نسبت ڪن ٿا. سڀئي ڪتاب موجوده دور تائين محفوظ نه رهيا آهن.<ref name="Dodge"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; width:100%;" ! style="background:#d9ead3;" | تصنيف ! style="background:#d9ead3;" | موضوع ! style="background:#d9ead3;" | موجوده حالت |- | ''كتاب الخراج وصناعة الكتابة'' | خراج، سرڪاري انتظام، جاگرافي، فوج ۽ دفتري نظام | جزوي طور محفوظ |- | ''نقد الشعر'' | شاعري ۽ ادبي تنقيد | محفوظ |- | ''جواهر الألفاظ'' / ''كتاب الألفاظ'' | لغت، مترادفات ۽ بلاغت | محفوظ |- | ''كتاب السياسة'' | سياست | منسوب؛ مڪمل متن دستياب ناهي |- | ''كتاب البلدان'' | جاگرافي | منسوب/گم ٿيل |- | ''زهر الربيع في الأخبار'' | ادب ۽ اخبار | گم ٿيل |- | ''صابون الغم'' | ادبي تصنيف | گم ٿيل |- | ''جلاء الحزن'' | ادبي تصنيف | گم ٿيل |- | ''صرف الهم'' | ادبي تصنيف | گم ٿيل |- | ''درياق الفكر'' | ادب | گم ٿيل |- | ''الرد على ابن المعتز فيما عاب به أبا تمام'' | ادبي تنقيد | گم ٿيل |- | ''الرسالة في أبي علي بن مقلة''، المعروف بـ''النجم الثاقب'' | رسالو | گم ٿيل |- | ''صناعة الجدل'' | منطق ۽ جدل | گم ٿيل |- | ''نزهة القلوب وزاد المسافر'' | ادب | گم ٿيل |} == ''نقد النثر'' جي نسبت == ماضيءَ ۾ '''''نقد النثر''''' نالي ڪتاب پڻ قدامة ڏانهن منسوب ڪيو ويندو هو، پر جديد تحقيق اها نسبت قبول نٿي ڪري. موجوده علمي راءِ موجب اهو متن اصل ۾ '''''كتاب البرهان في وجوه البيان''''' آهي ۽ ان جو مصنف [[ابراهيم بن وهب الكاتب]] هو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Shinar |first=P. |title=Ibn Wahb |encyclopedia=The Encyclopaedia of Islam |edition=2nd |publisher=Brill |doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_8678 }}</ref> ان ڪري ''نقد النثر'' کي قدامة جي يقيني تصنيفن جي فهرست ۾ شامل ڪرڻ درست نه آهي. == فڪري اهميت == قدامة جي علمي شخصيت ۾ عباسي دور جي '''ڪاتب-عالم''' جو نمونو نمايان نظر اچي ٿو. هن وٽ ٻولي، ادب ۽ بلاغت سرڪاري انتظام کان مڪمل طور جدا علم نه هئا؛ هڪ تربيت يافته ڪاتب لاءِ صحيح ٻولي، منطقي ترتيب، تاريخي ڄاڻ، جاگرافي، ماليات ۽ سياسي انتظام سڀ هڪ وسيع علمي تربيت جا حصا هئا. Paul L. Heck جي تفصيلي تحقيق موجب ''كتاب الخراج'' جي اندر ٻولي، انتظام، جاگرافي، مالياتي فقه ۽ سياسي فڪر پاڻ ۾ ڳنڍيل علمي نظام جو حصو بڻجن ٿا.<ref name="Heck"/> اهو پهلو قدامة کي صرف ”جاگرافيدان“ يا صرف ”ادبي نقاد“ سڏڻ کي محدود بڻائي ٿو. سندس محفوظ ڪم عباسي دور ۾ علم ۽ سرڪاري انتظام جي هڪٻئي سان تعلق جو اهم مثال آهي. == وفات == قدامة جي وفات جي سال بابت ماخذ متفق ناهن. مختلف روايتن ۾ تقريباً 320هه/932ع، 327–328هه/939–940ع ۽ 337هه/948ع تائين تاريخون ملن ٿيون.<ref name="Bonebakker"/><ref name="Kazhdan"/> جديد علمي ادب ۾ پڻ سندس وفات لاءِ 940ع کان 948ع جي وچ وارو عرصو ڏنو ويو آهي.<ref name="BGA"/> انهيءَ ڪري 337هه/948ع کي بنا وضاحت جي يقيني تاريخ لکڻ بدران ان کي منسوب يا ممڪن تاريخ طور ڏيڻ وڌيڪ مناسب آهي. == علمي ورثو == قدامة جو اثر ٻن الڳ پر پاڻ ۾ لاڳاپيل روايتن ۾ قائم رهيو. ادبي تاريخ ۾ ''نقد الشعر'' عربي شاعريءَ بابت منظم نظرياتي تنقيد جي ارتقا جو اهم مرحلو آهي؛ انتظامي ۽ جاگرافيائي تاريخ ۾ ''كتاب الخراج'' عباسي رياست جي ديوانن، محصولن، سرحدن ۽ حڪمرانيءَ بابت اهم شاهد آهي.<ref name="AbuDeeb"/><ref name="Heck"/> سندس ڪم مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ ٽين ۽ چوٿين هجري صديءَ جي بغداد ۾ يوناني منطق، عربي بلاغت، اسلامي فقهي روايت ۽ عباسي دفتري علم هڪ ئي دانشورانه ماحول ۾ هڪٻئي سان رابطي ۾ هئا. انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ قدامة کي عربي ادبي تنقيد سان گڏ اسلامي انتظامي فڪر ۽ علم جي تاريخ جي حوالي سان پڻ پڙهيو وڃي ٿو. == ڇاپا ۽ جديد تحقيق == ''كتاب الخراج'' جا حصا يورپي مستشرقن پاران ''Bibliotheca Geographorum Arabicorum'' جي علمي روايت ۾ شايع ڪيا ويا، ۽ اڄ Brill جي ''Classic Arabic Texts Online'' ۾ پڻ قدامة جو جاگرافيائي متن شامل آهي.<ref name="BGA"/> ''نقد الشعر'' جا ڪيترائي علمي ڇاپا نڪتا آهن؛ انهن ۾ S. A. Bonebakker جو 1956ع وارو Leiden ايڊيشن ۽ بعد جا عربي ڇاپا اهم آهن.<ref>{{cite book |last=Qudāma ibn Jaʿfar |title=Kitāb Naqd al-shiʿr |editor-last=Bonebakker |editor-first=S. A. |location=Leiden |year=1956 |language=ar }}</ref> ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ جي تحقيق ۾ قدامة جي ڪم کي نئين رخ سان پڙهيو ويو آهي. خاص طور Paul L. Heck جي 2002ع واري ڪتاب ''The Construction of Knowledge in Islamic Civilization'' ۾ ''كتاب الخراج'' کي فقط ٽيڪس يا جاگرافيءَ جو ڪتاب سمجهڻ بدران عباسي دور جي علم، حڪومت ۽ انتظام جي گڏيل فڪري نظام جي حيثيت سان تجزيو ڪيو ويو آهي.<ref name="Heck"/> == پڻ ڏسو == * [[عباسي خلافت]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[ابن خرداذبه]] * [[ابن رسته]] * [[ابن نديم]] * [[ابن معتز]] * [[عربي ادب]] * [[عربي بلاغت]] * [[خراج]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite encyclopedia |last=Bonebakker |first=S. A. |title=Ḳudāma b. D̲j̲aʿfar |encyclopedia=The Encyclopaedia of Islam |edition=2nd |volume=5 |publisher=Brill |location=Leiden |year=1986 |pages=318–322}} * {{cite book |last=Heck |first=Paul L. |title=The Construction of Knowledge in Islamic Civilization: Qudāma b. Jaʿfar and his Kitāb al-Kharāj wa-Ṣināʿat al-Kitāba |publisher=Brill |year=2002 |isbn=9789047401230}} * {{cite book |last=al-Nadim |first=Ishaq ibn |editor-last=Dodge |editor-first=Bayard |title=The Fihrist of al-Nadim: A Tenth-Century Survey of Muslim Culture |volume=1 |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1970}} * {{cite book |last=Qudāma ibn Jaʿfar |title=Kitāb Naqd al-shiʿr |editor-last=Bonebakker |editor-first=S. A. |location=Leiden |year=1956 |language=ar}} {{اسلامي جاگرافي}} {{ضبط اختيار}} [[زمرو:عباسي خلافت جا عالم]] [[زمرو:عربي اديب]] [[زمرو:عربي ادبي نقاد]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور جا عالم]] [[زمرو:10هين صديءَ جا جاگرافيدان]] [[زمرو:عباسي خلافت جا جاگرافيدان]] [[زمرو:عربي جاگرافيدان]] [[زمرو:عباسي عملدار]] [[زمرو:عيسائيت مان اسلام قبول ڪندڙ]] [[زمرو:بغداد جا ماڻهو]] h6r7rpanzeqmdw32npun2a5kdnslsmt 417383 417382 2026-10-05T21:48:42Z Intisar Ali 8681 /* */ 417383 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڏهين صديءَ جو عباسي ڪاتب، جاگرافيدان، اديب ۽ ادبي نقاد}} {{Infobox person | name = قدامة بن جعفر | native_name = قدامة بن جعفر الكاتب البغدادي | native_name_lang = ar | birth_date = تقريباً 259–260هه / 873–874ع | birth_place = ممڪن طور [[بصره]]، [[عباسي خلافت]] | death_date = تاريخ اختلاف هيٺ؛ تقريباً 320–337هه / 932–948ع | death_place = ممڪن طور [[بغداد]]، [[عباسي خلافت]] | other_names = ابو الفرج قدامة بن جعفر الكاتب البغدادي | occupation = [[ڪاتب]]، سرڪاري عملدار، [[جاگرافي دان]]، اديب، [[ادبي تنقيد|ادبي نقاد]] | era = [[اسلامي سونهري دور]]، [[عباسي خلافت]] | language = [[عربي ٻولي|عربي]] | notable_works = ''كتاب الخراج وصناعة الكتابة''، ''نقد الشعر''، ''جواهر الألفاظ'' }} '''قدامة بن جعفر''':''' Qudama Ibn Jaafar '''(عربي: '''أبو الفرج قدامة بن جعفر الكاتب البغدادي'''؛ تقريباً 259–260هه / 873–874ع – وفات جي تاريخ اختلاف هيٺ، تقريباً 320–337هه / 932–948ع) [[عباسي خلافت]] جي دور جو ڪاتب، سرڪاري عملدار، جاگرافيدان، اديب، بلاغت جو عالم ۽ [[ادبي تنقيد|ادبي نقاد]] هو.<ref name="Bonebakker">{{cite encyclopedia |last=Bonebakker |first=S. A. |title=Ḳudāma b. D̲j̲aʿfar |encyclopedia=The Encyclopaedia of Islam |edition=2nd |volume=5 |publisher=Brill |location=Leiden |year=1986 |pages=318–322 }}</ref> سندس لکڻين ۾ ادبي نظريي کان وٺي مالياتي انتظام، خراج، جاگرافي، سرڪاري دفتري نظام ۽ سياسي انتظام تائين ڪيترائي موضوع شامل هئا. سندس محفوظ ٿيل اهم تصنيفن ۾ ''كتاب الخراج وصناعة الكتابة''، ''نقد الشعر'' ۽ ''جواهر الألفاظ'' شامل آهن.<ref name="Bonebakker"/> قدامة خاص طور ٻن مختلف علمي ميدانن ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو: عربي ادبي تنقيد ۾ سندس ''نقد الشعر'' شاعريءَ جي فني ۽ منطقي تجزيي جي شروعاتي منظم ڪوششن مان هڪ آهي، جڏهن تہ ''كتاب الخراج'' عباسي رياست جي مالياتي، انتظامي ۽ جاگرافيائي ڄاڻ جو اهم تاريخي ماخذ آهي.<ref name="AbuDeeb">{{cite book |last=Abu Deeb |first=K. |chapter=Literary Criticism |editor-last1=Ashtiany |editor-first1=Julia |editor-last2=Johnstone |editor-first2=T. M. |editor-last3=Latham |editor-first3=J. D. |editor-last4=Serjeant |editor-first4=R. B. |title=Abbasid Belles-Lettres |publisher=Cambridge University Press |year=1990 |pages=339–387 |doi=10.1017/CHOL9780521240161.022 }}</ref><ref name="Heck">{{cite book |last=Heck |first=Paul L. |title=The Construction of Knowledge in Islamic Civilization: Qudāma b. Jaʿfar and his Kitāb al-Kharāj wa-Ṣināʿat al-Kitāba |publisher=Brill |location=Leiden |year=2002 |isbn=9789047401230 }}</ref> == نالو ۽ پسمنظر == سندس پورو مشهور نالو '''ابو الفرج قدامة بن جعفر الكاتب البغدادي''' هو. ''الكاتب'' جو لقب سندس عباسي دفتري اداري سان لاڳاپي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ ''البغدادي'' سندس علمي ۽ سرڪاري زندگيءَ جي [[بغداد]] سان ويجهي وابستگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Bonebakker"/> قدامة جي ابتدائي زندگيءَ بابت معلومات محدود ۽ ڪڏهن متضاد آهي. جديد حوالن ۾ سندس ڄمڻ جو وقت تقريباً 873–874ع ڄاڻايو ويو آهي ۽ بصره کي سندس ممڪن ڄمڻ جو هنڌ قرار ڏنو ويو آهي، پر ان بابت يقيني شاهدي محدود آهي.<ref name="Bonebakker"/><ref name="Kazhdan">{{cite encyclopedia |editor-last=Kazhdan |editor-first=Alexander |title=Qudāma ibn Jaʿfar |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Byzantium |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=1991 |pages=1766–1767 |isbn=9780195046526 }}</ref> == مذهبي پسمنظر == قدامة جي خاندان جو پسمنظر [[سرياني عيسائيت|سرياني عيسائي]] هو. [[ابن نديم]] سان منسوب روايت جي جديد تشريح ۾ اهو مڪمل طور واضح ناهي تہ [[المكتفي بالله]] جي خلافت (289–295هه / 902–908ع) دوران اسلام قدامة پاڻ قبول ڪيو يا سندس خاندان جي اڳئين نسل مان ڪنهن فرد ڪيو هو.<ref name="Dodge">{{cite book |last=al-Nadim |first=Ishaq ibn |editor-last=Dodge |editor-first=Bayard |title=The Fihrist of al-Nadim: A Tenth-Century Survey of Muslim Culture |volume=1 |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1970 |page=285 }}</ref> تنهنڪري کيس بنا وضاحت جي فقط ”المكتفي جي هٿ تي مسلمان ٿيو“ لکڻ بدران هن روايتي اختلاف جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ محتاط آهي. == عباسي انتظاميه ۾ خدمتون == قدامة [[بغداد]] جي عباسي سرڪاري ديوانن ۾ ڪاتب طور ڪم ڪيو. ابتدا ۾ هن نسبتاً ننڍن انتظامي عهدن تي ڪم ڪيو ۽ پوءِ مالياتي ۽ دفتري انتظام سان لاڳاپيل اعليٰ ذميوارين تائين پهتو.<ref name="Bonebakker"/> عباسي دور ۾ ''ڪاتب'' رڳو خط لکندڙ نه هوندو هو؛ اعليٰ ڪاتب کان عربي ٻولي، حساب ڪتاب، ماليات، قانون، تاريخ، جاگرافي ۽ دفتري روايتن جي ڄاڻ جي توقع ڪئي ويندي هئي. قدامة جو علمي ڪم انهيءَ سرڪاري ۽ علمي ماحول جي پيداوار هو. جديد تحقيق ''كتاب الخراج'' کي اهڙي قسم جي وسيع '''ادب الكاتب''' يا انتظامي دستورن جي نمايان مثالن مان شمار ڪري ٿي.<ref name="VSB">{{cite journal |title=The Organisation of Knowledge in Abbasid Administrative Manuals |journal=Journal of Abbasid Studies |volume=7 |year=2020 |pages=288–297 |publisher=Brill }}</ref> [[ابن نديم]] قدامة کي فصيح اسلوب وارو ڪاتب ۽ منطق ۾ مهارت رکندڙ شخص طور بيان ڪري ٿو.<ref name="Dodge"/> سندس تصنيفن مان پڻ معلوم ٿئي ٿو تہ هن وٽ سرڪاري عملي تجربي سان گڏ ادب، منطق، بلاغت ۽ انتظامي علم جو وسيع پسمنظر موجود هو. == ''كتاب الخراج وصناعة الكتابة'' == قدامة جو سڀ کان اهم انتظامي ۽ جاگرافيائي ڪتاب '''''كتاب الخراج وصناعة الكتابة''''' آهي. هي ڪتاب فقط زميني محصول يا [[خراج]] بابت فقهي تصنيف نه، پر رياستي انتظام، ديوانن، محصولن، فوج، مواصلات، جاگرافي ۽ ڪاتب جي فني ذميوارين بابت هڪ وسيع انتظامي دستور هو.<ref name="Heck"/> اصل ڪتاب کي اٺ وڏن حصن يا ''منزلن'' ۾ ورهايو ويو هو، پر ان جا شروعاتي چار حصا ضايع ٿي چڪا آهن ۽ پوئين چار حصا محفوظ رهيا آهن. محفوظ متن لاءِ اهم قلمي بنياد [[استنبول]] جي ڪوپرولو ڪتبخاني جو نسخو آهي.<ref name="VSB"/> ڪتاب جو مقصد رڳو نظرياتي علم گڏ ڪرڻ نه هو؛ ان ۾ سرڪاري ڪاتب لاءِ عملي ڄاڻ منظم ڪئي وئي هئي. قدامة رياست جي آمدني، زمين، محصول، مواصلاتي رستن، فوجي تنظيم، سرحدي علائقن ۽ پاڙيسري سياسي قوتن بابت مواد گڏ ڪيو.<ref name="Heck"/> === جاگرافي === ''كتاب الخراج'' جي اهم حصن مان هڪ جاگرافي آهي. قدامة اسلامي دنيا جي شهرن، صوبن، رستن، محصولن ۽ سرحدن بابت معلومات ڏئي ٿو. جديد Brill جي ''Bibliotheca Geographorum Arabicorum'' ۾ سندس متن کي عربي جاگرافيائي ادب جي اهم ماخذن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="BGA">{{cite web |title=Qudāma ibn Jaʿfar |url=https://scholarlyeditions.brill.com/library/urn:cts:arabicLit:0337QudamaJacfar/ |website=Classic Arabic Texts Online |publisher=Brill |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس جاگرافيائي مواد ۾ [[ابن خرداذبه]] سان لاڳاپيل اڳين جاگرافيائي روايتن جو اثر پڻ ملي ٿو.<ref name="BGA"/> پر قدامة جي خاصيت اها آهي تہ جاگرافي کي سرڪاري مالياتي انتظام سان ڳنڍي ٿو: ڪنهن علائقي جو هنڌ، رستا، آبادي ۽ سياسي حيثيت رياست لاءِ محصول ۽ انتظام جي لحاظ کان پڻ اهم هئا. === خراسان بابت معلومات === قدامة جي محفوظ مواد ۾ [[خراسان]] بابت شهرن ۽ مالياتي آمدنيءَ جا تفصيل ملن ٿا. سندس جاگرافيائي فهرست ۾ بلخ، مرو، بخارا، سمرقند، طوس، فرغانه، خوارزم، ترمذ ۽ ٻين مرڪزن جا نالا اچن ٿا. بعد جي تحقيق قدامة جي انگن اکرن کي عباسي دور جي خراسان جي انتظامي جاگرافي ۽ محصولي نظام جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khorasan i. The Concept of Khorasan |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/khorasan-i-the-concept-of-khorasan/ |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation |access-date=6 October 2026 }}</ref> === بازنطيني سرحد === قدامة جي جاگرافيءَ جو ٻيو اهم پهلو [[بازنطيني سلطنت]] ۽ عباسي سرحدي علائقن بابت معلومات آهي. سندس بيان رستن، فوجي بندوبست ۽ سرحدي جاگرافيءَ سبب اسلامي-بازنطيني لاڳاپن جي مطالعي لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Kazhdan"/> == مالياتي ۽ انتظامي فڪر == قدامة وٽ ''خراج'' صرف محصول جي شرح جو موضوع نه هو؛ سندس تحرير ۾ ماليات کي رياست، قانون، آبپاشي، زمين ۽ عوامي ذميوارين سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Heck"/> مثال طور وڏن واهن ۽ آبي نظامن بابت بحث ڪندي هو اڳين فقيهن جون اهي رايا نقل ڪري ٿو، جن موجب وڏن دريائن يا واهن جي کوٽائي، آبپاشيءَ جي تنظيم ۽ اهم بندن جهڙن ڪمن جي مالي ذميواري رياست تي ٿي سگهي ٿي، جڏهن تہ ننڍن مقامي آبي نظامن ۾ فائدو وٺندڙ آبادگارن جي ذميواري وڌيڪ هوندي هئي.<ref>{{cite journal |title=Authority and Water Management in Early Islamic Fiscal Manuals |journal=Journal of Abbasid Studies |publisher=Brill |year=2025 |doi=10.1163/22142371-00802028 }}</ref> اهڙي مواد سبب ''كتاب الخراج'' عباسي مالياتي تاريخ سان گڏ رياست جي عوامي ڪمن، زمين جي انتظام ۽ حڪمرانيءَ بابت تصورن جي مطالعي لاءِ پڻ اهم آهي. == ادبي تنقيد == قدامة جي شهرت جو ٻيو وڏو بنياد سندس '''''نقد الشعر''''' آهي. هي عربي شاعريءَ جي تنقيد کي منظم اصولن ۽ اصطلاحن هيٺ آڻڻ جي شروعاتي ۽ اثرائتي ڪوششن مان هڪ هو.<ref name="AbuDeeb"/> قدامة پنهنجي ڪم ۾ اهو خيال پيش ڪيو تہ شاعريءَ جي مختلف پهلوئن بابت اڳ ۾ گهڻو لکيو ويو هو، پر شعر جي باقاعده تنقيدي جائزي لاءِ اڃا منظم علمي نظام جي ضرورت هئي. انهيءَ ڪري هن شاعريءَ جي حسن ۽ عيب کي سڃاڻڻ لاءِ مخصوص اصطلاحن ۽ درجابندين جو استعمال ڪيو.<ref name="AbuDeeb"/> هن جي طريقي تي [[منطق]] ۽ يوناني فڪري روايت جي اثر بابت جديد عالمن گهڻو بحث ڪيو آهي. سندس تنقيدي انداز اڳين عربي ادبي روايت کي وڌيڪ تجزياتي ۽ درجابنديءَ واري طريقي سان گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڏيکاري ٿو. === شعر جي تعريف === ''نقد الشعر'' ۾ قدامة شاعريءَ جي تعريف ۽ ان جي بنيادي عنصرن کي منظم نموني سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس تجزيو لفظ، معنى، وزن ۽ قافيي جهڙن جزن جي باهمي تعلق ڏانهن ڌيان ڏئي ٿو. انهيءَ طريقي سبب هو عربي ادبي نظريي جي تاريخ ۾ انهن شروعاتي نقادن مان شمار ٿئي ٿو، جن شاعريءَ کي فقط ذوقي پسند يا ناپسند بدران فني معيارن سان پرکڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="AbuDeeb"/> === بديع ۽ بلاغت === [[ابن معتز]] کان پوءِ قدامة بديع ۽ بلاغت جي اصطلاحن جي تشريح ۽ درجابنديءَ کي اڳتي وڌائڻ وارن اهم عالمن مان هو. تنهن هوندي به سندس ڪجهه اصطلاح بعد جي بلاغي روايت ۾ عام نه ٿيا. مثال طور [[آمدي]] قدامة جي ڪجهه نون اصطلاحن تي تنقيد ڪئي.<ref>{{cite journal |title=Again on taḍmīn in Arabic theoretical discourse |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |publisher=Cambridge University Press |url=https://www.cambridge.org/core/journals/bulletin-of-the-school-of-oriental-and-african-studies/article/again-on-tadmin-in-arabic-theoretical-discourse/7F85528112DFA4F6E9A0682738DF6B57 |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ''جواهر الألفاظ'' == '''جواهر الألفاظ'''، جنهن کي ''كتاب الألفاظ'' به چيو وڃي ٿو، قدامة جي محفوظ اهم تصنيفن مان آهي. هي ڪتاب اديبن، خطيبن ۽ ڪاتبن لاءِ مترادف لفظن، عبارتن ۽ فصيح تعبيرن جو مجموعو آهي.<ref name="Bonebakker"/> ڪتاب جي جوڙجڪ مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قدامة جو مقصد فقط لغوي لفظ گڏ ڪرڻ نه، پر اهڙي لفظي مواد کي ترتيب ڏيڻ هو جيڪو فني نثر ۽ خطابت ۾ استعمال ٿي سگهي. ڪتاب جي شروعاتي حصي ۾ بلاغي صنعتن تي پڻ بحث ملي ٿو. قدامة لفظن ۽ عبارتن کي معنيٰ جي ويجهڙائيءَ موجب گڏ ڪري ٿو. اهڙي ترتيب کي جديد لسانيات جي اصطلاح ۾ جزوي طور '''معنوي ميدانن''' (semantic fields) سان ڀيٽي سگهجي ٿو، پر اهو جديد اصطلاح قدامة پاڻ استعمال نه ڪيو هو. ''جواهر الألفاظ'' جو متن جديد دور ۾ محمد محيي الدين عبد الحميد جي تحقيق سان 1932ع ۾ قاهره مان شايع ٿيو.<ref>{{cite book |last=Qudāma ibn Jaʿfar |title=Jawāhir al-alfāẓ |editor-last=ʿAbd al-Ḥamīd |editor-first=Muḥammad Muḥyī al-Dīn |publisher=Maṭbaʿat al-Khānjī |location=Cairo |year=1932 |language=ar }}</ref> == تصنيفون == قديم فهرستن، خاص طور [[ابن نديم]] ۽ [[ياقوت حموي]]، قدامة ڏانهن ڪيترين تصنيفن جي نسبت ڪن ٿا. سڀئي ڪتاب موجوده دور تائين محفوظ نه رهيا آهن.<ref name="Dodge"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; width:100%;" ! style="background:#d9ead3;" | تصنيف ! style="background:#d9ead3;" | موضوع ! style="background:#d9ead3;" | موجوده حالت |- | ''كتاب الخراج وصناعة الكتابة'' | خراج، سرڪاري انتظام، جاگرافي، فوج ۽ دفتري نظام | جزوي طور محفوظ |- | ''نقد الشعر'' | شاعري ۽ ادبي تنقيد | محفوظ |- | ''جواهر الألفاظ'' / ''كتاب الألفاظ'' | لغت، مترادفات ۽ بلاغت | محفوظ |- | ''كتاب السياسة'' | سياست | منسوب؛ مڪمل متن دستياب ناهي |- | ''كتاب البلدان'' | جاگرافي | منسوب/گم ٿيل |- | ''زهر الربيع في الأخبار'' | ادب ۽ اخبار | گم ٿيل |- | ''صابون الغم'' | ادبي تصنيف | گم ٿيل |- | ''جلاء الحزن'' | ادبي تصنيف | گم ٿيل |- | ''صرف الهم'' | ادبي تصنيف | گم ٿيل |- | ''درياق الفكر'' | ادب | گم ٿيل |- | ''الرد على ابن المعتز فيما عاب به أبا تمام'' | ادبي تنقيد | گم ٿيل |- | ''الرسالة في أبي علي بن مقلة''، المعروف بـ''النجم الثاقب'' | رسالو | گم ٿيل |- | ''صناعة الجدل'' | منطق ۽ جدل | گم ٿيل |- | ''نزهة القلوب وزاد المسافر'' | ادب | گم ٿيل |} == ''نقد النثر'' جي نسبت == ماضيءَ ۾ '''''نقد النثر''''' نالي ڪتاب پڻ قدامة ڏانهن منسوب ڪيو ويندو هو، پر جديد تحقيق اها نسبت قبول نٿي ڪري. موجوده علمي راءِ موجب اهو متن اصل ۾ '''''كتاب البرهان في وجوه البيان''''' آهي ۽ ان جو مصنف [[ابراهيم بن وهب الكاتب]] هو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Shinar |first=P. |title=Ibn Wahb |encyclopedia=The Encyclopaedia of Islam |edition=2nd |publisher=Brill |doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_8678 }}</ref> ان ڪري ''نقد النثر'' کي قدامة جي يقيني تصنيفن جي فهرست ۾ شامل ڪرڻ درست نه آهي. == فڪري اهميت == قدامة جي علمي شخصيت ۾ عباسي دور جي '''ڪاتب-عالم''' جو نمونو نمايان نظر اچي ٿو. هن وٽ ٻولي، ادب ۽ بلاغت سرڪاري انتظام کان مڪمل طور جدا علم نه هئا؛ هڪ تربيت يافته ڪاتب لاءِ صحيح ٻولي، منطقي ترتيب، تاريخي ڄاڻ، جاگرافي، ماليات ۽ سياسي انتظام سڀ هڪ وسيع علمي تربيت جا حصا هئا. Paul L. Heck جي تفصيلي تحقيق موجب ''كتاب الخراج'' جي اندر ٻولي، انتظام، جاگرافي، مالياتي فقه ۽ سياسي فڪر پاڻ ۾ ڳنڍيل علمي نظام جو حصو بڻجن ٿا.<ref name="Heck"/> اهو پهلو قدامة کي صرف ”جاگرافيدان“ يا صرف ”ادبي نقاد“ سڏڻ کي محدود بڻائي ٿو. سندس محفوظ ڪم عباسي دور ۾ علم ۽ سرڪاري انتظام جي هڪٻئي سان تعلق جو اهم مثال آهي. == وفات == قدامة جي وفات جي سال بابت ماخذ متفق ناهن. مختلف روايتن ۾ تقريباً 320هه/932ع، 327–328هه/939–940ع ۽ 337هه/948ع تائين تاريخون ملن ٿيون.<ref name="Bonebakker"/><ref name="Kazhdan"/> جديد علمي ادب ۾ پڻ سندس وفات لاءِ 940ع کان 948ع جي وچ وارو عرصو ڏنو ويو آهي.<ref name="BGA"/> انهيءَ ڪري 337هه/948ع کي بنا وضاحت جي يقيني تاريخ لکڻ بدران ان کي منسوب يا ممڪن تاريخ طور ڏيڻ وڌيڪ مناسب آهي. == علمي ورثو == قدامة جو اثر ٻن الڳ پر پاڻ ۾ لاڳاپيل روايتن ۾ قائم رهيو. ادبي تاريخ ۾ ''نقد الشعر'' عربي شاعريءَ بابت منظم نظرياتي تنقيد جي ارتقا جو اهم مرحلو آهي؛ انتظامي ۽ جاگرافيائي تاريخ ۾ ''كتاب الخراج'' عباسي رياست جي ديوانن، محصولن، سرحدن ۽ حڪمرانيءَ بابت اهم شاهد آهي.<ref name="AbuDeeb"/><ref name="Heck"/> سندس ڪم مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ ٽين ۽ چوٿين هجري صديءَ جي بغداد ۾ يوناني منطق، عربي بلاغت، اسلامي فقهي روايت ۽ عباسي دفتري علم هڪ ئي دانشورانه ماحول ۾ هڪٻئي سان رابطي ۾ هئا. انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ قدامة کي عربي ادبي تنقيد سان گڏ اسلامي انتظامي فڪر ۽ علم جي تاريخ جي حوالي سان پڻ پڙهيو وڃي ٿو. == ڇاپا ۽ جديد تحقيق == ''كتاب الخراج'' جا حصا يورپي مستشرقن پاران ''Bibliotheca Geographorum Arabicorum'' جي علمي روايت ۾ شايع ڪيا ويا، ۽ اڄ Brill جي ''Classic Arabic Texts Online'' ۾ پڻ قدامة جو جاگرافيائي متن شامل آهي.<ref name="BGA"/> ''نقد الشعر'' جا ڪيترائي علمي ڇاپا نڪتا آهن؛ انهن ۾ S. A. Bonebakker جو 1956ع وارو Leiden ايڊيشن ۽ بعد جا عربي ڇاپا اهم آهن.<ref>{{cite book |last=Qudāma ibn Jaʿfar |title=Kitāb Naqd al-shiʿr |editor-last=Bonebakker |editor-first=S. A. |location=Leiden |year=1956 |language=ar }}</ref> ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ جي تحقيق ۾ قدامة جي ڪم کي نئين رخ سان پڙهيو ويو آهي. خاص طور Paul L. Heck جي 2002ع واري ڪتاب ''The Construction of Knowledge in Islamic Civilization'' ۾ ''كتاب الخراج'' کي فقط ٽيڪس يا جاگرافيءَ جو ڪتاب سمجهڻ بدران عباسي دور جي علم، حڪومت ۽ انتظام جي گڏيل فڪري نظام جي حيثيت سان تجزيو ڪيو ويو آهي.<ref name="Heck"/> == پڻ ڏسو == * [[عباسي خلافت]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[ابن خرداذبه]] * [[ابن رسته]] * [[ابن نديم]] * [[ابن معتز]] * [[عربي ادب]] * [[عربي بلاغت]] * [[خراج]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite encyclopedia |last=Bonebakker |first=S. A. |title=Ḳudāma b. D̲j̲aʿfar |encyclopedia=The Encyclopaedia of Islam |edition=2nd |volume=5 |publisher=Brill |location=Leiden |year=1986 |pages=318–322}} * {{cite book |last=Heck |first=Paul L. |title=The Construction of Knowledge in Islamic Civilization: Qudāma b. Jaʿfar and his Kitāb al-Kharāj wa-Ṣināʿat al-Kitāba |publisher=Brill |year=2002 |isbn=9789047401230}} * {{cite book |last=al-Nadim |first=Ishaq ibn |editor-last=Dodge |editor-first=Bayard |title=The Fihrist of al-Nadim: A Tenth-Century Survey of Muslim Culture |volume=1 |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1970}} * {{cite book |last=Qudāma ibn Jaʿfar |title=Kitāb Naqd al-shiʿr |editor-last=Bonebakker |editor-first=S. A. |location=Leiden |year=1956 |language=ar}} {{اسلامي جاگرافي}} {{ضبط اختيار}} [[زمرو:عباسي خلافت جا عالم]] [[زمرو:عربي اديب]] [[زمرو:عربي ادبي نقاد]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور جا عالم]] [[زمرو:10هين صديءَ جا جاگرافيدان]] [[زمرو:عباسي خلافت جا جاگرافيدان]] [[زمرو:عربي جاگرافيدان]] [[زمرو:عباسي عملدار]] [[زمرو:عيسائيت مان اسلام قبول ڪندڙ]] [[زمرو:بغداد جا ماڻهو]] cde7btrtzwt2ipxcpzs7jctkyk5p9kk 0 103773 417384 2026-10-05T21:54:03Z Intisar Ali 8681 صفحي کي [[ابن رُسته]] ڏانھن چوريو 417384 wikitext text/x-wiki #چوريو[[ابن رُسته]] 06sl6crcyvzgv1mk89o2xfw140l4deh 0 103774 417387 2026-10-05T22:24:35Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox Muslim scholar | name = ياقوت حموي | birth_name = شهاب الدين ابو عبدالله ياقوت بن عبدالله الرومي الحموي | image = | caption = | birth_date = 574ھ / لڳ ڀڳ 1179ع | birth_place = [[بازنطيني سلطنت]]، امڪاني طور [[قسطنطنيه]] | death_date = 20 رمضان 626ھ / آگسٽ 1229ع | death_place = [[حلب]] | era = 12هين–13هين... 417387 wikitext text/x-wiki {{Infobox Muslim scholar | name = ياقوت حموي | birth_name = شهاب الدين ابو عبدالله ياقوت بن عبدالله الرومي الحموي | image = | caption = | birth_date = 574ھ / لڳ ڀڳ 1179ع | birth_place = [[بازنطيني سلطنت]]، امڪاني طور [[قسطنطنيه]] | death_date = 20 رمضان 626ھ / آگسٽ 1229ع | death_place = [[حلب]] | era = 12هين–13هين صدي عيسوي | religion = [[اسلام]] | main_interests = [[جاگرافي]]، [[تاريخ]]، [[ادب]]، سوانح نگاري ۽ لغت | occupation = جاگرافيدان، مؤرخ، اديب، ڪتاب فروش، ناسخ ۽ سياح | notable_works = ''[[معجم البلدان]]''، ''[[معجم الأدباء]]'' }} '''شهاب الدين ابو عبدالله ياقوت بن عبدالله الرومي الحموي''' (عربي: '''شهاب الدين أبو عبد الله ياقوت بن عبد الله الرومي الحموي''')، عام طور '''ياقوت حموي''' جي نالي سان مشهور، (574ھ / لڳ ڀڳ 1179ع – 626ھ / 1229ع) وچئين دور جو مسلمان [[جاگرافي|جاگرافيدان]]، مؤرخ، اديب، سوانح نگار، لغت نويس، ڪتاب فروش ۽ سياح هو. هو بازنطيني يا يوناني نسل جو هو ۽ ننڍپڻ ۾ گرفتار ٿي غلام بڻيو، جنهن کان پوءِ کيس [[بغداد]] جي هڪ واپاري عَسڪر بن ابي نصر الحموي خريد ڪيو. بعد ۾ آزاد ٿيڻ کان پوءِ هن ڪتابن جي نقل، ڪتاب فروشي، واپار، مطالعي ۽ سفر کي پنهنجي زندگيءَ جو مرڪز بڻايو.<ref name="LOC">{{cite web |title=The Dictionary of Countries |url=https://www.loc.gov/item/2021666167/ |publisher=Library of Congress |access-date=6 October 2026}}</ref> ياقوت جي سڀ کان مشهور تصنيف ''[[معجم البلدان]]'' آهي، جيڪا رڳو جاين جي لغت نه پر وچئين دور جي جاگرافي، تاريخ، آبادي، آثار، شخصيتن، مقامي روايتن ۽ ادب بابت هڪ وسيع انسائيڪلوپيڊيائي تصنيف آهي.<ref name="LOC"/> سندس ٻيو اهم ڪتاب ''[[معجم الأدباء]]'' يا ''إرشاد الأريب إلى معرفة الأديب'' آهي، جنهن ۾ اديبن، شاعرن، عالمن ۽ ليکڪن جون سوانحون گڏ ڪيل آهن. == نالو ۽ نسب == ياقوت جو مشهور پورو نالو '''شهاب الدين ابو عبدالله ياقوت بن عبدالله الرومي الحموي''' هو. ''الرومي'' نسبت سندس [[بازنطيني سلطنت|رومي يا بازنطيني]] اصل ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جڏهن تہ ''الحموي'' نسبت سندس مالڪ عَسڪر الحموي سان لاڳاپيل هئي، جنهن جو تعلق [[حماة]] سان هو.<ref name="LOC"/> ''ياقوت'' عربيءَ ۾ هڪ قيمتي پٿر جو نالو آهي. وچئين دور ۾ غلامن کي ياقوت، زمرد، ڪافور ۽ ٻين قيمتي پٿرن يا خوشبودار شين جا نالا ڏيڻ جو رواج موجود هو. سندس اصل والدين ۽ خانداني نسب بابت پڪي ڄاڻ موجود ناهي؛ انهيءَ ڪري سندس نالي ۾ ''ابن عبدالله'' استعمال ٿيو. ذريعن ۾ سندس ڪنيت '''ابو عبدالله''' ۽ لقب '''شهاب الدين''' ملي ٿو. ڪجهه روايتن موجب هن پنهنجي غلاميءَ سان لاڳاپيل نالي کان پري ٿيڻ لاءِ پاڻ کي ''يعقوب'' به سڏائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر تاريخي ۽ ادبي روايت ۾ ''ياقوت'' نالو ئي مشهور رهيو. == پيدائش ۽ غلامي == ياقوت لڳ ڀڳ 574ھ/1178–1179ع ڌاري [[بازنطيني سلطنت]] جي علائقي ۾ ڄائو. ڪيترن جديد حوالن ۾ سندس ڄمڻ جو هنڌ [[قسطنطنيه]] ڄاڻايو ويو آهي، جيتوڻيڪ سندس ابتدائي زندگيءَ بابت معلومات مڪمل طور يقيني ناهي. Library of Congress پڻ سندس ڄمڻ بازنطيني علائقي ۾ ڄاڻائي ٿي ۽ کيس يوناني اصل جو قرار ڏئي ٿي.<ref name="LOC"/> ننڍپڻ ۾ ڪنهن جنگ يا ڇاپي دوران هو گرفتار ٿيو ۽ غلام طور وڪرو ڪيو ويو. آخرڪار بغداد جي واپاري '''عَسڪر بن ابي نصر الحموي''' کيس خريد ڪيو. عَسڪر ياقوت کي پڙهڻ، لکڻ، حساب ۽ واپار جي سکيا ڏياري ته جيئن هو سندس تجارتي ڪاروبار ۾ مدد ڪري سگهي. اهڙيءَ طرح ياقوت جي زندگيءَ جو اهو مرحلو، جيڪو غلاميءَ سان شروع ٿيو، اڳتي هلي سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو بنياد بڻيو. == تعليم ۽ علمي تربيت == ياقوت بغداد ۾ عربي پڙهڻ ۽ لکڻ، حساب ۽ واپاري حساب ڪتاب سکيو. اڳتي هلي هن عربي [[صرف ۽ نحو]]، ادب، تاريخ ۽ لغت جو مطالعو ڪيو. سندس استادن ۽ علمي واسطن ۾ نحوي عالم [[ابو البقاء العكبري]] جو نالو خاص طور اچي ٿو. سندس رسمي تعليم ان دور جي وڏن مدرسن جي عالمن جهڙي وسيع نه هئي، پر ڪتابن سان سندس مسلسل واسطو، ڪتابن جي نقل ڪرڻ، ڪتاب فروشي، مختلف شهرن جي عالمن سان ملاقات ۽ وڏين لائبريرين ۾ مطالعي سندس علمي تربيت جو اهم ذريعو بڻيا. == آزادي ۽ ڪتابن جو ڪاروبار == عَسڪر ۽ ياقوت وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيڻ کان پوءِ ياقوت آزاد ٿيو. ان واقعي جي تاريخ ۽ حالتن بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. آزاديءَ کان پوءِ هن بغداد ۾ ڪتابن جي نقل يعني '''استنساخ''' کي روزگار بڻايو. ان ڪم سبب کيس مختلف موضوعن جا ڪيترائي ڪتاب پڙهڻ جو موقعو مليو. بعد ۾ سندس اڳوڻي مالڪ سان لاڳاپا ٻيهر بهتر ٿيا ۽ ياقوت واپاري سفرن تي وڃڻ لڳو. عَسڪر جي وفات کان پوءِ هن ڪتابن جي واپار کي آزاديءَ سان جاري رکيو. ڪتاب فروشي سندس لاءِ رڳو روزگار نه رهي، پر اها کيس مختلف علمي مرڪزن، ڪتابخانن، عالمن ۽ ناياب متنن تائين پهچائڻ جو ذريعو بڻجي وئي. == سفر == ياقوت پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو سفر ۾ گذاريو. واپار، ڪتابن جي خريد ۽ وڪري، علمي تحقيق ۽ معلومات گڏ ڪرڻ جي سلسلي ۾ هن [[عراق]]، [[شام]]، [[مصر]]، [[فارس]]، [[خراسان]] ۽ وچ ايشيا جي ڪيترن علائقن جو سفر ڪيو. سندس ابتدائي واپاري سفرن مان [[ڪيش ٻيٽ]] جا سفر مشهور آهن. هن [[حلب]]، [[دمشق]]، [[موصل]]، [[اربل]]، [[نيشابور]]، [[مرو]]، [[بلخ]]، [[هرات]]، [[سرخس]] ۽ [[خوارزم]] سميت ڪيترائي شهر ڏٺا. اهي سفر بعد ۾ ''معجم البلدان'' لاءِ سڌي مشاهدي تي ٻڌل مواد جو اهم ذريعو بڻيا. ياقوت جي اهميت جو هڪ سبب اهو پڻ آهي تہ هن وچ ايشيا ۽ خراسان جا ڪيترائي علمي مرڪز [[منگول حملا|منگول حملي]] کان ٿورو اڳ ڏٺا؛ اهڙيءَ طرح سندس لکڻين ۾ انهن شهرن جي اهڙي علمي ۽ شهري زندگيءَ جو احوال محفوظ ٿي ويو، جيڪا ٿوري عرصي کان پوءِ وڏي پيماني تي تباهه ٿي وئي. == مرو ۾ قيام == ياقوت جي علمي زندگيءَ ۾ [[مرو]] جو قيام خاص اهميت رکي ٿو. هو تقريباً ٻن سالن تائين مرو ۾ رهيو ۽ اتي موجود وڏين لائبريرين مان فائدو ورتائين. سندس بيان موجب ان وقت مرو ۾ گهٽ ۾ گهٽ ڏهه اهم لائبريريون موجود هيون. انهن مان ڪجهه مسجدن ۽ ڪجهه مدرسن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Merv">{{cite web |title=Merv: History, Science and Learning |url=https://muslimheritage.com/merv-history-science-and-learning/ |website=Muslim Heritage |access-date=6 October 2026}}</ref> انهن ۾ عزيزيه ۽ ڪماليه جهڙا ڪتابخانا شامل هئا. ياقوت کي ڪتاب گهر کڻي وڃي پڙهڻ جي به آزادي هئي، جنهن ڪري هن جاگرافي، تاريخ، ادب ۽ سوانح بابت وڏي مقدار ۾ مواد گڏ ڪيو.<ref name="Merv"/> مرو ۾ گڏ ڪيل علمي مواد سندس ايندڙ تصنيفن، خاص طور ''معجم البلدان''، لاءِ انتهائي اهم ثابت ٿيو. == منگول حملا ۽ خراسان مان فرار == 13هين صديءَ جي شروعات ۾ [[چنگيز خان]] جي لشڪرن [[خوارزمشاهين]] جي سلطنت تي حملو ڪيو. منگولن جي اڳڀرائي سبب [[بخارا]]، [[سمرقند]]، [[بلخ]]، [[مرو]]، [[نيشابور]] ۽ خراسان جا ٻيا اهم علمي ۽ شهري مرڪز تباهيءَ جو شڪار ٿيا. ياقوت ان وقت خراسان ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ هو. منگول لشڪرن جي اچڻ تي کيس علائقو ڇڏڻو پيو. روايتن موجب هو پنهنجو گهڻو مال متاع ڇڏي، ڪجهه ڪتابن ۽ لکيل نوٽن کي بچائي اولهه طرف روانو ٿيو. هو [[موصل]] ۽ [[اربل]] مان ٿيندو [[حلب]] پهتو. سندس هي فرار علمي تاريخ جي لحاظ کان به اهم هو، ڇاڪاڻ تہ ياقوت پاڻ سان اهڙي مواد جا نوٽ کڻي آيو، جيڪو انهن ڪتابخانن ۽ علمي مرڪزن مان گڏ ڪيو ويو هو، جيڪي منگول حملي دوران تباهه ٿي ويا. == حلب ۽ جمال الدين قفطي == حلب ۾ ياقوت جو اهم سرپرست ۽ دوست عالم، مؤرخ ۽ ايوبي عملدار '''[[جمال الدين القفطي]]''' هو. قفطي ڪتابن جو شوقين ۽ علمي شخص هو ۽ ياقوت کي رهائش ۽ علمي ڪم لاءِ مدد ڏنائين. حلب ۾ ياقوت پنهنجي اڳ ۾ گڏ ڪيل مواد کي ترتيب ڏيڻ ۽ تصنيفن کي مڪمل ڪرڻ ۾ مصروف رهيو. ''معجم البلدان'' ۽ ''معجم الأدباء'' جي آخري ترتيب جو وڏو حصو سندس زندگيءَ جي انهيءَ دور سان لاڳاپيل آهي. == معجم البلدان == {{مکيه|معجم البلدان}} '''معجم البلدان''' (عربي: ''معجم البلدان'') ياقوت حموي جو سڀ کان مشهور ۽ اثرائتو ڪتاب آهي. هي جاين جي نالن جي الف ب وار ترتيب ڏنل وڏي جاگرافيائي انسائيڪلوپيڊيا آهي، جنهن ۾ وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان کان ٻاهر ڪيترن علائقن بابت معلومات محفوظ ٿيل آهي.<ref name="LOC"/> ياقوت ڪنهن هنڌ جو نالو لکندي عام طور ان جي صحيح اچار ۽ اعراب، نالي جي اشتقاق، جاگرافيائي بيهڪ ۽ ممڪن هجي تہ طول ۽ عرض بابت معلومات ڏيندو هو. ان کان پوءِ شهر يا علائقي جي تاريخ، فتحن، حڪمرانن، عمارتن، آثارن، مقامي پيداوار، ماڻهن، عالمن ۽ شاعرن بابت مواد شامل ڪندو هو. ان ڪري ''معجم البلدان'' جديد مفهوم ۾ رڳو جاگرافيائي لغت ناهي؛ ان ۾ [[تاريخ]]، [[سوانح نگاري]]، [[ادب]]، [[آثار قديمه]]، قومن ۽ مقامي روايتن بابت به وڏي مقدار ۾ مواد موجود آهي.<ref name="LOC"/> ياقوت مختلف پراڻن مصنفن جا اقتباس پڻ محفوظ ڪيا. ان ڪري سندس ڪتاب جي خاص اهميت اها آهي تہ ڪجهه اهڙن قديم ڪتابن ۽ مصنفن جو مواد ''معجم البلدان'' ۾ محفوظ رهيو، جن جا اصل ڪتاب پوءِ ضايع ٿي ويا. === ترتيب ۽ تحقيق جو طريقو === ''معجم البلدان'' ۾ جاين جا نالا عربي الف ب موجب ترتيب ڏنل آهن. ياقوت لاءِ صحيح تلفظ انتهائي اهم هو، ڇاڪاڻ تہ ساڳي يا مشابه نالي وارن مختلف هنڌن کي غلط پڙهڻ سان تاريخي روايتن ۾ غلط فهمي پيدا ٿي سگهي ٿي. هو پنهنجي ذريعن کي نقل ڪرڻ سان گڏ ڪيترين جڳهن تي انهن تي تنقيد، مقابلو يا تصحيح پڻ ڪري ٿو. جن هنڌن جو پاڻ سفر ڪيو هئائين، اتي ذاتي مشاهدا پڻ شامل ڪري ٿو. بعد وارن مسلمان جاگرافيدانن سندس ڪم مان وڏي پيماني تي فائدو ورتو. مثال طور [[زڪريا قزويني]] جي ''آثار البلاد'' ۾ ياقوت جي مواد جو نمايان استعمال ٿيو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=ĀṮĀR AL-BELĀD |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/atar-al-belad-geographical-work/ |access-date=6 October 2026}}</ref> === جديد ڇپائي == جرمن مستشرق [[فرڊيننڊ ووستنفلڊ]] 1866ع کان 1873ع دوران ''معجم البلدان'' جو اهم علمي ايڊيشن ڇهن جلدن ۾ [[ليپزگ]] مان شايع ڪيو. ان ڇپائيءَ کان پوءِ يورپي محققن ۾ ياقوت جي جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو منظم مطالعو وڌيڪ وڌيو. == معجم الأدباء == {{مکيه|معجم الأدباء}} ياقوت جو ٻيو عظيم ڪتاب '''معجم الأدباء''' آهي، جنهن جو وڌيڪ مڪمل عنوان '''إرشاد الأريب إلى معرفة الأديب''' آهي. هي عربي ادبي ۽ علمي شخصيتن جي سوانحن جو وڏو مجموعو آهي. ان ۾ شاعرن، اديبن، نحوي عالمن، لغت نويسن، مؤرخن ۽ ٻين علمي شخصيتن بابت معلومات ڏنل آهي. ياقوت رڳو ڄمڻ ۽ وفات جون تاريخون درج نه ڪيون، پر سندن استاد، شاگرد، تصنيفون، علمي تڪرار، شاعري ۽ ذاتي واقعن بابت پڻ مواد گڏ ڪيو. هن ڪتاب جي اهميت جو هڪ وڏو سبب اهو آهي تہ ان ۾ ڪيترن اهڙن پراڻن ماخذن جا اقتباس محفوظ آهن، جيڪي هاڻي مڪمل صورت ۾ موجود ناهن. برطانوي مستشرق [[ڊيوڊ سموئل مارگليوٿ]] هن ڪتاب جو اهم علمي ايڊيشن 20هين صديءَ جي شروعات ۾ شايع ڪيو. == ٻيون تصنيفون == ياقوت سان منسوب يا سندس ڄاتل ٻين تصنيفن ۾ هي شامل آهن: * ''المشترك وضعاً والمفترق صقعاً'' — ساڳئي نالي وارن مختلف جاگرافيائي هنڌن بابت ڪتاب؛ * ''المقتضب في النسب'' — نسب بابت تصنيف؛ * ''أخبار المتنبي'' — شاعر [[المتنبي]] بابت؛ * ''أخبار الشعراء'' يا ''معجم الشعراء''؛ * ''كتاب الدول''؛ * ''المبدأ والمآل''؛ * ''عجالة في الأنساب''؛ * ''أخبار الوزراء''؛ * ''حاشية الصحاح''. انهن مان ڪيترائي ڪتاب اڄ مڪمل صورت ۾ موجود ناهن ۽ انهن جي وجود بابت ڄاڻ ياقوت جي پنهنجي حوالن يا بعد وارن مصنفن مان ملي ٿي. == علمي طريقو ۽ اهميت == ياقوت جي ڪم جي هڪ نمايان خصوصيت '''ميداني مشاهدي ۽ ڪتابي تحقيق جو ميلاپ''' آهي. هو هڪ طرف اڳين جاگرافيدانن، مؤرخن ۽ اديبن جا ڪتاب استعمال ڪري ٿو ۽ ٻي طرف پاڻ ڏٺل شهرن، ماڻهن ۽ علائقن بابت معلومات داخل ڪري ٿو. سندس سفرن سبب ''معجم البلدان'' خاص طور [[خراسان]] ۽ وچ ايشيا جي انهن شهرن بابت اهم تاريخي دستاويز بڻجي ويو، جن مان ڪيترائي منگول حملي ۾ سخت تباهه ٿيا. مثال طور [[جند]] بابت جديد ''Encyclopaedia Iranica'' پڻ ياقوت جي ذاتي دوري ۽ سندس ''معجم البلدان'' کي اهم ماخذ طور استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=JAND |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/jand-2/ |access-date=6 October 2026}}</ref> سندس جاگرافي رڳو زمين، مفاصلن ۽ شهرن جي فهرست تائين محدود نه هئي؛ هو جاين سان لاڳاپيل ماڻهن، ادب، شعر، فتحن، مذهبي روايتن، عمارتن ۽ معاشرتي حالتن کي به محفوظ ڪندو هو. انهيءَ ڪري سندس تصنيفون [[تاريخي جاگرافي]]، اسلامي تاريخ، عربي ادب ۽ سوانح نگاري جي تحقيق لاءِ اهم بنيادي ماخذ آهن. == شاعر ۽ اديب == ياقوت پاڻ به عربي نثر ۽ شاعريءَ سان لاڳاپيل هو. سندس سوانح نگارن سندس ڪجهه شعر محفوظ ڪيا آهن، پر سندس مڪمل ديوان موجود ناهي. سندس ادبي دلچسپي خاص طور ''معجم الأدباء'' ۾ نمايان آهي، جتي هو رڳو سوانح نگار نه پر ادبي مواد گڏ ڪندڙ ۽ ڪڏهن تنقيدي مبصر جي حيثيت سان به نظر اچي ٿو. == وفات == ياقوت پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ [[حلب]] کي مرڪز بڻائي سفر، واپار ۽ تصنيف جاري رکي. غالب ۽ جديد علمي طور قبول ڪيل روايت موجب هو '''626ھ/1229ع''' ۾ حلب ۾ وفات ڪري ويو.<ref name="LOC"/> ڪجهه پراڻن ذريعن ۾ سندس وفات لاءِ 622هه يا 623هه جون تاريخون به ملن ٿيون، پر جديد حوالن ۽ سندس تصنيفن جي تاريخي ترتيب سان 626هه/1229ع واري تاريخ وڌيڪ مطابقت رکي ٿي. هڪ مشهور روايت سندس وفات '''20 رمضان 626هه''' تي رکي ٿي. ياقوت جو ڪو سڌو وارث نه هو. روايت موجب هن پنهنجي ڪتابن بابت وصيت ڪئي تہ اهي بغداد جي هڪ مسجد کي ڏنا وڃن. سندس ڪجهه مسودا ۽ علمي مواد سندس همعصرن ۽ دوستن وٽ محفوظ رهيو. == ورثو == ياقوت حموي جي علمي شهرت جو بنياد خاص طور ''معجم البلدان'' ۽ ''معجم الأدباء'' آهن. پهريون ڪتاب اسلامي دنيا جي تاريخي جاگرافيءَ جي سڀ کان اهم وچئين دور جي ماخذن مان آهي، جڏهن تہ ٻيو عربي ادب ۽ عالمن جي سوانح نگاريءَ جو اهم ذخيرو آهي. ''معجم البلدان'' جي اهميت ان ڳالهه ۾ به آهي تہ ياقوت ڪيترن اهڙن شهرن ۽ علمي مرڪزن کي پاڻ ڏٺو، جن کي ٿوري ئي عرصي کان پوءِ منگول حملن سخت تباهه ڪري ڇڏيو. سندس تحريرن اهڙيءَ طرح رڳو جاين جا نالا نه، پر انهن سان لاڳاپيل علمي، ادبي ۽ تاريخي دنيا جو حصو پڻ محفوظ ڪيو. بعد وارن مسلمان مصنفن سندس ڪم مان وڏي پيماني تي فائدو ورتو. جديد دور ۾ به تاريخي جاگرافي، وچ ايشيا، ايران، عراق، شام، عربستان ۽ اسلامي علمي تاريخ بابت تحقيق ۾ سندس ڪتاب بنيادي ماخذ طور استعمال ٿين ٿا. == پڻ ڏسو == * [[معجم البلدان]] * [[معجم الأدباء]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[جمال الدين القفطي]] * [[ابن فضلان]] * [[منگول سلطنت]] * [[مرو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |author=Yāqūt al-Ḥamawī |title=Muʿjam al-Buldān |editor=Ferdinand Wüstenfeld |location=Leipzig |year=1866–1873}} * {{cite book |author=Yāqūt al-Ḥamawī |title=Irshād al-Arīb ilā Maʿrifat al-Adīb |editor=D. S. Margoliouth |location=Leiden |year=1907}} * {{cite book |last=Jwaideh |first=Wadie |title=The Introductory Chapters of Yāqūt's Muʿjam al-Buldān |publisher=Brill |location=Leiden |year=1959}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.loc.gov/item/2021666167/ Library of Congress – ''The Dictionary of Countries''] {{اسلامي جاگرافي}} {{ضبط اختيار}} [[زمرو:1179ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1229ع جون وفاتون]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:13هين صديءَ جا جاگرافيدان]] [[زمرو:اسلامي دنيا جا جاگرافيدان]] [[زمرو:عربي ٻوليءَ جا اديب]] [[زمرو:عربي لغت نويس]] [[زمرو:مسلمان مؤرخ]] [[زمرو:سوانح نگار]] [[زمرو:اسلامي دنيا جا سياح]] [[زمرو:عباسي خلافت جا عالم]] [[زمرو:وچئين دور جا جاگرافيدان]] [[زمرو:بازنطيني نسل جا ماڻهو]] [[زمرو:غلامي مان آزاد ٿيل ماڻهو]] d9bo70u0owo9z314eqpa7mawuwbyt45 417388 417387 2026-10-05T22:25:15Z Intisar Ali 8681 /* معجم البلدان */ 417388 wikitext text/x-wiki {{Infobox Muslim scholar | name = ياقوت حموي | birth_name = شهاب الدين ابو عبدالله ياقوت بن عبدالله الرومي الحموي | image = | caption = | birth_date = 574ھ / لڳ ڀڳ 1179ع | birth_place = [[بازنطيني سلطنت]]، امڪاني طور [[قسطنطنيه]] | death_date = 20 رمضان 626ھ / آگسٽ 1229ع | death_place = [[حلب]] | era = 12هين–13هين صدي عيسوي | religion = [[اسلام]] | main_interests = [[جاگرافي]]، [[تاريخ]]، [[ادب]]، سوانح نگاري ۽ لغت | occupation = جاگرافيدان، مؤرخ، اديب، ڪتاب فروش، ناسخ ۽ سياح | notable_works = ''[[معجم البلدان]]''، ''[[معجم الأدباء]]'' }} '''شهاب الدين ابو عبدالله ياقوت بن عبدالله الرومي الحموي''' (عربي: '''شهاب الدين أبو عبد الله ياقوت بن عبد الله الرومي الحموي''')، عام طور '''ياقوت حموي''' جي نالي سان مشهور، (574ھ / لڳ ڀڳ 1179ع – 626ھ / 1229ع) وچئين دور جو مسلمان [[جاگرافي|جاگرافيدان]]، مؤرخ، اديب، سوانح نگار، لغت نويس، ڪتاب فروش ۽ سياح هو. هو بازنطيني يا يوناني نسل جو هو ۽ ننڍپڻ ۾ گرفتار ٿي غلام بڻيو، جنهن کان پوءِ کيس [[بغداد]] جي هڪ واپاري عَسڪر بن ابي نصر الحموي خريد ڪيو. بعد ۾ آزاد ٿيڻ کان پوءِ هن ڪتابن جي نقل، ڪتاب فروشي، واپار، مطالعي ۽ سفر کي پنهنجي زندگيءَ جو مرڪز بڻايو.<ref name="LOC">{{cite web |title=The Dictionary of Countries |url=https://www.loc.gov/item/2021666167/ |publisher=Library of Congress |access-date=6 October 2026}}</ref> ياقوت جي سڀ کان مشهور تصنيف ''[[معجم البلدان]]'' آهي، جيڪا رڳو جاين جي لغت نه پر وچئين دور جي جاگرافي، تاريخ، آبادي، آثار، شخصيتن، مقامي روايتن ۽ ادب بابت هڪ وسيع انسائيڪلوپيڊيائي تصنيف آهي.<ref name="LOC"/> سندس ٻيو اهم ڪتاب ''[[معجم الأدباء]]'' يا ''إرشاد الأريب إلى معرفة الأديب'' آهي، جنهن ۾ اديبن، شاعرن، عالمن ۽ ليکڪن جون سوانحون گڏ ڪيل آهن. == نالو ۽ نسب == ياقوت جو مشهور پورو نالو '''شهاب الدين ابو عبدالله ياقوت بن عبدالله الرومي الحموي''' هو. ''الرومي'' نسبت سندس [[بازنطيني سلطنت|رومي يا بازنطيني]] اصل ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جڏهن تہ ''الحموي'' نسبت سندس مالڪ عَسڪر الحموي سان لاڳاپيل هئي، جنهن جو تعلق [[حماة]] سان هو.<ref name="LOC"/> ''ياقوت'' عربيءَ ۾ هڪ قيمتي پٿر جو نالو آهي. وچئين دور ۾ غلامن کي ياقوت، زمرد، ڪافور ۽ ٻين قيمتي پٿرن يا خوشبودار شين جا نالا ڏيڻ جو رواج موجود هو. سندس اصل والدين ۽ خانداني نسب بابت پڪي ڄاڻ موجود ناهي؛ انهيءَ ڪري سندس نالي ۾ ''ابن عبدالله'' استعمال ٿيو. ذريعن ۾ سندس ڪنيت '''ابو عبدالله''' ۽ لقب '''شهاب الدين''' ملي ٿو. ڪجهه روايتن موجب هن پنهنجي غلاميءَ سان لاڳاپيل نالي کان پري ٿيڻ لاءِ پاڻ کي ''يعقوب'' به سڏائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر تاريخي ۽ ادبي روايت ۾ ''ياقوت'' نالو ئي مشهور رهيو. == پيدائش ۽ غلامي == ياقوت لڳ ڀڳ 574ھ/1178–1179ع ڌاري [[بازنطيني سلطنت]] جي علائقي ۾ ڄائو. ڪيترن جديد حوالن ۾ سندس ڄمڻ جو هنڌ [[قسطنطنيه]] ڄاڻايو ويو آهي، جيتوڻيڪ سندس ابتدائي زندگيءَ بابت معلومات مڪمل طور يقيني ناهي. Library of Congress پڻ سندس ڄمڻ بازنطيني علائقي ۾ ڄاڻائي ٿي ۽ کيس يوناني اصل جو قرار ڏئي ٿي.<ref name="LOC"/> ننڍپڻ ۾ ڪنهن جنگ يا ڇاپي دوران هو گرفتار ٿيو ۽ غلام طور وڪرو ڪيو ويو. آخرڪار بغداد جي واپاري '''عَسڪر بن ابي نصر الحموي''' کيس خريد ڪيو. عَسڪر ياقوت کي پڙهڻ، لکڻ، حساب ۽ واپار جي سکيا ڏياري ته جيئن هو سندس تجارتي ڪاروبار ۾ مدد ڪري سگهي. اهڙيءَ طرح ياقوت جي زندگيءَ جو اهو مرحلو، جيڪو غلاميءَ سان شروع ٿيو، اڳتي هلي سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو بنياد بڻيو. == تعليم ۽ علمي تربيت == ياقوت بغداد ۾ عربي پڙهڻ ۽ لکڻ، حساب ۽ واپاري حساب ڪتاب سکيو. اڳتي هلي هن عربي [[صرف ۽ نحو]]، ادب، تاريخ ۽ لغت جو مطالعو ڪيو. سندس استادن ۽ علمي واسطن ۾ نحوي عالم [[ابو البقاء العكبري]] جو نالو خاص طور اچي ٿو. سندس رسمي تعليم ان دور جي وڏن مدرسن جي عالمن جهڙي وسيع نه هئي، پر ڪتابن سان سندس مسلسل واسطو، ڪتابن جي نقل ڪرڻ، ڪتاب فروشي، مختلف شهرن جي عالمن سان ملاقات ۽ وڏين لائبريرين ۾ مطالعي سندس علمي تربيت جو اهم ذريعو بڻيا. == آزادي ۽ ڪتابن جو ڪاروبار == عَسڪر ۽ ياقوت وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيڻ کان پوءِ ياقوت آزاد ٿيو. ان واقعي جي تاريخ ۽ حالتن بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. آزاديءَ کان پوءِ هن بغداد ۾ ڪتابن جي نقل يعني '''استنساخ''' کي روزگار بڻايو. ان ڪم سبب کيس مختلف موضوعن جا ڪيترائي ڪتاب پڙهڻ جو موقعو مليو. بعد ۾ سندس اڳوڻي مالڪ سان لاڳاپا ٻيهر بهتر ٿيا ۽ ياقوت واپاري سفرن تي وڃڻ لڳو. عَسڪر جي وفات کان پوءِ هن ڪتابن جي واپار کي آزاديءَ سان جاري رکيو. ڪتاب فروشي سندس لاءِ رڳو روزگار نه رهي، پر اها کيس مختلف علمي مرڪزن، ڪتابخانن، عالمن ۽ ناياب متنن تائين پهچائڻ جو ذريعو بڻجي وئي. == سفر == ياقوت پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو سفر ۾ گذاريو. واپار، ڪتابن جي خريد ۽ وڪري، علمي تحقيق ۽ معلومات گڏ ڪرڻ جي سلسلي ۾ هن [[عراق]]، [[شام]]، [[مصر]]، [[فارس]]، [[خراسان]] ۽ وچ ايشيا جي ڪيترن علائقن جو سفر ڪيو. سندس ابتدائي واپاري سفرن مان [[ڪيش ٻيٽ]] جا سفر مشهور آهن. هن [[حلب]]، [[دمشق]]، [[موصل]]، [[اربل]]، [[نيشابور]]، [[مرو]]، [[بلخ]]، [[هرات]]، [[سرخس]] ۽ [[خوارزم]] سميت ڪيترائي شهر ڏٺا. اهي سفر بعد ۾ ''معجم البلدان'' لاءِ سڌي مشاهدي تي ٻڌل مواد جو اهم ذريعو بڻيا. ياقوت جي اهميت جو هڪ سبب اهو پڻ آهي تہ هن وچ ايشيا ۽ خراسان جا ڪيترائي علمي مرڪز [[منگول حملا|منگول حملي]] کان ٿورو اڳ ڏٺا؛ اهڙيءَ طرح سندس لکڻين ۾ انهن شهرن جي اهڙي علمي ۽ شهري زندگيءَ جو احوال محفوظ ٿي ويو، جيڪا ٿوري عرصي کان پوءِ وڏي پيماني تي تباهه ٿي وئي. == مرو ۾ قيام == ياقوت جي علمي زندگيءَ ۾ [[مرو]] جو قيام خاص اهميت رکي ٿو. هو تقريباً ٻن سالن تائين مرو ۾ رهيو ۽ اتي موجود وڏين لائبريرين مان فائدو ورتائين. سندس بيان موجب ان وقت مرو ۾ گهٽ ۾ گهٽ ڏهه اهم لائبريريون موجود هيون. انهن مان ڪجهه مسجدن ۽ ڪجهه مدرسن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Merv">{{cite web |title=Merv: History, Science and Learning |url=https://muslimheritage.com/merv-history-science-and-learning/ |website=Muslim Heritage |access-date=6 October 2026}}</ref> انهن ۾ عزيزيه ۽ ڪماليه جهڙا ڪتابخانا شامل هئا. ياقوت کي ڪتاب گهر کڻي وڃي پڙهڻ جي به آزادي هئي، جنهن ڪري هن جاگرافي، تاريخ، ادب ۽ سوانح بابت وڏي مقدار ۾ مواد گڏ ڪيو.<ref name="Merv"/> مرو ۾ گڏ ڪيل علمي مواد سندس ايندڙ تصنيفن، خاص طور ''معجم البلدان''، لاءِ انتهائي اهم ثابت ٿيو. == منگول حملا ۽ خراسان مان فرار == 13هين صديءَ جي شروعات ۾ [[چنگيز خان]] جي لشڪرن [[خوارزمشاهين]] جي سلطنت تي حملو ڪيو. منگولن جي اڳڀرائي سبب [[بخارا]]، [[سمرقند]]، [[بلخ]]، [[مرو]]، [[نيشابور]] ۽ خراسان جا ٻيا اهم علمي ۽ شهري مرڪز تباهيءَ جو شڪار ٿيا. ياقوت ان وقت خراسان ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ هو. منگول لشڪرن جي اچڻ تي کيس علائقو ڇڏڻو پيو. روايتن موجب هو پنهنجو گهڻو مال متاع ڇڏي، ڪجهه ڪتابن ۽ لکيل نوٽن کي بچائي اولهه طرف روانو ٿيو. هو [[موصل]] ۽ [[اربل]] مان ٿيندو [[حلب]] پهتو. سندس هي فرار علمي تاريخ جي لحاظ کان به اهم هو، ڇاڪاڻ تہ ياقوت پاڻ سان اهڙي مواد جا نوٽ کڻي آيو، جيڪو انهن ڪتابخانن ۽ علمي مرڪزن مان گڏ ڪيو ويو هو، جيڪي منگول حملي دوران تباهه ٿي ويا. == حلب ۽ جمال الدين قفطي == حلب ۾ ياقوت جو اهم سرپرست ۽ دوست عالم، مؤرخ ۽ ايوبي عملدار '''[[جمال الدين القفطي]]''' هو. قفطي ڪتابن جو شوقين ۽ علمي شخص هو ۽ ياقوت کي رهائش ۽ علمي ڪم لاءِ مدد ڏنائين. حلب ۾ ياقوت پنهنجي اڳ ۾ گڏ ڪيل مواد کي ترتيب ڏيڻ ۽ تصنيفن کي مڪمل ڪرڻ ۾ مصروف رهيو. ''معجم البلدان'' ۽ ''معجم الأدباء'' جي آخري ترتيب جو وڏو حصو سندس زندگيءَ جي انهيءَ دور سان لاڳاپيل آهي. == معجم البلدان == {{Main|معجم البلدان}} '''معجم البلدان''' (عربي: ''معجم البلدان'') ياقوت حموي جو سڀ کان مشهور ۽ اثرائتو ڪتاب آهي. هي جاين جي نالن جي الف ب وار ترتيب ڏنل وڏي جاگرافيائي انسائيڪلوپيڊيا آهي، جنهن ۾ وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان کان ٻاهر ڪيترن علائقن بابت معلومات محفوظ ٿيل آهي.<ref name="LOC"/> ياقوت ڪنهن هنڌ جو نالو لکندي عام طور ان جي صحيح اچار ۽ اعراب، نالي جي اشتقاق، جاگرافيائي بيهڪ ۽ ممڪن هجي تہ طول ۽ عرض بابت معلومات ڏيندو هو. ان کان پوءِ شهر يا علائقي جي تاريخ، فتحن، حڪمرانن، عمارتن، آثارن، مقامي پيداوار، ماڻهن، عالمن ۽ شاعرن بابت مواد شامل ڪندو هو. ان ڪري ''معجم البلدان'' جديد مفهوم ۾ رڳو جاگرافيائي لغت ناهي؛ ان ۾ [[تاريخ]]، [[سوانح نگاري]]، [[ادب]]، [[آثار قديمه]]، قومن ۽ مقامي روايتن بابت به وڏي مقدار ۾ مواد موجود آهي.<ref name="LOC"/> ياقوت مختلف پراڻن مصنفن جا اقتباس پڻ محفوظ ڪيا. ان ڪري سندس ڪتاب جي خاص اهميت اها آهي تہ ڪجهه اهڙن قديم ڪتابن ۽ مصنفن جو مواد ''معجم البلدان'' ۾ محفوظ رهيو، جن جا اصل ڪتاب پوءِ ضايع ٿي ويا. === ترتيب ۽ تحقيق جو طريقو === ''معجم البلدان'' ۾ جاين جا نالا عربي الف ب موجب ترتيب ڏنل آهن. ياقوت لاءِ صحيح تلفظ انتهائي اهم هو، ڇاڪاڻ تہ ساڳي يا مشابه نالي وارن مختلف هنڌن کي غلط پڙهڻ سان تاريخي روايتن ۾ غلط فهمي پيدا ٿي سگهي ٿي. هو پنهنجي ذريعن کي نقل ڪرڻ سان گڏ ڪيترين جڳهن تي انهن تي تنقيد، مقابلو يا تصحيح پڻ ڪري ٿو. جن هنڌن جو پاڻ سفر ڪيو هئائين، اتي ذاتي مشاهدا پڻ شامل ڪري ٿو. بعد وارن مسلمان جاگرافيدانن سندس ڪم مان وڏي پيماني تي فائدو ورتو. مثال طور [[زڪريا قزويني]] جي ''آثار البلاد'' ۾ ياقوت جي مواد جو نمايان استعمال ٿيو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=ĀṮĀR AL-BELĀD |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/atar-al-belad-geographical-work/ |access-date=6 October 2026}}</ref> === جديد ڇپائي == جرمن مستشرق [[فرڊيننڊ ووستنفلڊ]] 1866ع کان 1873ع دوران ''معجم البلدان'' جو اهم علمي ايڊيشن ڇهن جلدن ۾ [[ليپزگ]] مان شايع ڪيو. ان ڇپائيءَ کان پوءِ يورپي محققن ۾ ياقوت جي جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو منظم مطالعو وڌيڪ وڌيو. == معجم الأدباء == {{مکيه|معجم الأدباء}} ياقوت جو ٻيو عظيم ڪتاب '''معجم الأدباء''' آهي، جنهن جو وڌيڪ مڪمل عنوان '''إرشاد الأريب إلى معرفة الأديب''' آهي. هي عربي ادبي ۽ علمي شخصيتن جي سوانحن جو وڏو مجموعو آهي. ان ۾ شاعرن، اديبن، نحوي عالمن، لغت نويسن، مؤرخن ۽ ٻين علمي شخصيتن بابت معلومات ڏنل آهي. ياقوت رڳو ڄمڻ ۽ وفات جون تاريخون درج نه ڪيون، پر سندن استاد، شاگرد، تصنيفون، علمي تڪرار، شاعري ۽ ذاتي واقعن بابت پڻ مواد گڏ ڪيو. هن ڪتاب جي اهميت جو هڪ وڏو سبب اهو آهي تہ ان ۾ ڪيترن اهڙن پراڻن ماخذن جا اقتباس محفوظ آهن، جيڪي هاڻي مڪمل صورت ۾ موجود ناهن. برطانوي مستشرق [[ڊيوڊ سموئل مارگليوٿ]] هن ڪتاب جو اهم علمي ايڊيشن 20هين صديءَ جي شروعات ۾ شايع ڪيو. == ٻيون تصنيفون == ياقوت سان منسوب يا سندس ڄاتل ٻين تصنيفن ۾ هي شامل آهن: * ''المشترك وضعاً والمفترق صقعاً'' — ساڳئي نالي وارن مختلف جاگرافيائي هنڌن بابت ڪتاب؛ * ''المقتضب في النسب'' — نسب بابت تصنيف؛ * ''أخبار المتنبي'' — شاعر [[المتنبي]] بابت؛ * ''أخبار الشعراء'' يا ''معجم الشعراء''؛ * ''كتاب الدول''؛ * ''المبدأ والمآل''؛ * ''عجالة في الأنساب''؛ * ''أخبار الوزراء''؛ * ''حاشية الصحاح''. انهن مان ڪيترائي ڪتاب اڄ مڪمل صورت ۾ موجود ناهن ۽ انهن جي وجود بابت ڄاڻ ياقوت جي پنهنجي حوالن يا بعد وارن مصنفن مان ملي ٿي. == علمي طريقو ۽ اهميت == ياقوت جي ڪم جي هڪ نمايان خصوصيت '''ميداني مشاهدي ۽ ڪتابي تحقيق جو ميلاپ''' آهي. هو هڪ طرف اڳين جاگرافيدانن، مؤرخن ۽ اديبن جا ڪتاب استعمال ڪري ٿو ۽ ٻي طرف پاڻ ڏٺل شهرن، ماڻهن ۽ علائقن بابت معلومات داخل ڪري ٿو. سندس سفرن سبب ''معجم البلدان'' خاص طور [[خراسان]] ۽ وچ ايشيا جي انهن شهرن بابت اهم تاريخي دستاويز بڻجي ويو، جن مان ڪيترائي منگول حملي ۾ سخت تباهه ٿيا. مثال طور [[جند]] بابت جديد ''Encyclopaedia Iranica'' پڻ ياقوت جي ذاتي دوري ۽ سندس ''معجم البلدان'' کي اهم ماخذ طور استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=JAND |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/jand-2/ |access-date=6 October 2026}}</ref> سندس جاگرافي رڳو زمين، مفاصلن ۽ شهرن جي فهرست تائين محدود نه هئي؛ هو جاين سان لاڳاپيل ماڻهن، ادب، شعر، فتحن، مذهبي روايتن، عمارتن ۽ معاشرتي حالتن کي به محفوظ ڪندو هو. انهيءَ ڪري سندس تصنيفون [[تاريخي جاگرافي]]، اسلامي تاريخ، عربي ادب ۽ سوانح نگاري جي تحقيق لاءِ اهم بنيادي ماخذ آهن. == شاعر ۽ اديب == ياقوت پاڻ به عربي نثر ۽ شاعريءَ سان لاڳاپيل هو. سندس سوانح نگارن سندس ڪجهه شعر محفوظ ڪيا آهن، پر سندس مڪمل ديوان موجود ناهي. سندس ادبي دلچسپي خاص طور ''معجم الأدباء'' ۾ نمايان آهي، جتي هو رڳو سوانح نگار نه پر ادبي مواد گڏ ڪندڙ ۽ ڪڏهن تنقيدي مبصر جي حيثيت سان به نظر اچي ٿو. == وفات == ياقوت پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ [[حلب]] کي مرڪز بڻائي سفر، واپار ۽ تصنيف جاري رکي. غالب ۽ جديد علمي طور قبول ڪيل روايت موجب هو '''626ھ/1229ع''' ۾ حلب ۾ وفات ڪري ويو.<ref name="LOC"/> ڪجهه پراڻن ذريعن ۾ سندس وفات لاءِ 622هه يا 623هه جون تاريخون به ملن ٿيون، پر جديد حوالن ۽ سندس تصنيفن جي تاريخي ترتيب سان 626هه/1229ع واري تاريخ وڌيڪ مطابقت رکي ٿي. هڪ مشهور روايت سندس وفات '''20 رمضان 626هه''' تي رکي ٿي. ياقوت جو ڪو سڌو وارث نه هو. روايت موجب هن پنهنجي ڪتابن بابت وصيت ڪئي تہ اهي بغداد جي هڪ مسجد کي ڏنا وڃن. سندس ڪجهه مسودا ۽ علمي مواد سندس همعصرن ۽ دوستن وٽ محفوظ رهيو. == ورثو == ياقوت حموي جي علمي شهرت جو بنياد خاص طور ''معجم البلدان'' ۽ ''معجم الأدباء'' آهن. پهريون ڪتاب اسلامي دنيا جي تاريخي جاگرافيءَ جي سڀ کان اهم وچئين دور جي ماخذن مان آهي، جڏهن تہ ٻيو عربي ادب ۽ عالمن جي سوانح نگاريءَ جو اهم ذخيرو آهي. ''معجم البلدان'' جي اهميت ان ڳالهه ۾ به آهي تہ ياقوت ڪيترن اهڙن شهرن ۽ علمي مرڪزن کي پاڻ ڏٺو، جن کي ٿوري ئي عرصي کان پوءِ منگول حملن سخت تباهه ڪري ڇڏيو. سندس تحريرن اهڙيءَ طرح رڳو جاين جا نالا نه، پر انهن سان لاڳاپيل علمي، ادبي ۽ تاريخي دنيا جو حصو پڻ محفوظ ڪيو. بعد وارن مسلمان مصنفن سندس ڪم مان وڏي پيماني تي فائدو ورتو. جديد دور ۾ به تاريخي جاگرافي، وچ ايشيا، ايران، عراق، شام، عربستان ۽ اسلامي علمي تاريخ بابت تحقيق ۾ سندس ڪتاب بنيادي ماخذ طور استعمال ٿين ٿا. == پڻ ڏسو == * [[معجم البلدان]] * [[معجم الأدباء]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[جمال الدين القفطي]] * [[ابن فضلان]] * [[منگول سلطنت]] * [[مرو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |author=Yāqūt al-Ḥamawī |title=Muʿjam al-Buldān |editor=Ferdinand Wüstenfeld |location=Leipzig |year=1866–1873}} * {{cite book |author=Yāqūt al-Ḥamawī |title=Irshād al-Arīb ilā Maʿrifat al-Adīb |editor=D. S. Margoliouth |location=Leiden |year=1907}} * {{cite book |last=Jwaideh |first=Wadie |title=The Introductory Chapters of Yāqūt's Muʿjam al-Buldān |publisher=Brill |location=Leiden |year=1959}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.loc.gov/item/2021666167/ Library of Congress – ''The Dictionary of Countries''] {{اسلامي جاگرافي}} {{ضبط اختيار}} [[زمرو:1179ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1229ع جون وفاتون]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:13هين صديءَ جا جاگرافيدان]] [[زمرو:اسلامي دنيا جا جاگرافيدان]] [[زمرو:عربي ٻوليءَ جا اديب]] [[زمرو:عربي لغت نويس]] [[زمرو:مسلمان مؤرخ]] [[زمرو:سوانح نگار]] [[زمرو:اسلامي دنيا جا سياح]] [[زمرو:عباسي خلافت جا عالم]] [[زمرو:وچئين دور جا جاگرافيدان]] [[زمرو:بازنطيني نسل جا ماڻهو]] [[زمرو:غلامي مان آزاد ٿيل ماڻهو]] ogepqodrrgpuhczpuaw7gx5lf6iadgw 417389 417388 2026-10-05T22:25:47Z Intisar Ali 8681 /* جديد ڇپائي */ 417389 wikitext text/x-wiki {{Infobox Muslim scholar | name = ياقوت حموي | birth_name = شهاب الدين ابو عبدالله ياقوت بن عبدالله الرومي الحموي | image = | caption = | birth_date = 574ھ / لڳ ڀڳ 1179ع | birth_place = [[بازنطيني سلطنت]]، امڪاني طور [[قسطنطنيه]] | death_date = 20 رمضان 626ھ / آگسٽ 1229ع | death_place = [[حلب]] | era = 12هين–13هين صدي عيسوي | religion = [[اسلام]] | main_interests = [[جاگرافي]]، [[تاريخ]]، [[ادب]]، سوانح نگاري ۽ لغت | occupation = جاگرافيدان، مؤرخ، اديب، ڪتاب فروش، ناسخ ۽ سياح | notable_works = ''[[معجم البلدان]]''، ''[[معجم الأدباء]]'' }} '''شهاب الدين ابو عبدالله ياقوت بن عبدالله الرومي الحموي''' (عربي: '''شهاب الدين أبو عبد الله ياقوت بن عبد الله الرومي الحموي''')، عام طور '''ياقوت حموي''' جي نالي سان مشهور، (574ھ / لڳ ڀڳ 1179ع – 626ھ / 1229ع) وچئين دور جو مسلمان [[جاگرافي|جاگرافيدان]]، مؤرخ، اديب، سوانح نگار، لغت نويس، ڪتاب فروش ۽ سياح هو. هو بازنطيني يا يوناني نسل جو هو ۽ ننڍپڻ ۾ گرفتار ٿي غلام بڻيو، جنهن کان پوءِ کيس [[بغداد]] جي هڪ واپاري عَسڪر بن ابي نصر الحموي خريد ڪيو. بعد ۾ آزاد ٿيڻ کان پوءِ هن ڪتابن جي نقل، ڪتاب فروشي، واپار، مطالعي ۽ سفر کي پنهنجي زندگيءَ جو مرڪز بڻايو.<ref name="LOC">{{cite web |title=The Dictionary of Countries |url=https://www.loc.gov/item/2021666167/ |publisher=Library of Congress |access-date=6 October 2026}}</ref> ياقوت جي سڀ کان مشهور تصنيف ''[[معجم البلدان]]'' آهي، جيڪا رڳو جاين جي لغت نه پر وچئين دور جي جاگرافي، تاريخ، آبادي، آثار، شخصيتن، مقامي روايتن ۽ ادب بابت هڪ وسيع انسائيڪلوپيڊيائي تصنيف آهي.<ref name="LOC"/> سندس ٻيو اهم ڪتاب ''[[معجم الأدباء]]'' يا ''إرشاد الأريب إلى معرفة الأديب'' آهي، جنهن ۾ اديبن، شاعرن، عالمن ۽ ليکڪن جون سوانحون گڏ ڪيل آهن. == نالو ۽ نسب == ياقوت جو مشهور پورو نالو '''شهاب الدين ابو عبدالله ياقوت بن عبدالله الرومي الحموي''' هو. ''الرومي'' نسبت سندس [[بازنطيني سلطنت|رومي يا بازنطيني]] اصل ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جڏهن تہ ''الحموي'' نسبت سندس مالڪ عَسڪر الحموي سان لاڳاپيل هئي، جنهن جو تعلق [[حماة]] سان هو.<ref name="LOC"/> ''ياقوت'' عربيءَ ۾ هڪ قيمتي پٿر جو نالو آهي. وچئين دور ۾ غلامن کي ياقوت، زمرد، ڪافور ۽ ٻين قيمتي پٿرن يا خوشبودار شين جا نالا ڏيڻ جو رواج موجود هو. سندس اصل والدين ۽ خانداني نسب بابت پڪي ڄاڻ موجود ناهي؛ انهيءَ ڪري سندس نالي ۾ ''ابن عبدالله'' استعمال ٿيو. ذريعن ۾ سندس ڪنيت '''ابو عبدالله''' ۽ لقب '''شهاب الدين''' ملي ٿو. ڪجهه روايتن موجب هن پنهنجي غلاميءَ سان لاڳاپيل نالي کان پري ٿيڻ لاءِ پاڻ کي ''يعقوب'' به سڏائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر تاريخي ۽ ادبي روايت ۾ ''ياقوت'' نالو ئي مشهور رهيو. == پيدائش ۽ غلامي == ياقوت لڳ ڀڳ 574ھ/1178–1179ع ڌاري [[بازنطيني سلطنت]] جي علائقي ۾ ڄائو. ڪيترن جديد حوالن ۾ سندس ڄمڻ جو هنڌ [[قسطنطنيه]] ڄاڻايو ويو آهي، جيتوڻيڪ سندس ابتدائي زندگيءَ بابت معلومات مڪمل طور يقيني ناهي. Library of Congress پڻ سندس ڄمڻ بازنطيني علائقي ۾ ڄاڻائي ٿي ۽ کيس يوناني اصل جو قرار ڏئي ٿي.<ref name="LOC"/> ننڍپڻ ۾ ڪنهن جنگ يا ڇاپي دوران هو گرفتار ٿيو ۽ غلام طور وڪرو ڪيو ويو. آخرڪار بغداد جي واپاري '''عَسڪر بن ابي نصر الحموي''' کيس خريد ڪيو. عَسڪر ياقوت کي پڙهڻ، لکڻ، حساب ۽ واپار جي سکيا ڏياري ته جيئن هو سندس تجارتي ڪاروبار ۾ مدد ڪري سگهي. اهڙيءَ طرح ياقوت جي زندگيءَ جو اهو مرحلو، جيڪو غلاميءَ سان شروع ٿيو، اڳتي هلي سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو بنياد بڻيو. == تعليم ۽ علمي تربيت == ياقوت بغداد ۾ عربي پڙهڻ ۽ لکڻ، حساب ۽ واپاري حساب ڪتاب سکيو. اڳتي هلي هن عربي [[صرف ۽ نحو]]، ادب، تاريخ ۽ لغت جو مطالعو ڪيو. سندس استادن ۽ علمي واسطن ۾ نحوي عالم [[ابو البقاء العكبري]] جو نالو خاص طور اچي ٿو. سندس رسمي تعليم ان دور جي وڏن مدرسن جي عالمن جهڙي وسيع نه هئي، پر ڪتابن سان سندس مسلسل واسطو، ڪتابن جي نقل ڪرڻ، ڪتاب فروشي، مختلف شهرن جي عالمن سان ملاقات ۽ وڏين لائبريرين ۾ مطالعي سندس علمي تربيت جو اهم ذريعو بڻيا. == آزادي ۽ ڪتابن جو ڪاروبار == عَسڪر ۽ ياقوت وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيڻ کان پوءِ ياقوت آزاد ٿيو. ان واقعي جي تاريخ ۽ حالتن بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. آزاديءَ کان پوءِ هن بغداد ۾ ڪتابن جي نقل يعني '''استنساخ''' کي روزگار بڻايو. ان ڪم سبب کيس مختلف موضوعن جا ڪيترائي ڪتاب پڙهڻ جو موقعو مليو. بعد ۾ سندس اڳوڻي مالڪ سان لاڳاپا ٻيهر بهتر ٿيا ۽ ياقوت واپاري سفرن تي وڃڻ لڳو. عَسڪر جي وفات کان پوءِ هن ڪتابن جي واپار کي آزاديءَ سان جاري رکيو. ڪتاب فروشي سندس لاءِ رڳو روزگار نه رهي، پر اها کيس مختلف علمي مرڪزن، ڪتابخانن، عالمن ۽ ناياب متنن تائين پهچائڻ جو ذريعو بڻجي وئي. == سفر == ياقوت پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو سفر ۾ گذاريو. واپار، ڪتابن جي خريد ۽ وڪري، علمي تحقيق ۽ معلومات گڏ ڪرڻ جي سلسلي ۾ هن [[عراق]]، [[شام]]، [[مصر]]، [[فارس]]، [[خراسان]] ۽ وچ ايشيا جي ڪيترن علائقن جو سفر ڪيو. سندس ابتدائي واپاري سفرن مان [[ڪيش ٻيٽ]] جا سفر مشهور آهن. هن [[حلب]]، [[دمشق]]، [[موصل]]، [[اربل]]، [[نيشابور]]، [[مرو]]، [[بلخ]]، [[هرات]]، [[سرخس]] ۽ [[خوارزم]] سميت ڪيترائي شهر ڏٺا. اهي سفر بعد ۾ ''معجم البلدان'' لاءِ سڌي مشاهدي تي ٻڌل مواد جو اهم ذريعو بڻيا. ياقوت جي اهميت جو هڪ سبب اهو پڻ آهي تہ هن وچ ايشيا ۽ خراسان جا ڪيترائي علمي مرڪز [[منگول حملا|منگول حملي]] کان ٿورو اڳ ڏٺا؛ اهڙيءَ طرح سندس لکڻين ۾ انهن شهرن جي اهڙي علمي ۽ شهري زندگيءَ جو احوال محفوظ ٿي ويو، جيڪا ٿوري عرصي کان پوءِ وڏي پيماني تي تباهه ٿي وئي. == مرو ۾ قيام == ياقوت جي علمي زندگيءَ ۾ [[مرو]] جو قيام خاص اهميت رکي ٿو. هو تقريباً ٻن سالن تائين مرو ۾ رهيو ۽ اتي موجود وڏين لائبريرين مان فائدو ورتائين. سندس بيان موجب ان وقت مرو ۾ گهٽ ۾ گهٽ ڏهه اهم لائبريريون موجود هيون. انهن مان ڪجهه مسجدن ۽ ڪجهه مدرسن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Merv">{{cite web |title=Merv: History, Science and Learning |url=https://muslimheritage.com/merv-history-science-and-learning/ |website=Muslim Heritage |access-date=6 October 2026}}</ref> انهن ۾ عزيزيه ۽ ڪماليه جهڙا ڪتابخانا شامل هئا. ياقوت کي ڪتاب گهر کڻي وڃي پڙهڻ جي به آزادي هئي، جنهن ڪري هن جاگرافي، تاريخ، ادب ۽ سوانح بابت وڏي مقدار ۾ مواد گڏ ڪيو.<ref name="Merv"/> مرو ۾ گڏ ڪيل علمي مواد سندس ايندڙ تصنيفن، خاص طور ''معجم البلدان''، لاءِ انتهائي اهم ثابت ٿيو. == منگول حملا ۽ خراسان مان فرار == 13هين صديءَ جي شروعات ۾ [[چنگيز خان]] جي لشڪرن [[خوارزمشاهين]] جي سلطنت تي حملو ڪيو. منگولن جي اڳڀرائي سبب [[بخارا]]، [[سمرقند]]، [[بلخ]]، [[مرو]]، [[نيشابور]] ۽ خراسان جا ٻيا اهم علمي ۽ شهري مرڪز تباهيءَ جو شڪار ٿيا. ياقوت ان وقت خراسان ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ هو. منگول لشڪرن جي اچڻ تي کيس علائقو ڇڏڻو پيو. روايتن موجب هو پنهنجو گهڻو مال متاع ڇڏي، ڪجهه ڪتابن ۽ لکيل نوٽن کي بچائي اولهه طرف روانو ٿيو. هو [[موصل]] ۽ [[اربل]] مان ٿيندو [[حلب]] پهتو. سندس هي فرار علمي تاريخ جي لحاظ کان به اهم هو، ڇاڪاڻ تہ ياقوت پاڻ سان اهڙي مواد جا نوٽ کڻي آيو، جيڪو انهن ڪتابخانن ۽ علمي مرڪزن مان گڏ ڪيو ويو هو، جيڪي منگول حملي دوران تباهه ٿي ويا. == حلب ۽ جمال الدين قفطي == حلب ۾ ياقوت جو اهم سرپرست ۽ دوست عالم، مؤرخ ۽ ايوبي عملدار '''[[جمال الدين القفطي]]''' هو. قفطي ڪتابن جو شوقين ۽ علمي شخص هو ۽ ياقوت کي رهائش ۽ علمي ڪم لاءِ مدد ڏنائين. حلب ۾ ياقوت پنهنجي اڳ ۾ گڏ ڪيل مواد کي ترتيب ڏيڻ ۽ تصنيفن کي مڪمل ڪرڻ ۾ مصروف رهيو. ''معجم البلدان'' ۽ ''معجم الأدباء'' جي آخري ترتيب جو وڏو حصو سندس زندگيءَ جي انهيءَ دور سان لاڳاپيل آهي. == معجم البلدان == {{Main|معجم البلدان}} '''معجم البلدان''' (عربي: ''معجم البلدان'') ياقوت حموي جو سڀ کان مشهور ۽ اثرائتو ڪتاب آهي. هي جاين جي نالن جي الف ب وار ترتيب ڏنل وڏي جاگرافيائي انسائيڪلوپيڊيا آهي، جنهن ۾ وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان کان ٻاهر ڪيترن علائقن بابت معلومات محفوظ ٿيل آهي.<ref name="LOC"/> ياقوت ڪنهن هنڌ جو نالو لکندي عام طور ان جي صحيح اچار ۽ اعراب، نالي جي اشتقاق، جاگرافيائي بيهڪ ۽ ممڪن هجي تہ طول ۽ عرض بابت معلومات ڏيندو هو. ان کان پوءِ شهر يا علائقي جي تاريخ، فتحن، حڪمرانن، عمارتن، آثارن، مقامي پيداوار، ماڻهن، عالمن ۽ شاعرن بابت مواد شامل ڪندو هو. ان ڪري ''معجم البلدان'' جديد مفهوم ۾ رڳو جاگرافيائي لغت ناهي؛ ان ۾ [[تاريخ]]، [[سوانح نگاري]]، [[ادب]]، [[آثار قديمه]]، قومن ۽ مقامي روايتن بابت به وڏي مقدار ۾ مواد موجود آهي.<ref name="LOC"/> ياقوت مختلف پراڻن مصنفن جا اقتباس پڻ محفوظ ڪيا. ان ڪري سندس ڪتاب جي خاص اهميت اها آهي تہ ڪجهه اهڙن قديم ڪتابن ۽ مصنفن جو مواد ''معجم البلدان'' ۾ محفوظ رهيو، جن جا اصل ڪتاب پوءِ ضايع ٿي ويا. === ترتيب ۽ تحقيق جو طريقو === ''معجم البلدان'' ۾ جاين جا نالا عربي الف ب موجب ترتيب ڏنل آهن. ياقوت لاءِ صحيح تلفظ انتهائي اهم هو، ڇاڪاڻ تہ ساڳي يا مشابه نالي وارن مختلف هنڌن کي غلط پڙهڻ سان تاريخي روايتن ۾ غلط فهمي پيدا ٿي سگهي ٿي. هو پنهنجي ذريعن کي نقل ڪرڻ سان گڏ ڪيترين جڳهن تي انهن تي تنقيد، مقابلو يا تصحيح پڻ ڪري ٿو. جن هنڌن جو پاڻ سفر ڪيو هئائين، اتي ذاتي مشاهدا پڻ شامل ڪري ٿو. بعد وارن مسلمان جاگرافيدانن سندس ڪم مان وڏي پيماني تي فائدو ورتو. مثال طور [[زڪريا قزويني]] جي ''آثار البلاد'' ۾ ياقوت جي مواد جو نمايان استعمال ٿيو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=ĀṮĀR AL-BELĀD |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/atar-al-belad-geographical-work/ |access-date=6 October 2026}}</ref> == جديد ڇپائي == جرمن مستشرق [[فرڊيننڊ ووستنفلڊ]] 1866ع کان 1873ع دوران ''معجم البلدان'' جو اهم علمي ايڊيشن ڇهن جلدن ۾ [[ليپزگ]] مان شايع ڪيو. ان ڇپائيءَ کان پوءِ يورپي محققن ۾ ياقوت جي جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو منظم مطالعو وڌيڪ وڌيو. == معجم الأدباء == {{مکيه|معجم الأدباء}} ياقوت جو ٻيو عظيم ڪتاب '''معجم الأدباء''' آهي، جنهن جو وڌيڪ مڪمل عنوان '''إرشاد الأريب إلى معرفة الأديب''' آهي. هي عربي ادبي ۽ علمي شخصيتن جي سوانحن جو وڏو مجموعو آهي. ان ۾ شاعرن، اديبن، نحوي عالمن، لغت نويسن، مؤرخن ۽ ٻين علمي شخصيتن بابت معلومات ڏنل آهي. ياقوت رڳو ڄمڻ ۽ وفات جون تاريخون درج نه ڪيون، پر سندن استاد، شاگرد، تصنيفون، علمي تڪرار، شاعري ۽ ذاتي واقعن بابت پڻ مواد گڏ ڪيو. هن ڪتاب جي اهميت جو هڪ وڏو سبب اهو آهي تہ ان ۾ ڪيترن اهڙن پراڻن ماخذن جا اقتباس محفوظ آهن، جيڪي هاڻي مڪمل صورت ۾ موجود ناهن. برطانوي مستشرق [[ڊيوڊ سموئل مارگليوٿ]] هن ڪتاب جو اهم علمي ايڊيشن 20هين صديءَ جي شروعات ۾ شايع ڪيو. == ٻيون تصنيفون == ياقوت سان منسوب يا سندس ڄاتل ٻين تصنيفن ۾ هي شامل آهن: * ''المشترك وضعاً والمفترق صقعاً'' — ساڳئي نالي وارن مختلف جاگرافيائي هنڌن بابت ڪتاب؛ * ''المقتضب في النسب'' — نسب بابت تصنيف؛ * ''أخبار المتنبي'' — شاعر [[المتنبي]] بابت؛ * ''أخبار الشعراء'' يا ''معجم الشعراء''؛ * ''كتاب الدول''؛ * ''المبدأ والمآل''؛ * ''عجالة في الأنساب''؛ * ''أخبار الوزراء''؛ * ''حاشية الصحاح''. انهن مان ڪيترائي ڪتاب اڄ مڪمل صورت ۾ موجود ناهن ۽ انهن جي وجود بابت ڄاڻ ياقوت جي پنهنجي حوالن يا بعد وارن مصنفن مان ملي ٿي. == علمي طريقو ۽ اهميت == ياقوت جي ڪم جي هڪ نمايان خصوصيت '''ميداني مشاهدي ۽ ڪتابي تحقيق جو ميلاپ''' آهي. هو هڪ طرف اڳين جاگرافيدانن، مؤرخن ۽ اديبن جا ڪتاب استعمال ڪري ٿو ۽ ٻي طرف پاڻ ڏٺل شهرن، ماڻهن ۽ علائقن بابت معلومات داخل ڪري ٿو. سندس سفرن سبب ''معجم البلدان'' خاص طور [[خراسان]] ۽ وچ ايشيا جي انهن شهرن بابت اهم تاريخي دستاويز بڻجي ويو، جن مان ڪيترائي منگول حملي ۾ سخت تباهه ٿيا. مثال طور [[جند]] بابت جديد ''Encyclopaedia Iranica'' پڻ ياقوت جي ذاتي دوري ۽ سندس ''معجم البلدان'' کي اهم ماخذ طور استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=JAND |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/jand-2/ |access-date=6 October 2026}}</ref> سندس جاگرافي رڳو زمين، مفاصلن ۽ شهرن جي فهرست تائين محدود نه هئي؛ هو جاين سان لاڳاپيل ماڻهن، ادب، شعر، فتحن، مذهبي روايتن، عمارتن ۽ معاشرتي حالتن کي به محفوظ ڪندو هو. انهيءَ ڪري سندس تصنيفون [[تاريخي جاگرافي]]، اسلامي تاريخ، عربي ادب ۽ سوانح نگاري جي تحقيق لاءِ اهم بنيادي ماخذ آهن. == شاعر ۽ اديب == ياقوت پاڻ به عربي نثر ۽ شاعريءَ سان لاڳاپيل هو. سندس سوانح نگارن سندس ڪجهه شعر محفوظ ڪيا آهن، پر سندس مڪمل ديوان موجود ناهي. سندس ادبي دلچسپي خاص طور ''معجم الأدباء'' ۾ نمايان آهي، جتي هو رڳو سوانح نگار نه پر ادبي مواد گڏ ڪندڙ ۽ ڪڏهن تنقيدي مبصر جي حيثيت سان به نظر اچي ٿو. == وفات == ياقوت پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ [[حلب]] کي مرڪز بڻائي سفر، واپار ۽ تصنيف جاري رکي. غالب ۽ جديد علمي طور قبول ڪيل روايت موجب هو '''626ھ/1229ع''' ۾ حلب ۾ وفات ڪري ويو.<ref name="LOC"/> ڪجهه پراڻن ذريعن ۾ سندس وفات لاءِ 622هه يا 623هه جون تاريخون به ملن ٿيون، پر جديد حوالن ۽ سندس تصنيفن جي تاريخي ترتيب سان 626هه/1229ع واري تاريخ وڌيڪ مطابقت رکي ٿي. هڪ مشهور روايت سندس وفات '''20 رمضان 626هه''' تي رکي ٿي. ياقوت جو ڪو سڌو وارث نه هو. روايت موجب هن پنهنجي ڪتابن بابت وصيت ڪئي تہ اهي بغداد جي هڪ مسجد کي ڏنا وڃن. سندس ڪجهه مسودا ۽ علمي مواد سندس همعصرن ۽ دوستن وٽ محفوظ رهيو. == ورثو == ياقوت حموي جي علمي شهرت جو بنياد خاص طور ''معجم البلدان'' ۽ ''معجم الأدباء'' آهن. پهريون ڪتاب اسلامي دنيا جي تاريخي جاگرافيءَ جي سڀ کان اهم وچئين دور جي ماخذن مان آهي، جڏهن تہ ٻيو عربي ادب ۽ عالمن جي سوانح نگاريءَ جو اهم ذخيرو آهي. ''معجم البلدان'' جي اهميت ان ڳالهه ۾ به آهي تہ ياقوت ڪيترن اهڙن شهرن ۽ علمي مرڪزن کي پاڻ ڏٺو، جن کي ٿوري ئي عرصي کان پوءِ منگول حملن سخت تباهه ڪري ڇڏيو. سندس تحريرن اهڙيءَ طرح رڳو جاين جا نالا نه، پر انهن سان لاڳاپيل علمي، ادبي ۽ تاريخي دنيا جو حصو پڻ محفوظ ڪيو. بعد وارن مسلمان مصنفن سندس ڪم مان وڏي پيماني تي فائدو ورتو. جديد دور ۾ به تاريخي جاگرافي، وچ ايشيا، ايران، عراق، شام، عربستان ۽ اسلامي علمي تاريخ بابت تحقيق ۾ سندس ڪتاب بنيادي ماخذ طور استعمال ٿين ٿا. == پڻ ڏسو == * [[معجم البلدان]] * [[معجم الأدباء]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[جمال الدين القفطي]] * [[ابن فضلان]] * [[منگول سلطنت]] * [[مرو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |author=Yāqūt al-Ḥamawī |title=Muʿjam al-Buldān |editor=Ferdinand Wüstenfeld |location=Leipzig |year=1866–1873}} * {{cite book |author=Yāqūt al-Ḥamawī |title=Irshād al-Arīb ilā Maʿrifat al-Adīb |editor=D. S. Margoliouth |location=Leiden |year=1907}} * {{cite book |last=Jwaideh |first=Wadie |title=The Introductory Chapters of Yāqūt's Muʿjam al-Buldān |publisher=Brill |location=Leiden |year=1959}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.loc.gov/item/2021666167/ Library of Congress – ''The Dictionary of Countries''] {{اسلامي جاگرافي}} {{ضبط اختيار}} [[زمرو:1179ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1229ع جون وفاتون]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:13هين صديءَ جا جاگرافيدان]] [[زمرو:اسلامي دنيا جا جاگرافيدان]] [[زمرو:عربي ٻوليءَ جا اديب]] [[زمرو:عربي لغت نويس]] [[زمرو:مسلمان مؤرخ]] [[زمرو:سوانح نگار]] [[زمرو:اسلامي دنيا جا سياح]] [[زمرو:عباسي خلافت جا عالم]] [[زمرو:وچئين دور جا جاگرافيدان]] [[زمرو:بازنطيني نسل جا ماڻهو]] [[زمرو:غلامي مان آزاد ٿيل ماڻهو]] 949k1o24vpp4ojouit2ml7b5dc7627q 417390 417389 2026-10-05T22:26:07Z Intisar Ali 8681 417390 wikitext text/x-wiki {{Infobox Muslim scholar | name = ياقوت حموي | birth_name = شهاب الدين ابو عبدالله ياقوت بن عبدالله الرومي الحموي | image = | caption = | birth_date = 574ھ / لڳ ڀڳ 1179ع | birth_place = [[بازنطيني سلطنت]]، امڪاني طور [[قسطنطنيه]] | death_date = 20 رمضان 626ھ / آگسٽ 1229ع | death_place = [[حلب]] | era = 12هين–13هين صدي عيسوي | religion = [[اسلام]] | main_interests = [[جاگرافي]]، [[تاريخ]]، [[ادب]]، سوانح نگاري ۽ لغت | occupation = جاگرافيدان، مؤرخ، اديب، ڪتاب فروش، ناسخ ۽ سياح | notable_works = ''[[معجم البلدان]]''، ''[[معجم الأدباء]]'' }} '''شهاب الدين ابو عبدالله ياقوت بن عبدالله الرومي الحموي''' (عربي: '''شهاب الدين أبو عبد الله ياقوت بن عبد الله الرومي الحموي''')، عام طور '''ياقوت حموي''' جي نالي سان مشهور، (574ھ / لڳ ڀڳ 1179ع – 626ھ / 1229ع) وچئين دور جو مسلمان [[جاگرافي|جاگرافيدان]]، مؤرخ، اديب، سوانح نگار، لغت نويس، ڪتاب فروش ۽ سياح هو. هو بازنطيني يا يوناني نسل جو هو ۽ ننڍپڻ ۾ گرفتار ٿي غلام بڻيو، جنهن کان پوءِ کيس [[بغداد]] جي هڪ واپاري عَسڪر بن ابي نصر الحموي خريد ڪيو. بعد ۾ آزاد ٿيڻ کان پوءِ هن ڪتابن جي نقل، ڪتاب فروشي، واپار، مطالعي ۽ سفر کي پنهنجي زندگيءَ جو مرڪز بڻايو.<ref name="LOC">{{cite web |title=The Dictionary of Countries |url=https://www.loc.gov/item/2021666167/ |publisher=Library of Congress |access-date=6 October 2026}}</ref> ياقوت جي سڀ کان مشهور تصنيف ''[[معجم البلدان]]'' آهي، جيڪا رڳو جاين جي لغت نه پر وچئين دور جي جاگرافي، تاريخ، آبادي، آثار، شخصيتن، مقامي روايتن ۽ ادب بابت هڪ وسيع انسائيڪلوپيڊيائي تصنيف آهي.<ref name="LOC"/> سندس ٻيو اهم ڪتاب ''[[معجم الأدباء]]'' يا ''إرشاد الأريب إلى معرفة الأديب'' آهي، جنهن ۾ اديبن، شاعرن، عالمن ۽ ليکڪن جون سوانحون گڏ ڪيل آهن. == نالو ۽ نسب == ياقوت جو مشهور پورو نالو '''شهاب الدين ابو عبدالله ياقوت بن عبدالله الرومي الحموي''' هو. ''الرومي'' نسبت سندس [[بازنطيني سلطنت|رومي يا بازنطيني]] اصل ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جڏهن تہ ''الحموي'' نسبت سندس مالڪ عَسڪر الحموي سان لاڳاپيل هئي، جنهن جو تعلق [[حماة]] سان هو.<ref name="LOC"/> ''ياقوت'' عربيءَ ۾ هڪ قيمتي پٿر جو نالو آهي. وچئين دور ۾ غلامن کي ياقوت، زمرد، ڪافور ۽ ٻين قيمتي پٿرن يا خوشبودار شين جا نالا ڏيڻ جو رواج موجود هو. سندس اصل والدين ۽ خانداني نسب بابت پڪي ڄاڻ موجود ناهي؛ انهيءَ ڪري سندس نالي ۾ ''ابن عبدالله'' استعمال ٿيو. ذريعن ۾ سندس ڪنيت '''ابو عبدالله''' ۽ لقب '''شهاب الدين''' ملي ٿو. ڪجهه روايتن موجب هن پنهنجي غلاميءَ سان لاڳاپيل نالي کان پري ٿيڻ لاءِ پاڻ کي ''يعقوب'' به سڏائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر تاريخي ۽ ادبي روايت ۾ ''ياقوت'' نالو ئي مشهور رهيو. == پيدائش ۽ غلامي == ياقوت لڳ ڀڳ 574ھ/1178–1179ع ڌاري [[بازنطيني سلطنت]] جي علائقي ۾ ڄائو. ڪيترن جديد حوالن ۾ سندس ڄمڻ جو هنڌ [[قسطنطنيه]] ڄاڻايو ويو آهي، جيتوڻيڪ سندس ابتدائي زندگيءَ بابت معلومات مڪمل طور يقيني ناهي. Library of Congress پڻ سندس ڄمڻ بازنطيني علائقي ۾ ڄاڻائي ٿي ۽ کيس يوناني اصل جو قرار ڏئي ٿي.<ref name="LOC"/> ننڍپڻ ۾ ڪنهن جنگ يا ڇاپي دوران هو گرفتار ٿيو ۽ غلام طور وڪرو ڪيو ويو. آخرڪار بغداد جي واپاري '''عَسڪر بن ابي نصر الحموي''' کيس خريد ڪيو. عَسڪر ياقوت کي پڙهڻ، لکڻ، حساب ۽ واپار جي سکيا ڏياري ته جيئن هو سندس تجارتي ڪاروبار ۾ مدد ڪري سگهي. اهڙيءَ طرح ياقوت جي زندگيءَ جو اهو مرحلو، جيڪو غلاميءَ سان شروع ٿيو، اڳتي هلي سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو بنياد بڻيو. == تعليم ۽ علمي تربيت == ياقوت بغداد ۾ عربي پڙهڻ ۽ لکڻ، حساب ۽ واپاري حساب ڪتاب سکيو. اڳتي هلي هن عربي [[صرف ۽ نحو]]، ادب، تاريخ ۽ لغت جو مطالعو ڪيو. سندس استادن ۽ علمي واسطن ۾ نحوي عالم [[ابو البقاء العكبري]] جو نالو خاص طور اچي ٿو. سندس رسمي تعليم ان دور جي وڏن مدرسن جي عالمن جهڙي وسيع نه هئي، پر ڪتابن سان سندس مسلسل واسطو، ڪتابن جي نقل ڪرڻ، ڪتاب فروشي، مختلف شهرن جي عالمن سان ملاقات ۽ وڏين لائبريرين ۾ مطالعي سندس علمي تربيت جو اهم ذريعو بڻيا. == آزادي ۽ ڪتابن جو ڪاروبار == عَسڪر ۽ ياقوت وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيڻ کان پوءِ ياقوت آزاد ٿيو. ان واقعي جي تاريخ ۽ حالتن بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. آزاديءَ کان پوءِ هن بغداد ۾ ڪتابن جي نقل يعني '''استنساخ''' کي روزگار بڻايو. ان ڪم سبب کيس مختلف موضوعن جا ڪيترائي ڪتاب پڙهڻ جو موقعو مليو. بعد ۾ سندس اڳوڻي مالڪ سان لاڳاپا ٻيهر بهتر ٿيا ۽ ياقوت واپاري سفرن تي وڃڻ لڳو. عَسڪر جي وفات کان پوءِ هن ڪتابن جي واپار کي آزاديءَ سان جاري رکيو. ڪتاب فروشي سندس لاءِ رڳو روزگار نه رهي، پر اها کيس مختلف علمي مرڪزن، ڪتابخانن، عالمن ۽ ناياب متنن تائين پهچائڻ جو ذريعو بڻجي وئي. == سفر == ياقوت پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو سفر ۾ گذاريو. واپار، ڪتابن جي خريد ۽ وڪري، علمي تحقيق ۽ معلومات گڏ ڪرڻ جي سلسلي ۾ هن [[عراق]]، [[شام]]، [[مصر]]، [[فارس]]، [[خراسان]] ۽ وچ ايشيا جي ڪيترن علائقن جو سفر ڪيو. سندس ابتدائي واپاري سفرن مان [[ڪيش ٻيٽ]] جا سفر مشهور آهن. هن [[حلب]]، [[دمشق]]، [[موصل]]، [[اربل]]، [[نيشابور]]، [[مرو]]، [[بلخ]]، [[هرات]]، [[سرخس]] ۽ [[خوارزم]] سميت ڪيترائي شهر ڏٺا. اهي سفر بعد ۾ ''معجم البلدان'' لاءِ سڌي مشاهدي تي ٻڌل مواد جو اهم ذريعو بڻيا. ياقوت جي اهميت جو هڪ سبب اهو پڻ آهي تہ هن وچ ايشيا ۽ خراسان جا ڪيترائي علمي مرڪز [[منگول حملا|منگول حملي]] کان ٿورو اڳ ڏٺا؛ اهڙيءَ طرح سندس لکڻين ۾ انهن شهرن جي اهڙي علمي ۽ شهري زندگيءَ جو احوال محفوظ ٿي ويو، جيڪا ٿوري عرصي کان پوءِ وڏي پيماني تي تباهه ٿي وئي. == مرو ۾ قيام == ياقوت جي علمي زندگيءَ ۾ [[مرو]] جو قيام خاص اهميت رکي ٿو. هو تقريباً ٻن سالن تائين مرو ۾ رهيو ۽ اتي موجود وڏين لائبريرين مان فائدو ورتائين. سندس بيان موجب ان وقت مرو ۾ گهٽ ۾ گهٽ ڏهه اهم لائبريريون موجود هيون. انهن مان ڪجهه مسجدن ۽ ڪجهه مدرسن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Merv">{{cite web |title=Merv: History, Science and Learning |url=https://muslimheritage.com/merv-history-science-and-learning/ |website=Muslim Heritage |access-date=6 October 2026}}</ref> انهن ۾ عزيزيه ۽ ڪماليه جهڙا ڪتابخانا شامل هئا. ياقوت کي ڪتاب گهر کڻي وڃي پڙهڻ جي به آزادي هئي، جنهن ڪري هن جاگرافي، تاريخ، ادب ۽ سوانح بابت وڏي مقدار ۾ مواد گڏ ڪيو.<ref name="Merv"/> مرو ۾ گڏ ڪيل علمي مواد سندس ايندڙ تصنيفن، خاص طور ''معجم البلدان''، لاءِ انتهائي اهم ثابت ٿيو. == منگول حملا ۽ خراسان مان فرار == 13هين صديءَ جي شروعات ۾ [[چنگيز خان]] جي لشڪرن [[خوارزمشاهين]] جي سلطنت تي حملو ڪيو. منگولن جي اڳڀرائي سبب [[بخارا]]، [[سمرقند]]، [[بلخ]]، [[مرو]]، [[نيشابور]] ۽ خراسان جا ٻيا اهم علمي ۽ شهري مرڪز تباهيءَ جو شڪار ٿيا. ياقوت ان وقت خراسان ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ هو. منگول لشڪرن جي اچڻ تي کيس علائقو ڇڏڻو پيو. روايتن موجب هو پنهنجو گهڻو مال متاع ڇڏي، ڪجهه ڪتابن ۽ لکيل نوٽن کي بچائي اولهه طرف روانو ٿيو. هو [[موصل]] ۽ [[اربل]] مان ٿيندو [[حلب]] پهتو. سندس هي فرار علمي تاريخ جي لحاظ کان به اهم هو، ڇاڪاڻ تہ ياقوت پاڻ سان اهڙي مواد جا نوٽ کڻي آيو، جيڪو انهن ڪتابخانن ۽ علمي مرڪزن مان گڏ ڪيو ويو هو، جيڪي منگول حملي دوران تباهه ٿي ويا. == حلب ۽ جمال الدين قفطي == حلب ۾ ياقوت جو اهم سرپرست ۽ دوست عالم، مؤرخ ۽ ايوبي عملدار '''[[جمال الدين القفطي]]''' هو. قفطي ڪتابن جو شوقين ۽ علمي شخص هو ۽ ياقوت کي رهائش ۽ علمي ڪم لاءِ مدد ڏنائين. حلب ۾ ياقوت پنهنجي اڳ ۾ گڏ ڪيل مواد کي ترتيب ڏيڻ ۽ تصنيفن کي مڪمل ڪرڻ ۾ مصروف رهيو. ''معجم البلدان'' ۽ ''معجم الأدباء'' جي آخري ترتيب جو وڏو حصو سندس زندگيءَ جي انهيءَ دور سان لاڳاپيل آهي. == معجم البلدان == {{Main|معجم البلدان}} '''معجم البلدان''' (عربي: ''معجم البلدان'') ياقوت حموي جو سڀ کان مشهور ۽ اثرائتو ڪتاب آهي. هي جاين جي نالن جي الف ب وار ترتيب ڏنل وڏي جاگرافيائي انسائيڪلوپيڊيا آهي، جنهن ۾ وچئين دور جي اسلامي دنيا ۽ ان کان ٻاهر ڪيترن علائقن بابت معلومات محفوظ ٿيل آهي.<ref name="LOC"/> ياقوت ڪنهن هنڌ جو نالو لکندي عام طور ان جي صحيح اچار ۽ اعراب، نالي جي اشتقاق، جاگرافيائي بيهڪ ۽ ممڪن هجي تہ طول ۽ عرض بابت معلومات ڏيندو هو. ان کان پوءِ شهر يا علائقي جي تاريخ، فتحن، حڪمرانن، عمارتن، آثارن، مقامي پيداوار، ماڻهن، عالمن ۽ شاعرن بابت مواد شامل ڪندو هو. ان ڪري ''معجم البلدان'' جديد مفهوم ۾ رڳو جاگرافيائي لغت ناهي؛ ان ۾ [[تاريخ]]، [[سوانح نگاري]]، [[ادب]]، [[آثار قديمه]]، قومن ۽ مقامي روايتن بابت به وڏي مقدار ۾ مواد موجود آهي.<ref name="LOC"/> ياقوت مختلف پراڻن مصنفن جا اقتباس پڻ محفوظ ڪيا. ان ڪري سندس ڪتاب جي خاص اهميت اها آهي تہ ڪجهه اهڙن قديم ڪتابن ۽ مصنفن جو مواد ''معجم البلدان'' ۾ محفوظ رهيو، جن جا اصل ڪتاب پوءِ ضايع ٿي ويا. === ترتيب ۽ تحقيق جو طريقو === ''معجم البلدان'' ۾ جاين جا نالا عربي الف ب موجب ترتيب ڏنل آهن. ياقوت لاءِ صحيح تلفظ انتهائي اهم هو، ڇاڪاڻ تہ ساڳي يا مشابه نالي وارن مختلف هنڌن کي غلط پڙهڻ سان تاريخي روايتن ۾ غلط فهمي پيدا ٿي سگهي ٿي. هو پنهنجي ذريعن کي نقل ڪرڻ سان گڏ ڪيترين جڳهن تي انهن تي تنقيد، مقابلو يا تصحيح پڻ ڪري ٿو. جن هنڌن جو پاڻ سفر ڪيو هئائين، اتي ذاتي مشاهدا پڻ شامل ڪري ٿو. بعد وارن مسلمان جاگرافيدانن سندس ڪم مان وڏي پيماني تي فائدو ورتو. مثال طور [[زڪريا قزويني]] جي ''آثار البلاد'' ۾ ياقوت جي مواد جو نمايان استعمال ٿيو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=ĀṮĀR AL-BELĀD |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/atar-al-belad-geographical-work/ |access-date=6 October 2026}}</ref> == جديد ڇپائي == جرمن مستشرق [[فرڊيننڊ ووستنفلڊ]] 1866ع کان 1873ع دوران ''معجم البلدان'' جو اهم علمي ايڊيشن ڇهن جلدن ۾ [[ليپزگ]] مان شايع ڪيو. ان ڇپائيءَ کان پوءِ يورپي محققن ۾ ياقوت جي جاگرافيائي ۽ تاريخي مواد جو منظم مطالعو وڌيڪ وڌيو. == معجم الأدباء == {{Main|معجم الأدباء}} ياقوت جو ٻيو عظيم ڪتاب '''معجم الأدباء''' آهي، جنهن جو وڌيڪ مڪمل عنوان '''إرشاد الأريب إلى معرفة الأديب''' آهي. هي عربي ادبي ۽ علمي شخصيتن جي سوانحن جو وڏو مجموعو آهي. ان ۾ شاعرن، اديبن، نحوي عالمن، لغت نويسن، مؤرخن ۽ ٻين علمي شخصيتن بابت معلومات ڏنل آهي. ياقوت رڳو ڄمڻ ۽ وفات جون تاريخون درج نه ڪيون، پر سندن استاد، شاگرد، تصنيفون، علمي تڪرار، شاعري ۽ ذاتي واقعن بابت پڻ مواد گڏ ڪيو. هن ڪتاب جي اهميت جو هڪ وڏو سبب اهو آهي تہ ان ۾ ڪيترن اهڙن پراڻن ماخذن جا اقتباس محفوظ آهن، جيڪي هاڻي مڪمل صورت ۾ موجود ناهن. برطانوي مستشرق [[ڊيوڊ سموئل مارگليوٿ]] هن ڪتاب جو اهم علمي ايڊيشن 20هين صديءَ جي شروعات ۾ شايع ڪيو. == ٻيون تصنيفون == ياقوت سان منسوب يا سندس ڄاتل ٻين تصنيفن ۾ هي شامل آهن: * ''المشترك وضعاً والمفترق صقعاً'' — ساڳئي نالي وارن مختلف جاگرافيائي هنڌن بابت ڪتاب؛ * ''المقتضب في النسب'' — نسب بابت تصنيف؛ * ''أخبار المتنبي'' — شاعر [[المتنبي]] بابت؛ * ''أخبار الشعراء'' يا ''معجم الشعراء''؛ * ''كتاب الدول''؛ * ''المبدأ والمآل''؛ * ''عجالة في الأنساب''؛ * ''أخبار الوزراء''؛ * ''حاشية الصحاح''. انهن مان ڪيترائي ڪتاب اڄ مڪمل صورت ۾ موجود ناهن ۽ انهن جي وجود بابت ڄاڻ ياقوت جي پنهنجي حوالن يا بعد وارن مصنفن مان ملي ٿي. == علمي طريقو ۽ اهميت == ياقوت جي ڪم جي هڪ نمايان خصوصيت '''ميداني مشاهدي ۽ ڪتابي تحقيق جو ميلاپ''' آهي. هو هڪ طرف اڳين جاگرافيدانن، مؤرخن ۽ اديبن جا ڪتاب استعمال ڪري ٿو ۽ ٻي طرف پاڻ ڏٺل شهرن، ماڻهن ۽ علائقن بابت معلومات داخل ڪري ٿو. سندس سفرن سبب ''معجم البلدان'' خاص طور [[خراسان]] ۽ وچ ايشيا جي انهن شهرن بابت اهم تاريخي دستاويز بڻجي ويو، جن مان ڪيترائي منگول حملي ۾ سخت تباهه ٿيا. مثال طور [[جند]] بابت جديد ''Encyclopaedia Iranica'' پڻ ياقوت جي ذاتي دوري ۽ سندس ''معجم البلدان'' کي اهم ماخذ طور استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=JAND |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/jand-2/ |access-date=6 October 2026}}</ref> سندس جاگرافي رڳو زمين، مفاصلن ۽ شهرن جي فهرست تائين محدود نه هئي؛ هو جاين سان لاڳاپيل ماڻهن، ادب، شعر، فتحن، مذهبي روايتن، عمارتن ۽ معاشرتي حالتن کي به محفوظ ڪندو هو. انهيءَ ڪري سندس تصنيفون [[تاريخي جاگرافي]]، اسلامي تاريخ، عربي ادب ۽ سوانح نگاري جي تحقيق لاءِ اهم بنيادي ماخذ آهن. == شاعر ۽ اديب == ياقوت پاڻ به عربي نثر ۽ شاعريءَ سان لاڳاپيل هو. سندس سوانح نگارن سندس ڪجهه شعر محفوظ ڪيا آهن، پر سندس مڪمل ديوان موجود ناهي. سندس ادبي دلچسپي خاص طور ''معجم الأدباء'' ۾ نمايان آهي، جتي هو رڳو سوانح نگار نه پر ادبي مواد گڏ ڪندڙ ۽ ڪڏهن تنقيدي مبصر جي حيثيت سان به نظر اچي ٿو. == وفات == ياقوت پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ [[حلب]] کي مرڪز بڻائي سفر، واپار ۽ تصنيف جاري رکي. غالب ۽ جديد علمي طور قبول ڪيل روايت موجب هو '''626ھ/1229ع''' ۾ حلب ۾ وفات ڪري ويو.<ref name="LOC"/> ڪجهه پراڻن ذريعن ۾ سندس وفات لاءِ 622هه يا 623هه جون تاريخون به ملن ٿيون، پر جديد حوالن ۽ سندس تصنيفن جي تاريخي ترتيب سان 626هه/1229ع واري تاريخ وڌيڪ مطابقت رکي ٿي. هڪ مشهور روايت سندس وفات '''20 رمضان 626هه''' تي رکي ٿي. ياقوت جو ڪو سڌو وارث نه هو. روايت موجب هن پنهنجي ڪتابن بابت وصيت ڪئي تہ اهي بغداد جي هڪ مسجد کي ڏنا وڃن. سندس ڪجهه مسودا ۽ علمي مواد سندس همعصرن ۽ دوستن وٽ محفوظ رهيو. == ورثو == ياقوت حموي جي علمي شهرت جو بنياد خاص طور ''معجم البلدان'' ۽ ''معجم الأدباء'' آهن. پهريون ڪتاب اسلامي دنيا جي تاريخي جاگرافيءَ جي سڀ کان اهم وچئين دور جي ماخذن مان آهي، جڏهن تہ ٻيو عربي ادب ۽ عالمن جي سوانح نگاريءَ جو اهم ذخيرو آهي. ''معجم البلدان'' جي اهميت ان ڳالهه ۾ به آهي تہ ياقوت ڪيترن اهڙن شهرن ۽ علمي مرڪزن کي پاڻ ڏٺو، جن کي ٿوري ئي عرصي کان پوءِ منگول حملن سخت تباهه ڪري ڇڏيو. سندس تحريرن اهڙيءَ طرح رڳو جاين جا نالا نه، پر انهن سان لاڳاپيل علمي، ادبي ۽ تاريخي دنيا جو حصو پڻ محفوظ ڪيو. بعد وارن مسلمان مصنفن سندس ڪم مان وڏي پيماني تي فائدو ورتو. جديد دور ۾ به تاريخي جاگرافي، وچ ايشيا، ايران، عراق، شام، عربستان ۽ اسلامي علمي تاريخ بابت تحقيق ۾ سندس ڪتاب بنيادي ماخذ طور استعمال ٿين ٿا. == پڻ ڏسو == * [[معجم البلدان]] * [[معجم الأدباء]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[جمال الدين القفطي]] * [[ابن فضلان]] * [[منگول سلطنت]] * [[مرو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |author=Yāqūt al-Ḥamawī |title=Muʿjam al-Buldān |editor=Ferdinand Wüstenfeld |location=Leipzig |year=1866–1873}} * {{cite book |author=Yāqūt al-Ḥamawī |title=Irshād al-Arīb ilā Maʿrifat al-Adīb |editor=D. S. Margoliouth |location=Leiden |year=1907}} * {{cite book |last=Jwaideh |first=Wadie |title=The Introductory Chapters of Yāqūt's Muʿjam al-Buldān |publisher=Brill |location=Leiden |year=1959}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.loc.gov/item/2021666167/ Library of Congress – ''The Dictionary of Countries''] {{اسلامي جاگرافي}} {{ضبط اختيار}} [[زمرو:1179ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1229ع جون وفاتون]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:13هين صديءَ جا جاگرافيدان]] [[زمرو:اسلامي دنيا جا جاگرافيدان]] [[زمرو:عربي ٻوليءَ جا اديب]] [[زمرو:عربي لغت نويس]] [[زمرو:مسلمان مؤرخ]] [[زمرو:سوانح نگار]] [[زمرو:اسلامي دنيا جا سياح]] [[زمرو:عباسي خلافت جا عالم]] [[زمرو:وچئين دور جا جاگرافيدان]] [[زمرو:بازنطيني نسل جا ماڻهو]] [[زمرو:غلامي مان آزاد ٿيل ماڻهو]] i13kmy1d5h9gn0fl50la1i0lmckw4g8 0 103775 417391 2026-10-05T22:43:49Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{معلومات عالم مسلم | name = زڪريا قزويني | birth_name = ابو يحيى زڪريا بن محمد بن محمود القزويني | image = | caption = | birth_date = لڳ ڀڳ 600ھ / 1203ع | birth_place = [[قزوين]]، موجوده [[ايران]] | death_date = 682ھ / 1283ع | death_place = امڪاني طور [[واسط]] | era = 13هين صدي عيسوي | region... 417391 wikitext text/x-wiki {{معلومات عالم مسلم | name = زڪريا قزويني | birth_name = ابو يحيى زڪريا بن محمد بن محمود القزويني | image = | caption = | birth_date = لڳ ڀڳ 600ھ / 1203ع | birth_place = [[قزوين]]، موجوده [[ايران]] | death_date = 682ھ / 1283ع | death_place = امڪاني طور [[واسط]] | era = 13هين صدي عيسوي | region = [[ايران]]، [[عراق]] ۽ [[شام]] | religion = [[اسلام]] | main_interests = [[جاگرافي]]، [[ڪائناتيات]]، [[قدرتي تاريخ]]، [[فلڪيات]] ۽ ادب | occupation = عالم، جاگرافيدان، ڪائناتيات جو ليکڪ، فقيھ، قاضي ۽ استاد | notable_works = ''[[عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات]]''، ''[[آثار البلاد وأخبار العباد]]'' | influenced_by = [[ابن سينا]]، [[اثير الدين ابهري]]، [[ياقوت حموي]] }} '''ابو يحيى زڪريا بن محمد بن محمود القزويني''' ({{lang-ar|أبو يحيى زكرياء بن محمد بن محمود القزويني}}؛ لڳ ڀڳ 600ھ / 1203ع – 682ھ / 1283ع)، عام طور '''زڪريا قزويني''' جي نالي سان مشهور، 13هين صديءَ جو [[اسلامي دنيا|اسلامي دنيا]] جو عالم، [[جاگرافيدان]]، [[ڪائناتيات|ڪائناتي جاگرافيءَ]] جو ليکڪ، [[قدرتي تاريخ]] جو مصنف، فقيھ ۽ قاضي هو. هو [[قزوين]] ۾ ڄائو ۽ پنهنجي علمي ۽ انتظامي زندگيءَ جو وڏو حصو [[عراق]] ۾ گذاريائين. سندس شهرت جو بنيادي سبب ٻه عربي تصنيفون، ''[[عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات]]'' ۽ ''[[آثار البلاد وأخبار العباد]]'' آهن، جن ۾ فلڪيات، جاگرافي، نباتات، حيوانات، معدنيات، قومن، شهرن ۽ وچئين دور جي اسلامي دنيا جي علمي روايتن بابت وسيع مواد گڏ ٿيل آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=ĀṮĀR AL-BELĀD |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=II |pages=909–911 |date=15 December 1987 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/atar-al-belad-geographical-work/ |access-date=6 October 2026}}</ref><ref name="EI">{{cite encyclopedia |last=Lewicki |first=T. |title=al-Ḳazwīnī |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |publisher=Brill |url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/EIEO/SIM-4093.xml |access-date=6 October 2026}}</ref> قزويني جو ''عجائب المخلوقات'' اسلامي علمي ۽ ادبي روايت جي مشهور ترين ڪائناتي دانشنامن مان شمار ٿئي ٿو. ڪتاب جون عربي، فارسي ۽ عثماني ترڪيءَ ۾ ڪيتريون ئي قلمي ڪاپيون تيار ٿيون ۽ صدين تائين ان جون تصويرن سان سينگاريل نسخا اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ۾ گردش ڪندا رهيا.<ref name="LOC">{{cite web |title=The Wonders of Creation |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021667318/ |access-date=6 October 2026}}</ref><ref name="Walters">{{cite web |title=Turkish Version of the Wonders of Creation |website=The Walters Art Museum |url=https://art.thewalters.org/object/W.659/ |access-date=6 October 2026}}</ref> == نالو، خاندان ۽ اصل == قزويني جو پورو نالو '''ابو يحيى زڪريا بن محمد بن محمود القزويني''' هو. سندس نسبت ''القزويني'' سندس جنم ڀومي [[قزوين]] ڏانهن آهي. جديد علمي ماخذ سندس پيدائش لڳ ڀڳ 600ھ/1203ع ۾ قزوين ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="EI"/><ref name="Met">{{cite web |title=Double Title Page from a Aja'ib al-Makhluqat wa Ghara'ib al-Mawjudat |website=The Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/449012 |access-date=6 October 2026}}</ref> سندس نسلي سڃاڻپ بابت ماخذن ۾ مختلف اصطلاح استعمال ٿيل آهن. ڪجهه روايتن موجب سندس خاندان عرب نسل جو هو ۽ پنهنجي نسب کي صحابي [[انس بن مالڪ]] سان ڳنڍيندو هو؛ جڏهن ته ''Encyclopaedia Iranica'' کيس ''Persian scholar'' يعني فارسي/ايراني عالم طور بيان ڪري ٿي.<ref name="EI"/><ref name="Iranica"/> ان ڪري کيس رڳو جديد قومي اصطلاحن ۾ قطعي طور ”عرب“ يا ”فارسي“ قرار ڏيڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي تہ هو قزوين ۾ پيدا ٿيل اسلامي دور جو عالم هو، جنهن جو خاندان عرب نسب جي دعويٰ ڪندو هو ۽ جنهن جي علمي زندگي ايران ۽ عراق جي فارسي-عربي علمي ماحول ۾ ٺهي.<ref name="EI"/> == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == قزويني اهڙي دور ۾ وڏو ٿيو جڏهن [[منگول سلطنت|منگولن]] جون فوجي مهمون ايران ۽ وچ ايشيا جي سياسي ۽ علمي دنيا کي تيزيءَ سان بدلائي رهيون هيون. جديد تحقيق موجب منگول حملي جي ابتدائي مرحلن کان پوءِ هو نوجوانيءَ ۾ [[موصل]] پهتو، جتي هن مذهبي علمن سان گڏ رياضي، فلڪيات، فلسفي ۽ جاگرافيءَ جو مطالعو ڪيو.<ref name="Carboni">{{cite book |last=Carboni |first=Stefano |title=The Wonders of Creation and the Singularities of Painting: A Study of the Ilkhanid London Qazvīnī |publisher=Edinburgh University Press |year=2015 |isbn=9780748683246 |pages=13–17}}</ref> موصل ان دور ۾ علمي سرگرمين جو اهم مرڪز هو. قزويني جي علمي ماحول سان [[اثير الدين ابهري]]، [[ابن الاثير]] ۽ جاگرافيدان [[ياقوت حموي]] جهڙن عالمن جا نالا ڳنڍيل آهن.<ref name="Carboni"/> خاص طور ياقوت حموي جي جاگرافيائي تصنيفن ۽ اڳوڻي اسلامي جاگرافيءَ جي روايت جو اثر قزويني جي ''آثار البلاد'' ۾ ڏسي سگهجي ٿو. قزويني [[شام]] پڻ ويو. ڪجهه سوانحي روايتون سندس [[دمشق]] ۾ رهڻ ۽ صوفي عالم [[ابن عربي]] سان رابطي جو ذڪر ڪن ٿيون، پر ان ملاقات بابت تفصيل سڀني بنيادي ماخذن ۾ هڪجهڙا ناهن؛ تنهنڪري ان کي سندس باقاعدي صوفي شاگرديءَ جي قطعي ثبوت طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. == عراق ۾ علمي ۽ عدالتي زندگي == تعليم ۽ سفرن کان پوءِ قزويني عراق ۾ وڃي رهيو. هو [[واسط]] ۽ [[حله]] سميت مختلف هنڌن تي قاضي رهيو. [[عباسي خلافت]] جي آخري خليفي [[المستعصم بالله]] جي دور ۾ به سندس عدالتي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="LOC1280">{{cite web |title=The Wonders of Creation |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021667228/ |access-date=6 October 2026}}</ref> 1258ع/656ھ ۾ [[هلاڪو خان]] جي فوجن هٿان [[بغداد جو گهيرو (1258ع)|بغداد جي سقوط]] سان عباسي خلافت جو سياسي مرڪز ختم ٿي ويو، پر قزويني جي علمي زندگي ختم نه ٿي. هو منگولن جي قائم ڪيل [[ايلخاني سلطنت]] واري دور ۾ به لکندو ۽ علمي ڪم ڪندو رهيو. سندس اهم تصنيفن جي آخري ترتيب ۽ تدوين پڻ انهيءَ سياسي تبديليءَ کان پوءِ ٿي.<ref name="Iranica"/> قزويني جو لاڳاپو مشهور ايلخاني وزير، مؤرخ ۽ سرپرست [[عطاء ملڪ جويني]] سان پڻ هو. ''Encyclopaedia Iranica'' موجب ''عجائب المخلوقات'' جو هڪ اهم نسخو جوينيءَ جي نالي منسوب ڪيو ويو، جڏهن تہ ''آثار البلاد'' پڻ انهيءَ علمي ۽ سرپرستيءَ واري ماحول ۾ تيار ٿيو.<ref name="Iranica"/> == علمي طريقو ۽ فڪري پسمنظر == قزويني جديد معنيٰ ۾ تجرباتي سائنسدان نه هو؛ سندس ڪم وچئين دور جي اسلامي ''عجائب''، ڪائناتيات، جاگرافي ۽ قدرتي تاريخ جي دانشنامائي روايت سان تعلق رکي ٿو. هن اڳين يوناني، اسلامي ۽ ايراني علمي روايتن، ڪتابي ماخذن، مسافرن جي خبرن، تاريخي روايتن ۽ پنهنجي دور ۾ رائج قدرت بابت خيالن کي هڪ منظم ڪائناتي تصوير ۾ گڏ ڪيو.<ref name="Berlekamp">{{cite book |last=Berlekamp |first=Persis |title=Wonder, Image, and Cosmos in Medieval Islam |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=2011 |isbn=9780300170603}}</ref> سندس فڪر تي [[ابن سينا]] سان لاڳاپيل فلسفيانه ڪائناتيات جو اثر پڻ ڏٺو ويو آهي. مخلوقات کي آسماني عالمن کان زميني دنيا تائين هڪ ترتيب ۾ پيش ڪرڻ سندس ڪائناتي تصور جي اهم خصوصيت آهي. قزويني لاءِ ''عجب'' يا حيرت رڳو غيرمعمولي شيءِ ڏسڻ جو احساس نه، پر تخليق تي غور ڪرڻ ۽ ڪائنات جي نظم کي سمجهڻ جو ذريعو پڻ هئي.<ref name="Zadeh">{{cite book |last=Zadeh |first=Travis |title=Wonders and Rarities: The Marvelous Book That Traveled the World and Mapped the Cosmos |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2023 |isbn=9780674287631 |pages=1–20}}</ref> انهيءَ ڪري ''عجائب المخلوقات'' ۾ مشاهدي ۽ اڳوڻي علم سان گڏ اهڙا قصا، افسانوي جاندار ۽ غيرمعمولي واقعا پڻ شامل آهن، جيڪي اڄ جي سائنسي معيارن موجب حقيقت تي ٻڌل نه سمجهيا وڃن ٿا. تاريخي لحاظ کان انهن جو قدر ان ڳالهه ۾ آهي تہ اهي 13هين صديءَ جي اسلامي دنيا ۾ قدرت، ڪائنات ۽ ''عجائب'' بابت علمي ۽ ثقافتي تصورن جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref name="Berlekamp"/> == عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات == {{Main|عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات}} [[File:Ajayeb al-Makhluqat va Gharayeb al-Mowjudat (Wonders of Creation and Oddities of What Exists), by Zakariya Qazvini, Iran, 16th century AD, ink, watercoulour - Aga Khan Museum - Toronto, Canada - DSC06862.jpg|thumb|کاٻو|''عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات'' جي هڪ تصويري قلمي نسخي جو ورق.]] '''عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات''' (عربي: ''عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات'') قزويني جي سڀ کان مشهور تصنيف ۽ وچئين دور جي اسلامي ڪائناتيات جي مشهور ترين ڪتابن مان هڪ آهي.<ref name="LOC2">{{cite web |title=The Wonders of Creation |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021667284/ |access-date=6 October 2026}}</ref> ڪتاب جو مقصد آسمان کان زمين تائين تخليق جي مختلف حصن کي هڪ منظم دانشنامائي صورت ۾ پيش ڪرڻ هو. ڪتاب کي وڏي پيماني تي ٻن حصن ۾ سمجهي سگهجي ٿو. پهريون حصو آسماني يا مافوق زميني دنيا سان واسطو رکي ٿو، جنهن ۾ فلڪي گولا، تارا، سيارا، برج، وقت ۽ ملائڪن جهڙا موضوع اچن ٿا. ٻيو حصو زميني دنيا بابت آهي، جنهن ۾ عنصر، سمنڊ، جبل، معدنيات، نباتات، جانور ۽ انسان شامل آهن.<ref name="LOC"/><ref name="Princeton">{{cite web |title=The Wonders of Creatures and the Marvels of Creation |website=Princeton University Library, Special Collections |url=https://specialcollections.princeton.edu/2025/09/september-2025-decalcomania/ |access-date=6 October 2026}}</ref> [[File:Seven classical planets, by Al-Qazwini.jpg|thumb|ساڄو|قزويني جي ''عجائب المخلوقات'' جي روايت مان ستن قديم سيارن جي تصوير.]] قزويني فلڪيات ۽ ڪائنات جي بيان ۾ پنهنجي دور جي [[بطليموسي نظام]] ۽ اسلامي فلڪياتي روايت سان لاڳاپيل تصورن کي استعمال ڪيو. ان ڪري ڪتاب ۾ فلڪي گولن، ستن روايتي سيارن ۽ [[برج (فلڪيات)|برجن]] بابت متن سان گڏ تصويرون پڻ ملن ٿيون. بعد وارن قلمي نسخن ۾ اهي فلڪياتي خاڪا ڪتاب جي بصري سڃاڻپ جو اهم حصو بڻجي ويا.<ref name="Smithsonian">{{cite web |title=Folio from a Aja'ib al-makhluqat (Wonders of Creation) by al-Qazvini |website=Smithsonian Institution |url=https://www.si.edu/object/fsg_F1954.45 |access-date=6 October 2026}}</ref> === قدرتي دنيا === زميني حصي ۾ قزويني جبلن، دريائن، سمنڊن، ٻيٽن، معدنيات، ٻوٽن ۽ جانورن کي بيان ڪري ٿو. سندس جانورن بابت بيانن ۾ جسماني خاصيتن، رهائش، عادت، انسان لاءِ فائدي يا نقصان ۽ ان دور سان لاڳاپيل طبي يا لوڪ عقيدن کي پڻ جاءِ ڏني وئي آهي. [[File:Zakariya ibn Muhammad Qazwini - A Turkey and a Bird Called Abu Haruz - Walters W659115A - Full Page.jpg|thumb|کاٻو|''عجائب المخلوقات'' جي عثماني نسخي ۾ پکين جي تصوير.]] انهن بيانن ۾ حقيقي جاندارن سان گڏ اهڙا جاندار پڻ ملن ٿا، جيڪي افسانوي يا لوڪ روايتن جو حصو هئا. تنهنڪري ڪتاب کي جديد حياتيات يا حيوانيات جو ڪتاب سمجهڻ بدران وچئين دور جي قدرتي تاريخ ۽ ڪائناتي علم جي دانشنامائي دستاويز طور پڙهيو وڃي ٿو. === تصويري روايت === ''عجائب المخلوقات'' جي خاص اهميت ان جي تصويري قلمي روايت آهي. ڪتاب جون ڪيتريون ڪاپيون جانورن، ٻوٽن، ملائڪن، فلڪي برجن، افسانوي جاندارن ۽ مختلف قدرتي منظرن جي تصويرن سان سينگاريل آهن. [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]، [[سمٿسونين انسٽيٽيوشن]] ۽ [[والٽرز آرٽ ميوزيم]] سميت ڪيترن ادارن وٽ اهڙن نسخن جا ورق محفوظ آهن.<ref name="Met"/><ref name="Smithsonian"/><ref name="Walters"/> [[File:Muhammad ibn Muhammad Shakir Ruzmah-'i Nathani - The Angels Harut and Marut Hanging as a Punishment for Being Critical of Adam?s Fall - Walters W65952B - Full Page.jpg|thumb|ساڄو|1717ع جي عثماني ترڪي نسخي ۾ [[هاروت ۽ ماروت]] جي تصوير.]] والٽرز آرٽ ميوزيم وٽ محفوظ 1121ھ/1717ع جي عثماني ترڪي نسخي ۾ 444 تصويرون آهن، جنهن مان اندازو ٿئي ٿو تہ قزويني جي ڪتاب جي تصويري روايت سندس وفات کان صدين پوءِ به زنده رهي.<ref name="Walters"/> == آثار البلاد وأخبار العباد == {{Main|آثار البلاد وأخبار العباد}} قزويني جو ٻيو بنيادي ڪتاب '''آثار البلاد وأخبار العباد''' آهي، جيڪو جاگرافي، تاريخ، انساني آبادي ۽ شهرن بابت هڪ دانشنامائي تصنيف آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' موجب هن ڪتاب جو پهريون روپ 661ھ/1262–1263ع ۾ ''عجائب البلدان'' جي نالي سان تيار ٿيو، جڏهن تہ 674ھ/1275–1276ع ۾ قزويني ان کي وڏي پيماني تي نظرثاني ڪري وڌايو؛ انهيءَ ٻي صورت کي ''آثار البلاد وأخبار العباد'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Iranica"/> ڪتاب جي شروعات ٽن تمهيدي بحثن سان ٿئي ٿي: شهرن ۽ آبادين جي ضرورت، مختلف علائقن جي خاصيتن ۽ انهن جي انسانن، جانورن ۽ ٻوٽن تي اثر، ۽ زمين جي روايتي [[ست اقليم|ستن اقليمن]] ۾ ورهاست. ان کان پوءِ شهرن ۽ علائقن کي اقليمن جي ترتيب سان بيان ڪيو ويو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#355c7d; color:white; padding:8px;" | '''قزويني جي ٻن بنيادي تصنيفن جو خاڪو''' ! style="background:#dbeafe;" | تصنيف ! style="background:#dcfce7;" | بنيادي موضوع ! style="background:#fef3c7;" | جوڙجڪ ! style="background:#fce7f3;" | خاص اهميت |- | ''[[عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات]]'' | ڪائنات، فلڪيات، زمين، معدنيات، نباتات ۽ جانور | آسماني ۽ زميني مخلوقات | اسلامي ''عجائب'' ۽ ڪائناتيات جي سڀ کان مشهور تصنيفن مان هڪ |- | ''[[آثار البلاد وأخبار العباد]]'' | جاگرافي، شهر، قومون، تاريخ ۽ سوانح | اقليمن ۽ جاگرافيائي هنڌن مطابق | 13هين صديءَ جي جاگرافيائي ۽ ثقافتي ڄاڻ جو اهم مجموعو |} ''آثار البلاد'' ۾ قزويني اڳوڻن جاگرافيدانن ۽ مؤرخن جي مواد کي گڏ ڪرڻ سان گڏ شهرن جي آبادي، مشهور ماڻهن، قدرتي خاصيتن، واپار، تاريخي واقعن ۽ مقامي روايتن بابت ڄاڻ ڏني. ان لحاظ کان ڪتاب خالص جسماني جاگرافيءَ تائين محدود نه، پر تاريخي ۽ انساني جاگرافيءَ جو به اهم ماخذ آهي.<ref name="Iranica"/> == ماخذ ۽ علمي اثر == قزويني پنهنجي ڪتابن ۾ اڳين يوناني ۽ اسلامي علمي روايت مان وسيع مواد ورتو. سندس جاگرافيءَ تي [[ياقوت حموي]]، [[يعقوبي]]، [[ابن فقيه همداني]] ۽ ٻين جاگرافيدانن جي لکڻين جو اثر ملي ٿو، جڏهن تہ سندس ڪائناتي ترتيب کي ابن سينا جي فلسفي ۽ وچئين دور جي اسلامي ڪائناتيات سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Iranica"/><ref name="Berlekamp"/> سندس خاصيت مڪمل طور نئين علم جي ايجاد کان وڌيڪ اڳ موجود ڄاڻ کي چونڊڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ هڪ اهڙي جامع نظام ۾ آڻڻ هئي، جنهن ۾ جاگرافي، تاريخ، فلڪيات، قدرتي تاريخ ۽ ادبي روايت گڏجي وڃن ٿيون. انهيءَ دانشنامائي طريقي سندس ٻنهي وڏين تصنيفن کي پوءِ ايندڙ نسلن لاءِ مفيد بڻايو. == قلمي نسخا، ترجما ۽ اشاعت == قزويني جي ڪتابن جي مقبوليت جو هڪ اهم ثبوت سندن وڏي قلمي روايت آهي. ''عجائب المخلوقات'' جا عربي نسخا اسلامي دنيا جي مختلف حصن ۾ نقل ٿيا ۽ پوءِ ان جا [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[عثماني ترڪي]] ترجما پڻ تيار ٿيا.<ref name="LOCtrans">{{cite web |title=Al-Sufi's Book of the Constellations of the Fixed Stars, followed by Maxims, and al-Qazwini's The Wonders of Creation |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021667391/ |access-date=6 October 2026}}</ref> [[File:Kozmografya.jpg|thumb|کاٻو|قزويني جي ڪائناتي تصنيف جي هڪ تصويري قلمي نسخي جو ورق.]] [[لائبريري آف ڪانگريس]] وٽ 973ھ/1565–1566ع جو هڪ فارسي تصويري نسخو محفوظ آهي، جنهن ۾ رنگين تزئين ۽ ڪيتريون تصويرون شامل آهن.<ref name="LOCPersian">{{cite web |title=ʻAjāʼib al-makhlūqāt |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2017454465/ |access-date=6 October 2026}}</ref> ساڳئي اداري وٽ 960ھ/1553ع جو عثماني ترڪي ترجمو پڻ موجود آهي.<ref name="LOCTurkish">{{cite web |title=Incomplete manuscript of the Ottoman Turkish translation of ʻAjāʼib al-makhlūqāt of Qazwīnī |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2017406674/ |access-date=6 October 2026}}</ref> 19هين صديءَ ۾ جرمن مستشرق [[فرڊيننڊ ووسٽنفلڊ]] قزويني جي ٻنهي وڏين تصنيفن جا عربي متن شايع ڪيا. هن 1848ع ۾ ''آثار البلاد'' ۽ 1849ع ۾ ''عجائب المخلوقات'' جو ڇاپو تيار ڪيو. انهن اشاعتن کان پوءِ قزويني جي ڪم جو يورپي علمي دنيا ۾ منظم مطالعو وڌيڪ وسيع ٿيو. == علمي ۽ ثقافتي اهميت == قزويني جي اهميت رڳو جاگرافيدان جي حيثيت سان نه، پر اسلامي دنيا جي دانشنامائي علم جي منتظم طور پڻ آهي. سندس ڪتاب ڏيکارين ٿا تہ 13هين صديءَ جي عالمن وٽ ''جاگرافي''، ''فلڪيات''، ''قدرتي تاريخ''، ''تاريخ'' ۽ ''ادب'' جديد دور وانگر مڪمل طور جدا علمي شعبا نه هئا، پر ڪائنات ۽ تخليق کي سمجهڻ جي هڪ گڏيل علمي منصوبي جا حصا هئا. ''عجائب المخلوقات'' خاص طور ''عجائب'' جي ادبي ۽ علمي صنف جي ترقيءَ ۾ اثرائتو ثابت ٿيو. ڪتاب جي مسلسل نقل، ترجمن ۽ تصويري نسخن سبب ان جو اثر عربي دنيا کان ايران، عثماني سلطنت ۽ ڏکڻ ايشيا تائين پهتو.<ref name="LOC"/><ref name="MetMughal">{{cite web |title=Aja'ib al-Makhluqat wa Ghara'ib al-Mawjudat |website=The Metropolitan Museum of Art |url=https://collectionapi.metmuseum.org/art/collection/search/479711 |access-date=6 October 2026}}</ref> [[File:Map Cosmography Zakariya al-Qazwini.jpg|thumb|ساڄو|قزويني سان منسوب ڪائناتي جاگرافيءَ جي روايت مان دنيا جو خاڪو.]] قزويني جي علمي ورثي جي مطالعي ۾ هڪ اهم ڳالهه اها آهي تہ سندس متن ۾ جديد سائنسي مشاهدي سان ملندڙ معلومات سان گڏ نجوم، افسانا، مذهبي ڪائناتيات ۽ لوڪ روايتون پڻ موجود آهن. جديد محقق انهن سڀني عنصرن کي 13هين صديءَ جي علمي ثقافت جي تاريخي پسمنظر ۾ ڏسن ٿا، نه تہ موجوده سائنس جي معيار سان هڪجهڙو سمجهن ٿا.<ref name="Zadeh"/><ref name="Berlekamp"/> == وفات == زڪريا قزويني 682ھ/1283ع ۾ لڳ ڀڳ اسي ورهين جي عمر ۾ وفات ڪئي.<ref name="Met"/><ref name="Smithsonian"/> وفات جي جاءِ بابت پراڻن ۽ جديد ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف ملي ٿو؛ سندس زندگيءَ جو آخري علمي ۽ عدالتي تعلق [[واسط]] سان مضبوط هو ۽ ڪيترائي احوال سندس وفات به اتي ڄاڻائين ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ثانوي روايتون بغداد جو نالو ڏين ٿيون. ان ڪري واسط کي وفات جو هنڌ ڄاڻائڻ سان گڏ اختلاف جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ محتاط آهي. == ورثو == قزويني جي وفات کان پوءِ به سندس تصنيفن جي نقل ۽ ترجمي جو سلسلو ڪيترين صدين تائين جاري رهيو. اڄ ''عجائب المخلوقات'' جا نسخا ۽ ورق [[لائبريري آف ڪانگريس]]، [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]، [[والٽرز آرٽ ميوزيم]]، [[سمٿسونين انسٽيٽيوشن]] ۽ ٻين وڏن ڪتابخانن ۽ عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref name="LOC"/><ref name="Met"/><ref name="Walters"/><ref name="Smithsonian"/> انهن نسخن جي اهميت رڳو متن تائين محدود ناهي. انهن ۾ موجود فلڪياتي خاڪا، جانورن جون تصويرون، افسانوي مخلوق، ملائڪ، ٻوٽا ۽ جاگرافيائي منظر اسلامي ڪتابي مصوري ۽ علمي تصويرسازيءَ جي تاريخ لاءِ پڻ اهم ماخذ آهن. 15هين صديءَ جي عراق يا اوڀر اناطوليا سان منسوب قلمي ورقن کان وٺي 18هين صديءَ جي عثماني نسخن تائين، سندس ڪم جي تصويري روايت ڪيترن مختلف فني ماحولن ۾ نئين سر ترتيب ڏني وئي.<ref name="Smithsonian"/><ref name="Walters"/> == چونڊ تصنيفون == * ''[[عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات]]'' — ڪائناتيات، فلڪيات ۽ قدرتي تاريخ بابت دانشنامائي تصنيف. * ''[[آثار البلاد وأخبار العباد]]'' — جاگرافي، شهرن، قومن، تاريخ ۽ مشهور شخصيتن بابت دانشنامائي جاگرافي؛ ان جو اڳيون روپ ''عجائب البلدان'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Iranica"/> ''مفيد العلوم ومبيد الهموم''، ''خطط مصر'' ۽ ''الإرشاد في أخبار قزوين'' جهڙن عنوانن کي ڪجهه بعد وارن ماخذن قزويني ڏانهن منسوب ڪيو آهي، پر انهن جي نسبت سندس ٻن مشهور ۽ مضبوط نموني ثابت ٿيل تصنيفن جيتري يقيني ناهي؛ تنهنڪري انهن کي قزويني جي قطعي تصنيفن جي فهرست ۾ رکڻ وقت ماخذن جي تنقيدي جاچ ضروري آهي. == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Seven classical planets, by Al-Qazwini.jpg|ستن روايتي سيارن جي تصوير File:Kozmografya.jpg|''عجائب المخلوقات'' جي هڪ قلمي نسخي جو ورق File:Kazvini3.jpg|قزويني جي ڪائناتي تصنيف مان تصوير File:Kazvini1.jpg|''عجائب المخلوقات'' مان هڪ تصوير File:Map Cosmography Zakariya al-Qazwini.jpg|قزويني جي ڪائناتي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل نقشو File:Zakariya ibn Muhammad Qazwini - A Turkey and a Bird Called Abu Haruz - Walters W659115A - Full Page.jpg|1717ع جي عثماني نسخي ۾ پکين جي تصوير File:Muhammad ibn Muhammad Shakir Ruzmah-'i Nathani - The Monster of Gog and Magog - Walters W659190B - Full Page.jpg|عثماني نسخي ۾ [[ياجوج ۽ ماجوج]] سان لاڳاپيل تصوير </gallery> == پڻ ڏسو == * [[اسلامي جاگرافي]] * [[اسلامي دنيا ۾ فلڪيات]] * [[قدرتي تاريخ]] * [[ياقوت حموي]] * [[عطاء ملڪ جويني]] * [[عجائب ادب]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Berlekamp |first=Persis |title=Wonder, Image, and Cosmos in Medieval Islam |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=2011 |isbn=9780300170603}} * {{cite book |last=Carboni |first=Stefano |title=The Wonders of Creation and the Singularities of Painting: A Study of the Ilkhanid London Qazvīnī |publisher=Edinburgh University Press |year=2015 |isbn=9780748683246}} * {{cite book |last=Zadeh |first=Travis |title=Wonders and Rarities: The Marvelous Book That Traveled the World and Mapped the Cosmos |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2023 |isbn=9780674287631}} * {{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=ĀṮĀR AL-BELĀD |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=II |pages=909–911 |year=1987}} * {{cite encyclopedia |last=Lewicki |first=T. |title=al-Ḳazwīnī |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=2nd |publisher=Brill}} * {{cite book |editor-last=Wüstenfeld |editor-first=Ferdinand |title=Zakarija Ben Mohammad Ben Mahmud el-Cazwini's Kosmographie. Zweiter Teil: Āthār al-bilād |location=Göttingen |publisher=Dieterich |year=1848}} * {{cite book |editor-last=Wüstenfeld |editor-first=Ferdinand |title=Zakarija Ben Muhammed Ben Mahmud el-Cazwini's Kosmographie. Erster Theil: ʿAjāʾib al-makhlūqāt |location=Göttingen |publisher=Dieterich |year=1849}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.loc.gov/item/2021667228/ ''عجائب المخلوقات'' جو 1280ع وارو تصويري نسخو — Library of Congress] * [https://www.loc.gov/item/2017454465/ ''عجائب المخلوقات'' جو فارسي قلمي نسخو — Library of Congress] * [https://art.thewalters.org/object/W.659/ ''عجائب المخلوقات'' جو 1717ع وارو عثماني ترڪي نسخو — Walters Art Museum] * [https://www.metmuseum.org/art/collection/search/449012 ''عجائب المخلوقات'' جا تصويري ورق — Metropolitan Museum of Art] {{Authority control}} [[زمرو:1203ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1283ع جون وفاتون]] [[زمرو:13هين صديءَ جا جاگرافيدان]] [[زمرو:اسلامي دنيا جا جاگرافيدان]] [[زمرو:وچئين دور جا جاگرافيدان]] [[زمرو:قزوين جا ماڻهو]] [[زمرو:اسلامي دنيا جا قدرتي تاريخدان]] [[زمرو:13هين صديءَ جا عالم]] [[زمرو:ايلخاني سلطنت جا عالم]] [[زمرو:اسلامي دنيا جا ڪائناتيات جا عالم]] 3ekdwab5cyieo7onvfxaacyp7bwl823 417392 417391 2026-10-05T22:44:26Z Intisar Ali 8681 /* */ 417392 wikitext text/x-wiki {{Infobox Muslim scholar | name = زڪريا قزويني | birth_name = ابو يحيى زڪريا بن محمد بن محمود القزويني | image = | caption = | birth_date = لڳ ڀڳ 600ھ / 1203ع | birth_place = [[قزوين]]، موجوده [[ايران]] | death_date = 682ھ / 1283ع | death_place = امڪاني طور [[واسط]] | era = 13هين صدي عيسوي | region = [[ايران]]، [[عراق]] ۽ [[شام]] | religion = [[اسلام]] | main_interests = [[جاگرافي]]، [[ڪائناتيات]]، [[قدرتي تاريخ]]، [[فلڪيات]] ۽ ادب | occupation = عالم، جاگرافيدان، ڪائناتيات جو ليکڪ، فقيھ، قاضي ۽ استاد | notable_works = ''[[عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات]]''، ''[[آثار البلاد وأخبار العباد]]'' | influenced_by = [[ابن سينا]]، [[اثير الدين ابهري]]، [[ياقوت حموي]] }} '''ابو يحيى زڪريا بن محمد بن محمود القزويني''' ({{lang-ar|أبو يحيى زكرياء بن محمد بن محمود القزويني}}؛ لڳ ڀڳ 600ھ / 1203ع – 682ھ / 1283ع)، عام طور '''زڪريا قزويني''' جي نالي سان مشهور، 13هين صديءَ جو [[اسلامي دنيا|اسلامي دنيا]] جو عالم، [[جاگرافيدان]]، [[ڪائناتيات|ڪائناتي جاگرافيءَ]] جو ليکڪ، [[قدرتي تاريخ]] جو مصنف، فقيھ ۽ قاضي هو. هو [[قزوين]] ۾ ڄائو ۽ پنهنجي علمي ۽ انتظامي زندگيءَ جو وڏو حصو [[عراق]] ۾ گذاريائين. سندس شهرت جو بنيادي سبب ٻه عربي تصنيفون، ''[[عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات]]'' ۽ ''[[آثار البلاد وأخبار العباد]]'' آهن، جن ۾ فلڪيات، جاگرافي، نباتات، حيوانات، معدنيات، قومن، شهرن ۽ وچئين دور جي اسلامي دنيا جي علمي روايتن بابت وسيع مواد گڏ ٿيل آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=ĀṮĀR AL-BELĀD |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=II |pages=909–911 |date=15 December 1987 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/atar-al-belad-geographical-work/ |access-date=6 October 2026}}</ref><ref name="EI">{{cite encyclopedia |last=Lewicki |first=T. |title=al-Ḳazwīnī |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |publisher=Brill |url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/EIEO/SIM-4093.xml |access-date=6 October 2026}}</ref> قزويني جو ''عجائب المخلوقات'' اسلامي علمي ۽ ادبي روايت جي مشهور ترين ڪائناتي دانشنامن مان شمار ٿئي ٿو. ڪتاب جون عربي، فارسي ۽ عثماني ترڪيءَ ۾ ڪيتريون ئي قلمي ڪاپيون تيار ٿيون ۽ صدين تائين ان جون تصويرن سان سينگاريل نسخا اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ۾ گردش ڪندا رهيا.<ref name="LOC">{{cite web |title=The Wonders of Creation |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021667318/ |access-date=6 October 2026}}</ref><ref name="Walters">{{cite web |title=Turkish Version of the Wonders of Creation |website=The Walters Art Museum |url=https://art.thewalters.org/object/W.659/ |access-date=6 October 2026}}</ref> == نالو، خاندان ۽ اصل == قزويني جو پورو نالو '''ابو يحيى زڪريا بن محمد بن محمود القزويني''' هو. سندس نسبت ''القزويني'' سندس جنم ڀومي [[قزوين]] ڏانهن آهي. جديد علمي ماخذ سندس پيدائش لڳ ڀڳ 600ھ/1203ع ۾ قزوين ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="EI"/><ref name="Met">{{cite web |title=Double Title Page from a Aja'ib al-Makhluqat wa Ghara'ib al-Mawjudat |website=The Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/449012 |access-date=6 October 2026}}</ref> سندس نسلي سڃاڻپ بابت ماخذن ۾ مختلف اصطلاح استعمال ٿيل آهن. ڪجهه روايتن موجب سندس خاندان عرب نسل جو هو ۽ پنهنجي نسب کي صحابي [[انس بن مالڪ]] سان ڳنڍيندو هو؛ جڏهن ته ''Encyclopaedia Iranica'' کيس ''Persian scholar'' يعني فارسي/ايراني عالم طور بيان ڪري ٿي.<ref name="EI"/><ref name="Iranica"/> ان ڪري کيس رڳو جديد قومي اصطلاحن ۾ قطعي طور ”عرب“ يا ”فارسي“ قرار ڏيڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي تہ هو قزوين ۾ پيدا ٿيل اسلامي دور جو عالم هو، جنهن جو خاندان عرب نسب جي دعويٰ ڪندو هو ۽ جنهن جي علمي زندگي ايران ۽ عراق جي فارسي-عربي علمي ماحول ۾ ٺهي.<ref name="EI"/> == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == قزويني اهڙي دور ۾ وڏو ٿيو جڏهن [[منگول سلطنت|منگولن]] جون فوجي مهمون ايران ۽ وچ ايشيا جي سياسي ۽ علمي دنيا کي تيزيءَ سان بدلائي رهيون هيون. جديد تحقيق موجب منگول حملي جي ابتدائي مرحلن کان پوءِ هو نوجوانيءَ ۾ [[موصل]] پهتو، جتي هن مذهبي علمن سان گڏ رياضي، فلڪيات، فلسفي ۽ جاگرافيءَ جو مطالعو ڪيو.<ref name="Carboni">{{cite book |last=Carboni |first=Stefano |title=The Wonders of Creation and the Singularities of Painting: A Study of the Ilkhanid London Qazvīnī |publisher=Edinburgh University Press |year=2015 |isbn=9780748683246 |pages=13–17}}</ref> موصل ان دور ۾ علمي سرگرمين جو اهم مرڪز هو. قزويني جي علمي ماحول سان [[اثير الدين ابهري]]، [[ابن الاثير]] ۽ جاگرافيدان [[ياقوت حموي]] جهڙن عالمن جا نالا ڳنڍيل آهن.<ref name="Carboni"/> خاص طور ياقوت حموي جي جاگرافيائي تصنيفن ۽ اڳوڻي اسلامي جاگرافيءَ جي روايت جو اثر قزويني جي ''آثار البلاد'' ۾ ڏسي سگهجي ٿو. قزويني [[شام]] پڻ ويو. ڪجهه سوانحي روايتون سندس [[دمشق]] ۾ رهڻ ۽ صوفي عالم [[ابن عربي]] سان رابطي جو ذڪر ڪن ٿيون، پر ان ملاقات بابت تفصيل سڀني بنيادي ماخذن ۾ هڪجهڙا ناهن؛ تنهنڪري ان کي سندس باقاعدي صوفي شاگرديءَ جي قطعي ثبوت طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. == عراق ۾ علمي ۽ عدالتي زندگي == تعليم ۽ سفرن کان پوءِ قزويني عراق ۾ وڃي رهيو. هو [[واسط]] ۽ [[حله]] سميت مختلف هنڌن تي قاضي رهيو. [[عباسي خلافت]] جي آخري خليفي [[المستعصم بالله]] جي دور ۾ به سندس عدالتي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="LOC1280">{{cite web |title=The Wonders of Creation |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021667228/ |access-date=6 October 2026}}</ref> 1258ع/656ھ ۾ [[هلاڪو خان]] جي فوجن هٿان [[بغداد جو گهيرو (1258ع)|بغداد جي سقوط]] سان عباسي خلافت جو سياسي مرڪز ختم ٿي ويو، پر قزويني جي علمي زندگي ختم نه ٿي. هو منگولن جي قائم ڪيل [[ايلخاني سلطنت]] واري دور ۾ به لکندو ۽ علمي ڪم ڪندو رهيو. سندس اهم تصنيفن جي آخري ترتيب ۽ تدوين پڻ انهيءَ سياسي تبديليءَ کان پوءِ ٿي.<ref name="Iranica"/> قزويني جو لاڳاپو مشهور ايلخاني وزير، مؤرخ ۽ سرپرست [[عطاء ملڪ جويني]] سان پڻ هو. ''Encyclopaedia Iranica'' موجب ''عجائب المخلوقات'' جو هڪ اهم نسخو جوينيءَ جي نالي منسوب ڪيو ويو، جڏهن تہ ''آثار البلاد'' پڻ انهيءَ علمي ۽ سرپرستيءَ واري ماحول ۾ تيار ٿيو.<ref name="Iranica"/> == علمي طريقو ۽ فڪري پسمنظر == قزويني جديد معنيٰ ۾ تجرباتي سائنسدان نه هو؛ سندس ڪم وچئين دور جي اسلامي ''عجائب''، ڪائناتيات، جاگرافي ۽ قدرتي تاريخ جي دانشنامائي روايت سان تعلق رکي ٿو. هن اڳين يوناني، اسلامي ۽ ايراني علمي روايتن، ڪتابي ماخذن، مسافرن جي خبرن، تاريخي روايتن ۽ پنهنجي دور ۾ رائج قدرت بابت خيالن کي هڪ منظم ڪائناتي تصوير ۾ گڏ ڪيو.<ref name="Berlekamp">{{cite book |last=Berlekamp |first=Persis |title=Wonder, Image, and Cosmos in Medieval Islam |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=2011 |isbn=9780300170603}}</ref> سندس فڪر تي [[ابن سينا]] سان لاڳاپيل فلسفيانه ڪائناتيات جو اثر پڻ ڏٺو ويو آهي. مخلوقات کي آسماني عالمن کان زميني دنيا تائين هڪ ترتيب ۾ پيش ڪرڻ سندس ڪائناتي تصور جي اهم خصوصيت آهي. قزويني لاءِ ''عجب'' يا حيرت رڳو غيرمعمولي شيءِ ڏسڻ جو احساس نه، پر تخليق تي غور ڪرڻ ۽ ڪائنات جي نظم کي سمجهڻ جو ذريعو پڻ هئي.<ref name="Zadeh">{{cite book |last=Zadeh |first=Travis |title=Wonders and Rarities: The Marvelous Book That Traveled the World and Mapped the Cosmos |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2023 |isbn=9780674287631 |pages=1–20}}</ref> انهيءَ ڪري ''عجائب المخلوقات'' ۾ مشاهدي ۽ اڳوڻي علم سان گڏ اهڙا قصا، افسانوي جاندار ۽ غيرمعمولي واقعا پڻ شامل آهن، جيڪي اڄ جي سائنسي معيارن موجب حقيقت تي ٻڌل نه سمجهيا وڃن ٿا. تاريخي لحاظ کان انهن جو قدر ان ڳالهه ۾ آهي تہ اهي 13هين صديءَ جي اسلامي دنيا ۾ قدرت، ڪائنات ۽ ''عجائب'' بابت علمي ۽ ثقافتي تصورن جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref name="Berlekamp"/> == عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات == {{Main|عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات}} [[File:Ajayeb al-Makhluqat va Gharayeb al-Mowjudat (Wonders of Creation and Oddities of What Exists), by Zakariya Qazvini, Iran, 16th century AD, ink, watercoulour - Aga Khan Museum - Toronto, Canada - DSC06862.jpg|thumb|کاٻو|''عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات'' جي هڪ تصويري قلمي نسخي جو ورق.]] '''عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات''' (عربي: ''عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات'') قزويني جي سڀ کان مشهور تصنيف ۽ وچئين دور جي اسلامي ڪائناتيات جي مشهور ترين ڪتابن مان هڪ آهي.<ref name="LOC2">{{cite web |title=The Wonders of Creation |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021667284/ |access-date=6 October 2026}}</ref> ڪتاب جو مقصد آسمان کان زمين تائين تخليق جي مختلف حصن کي هڪ منظم دانشنامائي صورت ۾ پيش ڪرڻ هو. ڪتاب کي وڏي پيماني تي ٻن حصن ۾ سمجهي سگهجي ٿو. پهريون حصو آسماني يا مافوق زميني دنيا سان واسطو رکي ٿو، جنهن ۾ فلڪي گولا، تارا، سيارا، برج، وقت ۽ ملائڪن جهڙا موضوع اچن ٿا. ٻيو حصو زميني دنيا بابت آهي، جنهن ۾ عنصر، سمنڊ، جبل، معدنيات، نباتات، جانور ۽ انسان شامل آهن.<ref name="LOC"/><ref name="Princeton">{{cite web |title=The Wonders of Creatures and the Marvels of Creation |website=Princeton University Library, Special Collections |url=https://specialcollections.princeton.edu/2025/09/september-2025-decalcomania/ |access-date=6 October 2026}}</ref> [[File:Seven classical planets, by Al-Qazwini.jpg|thumb|ساڄو|قزويني جي ''عجائب المخلوقات'' جي روايت مان ستن قديم سيارن جي تصوير.]] قزويني فلڪيات ۽ ڪائنات جي بيان ۾ پنهنجي دور جي [[بطليموسي نظام]] ۽ اسلامي فلڪياتي روايت سان لاڳاپيل تصورن کي استعمال ڪيو. ان ڪري ڪتاب ۾ فلڪي گولن، ستن روايتي سيارن ۽ [[برج (فلڪيات)|برجن]] بابت متن سان گڏ تصويرون پڻ ملن ٿيون. بعد وارن قلمي نسخن ۾ اهي فلڪياتي خاڪا ڪتاب جي بصري سڃاڻپ جو اهم حصو بڻجي ويا.<ref name="Smithsonian">{{cite web |title=Folio from a Aja'ib al-makhluqat (Wonders of Creation) by al-Qazvini |website=Smithsonian Institution |url=https://www.si.edu/object/fsg_F1954.45 |access-date=6 October 2026}}</ref> === قدرتي دنيا === زميني حصي ۾ قزويني جبلن، دريائن، سمنڊن، ٻيٽن، معدنيات، ٻوٽن ۽ جانورن کي بيان ڪري ٿو. سندس جانورن بابت بيانن ۾ جسماني خاصيتن، رهائش، عادت، انسان لاءِ فائدي يا نقصان ۽ ان دور سان لاڳاپيل طبي يا لوڪ عقيدن کي پڻ جاءِ ڏني وئي آهي. [[File:Zakariya ibn Muhammad Qazwini - A Turkey and a Bird Called Abu Haruz - Walters W659115A - Full Page.jpg|thumb|کاٻو|''عجائب المخلوقات'' جي عثماني نسخي ۾ پکين جي تصوير.]] انهن بيانن ۾ حقيقي جاندارن سان گڏ اهڙا جاندار پڻ ملن ٿا، جيڪي افسانوي يا لوڪ روايتن جو حصو هئا. تنهنڪري ڪتاب کي جديد حياتيات يا حيوانيات جو ڪتاب سمجهڻ بدران وچئين دور جي قدرتي تاريخ ۽ ڪائناتي علم جي دانشنامائي دستاويز طور پڙهيو وڃي ٿو. === تصويري روايت === ''عجائب المخلوقات'' جي خاص اهميت ان جي تصويري قلمي روايت آهي. ڪتاب جون ڪيتريون ڪاپيون جانورن، ٻوٽن، ملائڪن، فلڪي برجن، افسانوي جاندارن ۽ مختلف قدرتي منظرن جي تصويرن سان سينگاريل آهن. [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]، [[سمٿسونين انسٽيٽيوشن]] ۽ [[والٽرز آرٽ ميوزيم]] سميت ڪيترن ادارن وٽ اهڙن نسخن جا ورق محفوظ آهن.<ref name="Met"/><ref name="Smithsonian"/><ref name="Walters"/> [[File:Muhammad ibn Muhammad Shakir Ruzmah-'i Nathani - The Angels Harut and Marut Hanging as a Punishment for Being Critical of Adam?s Fall - Walters W65952B - Full Page.jpg|thumb|ساڄو|1717ع جي عثماني ترڪي نسخي ۾ [[هاروت ۽ ماروت]] جي تصوير.]] والٽرز آرٽ ميوزيم وٽ محفوظ 1121ھ/1717ع جي عثماني ترڪي نسخي ۾ 444 تصويرون آهن، جنهن مان اندازو ٿئي ٿو تہ قزويني جي ڪتاب جي تصويري روايت سندس وفات کان صدين پوءِ به زنده رهي.<ref name="Walters"/> == آثار البلاد وأخبار العباد == {{Main|آثار البلاد وأخبار العباد}} قزويني جو ٻيو بنيادي ڪتاب '''آثار البلاد وأخبار العباد''' آهي، جيڪو جاگرافي، تاريخ، انساني آبادي ۽ شهرن بابت هڪ دانشنامائي تصنيف آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' موجب هن ڪتاب جو پهريون روپ 661ھ/1262–1263ع ۾ ''عجائب البلدان'' جي نالي سان تيار ٿيو، جڏهن تہ 674ھ/1275–1276ع ۾ قزويني ان کي وڏي پيماني تي نظرثاني ڪري وڌايو؛ انهيءَ ٻي صورت کي ''آثار البلاد وأخبار العباد'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Iranica"/> ڪتاب جي شروعات ٽن تمهيدي بحثن سان ٿئي ٿي: شهرن ۽ آبادين جي ضرورت، مختلف علائقن جي خاصيتن ۽ انهن جي انسانن، جانورن ۽ ٻوٽن تي اثر، ۽ زمين جي روايتي [[ست اقليم|ستن اقليمن]] ۾ ورهاست. ان کان پوءِ شهرن ۽ علائقن کي اقليمن جي ترتيب سان بيان ڪيو ويو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#355c7d; color:white; padding:8px;" | '''قزويني جي ٻن بنيادي تصنيفن جو خاڪو''' ! style="background:#dbeafe;" | تصنيف ! style="background:#dcfce7;" | بنيادي موضوع ! style="background:#fef3c7;" | جوڙجڪ ! style="background:#fce7f3;" | خاص اهميت |- | ''[[عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات]]'' | ڪائنات، فلڪيات، زمين، معدنيات، نباتات ۽ جانور | آسماني ۽ زميني مخلوقات | اسلامي ''عجائب'' ۽ ڪائناتيات جي سڀ کان مشهور تصنيفن مان هڪ |- | ''[[آثار البلاد وأخبار العباد]]'' | جاگرافي، شهر، قومون، تاريخ ۽ سوانح | اقليمن ۽ جاگرافيائي هنڌن مطابق | 13هين صديءَ جي جاگرافيائي ۽ ثقافتي ڄاڻ جو اهم مجموعو |} ''آثار البلاد'' ۾ قزويني اڳوڻن جاگرافيدانن ۽ مؤرخن جي مواد کي گڏ ڪرڻ سان گڏ شهرن جي آبادي، مشهور ماڻهن، قدرتي خاصيتن، واپار، تاريخي واقعن ۽ مقامي روايتن بابت ڄاڻ ڏني. ان لحاظ کان ڪتاب خالص جسماني جاگرافيءَ تائين محدود نه، پر تاريخي ۽ انساني جاگرافيءَ جو به اهم ماخذ آهي.<ref name="Iranica"/> == ماخذ ۽ علمي اثر == قزويني پنهنجي ڪتابن ۾ اڳين يوناني ۽ اسلامي علمي روايت مان وسيع مواد ورتو. سندس جاگرافيءَ تي [[ياقوت حموي]]، [[يعقوبي]]، [[ابن فقيه همداني]] ۽ ٻين جاگرافيدانن جي لکڻين جو اثر ملي ٿو، جڏهن تہ سندس ڪائناتي ترتيب کي ابن سينا جي فلسفي ۽ وچئين دور جي اسلامي ڪائناتيات سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Iranica"/><ref name="Berlekamp"/> سندس خاصيت مڪمل طور نئين علم جي ايجاد کان وڌيڪ اڳ موجود ڄاڻ کي چونڊڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ هڪ اهڙي جامع نظام ۾ آڻڻ هئي، جنهن ۾ جاگرافي، تاريخ، فلڪيات، قدرتي تاريخ ۽ ادبي روايت گڏجي وڃن ٿيون. انهيءَ دانشنامائي طريقي سندس ٻنهي وڏين تصنيفن کي پوءِ ايندڙ نسلن لاءِ مفيد بڻايو. == قلمي نسخا، ترجما ۽ اشاعت == قزويني جي ڪتابن جي مقبوليت جو هڪ اهم ثبوت سندن وڏي قلمي روايت آهي. ''عجائب المخلوقات'' جا عربي نسخا اسلامي دنيا جي مختلف حصن ۾ نقل ٿيا ۽ پوءِ ان جا [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[عثماني ترڪي]] ترجما پڻ تيار ٿيا.<ref name="LOCtrans">{{cite web |title=Al-Sufi's Book of the Constellations of the Fixed Stars, followed by Maxims, and al-Qazwini's The Wonders of Creation |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021667391/ |access-date=6 October 2026}}</ref> [[File:Kozmografya.jpg|thumb|کاٻو|قزويني جي ڪائناتي تصنيف جي هڪ تصويري قلمي نسخي جو ورق.]] [[لائبريري آف ڪانگريس]] وٽ 973ھ/1565–1566ع جو هڪ فارسي تصويري نسخو محفوظ آهي، جنهن ۾ رنگين تزئين ۽ ڪيتريون تصويرون شامل آهن.<ref name="LOCPersian">{{cite web |title=ʻAjāʼib al-makhlūqāt |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2017454465/ |access-date=6 October 2026}}</ref> ساڳئي اداري وٽ 960ھ/1553ع جو عثماني ترڪي ترجمو پڻ موجود آهي.<ref name="LOCTurkish">{{cite web |title=Incomplete manuscript of the Ottoman Turkish translation of ʻAjāʼib al-makhlūqāt of Qazwīnī |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2017406674/ |access-date=6 October 2026}}</ref> 19هين صديءَ ۾ جرمن مستشرق [[فرڊيننڊ ووسٽنفلڊ]] قزويني جي ٻنهي وڏين تصنيفن جا عربي متن شايع ڪيا. هن 1848ع ۾ ''آثار البلاد'' ۽ 1849ع ۾ ''عجائب المخلوقات'' جو ڇاپو تيار ڪيو. انهن اشاعتن کان پوءِ قزويني جي ڪم جو يورپي علمي دنيا ۾ منظم مطالعو وڌيڪ وسيع ٿيو. == علمي ۽ ثقافتي اهميت == قزويني جي اهميت رڳو جاگرافيدان جي حيثيت سان نه، پر اسلامي دنيا جي دانشنامائي علم جي منتظم طور پڻ آهي. سندس ڪتاب ڏيکارين ٿا تہ 13هين صديءَ جي عالمن وٽ ''جاگرافي''، ''فلڪيات''، ''قدرتي تاريخ''، ''تاريخ'' ۽ ''ادب'' جديد دور وانگر مڪمل طور جدا علمي شعبا نه هئا، پر ڪائنات ۽ تخليق کي سمجهڻ جي هڪ گڏيل علمي منصوبي جا حصا هئا. ''عجائب المخلوقات'' خاص طور ''عجائب'' جي ادبي ۽ علمي صنف جي ترقيءَ ۾ اثرائتو ثابت ٿيو. ڪتاب جي مسلسل نقل، ترجمن ۽ تصويري نسخن سبب ان جو اثر عربي دنيا کان ايران، عثماني سلطنت ۽ ڏکڻ ايشيا تائين پهتو.<ref name="LOC"/><ref name="MetMughal">{{cite web |title=Aja'ib al-Makhluqat wa Ghara'ib al-Mawjudat |website=The Metropolitan Museum of Art |url=https://collectionapi.metmuseum.org/art/collection/search/479711 |access-date=6 October 2026}}</ref> [[File:Map Cosmography Zakariya al-Qazwini.jpg|thumb|ساڄو|قزويني سان منسوب ڪائناتي جاگرافيءَ جي روايت مان دنيا جو خاڪو.]] قزويني جي علمي ورثي جي مطالعي ۾ هڪ اهم ڳالهه اها آهي تہ سندس متن ۾ جديد سائنسي مشاهدي سان ملندڙ معلومات سان گڏ نجوم، افسانا، مذهبي ڪائناتيات ۽ لوڪ روايتون پڻ موجود آهن. جديد محقق انهن سڀني عنصرن کي 13هين صديءَ جي علمي ثقافت جي تاريخي پسمنظر ۾ ڏسن ٿا، نه تہ موجوده سائنس جي معيار سان هڪجهڙو سمجهن ٿا.<ref name="Zadeh"/><ref name="Berlekamp"/> == وفات == زڪريا قزويني 682ھ/1283ع ۾ لڳ ڀڳ اسي ورهين جي عمر ۾ وفات ڪئي.<ref name="Met"/><ref name="Smithsonian"/> وفات جي جاءِ بابت پراڻن ۽ جديد ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف ملي ٿو؛ سندس زندگيءَ جو آخري علمي ۽ عدالتي تعلق [[واسط]] سان مضبوط هو ۽ ڪيترائي احوال سندس وفات به اتي ڄاڻائين ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ثانوي روايتون بغداد جو نالو ڏين ٿيون. ان ڪري واسط کي وفات جو هنڌ ڄاڻائڻ سان گڏ اختلاف جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ محتاط آهي. == ورثو == قزويني جي وفات کان پوءِ به سندس تصنيفن جي نقل ۽ ترجمي جو سلسلو ڪيترين صدين تائين جاري رهيو. اڄ ''عجائب المخلوقات'' جا نسخا ۽ ورق [[لائبريري آف ڪانگريس]]، [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]، [[والٽرز آرٽ ميوزيم]]، [[سمٿسونين انسٽيٽيوشن]] ۽ ٻين وڏن ڪتابخانن ۽ عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref name="LOC"/><ref name="Met"/><ref name="Walters"/><ref name="Smithsonian"/> انهن نسخن جي اهميت رڳو متن تائين محدود ناهي. انهن ۾ موجود فلڪياتي خاڪا، جانورن جون تصويرون، افسانوي مخلوق، ملائڪ، ٻوٽا ۽ جاگرافيائي منظر اسلامي ڪتابي مصوري ۽ علمي تصويرسازيءَ جي تاريخ لاءِ پڻ اهم ماخذ آهن. 15هين صديءَ جي عراق يا اوڀر اناطوليا سان منسوب قلمي ورقن کان وٺي 18هين صديءَ جي عثماني نسخن تائين، سندس ڪم جي تصويري روايت ڪيترن مختلف فني ماحولن ۾ نئين سر ترتيب ڏني وئي.<ref name="Smithsonian"/><ref name="Walters"/> == چونڊ تصنيفون == * ''[[عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات]]'' — ڪائناتيات، فلڪيات ۽ قدرتي تاريخ بابت دانشنامائي تصنيف. * ''[[آثار البلاد وأخبار العباد]]'' — جاگرافي، شهرن، قومن، تاريخ ۽ مشهور شخصيتن بابت دانشنامائي جاگرافي؛ ان جو اڳيون روپ ''عجائب البلدان'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Iranica"/> ''مفيد العلوم ومبيد الهموم''، ''خطط مصر'' ۽ ''الإرشاد في أخبار قزوين'' جهڙن عنوانن کي ڪجهه بعد وارن ماخذن قزويني ڏانهن منسوب ڪيو آهي، پر انهن جي نسبت سندس ٻن مشهور ۽ مضبوط نموني ثابت ٿيل تصنيفن جيتري يقيني ناهي؛ تنهنڪري انهن کي قزويني جي قطعي تصنيفن جي فهرست ۾ رکڻ وقت ماخذن جي تنقيدي جاچ ضروري آهي. == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Seven classical planets, by Al-Qazwini.jpg|ستن روايتي سيارن جي تصوير File:Kozmografya.jpg|''عجائب المخلوقات'' جي هڪ قلمي نسخي جو ورق File:Kazvini3.jpg|قزويني جي ڪائناتي تصنيف مان تصوير File:Kazvini1.jpg|''عجائب المخلوقات'' مان هڪ تصوير File:Map Cosmography Zakariya al-Qazwini.jpg|قزويني جي ڪائناتي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل نقشو File:Zakariya ibn Muhammad Qazwini - A Turkey and a Bird Called Abu Haruz - Walters W659115A - Full Page.jpg|1717ع جي عثماني نسخي ۾ پکين جي تصوير File:Muhammad ibn Muhammad Shakir Ruzmah-'i Nathani - The Monster of Gog and Magog - Walters W659190B - Full Page.jpg|عثماني نسخي ۾ [[ياجوج ۽ ماجوج]] سان لاڳاپيل تصوير </gallery> == پڻ ڏسو == * [[اسلامي جاگرافي]] * [[اسلامي دنيا ۾ فلڪيات]] * [[قدرتي تاريخ]] * [[ياقوت حموي]] * [[عطاء ملڪ جويني]] * [[عجائب ادب]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Berlekamp |first=Persis |title=Wonder, Image, and Cosmos in Medieval Islam |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=2011 |isbn=9780300170603}} * {{cite book |last=Carboni |first=Stefano |title=The Wonders of Creation and the Singularities of Painting: A Study of the Ilkhanid London Qazvīnī |publisher=Edinburgh University Press |year=2015 |isbn=9780748683246}} * {{cite book |last=Zadeh |first=Travis |title=Wonders and Rarities: The Marvelous Book That Traveled the World and Mapped the Cosmos |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2023 |isbn=9780674287631}} * {{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=ĀṮĀR AL-BELĀD |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=II |pages=909–911 |year=1987}} * {{cite encyclopedia |last=Lewicki |first=T. |title=al-Ḳazwīnī |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=2nd |publisher=Brill}} * {{cite book |editor-last=Wüstenfeld |editor-first=Ferdinand |title=Zakarija Ben Mohammad Ben Mahmud el-Cazwini's Kosmographie. Zweiter Teil: Āthār al-bilād |location=Göttingen |publisher=Dieterich |year=1848}} * {{cite book |editor-last=Wüstenfeld |editor-first=Ferdinand |title=Zakarija Ben Muhammed Ben Mahmud el-Cazwini's Kosmographie. Erster Theil: ʿAjāʾib al-makhlūqāt |location=Göttingen |publisher=Dieterich |year=1849}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.loc.gov/item/2021667228/ ''عجائب المخلوقات'' جو 1280ع وارو تصويري نسخو — Library of Congress] * [https://www.loc.gov/item/2017454465/ ''عجائب المخلوقات'' جو فارسي قلمي نسخو — Library of Congress] * [https://art.thewalters.org/object/W.659/ ''عجائب المخلوقات'' جو 1717ع وارو عثماني ترڪي نسخو — Walters Art Museum] * [https://www.metmuseum.org/art/collection/search/449012 ''عجائب المخلوقات'' جا تصويري ورق — Metropolitan Museum of Art] {{Authority control}} [[زمرو:1203ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1283ع جون وفاتون]] [[زمرو:13هين صديءَ جا جاگرافيدان]] [[زمرو:اسلامي دنيا جا جاگرافيدان]] [[زمرو:وچئين دور جا جاگرافيدان]] [[زمرو:قزوين جا ماڻهو]] [[زمرو:اسلامي دنيا جا قدرتي تاريخدان]] [[زمرو:13هين صديءَ جا عالم]] [[زمرو:ايلخاني سلطنت جا عالم]] [[زمرو:اسلامي دنيا جا ڪائناتيات جا عالم]] n3tcjtlk3w9nnq3388nj35pvxeyxxwr 417393 417392 2026-10-05T22:45:12Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[زڪريا القذويني]] کي [[زڪريا القزويني]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 417392 wikitext text/x-wiki {{Infobox Muslim scholar | name = زڪريا قزويني | birth_name = ابو يحيى زڪريا بن محمد بن محمود القزويني | image = | caption = | birth_date = لڳ ڀڳ 600ھ / 1203ع | birth_place = [[قزوين]]، موجوده [[ايران]] | death_date = 682ھ / 1283ع | death_place = امڪاني طور [[واسط]] | era = 13هين صدي عيسوي | region = [[ايران]]، [[عراق]] ۽ [[شام]] | religion = [[اسلام]] | main_interests = [[جاگرافي]]، [[ڪائناتيات]]، [[قدرتي تاريخ]]، [[فلڪيات]] ۽ ادب | occupation = عالم، جاگرافيدان، ڪائناتيات جو ليکڪ، فقيھ، قاضي ۽ استاد | notable_works = ''[[عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات]]''، ''[[آثار البلاد وأخبار العباد]]'' | influenced_by = [[ابن سينا]]، [[اثير الدين ابهري]]، [[ياقوت حموي]] }} '''ابو يحيى زڪريا بن محمد بن محمود القزويني''' ({{lang-ar|أبو يحيى زكرياء بن محمد بن محمود القزويني}}؛ لڳ ڀڳ 600ھ / 1203ع – 682ھ / 1283ع)، عام طور '''زڪريا قزويني''' جي نالي سان مشهور، 13هين صديءَ جو [[اسلامي دنيا|اسلامي دنيا]] جو عالم، [[جاگرافيدان]]، [[ڪائناتيات|ڪائناتي جاگرافيءَ]] جو ليکڪ، [[قدرتي تاريخ]] جو مصنف، فقيھ ۽ قاضي هو. هو [[قزوين]] ۾ ڄائو ۽ پنهنجي علمي ۽ انتظامي زندگيءَ جو وڏو حصو [[عراق]] ۾ گذاريائين. سندس شهرت جو بنيادي سبب ٻه عربي تصنيفون، ''[[عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات]]'' ۽ ''[[آثار البلاد وأخبار العباد]]'' آهن، جن ۾ فلڪيات، جاگرافي، نباتات، حيوانات، معدنيات، قومن، شهرن ۽ وچئين دور جي اسلامي دنيا جي علمي روايتن بابت وسيع مواد گڏ ٿيل آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=ĀṮĀR AL-BELĀD |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=II |pages=909–911 |date=15 December 1987 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/atar-al-belad-geographical-work/ |access-date=6 October 2026}}</ref><ref name="EI">{{cite encyclopedia |last=Lewicki |first=T. |title=al-Ḳazwīnī |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |publisher=Brill |url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/EIEO/SIM-4093.xml |access-date=6 October 2026}}</ref> قزويني جو ''عجائب المخلوقات'' اسلامي علمي ۽ ادبي روايت جي مشهور ترين ڪائناتي دانشنامن مان شمار ٿئي ٿو. ڪتاب جون عربي، فارسي ۽ عثماني ترڪيءَ ۾ ڪيتريون ئي قلمي ڪاپيون تيار ٿيون ۽ صدين تائين ان جون تصويرن سان سينگاريل نسخا اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ۾ گردش ڪندا رهيا.<ref name="LOC">{{cite web |title=The Wonders of Creation |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021667318/ |access-date=6 October 2026}}</ref><ref name="Walters">{{cite web |title=Turkish Version of the Wonders of Creation |website=The Walters Art Museum |url=https://art.thewalters.org/object/W.659/ |access-date=6 October 2026}}</ref> == نالو، خاندان ۽ اصل == قزويني جو پورو نالو '''ابو يحيى زڪريا بن محمد بن محمود القزويني''' هو. سندس نسبت ''القزويني'' سندس جنم ڀومي [[قزوين]] ڏانهن آهي. جديد علمي ماخذ سندس پيدائش لڳ ڀڳ 600ھ/1203ع ۾ قزوين ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="EI"/><ref name="Met">{{cite web |title=Double Title Page from a Aja'ib al-Makhluqat wa Ghara'ib al-Mawjudat |website=The Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/449012 |access-date=6 October 2026}}</ref> سندس نسلي سڃاڻپ بابت ماخذن ۾ مختلف اصطلاح استعمال ٿيل آهن. ڪجهه روايتن موجب سندس خاندان عرب نسل جو هو ۽ پنهنجي نسب کي صحابي [[انس بن مالڪ]] سان ڳنڍيندو هو؛ جڏهن ته ''Encyclopaedia Iranica'' کيس ''Persian scholar'' يعني فارسي/ايراني عالم طور بيان ڪري ٿي.<ref name="EI"/><ref name="Iranica"/> ان ڪري کيس رڳو جديد قومي اصطلاحن ۾ قطعي طور ”عرب“ يا ”فارسي“ قرار ڏيڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي تہ هو قزوين ۾ پيدا ٿيل اسلامي دور جو عالم هو، جنهن جو خاندان عرب نسب جي دعويٰ ڪندو هو ۽ جنهن جي علمي زندگي ايران ۽ عراق جي فارسي-عربي علمي ماحول ۾ ٺهي.<ref name="EI"/> == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == قزويني اهڙي دور ۾ وڏو ٿيو جڏهن [[منگول سلطنت|منگولن]] جون فوجي مهمون ايران ۽ وچ ايشيا جي سياسي ۽ علمي دنيا کي تيزيءَ سان بدلائي رهيون هيون. جديد تحقيق موجب منگول حملي جي ابتدائي مرحلن کان پوءِ هو نوجوانيءَ ۾ [[موصل]] پهتو، جتي هن مذهبي علمن سان گڏ رياضي، فلڪيات، فلسفي ۽ جاگرافيءَ جو مطالعو ڪيو.<ref name="Carboni">{{cite book |last=Carboni |first=Stefano |title=The Wonders of Creation and the Singularities of Painting: A Study of the Ilkhanid London Qazvīnī |publisher=Edinburgh University Press |year=2015 |isbn=9780748683246 |pages=13–17}}</ref> موصل ان دور ۾ علمي سرگرمين جو اهم مرڪز هو. قزويني جي علمي ماحول سان [[اثير الدين ابهري]]، [[ابن الاثير]] ۽ جاگرافيدان [[ياقوت حموي]] جهڙن عالمن جا نالا ڳنڍيل آهن.<ref name="Carboni"/> خاص طور ياقوت حموي جي جاگرافيائي تصنيفن ۽ اڳوڻي اسلامي جاگرافيءَ جي روايت جو اثر قزويني جي ''آثار البلاد'' ۾ ڏسي سگهجي ٿو. قزويني [[شام]] پڻ ويو. ڪجهه سوانحي روايتون سندس [[دمشق]] ۾ رهڻ ۽ صوفي عالم [[ابن عربي]] سان رابطي جو ذڪر ڪن ٿيون، پر ان ملاقات بابت تفصيل سڀني بنيادي ماخذن ۾ هڪجهڙا ناهن؛ تنهنڪري ان کي سندس باقاعدي صوفي شاگرديءَ جي قطعي ثبوت طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. == عراق ۾ علمي ۽ عدالتي زندگي == تعليم ۽ سفرن کان پوءِ قزويني عراق ۾ وڃي رهيو. هو [[واسط]] ۽ [[حله]] سميت مختلف هنڌن تي قاضي رهيو. [[عباسي خلافت]] جي آخري خليفي [[المستعصم بالله]] جي دور ۾ به سندس عدالتي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="LOC1280">{{cite web |title=The Wonders of Creation |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021667228/ |access-date=6 October 2026}}</ref> 1258ع/656ھ ۾ [[هلاڪو خان]] جي فوجن هٿان [[بغداد جو گهيرو (1258ع)|بغداد جي سقوط]] سان عباسي خلافت جو سياسي مرڪز ختم ٿي ويو، پر قزويني جي علمي زندگي ختم نه ٿي. هو منگولن جي قائم ڪيل [[ايلخاني سلطنت]] واري دور ۾ به لکندو ۽ علمي ڪم ڪندو رهيو. سندس اهم تصنيفن جي آخري ترتيب ۽ تدوين پڻ انهيءَ سياسي تبديليءَ کان پوءِ ٿي.<ref name="Iranica"/> قزويني جو لاڳاپو مشهور ايلخاني وزير، مؤرخ ۽ سرپرست [[عطاء ملڪ جويني]] سان پڻ هو. ''Encyclopaedia Iranica'' موجب ''عجائب المخلوقات'' جو هڪ اهم نسخو جوينيءَ جي نالي منسوب ڪيو ويو، جڏهن تہ ''آثار البلاد'' پڻ انهيءَ علمي ۽ سرپرستيءَ واري ماحول ۾ تيار ٿيو.<ref name="Iranica"/> == علمي طريقو ۽ فڪري پسمنظر == قزويني جديد معنيٰ ۾ تجرباتي سائنسدان نه هو؛ سندس ڪم وچئين دور جي اسلامي ''عجائب''، ڪائناتيات، جاگرافي ۽ قدرتي تاريخ جي دانشنامائي روايت سان تعلق رکي ٿو. هن اڳين يوناني، اسلامي ۽ ايراني علمي روايتن، ڪتابي ماخذن، مسافرن جي خبرن، تاريخي روايتن ۽ پنهنجي دور ۾ رائج قدرت بابت خيالن کي هڪ منظم ڪائناتي تصوير ۾ گڏ ڪيو.<ref name="Berlekamp">{{cite book |last=Berlekamp |first=Persis |title=Wonder, Image, and Cosmos in Medieval Islam |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=2011 |isbn=9780300170603}}</ref> سندس فڪر تي [[ابن سينا]] سان لاڳاپيل فلسفيانه ڪائناتيات جو اثر پڻ ڏٺو ويو آهي. مخلوقات کي آسماني عالمن کان زميني دنيا تائين هڪ ترتيب ۾ پيش ڪرڻ سندس ڪائناتي تصور جي اهم خصوصيت آهي. قزويني لاءِ ''عجب'' يا حيرت رڳو غيرمعمولي شيءِ ڏسڻ جو احساس نه، پر تخليق تي غور ڪرڻ ۽ ڪائنات جي نظم کي سمجهڻ جو ذريعو پڻ هئي.<ref name="Zadeh">{{cite book |last=Zadeh |first=Travis |title=Wonders and Rarities: The Marvelous Book That Traveled the World and Mapped the Cosmos |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2023 |isbn=9780674287631 |pages=1–20}}</ref> انهيءَ ڪري ''عجائب المخلوقات'' ۾ مشاهدي ۽ اڳوڻي علم سان گڏ اهڙا قصا، افسانوي جاندار ۽ غيرمعمولي واقعا پڻ شامل آهن، جيڪي اڄ جي سائنسي معيارن موجب حقيقت تي ٻڌل نه سمجهيا وڃن ٿا. تاريخي لحاظ کان انهن جو قدر ان ڳالهه ۾ آهي تہ اهي 13هين صديءَ جي اسلامي دنيا ۾ قدرت، ڪائنات ۽ ''عجائب'' بابت علمي ۽ ثقافتي تصورن جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref name="Berlekamp"/> == عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات == {{Main|عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات}} [[File:Ajayeb al-Makhluqat va Gharayeb al-Mowjudat (Wonders of Creation and Oddities of What Exists), by Zakariya Qazvini, Iran, 16th century AD, ink, watercoulour - Aga Khan Museum - Toronto, Canada - DSC06862.jpg|thumb|کاٻو|''عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات'' جي هڪ تصويري قلمي نسخي جو ورق.]] '''عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات''' (عربي: ''عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات'') قزويني جي سڀ کان مشهور تصنيف ۽ وچئين دور جي اسلامي ڪائناتيات جي مشهور ترين ڪتابن مان هڪ آهي.<ref name="LOC2">{{cite web |title=The Wonders of Creation |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021667284/ |access-date=6 October 2026}}</ref> ڪتاب جو مقصد آسمان کان زمين تائين تخليق جي مختلف حصن کي هڪ منظم دانشنامائي صورت ۾ پيش ڪرڻ هو. ڪتاب کي وڏي پيماني تي ٻن حصن ۾ سمجهي سگهجي ٿو. پهريون حصو آسماني يا مافوق زميني دنيا سان واسطو رکي ٿو، جنهن ۾ فلڪي گولا، تارا، سيارا، برج، وقت ۽ ملائڪن جهڙا موضوع اچن ٿا. ٻيو حصو زميني دنيا بابت آهي، جنهن ۾ عنصر، سمنڊ، جبل، معدنيات، نباتات، جانور ۽ انسان شامل آهن.<ref name="LOC"/><ref name="Princeton">{{cite web |title=The Wonders of Creatures and the Marvels of Creation |website=Princeton University Library, Special Collections |url=https://specialcollections.princeton.edu/2025/09/september-2025-decalcomania/ |access-date=6 October 2026}}</ref> [[File:Seven classical planets, by Al-Qazwini.jpg|thumb|ساڄو|قزويني جي ''عجائب المخلوقات'' جي روايت مان ستن قديم سيارن جي تصوير.]] قزويني فلڪيات ۽ ڪائنات جي بيان ۾ پنهنجي دور جي [[بطليموسي نظام]] ۽ اسلامي فلڪياتي روايت سان لاڳاپيل تصورن کي استعمال ڪيو. ان ڪري ڪتاب ۾ فلڪي گولن، ستن روايتي سيارن ۽ [[برج (فلڪيات)|برجن]] بابت متن سان گڏ تصويرون پڻ ملن ٿيون. بعد وارن قلمي نسخن ۾ اهي فلڪياتي خاڪا ڪتاب جي بصري سڃاڻپ جو اهم حصو بڻجي ويا.<ref name="Smithsonian">{{cite web |title=Folio from a Aja'ib al-makhluqat (Wonders of Creation) by al-Qazvini |website=Smithsonian Institution |url=https://www.si.edu/object/fsg_F1954.45 |access-date=6 October 2026}}</ref> === قدرتي دنيا === زميني حصي ۾ قزويني جبلن، دريائن، سمنڊن، ٻيٽن، معدنيات، ٻوٽن ۽ جانورن کي بيان ڪري ٿو. سندس جانورن بابت بيانن ۾ جسماني خاصيتن، رهائش، عادت، انسان لاءِ فائدي يا نقصان ۽ ان دور سان لاڳاپيل طبي يا لوڪ عقيدن کي پڻ جاءِ ڏني وئي آهي. [[File:Zakariya ibn Muhammad Qazwini - A Turkey and a Bird Called Abu Haruz - Walters W659115A - Full Page.jpg|thumb|کاٻو|''عجائب المخلوقات'' جي عثماني نسخي ۾ پکين جي تصوير.]] انهن بيانن ۾ حقيقي جاندارن سان گڏ اهڙا جاندار پڻ ملن ٿا، جيڪي افسانوي يا لوڪ روايتن جو حصو هئا. تنهنڪري ڪتاب کي جديد حياتيات يا حيوانيات جو ڪتاب سمجهڻ بدران وچئين دور جي قدرتي تاريخ ۽ ڪائناتي علم جي دانشنامائي دستاويز طور پڙهيو وڃي ٿو. === تصويري روايت === ''عجائب المخلوقات'' جي خاص اهميت ان جي تصويري قلمي روايت آهي. ڪتاب جون ڪيتريون ڪاپيون جانورن، ٻوٽن، ملائڪن، فلڪي برجن، افسانوي جاندارن ۽ مختلف قدرتي منظرن جي تصويرن سان سينگاريل آهن. [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]، [[سمٿسونين انسٽيٽيوشن]] ۽ [[والٽرز آرٽ ميوزيم]] سميت ڪيترن ادارن وٽ اهڙن نسخن جا ورق محفوظ آهن.<ref name="Met"/><ref name="Smithsonian"/><ref name="Walters"/> [[File:Muhammad ibn Muhammad Shakir Ruzmah-'i Nathani - The Angels Harut and Marut Hanging as a Punishment for Being Critical of Adam?s Fall - Walters W65952B - Full Page.jpg|thumb|ساڄو|1717ع جي عثماني ترڪي نسخي ۾ [[هاروت ۽ ماروت]] جي تصوير.]] والٽرز آرٽ ميوزيم وٽ محفوظ 1121ھ/1717ع جي عثماني ترڪي نسخي ۾ 444 تصويرون آهن، جنهن مان اندازو ٿئي ٿو تہ قزويني جي ڪتاب جي تصويري روايت سندس وفات کان صدين پوءِ به زنده رهي.<ref name="Walters"/> == آثار البلاد وأخبار العباد == {{Main|آثار البلاد وأخبار العباد}} قزويني جو ٻيو بنيادي ڪتاب '''آثار البلاد وأخبار العباد''' آهي، جيڪو جاگرافي، تاريخ، انساني آبادي ۽ شهرن بابت هڪ دانشنامائي تصنيف آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' موجب هن ڪتاب جو پهريون روپ 661ھ/1262–1263ع ۾ ''عجائب البلدان'' جي نالي سان تيار ٿيو، جڏهن تہ 674ھ/1275–1276ع ۾ قزويني ان کي وڏي پيماني تي نظرثاني ڪري وڌايو؛ انهيءَ ٻي صورت کي ''آثار البلاد وأخبار العباد'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Iranica"/> ڪتاب جي شروعات ٽن تمهيدي بحثن سان ٿئي ٿي: شهرن ۽ آبادين جي ضرورت، مختلف علائقن جي خاصيتن ۽ انهن جي انسانن، جانورن ۽ ٻوٽن تي اثر، ۽ زمين جي روايتي [[ست اقليم|ستن اقليمن]] ۾ ورهاست. ان کان پوءِ شهرن ۽ علائقن کي اقليمن جي ترتيب سان بيان ڪيو ويو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#355c7d; color:white; padding:8px;" | '''قزويني جي ٻن بنيادي تصنيفن جو خاڪو''' ! style="background:#dbeafe;" | تصنيف ! style="background:#dcfce7;" | بنيادي موضوع ! style="background:#fef3c7;" | جوڙجڪ ! style="background:#fce7f3;" | خاص اهميت |- | ''[[عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات]]'' | ڪائنات، فلڪيات، زمين، معدنيات، نباتات ۽ جانور | آسماني ۽ زميني مخلوقات | اسلامي ''عجائب'' ۽ ڪائناتيات جي سڀ کان مشهور تصنيفن مان هڪ |- | ''[[آثار البلاد وأخبار العباد]]'' | جاگرافي، شهر، قومون، تاريخ ۽ سوانح | اقليمن ۽ جاگرافيائي هنڌن مطابق | 13هين صديءَ جي جاگرافيائي ۽ ثقافتي ڄاڻ جو اهم مجموعو |} ''آثار البلاد'' ۾ قزويني اڳوڻن جاگرافيدانن ۽ مؤرخن جي مواد کي گڏ ڪرڻ سان گڏ شهرن جي آبادي، مشهور ماڻهن، قدرتي خاصيتن، واپار، تاريخي واقعن ۽ مقامي روايتن بابت ڄاڻ ڏني. ان لحاظ کان ڪتاب خالص جسماني جاگرافيءَ تائين محدود نه، پر تاريخي ۽ انساني جاگرافيءَ جو به اهم ماخذ آهي.<ref name="Iranica"/> == ماخذ ۽ علمي اثر == قزويني پنهنجي ڪتابن ۾ اڳين يوناني ۽ اسلامي علمي روايت مان وسيع مواد ورتو. سندس جاگرافيءَ تي [[ياقوت حموي]]، [[يعقوبي]]، [[ابن فقيه همداني]] ۽ ٻين جاگرافيدانن جي لکڻين جو اثر ملي ٿو، جڏهن تہ سندس ڪائناتي ترتيب کي ابن سينا جي فلسفي ۽ وچئين دور جي اسلامي ڪائناتيات سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Iranica"/><ref name="Berlekamp"/> سندس خاصيت مڪمل طور نئين علم جي ايجاد کان وڌيڪ اڳ موجود ڄاڻ کي چونڊڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ هڪ اهڙي جامع نظام ۾ آڻڻ هئي، جنهن ۾ جاگرافي، تاريخ، فلڪيات، قدرتي تاريخ ۽ ادبي روايت گڏجي وڃن ٿيون. انهيءَ دانشنامائي طريقي سندس ٻنهي وڏين تصنيفن کي پوءِ ايندڙ نسلن لاءِ مفيد بڻايو. == قلمي نسخا، ترجما ۽ اشاعت == قزويني جي ڪتابن جي مقبوليت جو هڪ اهم ثبوت سندن وڏي قلمي روايت آهي. ''عجائب المخلوقات'' جا عربي نسخا اسلامي دنيا جي مختلف حصن ۾ نقل ٿيا ۽ پوءِ ان جا [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[عثماني ترڪي]] ترجما پڻ تيار ٿيا.<ref name="LOCtrans">{{cite web |title=Al-Sufi's Book of the Constellations of the Fixed Stars, followed by Maxims, and al-Qazwini's The Wonders of Creation |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2021667391/ |access-date=6 October 2026}}</ref> [[File:Kozmografya.jpg|thumb|کاٻو|قزويني جي ڪائناتي تصنيف جي هڪ تصويري قلمي نسخي جو ورق.]] [[لائبريري آف ڪانگريس]] وٽ 973ھ/1565–1566ع جو هڪ فارسي تصويري نسخو محفوظ آهي، جنهن ۾ رنگين تزئين ۽ ڪيتريون تصويرون شامل آهن.<ref name="LOCPersian">{{cite web |title=ʻAjāʼib al-makhlūqāt |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2017454465/ |access-date=6 October 2026}}</ref> ساڳئي اداري وٽ 960ھ/1553ع جو عثماني ترڪي ترجمو پڻ موجود آهي.<ref name="LOCTurkish">{{cite web |title=Incomplete manuscript of the Ottoman Turkish translation of ʻAjāʼib al-makhlūqāt of Qazwīnī |website=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/item/2017406674/ |access-date=6 October 2026}}</ref> 19هين صديءَ ۾ جرمن مستشرق [[فرڊيننڊ ووسٽنفلڊ]] قزويني جي ٻنهي وڏين تصنيفن جا عربي متن شايع ڪيا. هن 1848ع ۾ ''آثار البلاد'' ۽ 1849ع ۾ ''عجائب المخلوقات'' جو ڇاپو تيار ڪيو. انهن اشاعتن کان پوءِ قزويني جي ڪم جو يورپي علمي دنيا ۾ منظم مطالعو وڌيڪ وسيع ٿيو. == علمي ۽ ثقافتي اهميت == قزويني جي اهميت رڳو جاگرافيدان جي حيثيت سان نه، پر اسلامي دنيا جي دانشنامائي علم جي منتظم طور پڻ آهي. سندس ڪتاب ڏيکارين ٿا تہ 13هين صديءَ جي عالمن وٽ ''جاگرافي''، ''فلڪيات''، ''قدرتي تاريخ''، ''تاريخ'' ۽ ''ادب'' جديد دور وانگر مڪمل طور جدا علمي شعبا نه هئا، پر ڪائنات ۽ تخليق کي سمجهڻ جي هڪ گڏيل علمي منصوبي جا حصا هئا. ''عجائب المخلوقات'' خاص طور ''عجائب'' جي ادبي ۽ علمي صنف جي ترقيءَ ۾ اثرائتو ثابت ٿيو. ڪتاب جي مسلسل نقل، ترجمن ۽ تصويري نسخن سبب ان جو اثر عربي دنيا کان ايران، عثماني سلطنت ۽ ڏکڻ ايشيا تائين پهتو.<ref name="LOC"/><ref name="MetMughal">{{cite web |title=Aja'ib al-Makhluqat wa Ghara'ib al-Mawjudat |website=The Metropolitan Museum of Art |url=https://collectionapi.metmuseum.org/art/collection/search/479711 |access-date=6 October 2026}}</ref> [[File:Map Cosmography Zakariya al-Qazwini.jpg|thumb|ساڄو|قزويني سان منسوب ڪائناتي جاگرافيءَ جي روايت مان دنيا جو خاڪو.]] قزويني جي علمي ورثي جي مطالعي ۾ هڪ اهم ڳالهه اها آهي تہ سندس متن ۾ جديد سائنسي مشاهدي سان ملندڙ معلومات سان گڏ نجوم، افسانا، مذهبي ڪائناتيات ۽ لوڪ روايتون پڻ موجود آهن. جديد محقق انهن سڀني عنصرن کي 13هين صديءَ جي علمي ثقافت جي تاريخي پسمنظر ۾ ڏسن ٿا، نه تہ موجوده سائنس جي معيار سان هڪجهڙو سمجهن ٿا.<ref name="Zadeh"/><ref name="Berlekamp"/> == وفات == زڪريا قزويني 682ھ/1283ع ۾ لڳ ڀڳ اسي ورهين جي عمر ۾ وفات ڪئي.<ref name="Met"/><ref name="Smithsonian"/> وفات جي جاءِ بابت پراڻن ۽ جديد ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف ملي ٿو؛ سندس زندگيءَ جو آخري علمي ۽ عدالتي تعلق [[واسط]] سان مضبوط هو ۽ ڪيترائي احوال سندس وفات به اتي ڄاڻائين ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ثانوي روايتون بغداد جو نالو ڏين ٿيون. ان ڪري واسط کي وفات جو هنڌ ڄاڻائڻ سان گڏ اختلاف جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ محتاط آهي. == ورثو == قزويني جي وفات کان پوءِ به سندس تصنيفن جي نقل ۽ ترجمي جو سلسلو ڪيترين صدين تائين جاري رهيو. اڄ ''عجائب المخلوقات'' جا نسخا ۽ ورق [[لائبريري آف ڪانگريس]]، [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]، [[والٽرز آرٽ ميوزيم]]، [[سمٿسونين انسٽيٽيوشن]] ۽ ٻين وڏن ڪتابخانن ۽ عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref name="LOC"/><ref name="Met"/><ref name="Walters"/><ref name="Smithsonian"/> انهن نسخن جي اهميت رڳو متن تائين محدود ناهي. انهن ۾ موجود فلڪياتي خاڪا، جانورن جون تصويرون، افسانوي مخلوق، ملائڪ، ٻوٽا ۽ جاگرافيائي منظر اسلامي ڪتابي مصوري ۽ علمي تصويرسازيءَ جي تاريخ لاءِ پڻ اهم ماخذ آهن. 15هين صديءَ جي عراق يا اوڀر اناطوليا سان منسوب قلمي ورقن کان وٺي 18هين صديءَ جي عثماني نسخن تائين، سندس ڪم جي تصويري روايت ڪيترن مختلف فني ماحولن ۾ نئين سر ترتيب ڏني وئي.<ref name="Smithsonian"/><ref name="Walters"/> == چونڊ تصنيفون == * ''[[عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات]]'' — ڪائناتيات، فلڪيات ۽ قدرتي تاريخ بابت دانشنامائي تصنيف. * ''[[آثار البلاد وأخبار العباد]]'' — جاگرافي، شهرن، قومن، تاريخ ۽ مشهور شخصيتن بابت دانشنامائي جاگرافي؛ ان جو اڳيون روپ ''عجائب البلدان'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Iranica"/> ''مفيد العلوم ومبيد الهموم''، ''خطط مصر'' ۽ ''الإرشاد في أخبار قزوين'' جهڙن عنوانن کي ڪجهه بعد وارن ماخذن قزويني ڏانهن منسوب ڪيو آهي، پر انهن جي نسبت سندس ٻن مشهور ۽ مضبوط نموني ثابت ٿيل تصنيفن جيتري يقيني ناهي؛ تنهنڪري انهن کي قزويني جي قطعي تصنيفن جي فهرست ۾ رکڻ وقت ماخذن جي تنقيدي جاچ ضروري آهي. == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Seven classical planets, by Al-Qazwini.jpg|ستن روايتي سيارن جي تصوير File:Kozmografya.jpg|''عجائب المخلوقات'' جي هڪ قلمي نسخي جو ورق File:Kazvini3.jpg|قزويني جي ڪائناتي تصنيف مان تصوير File:Kazvini1.jpg|''عجائب المخلوقات'' مان هڪ تصوير File:Map Cosmography Zakariya al-Qazwini.jpg|قزويني جي ڪائناتي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل نقشو File:Zakariya ibn Muhammad Qazwini - A Turkey and a Bird Called Abu Haruz - Walters W659115A - Full Page.jpg|1717ع جي عثماني نسخي ۾ پکين جي تصوير File:Muhammad ibn Muhammad Shakir Ruzmah-'i Nathani - The Monster of Gog and Magog - Walters W659190B - Full Page.jpg|عثماني نسخي ۾ [[ياجوج ۽ ماجوج]] سان لاڳاپيل تصوير </gallery> == پڻ ڏسو == * [[اسلامي جاگرافي]] * [[اسلامي دنيا ۾ فلڪيات]] * [[قدرتي تاريخ]] * [[ياقوت حموي]] * [[عطاء ملڪ جويني]] * [[عجائب ادب]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Berlekamp |first=Persis |title=Wonder, Image, and Cosmos in Medieval Islam |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=2011 |isbn=9780300170603}} * {{cite book |last=Carboni |first=Stefano |title=The Wonders of Creation and the Singularities of Painting: A Study of the Ilkhanid London Qazvīnī |publisher=Edinburgh University Press |year=2015 |isbn=9780748683246}} * {{cite book |last=Zadeh |first=Travis |title=Wonders and Rarities: The Marvelous Book That Traveled the World and Mapped the Cosmos |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2023 |isbn=9780674287631}} * {{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=ĀṮĀR AL-BELĀD |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=II |pages=909–911 |year=1987}} * {{cite encyclopedia |last=Lewicki |first=T. |title=al-Ḳazwīnī |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=2nd |publisher=Brill}} * {{cite book |editor-last=Wüstenfeld |editor-first=Ferdinand |title=Zakarija Ben Mohammad Ben Mahmud el-Cazwini's Kosmographie. Zweiter Teil: Āthār al-bilād |location=Göttingen |publisher=Dieterich |year=1848}} * {{cite book |editor-last=Wüstenfeld |editor-first=Ferdinand |title=Zakarija Ben Muhammed Ben Mahmud el-Cazwini's Kosmographie. Erster Theil: ʿAjāʾib al-makhlūqāt |location=Göttingen |publisher=Dieterich |year=1849}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.loc.gov/item/2021667228/ ''عجائب المخلوقات'' جو 1280ع وارو تصويري نسخو — Library of Congress] * [https://www.loc.gov/item/2017454465/ ''عجائب المخلوقات'' جو فارسي قلمي نسخو — Library of Congress] * [https://art.thewalters.org/object/W.659/ ''عجائب المخلوقات'' جو 1717ع وارو عثماني ترڪي نسخو — Walters Art Museum] * [https://www.metmuseum.org/art/collection/search/449012 ''عجائب المخلوقات'' جا تصويري ورق — Metropolitan Museum of Art] {{Authority control}} [[زمرو:1203ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1283ع جون وفاتون]] [[زمرو:13هين صديءَ جا جاگرافيدان]] [[زمرو:اسلامي دنيا جا جاگرافيدان]] [[زمرو:وچئين دور جا جاگرافيدان]] [[زمرو:قزوين جا ماڻهو]] [[زمرو:اسلامي دنيا جا قدرتي تاريخدان]] [[زمرو:13هين صديءَ جا عالم]] [[زمرو:ايلخاني سلطنت جا عالم]] [[زمرو:اسلامي دنيا جا ڪائناتيات جا عالم]] n3tcjtlk3w9nnq3388nj35pvxeyxxwr 0 103776 417394 2026-10-05T22:45:12Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[زڪريا القذويني]] کي [[زڪريا القزويني]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 417394 wikitext text/x-wiki #چوريو [[زڪريا القزويني]] m1bfryt079c69p9pinf9i0jafkkug83 0 103777 417413 2026-10-06T06:40:00Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/8793119|بخاری دباؤ]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 417413 wikitext text/x-wiki ڪنهن به شيءِ جي [[بخارات]] يا [[مادو|گئس جو]] [[دٻاءُ (فزڪس)|دٻاءُ]] جيڪو [[پاڻياٺ|مائع]] يا [[نھرو|ٺوس شيءِ]] جي مٿان پوي ٿو ان کي '''بخاري دٻاءُ''' چئبو آهي. اصطلاح "وانپ پريشر" عام طور تي [[متوازن بخاری دباؤ|<small>متوازن</small> وانپ پريشر]] ڏانهن اشارو ڪري ٿي. متوازن بخاري دٻاءُ تي، جنهن شرح سان ذرڙا ( [[ائٽم|<small>ايٽم</small>]] يا <small>[[ماليڪيول]]</small> ) مادو ڇڏي وانپ ٺاهيندا آهن، اها شرح ان شرح جي برابر هوندي آهي جنهن تي ذرڙا مادي جي مٿاڇري تي ٻيهر جذب ٿين ٿا.بخاري دٻاءُ صرف [[گرمي پد (فزڪس)|گرمي پد]] ۽ [[مادو|مادي]] جي قسم تي منحصر هوندو آهي. [[سائنسدان]] ڪنهن به شيءِ جي بناوت جو تعين ان جي [[گرمي پد (فزڪس)|گرمي پد]] ۽ بخاري دٻاء کي ماپي ڪندا آهن. ny8a4ntwtfemw114rw144rjl5oum5e3 417414 417413 2026-10-06T06:41:58Z Ibne maryam 17680 /* */ 417414 wikitext text/x-wiki ڪنهن به شيءِ جي [[ٻاڦ]] يا [[مادو|گئس]] [[دٻاءُ (فزڪس)|دٻاءُ]] جيڪو [[پاڻياٺ|مائع]] يا [[نھرو|ٺوس شيءِ]] جي مٿان پوي ٿو ان کي '''بخاري دٻاءُ''' چئبو آهي. اصطلاح "وانپ پريشر" عام طور تي [[متوازن بخاری دباؤ|<small>متوازن</small> وانپ پريشر]] ڏانهن اشارو ڪري ٿي. متوازن بخاري دٻاءُ تي، جنهن شرح سان ذرڙن ([[ائٽم|<small>ايٽم</small>]] يا <small>[[ماليڪيول]]</small>) مادو ڇڏي وانپ ٺاهيندا آهن، اها شرح ان شرح جي برابر هوندي آهي جنهن تي ذرڙا مادي جي مٿاڇري تي ٻيهر جذب ٿين ٿا.بخاري دٻاءُ صرف [[گرمي پد (فزڪس)|گرمي پد]] ۽ [[مادو|مادي]] جي قسم تي منحصر هوندو آهي. [[سائنسدان]] ڪنهن به شيءِ جي بناوت جو تعين ان جي [[گرمي پد (فزڪس)|گرمي پد]] ۽ بخاري دٻاء کي ماپي ڪندا آهن. hgru56azdxfhnduyllx8sl3i3yrw63v 417415 417414 2026-10-06T06:45:42Z Ibne maryam 17680 /* */ 417415 wikitext text/x-wiki ڪنهن به شيءِ جي ٻاڦ يا [[مادو|گئس]] جو [[دٻاءُ (فزڪس)|دٻاءُ]] جيڪو [[پاڻياٺ|مائع]] يا [[نھرو|ٺوس شيءِ]] جي مٿان پوي ٿو ان کي '''بخاري دٻاءُ''' چئبو آهي. اصطلاح "وانپ جو دٻاء" (vapour pressure) عام طور تي "متوازن دباؤ" ڏانهن اشارو ڪري ٿي. متوازن بخاري دٻاءُ تي، جنهن شرح سان ذرڙن ([[ائٽم|<small>ايٽم</small>]] يا <small>[[ماليڪيول]]</small>) مادو ڇڏي وانپ ٺاهيندا آهن، اها شرح ان شرح جي برابر هوندي آهي جنهن تي ذرڙا مادي جي مٿاڇري ذريعي ٻيهر مادي ۾ موٽي ايندا آهن. بخاري دٻاءُ صرف [[گرمي پد (فزڪس)|گرمي پد]] ۽ [[مادو|مادي]] جي قسم تي منحصر هوندو آهي. [[سائنسدان]] ڪنهن به شيءِ جي بناوت جو تعين ان جي [[گرمي پد (فزڪس)|گرمي پد]] ۽ بخاري دٻاء کي ماپي ڪندا آهن. 40e2712850tltkh3z42wcmnognlh4ah 417416 417415 2026-10-06T06:46:27Z Ibne maryam 17680 added [[Category:طبيعي خاصيتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417416 wikitext text/x-wiki ڪنهن به شيءِ جي ٻاڦ يا [[مادو|گئس]] جو [[دٻاءُ (فزڪس)|دٻاءُ]] جيڪو [[پاڻياٺ|مائع]] يا [[نھرو|ٺوس شيءِ]] جي مٿان پوي ٿو ان کي '''بخاري دٻاءُ''' چئبو آهي. اصطلاح "وانپ جو دٻاء" (vapour pressure) عام طور تي "متوازن دباؤ" ڏانهن اشارو ڪري ٿي. متوازن بخاري دٻاءُ تي، جنهن شرح سان ذرڙن ([[ائٽم|<small>ايٽم</small>]] يا <small>[[ماليڪيول]]</small>) مادو ڇڏي وانپ ٺاهيندا آهن، اها شرح ان شرح جي برابر هوندي آهي جنهن تي ذرڙا مادي جي مٿاڇري ذريعي ٻيهر مادي ۾ موٽي ايندا آهن. بخاري دٻاءُ صرف [[گرمي پد (فزڪس)|گرمي پد]] ۽ [[مادو|مادي]] جي قسم تي منحصر هوندو آهي. [[سائنسدان]] ڪنهن به شيءِ جي بناوت جو تعين ان جي [[گرمي پد (فزڪس)|گرمي پد]] ۽ بخاري دٻاء کي ماپي ڪندا آهن. [[زمرو:طبيعي خاصيتون]] oz58bxps9p54cb0zce00avcjqf91yhe 14 103778 417427 2026-10-06T09:42:06Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سعودي عرب جي انتظامي ورهاست]] 417427 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سعودي عرب جي انتظامي ورهاست]] k0lt5ok7n4qn1xyuojct2yr1hciwezo 0 103779 417437 2026-10-06T10:59:22Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1373629095|Al-Ahsa Governorate]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 417437 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=الاحساء گورنريٽ|native_name=محافظة الأحساء|official_name=|type=[[List of governorates of Saudi Arabia|Governorate]]|image_size=|alt=|caption=[[Al-Ahsa Oasis]]|image_flag=|flag_size=|flag_alt=|image_shield=Al Ahsa Municipality Logo.svg|shield_size=|shield_alt=|image_map=Eastern Region - Al Ahsa.svg|map_alt=|map_caption=Location of Al-Ahsa Governorate within the Eastern Province|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|25|23|N|49|36|E|region:SA_type:adm2nd|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Saudi Arabia}}|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]|coor_pinpoint=|seat_type=Seat|seat=[[Hofuf]]|parts_type=|parts_style=|p1=|area_total_km2=375000|area_footnotes=|population_as_of=2022|population_footnotes=|population_total=1,104,267|population_density_km2=auto|demographics_type2=|demographics2_info1=|demographics2_info2=|demographics2_info3=|utc_offset=+03:00|postal_code_type=[[ISO 3166-2:SA|ISO 3166-2]]|postal_code=SA-04|area_code=013|leader_title=[[Governor]]|leader_name=[[Saud bin Talal bin Badr Al Saud|Saud bin Talal]]|government_type=[[Municipality]]|governing_body=[[Al-Ahsa Municipality]]|leader_title1=Deputy Governor|leader_name1=|leader_party=|website={{URL|https://www.alhasa.gov.sa/}}|footnotes=}} '''الاحساء''' (عربي: محافظه الاحساء، {{Efn|[[Arabic]]: الأحساء}} تاريخي طور تي '''حجر''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو ۽ '''الحساء''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، {{Efn|[[Arabic]]: الحسا}} [[سعودي عرب]] جي [[الشرقي صوبو|اوڀر صوبي]] ۾ هڪ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي. اهو پکيڙ جي لحاظ کان ملڪ جو سڀ کان وڏو گورنريٽ آهي، جيڪو تقريبن <small>3,75,000</small> چورس ڪلوميٽر تي مشتمل آهي سال 2022ع تائين، ان جي آبادي 1,104,267 هئي. ان جو گادي جو هنڌ هوفوف آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=2026-05-07}}</ref> 2gihzpfwp6yi4sks1o1x03q2lj414al 0 103780 417439 2026-10-06T11:39:56Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|13هين–14هين صديءَ جو شامي جاگرافيدان ۽ مصنف}} {{Infobox scientist | name = شمس الدين الدمشقي | native_name = شمس الدين أبو عبد الله محمد بن أبي طالب الأنصاري الصوفي الدمشقي | birth_date = 654هه / 1256ع يا 1257ع | birth_place = [[دمشق]]، [[مملوڪ سلطنت]] | death_date = 727هه / 1327ع | dea... 417439 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|13هين–14هين صديءَ جو شامي جاگرافيدان ۽ مصنف}} {{Infobox scientist | name = شمس الدين الدمشقي | native_name = شمس الدين أبو عبد الله محمد بن أبي طالب الأنصاري الصوفي الدمشقي | birth_date = 654هه / 1256ع يا 1257ع | birth_place = [[دمشق]]، [[مملوڪ سلطنت]] | death_date = 727هه / 1327ع | death_place = | residence = [[دمشق]] | field = [[جاگرافي]]، علم هيئت، ڪائنات نگاري | known_for = ''نخبة الدهر في عجائب البر والبحر'' | occupation = جاگرافيدان، مصنف }} '''شمس الدين محمد بن ابي طالب الأنصاري الصوفي الدمشقي''' (عربي: '''شمس الدين أبو عبد الله محمد بن أبي طالب الأنصاري الصوفي الدمشقي''')، جيڪو '''شمس الدين الدمشقي'''، '''صوفي دمشقي''' ۽ '''شيخ الربوة''' جي نالن سان پڻ مشهور آهي، وچئين دور جو [[شام|شامي]] [[جاگرافيدان]]، ڪائنات نگار ۽ مصنف هو. سندس پيدائش لڳ ڀڳ 654هه (1256ع يا 1257ع) ۾ ٿي ۽ وفات عام طور 727هه (1327ع) ڄاڻائي وڃي ٿي.<ref name="QNL">{{cite web |title=كتاب نخبة الدهر في عجائب البر والبحر |url=https://ediscovery.qnl.qa/islandora/object/QNL%3A00028766 |website=QNL Repository |publisher=Qatar National Library |access-date=6 October 2026 }}</ref> هو خاص طور پنهنجي جاگرافيائي ۽ ڪائنات نگاريءَ واري تصنيف '''''نخبة الدهر في عجائب البر والبحر''''' جي ڪري مشهور آهي. ڪتاب ۾ زمين، سمنڊن، ٻيٽن، جبلن، شهرن، ملڪن، قومن، نباتات، حيوانات، معدنيات ۽ ٻين قدرتي توڙي انساني جاگرافيءَ جي موضوعن بابت معلومات گڏ ڪئي وئي آهي.<ref name="QNL"/> == نالو ۽ سڃاڻپ == سندس مڪمل نالو '''شمس الدين ابو عبدالله محمد بن ابي طالب الأنصاري الصوفي الدمشقي''' هو. ماخذن ۾ کيس '''شيخ الربوة''' پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="QNL"/> سندس نسبت ''الدمشقي'' [[دمشق]] سان لاڳاپي کي ظاهر ڪري ٿي، جڏهن ته ''الصوفي'' پڻ سندس نالي جو حصو طور قديم ڪتابي فهرستن ۾ درج آهي. سنڌي جاگرافيائي ادب جي هڪ ماخذ ۾ سندس نالو مختصر طور '''صوفي دمشقي''' ڏنو ويو آهي ۽ سندس ڪتاب کي ''عجائب البر والبحور'' جي نالي سان ياد ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ڪتاب جو معروف عربي عنوان '''''نخبة الدهر في عجائب البر والبحر''''' آهي. == زندگي == الدمشقيءَ جي ذاتي زندگيءَ بابت تفصيلي معلومات محدود آهي. هو 13هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۽ 14هين صديءَ جي شروعات ۾ سرگرم رهيو. سندس لقب '''شيخ الربوة''' دمشق جي ڀرسان واقع [[الربوة]] سان سندس لاڳاپي ڏانهن اشارو ڪري ٿو. قطر نيشنل لائبريريءَ جي فهرست ۾ سندس زندگيءَ جون تاريخون 1256 يا 1257ع کان 1327ع تائين ڏنل آهن.<ref name="QNL"/> ڪجهه پراڻن ماخذن ۾ سندس وفات 728هه/1326ع پڻ ڄاڻايل آهي، جڏهن ته ٻين ماخذن ۾ 727هه/1327ع ڏنل آهي؛ جديد ڪتابي فهرستن ۾ پوئين تاريخ وڌيڪ عام آهي. == نخبة الدهر في عجائب البر والبحر == الدمشقيءَ جو سڀ کان مشهور ۽ اهم ڪتاب '''''نخبة الدهر في عجائب البر والبحر''''' آهي. هي وچئين دور جي اسلامي جاگرافي ۽ ڪائنات نگاريءَ جي اهم تصنيفن مان هڪ آهي.<ref name="QNL"/> ڪتاب ۾ رڳو ملڪن ۽ شهرن جو بيان نه، پر [[زمين]] جي هيئت، اقليمن، سمنڊن، ٻيٽن، جبلن، رستن، آبادين، چشمن، کوهن، معدنيات، قيمتي پٿرن، جانورن، ٻوٽن ۽ مختلف قومن بابت پڻ معلومات شامل آهي. جرجي زيدان جي ''تاريخ آداب اللغة العربية'' موجب ڪتاب ۾ زمين جي هيئت ۽ اقليمن کان علاوه قديم عالمن جي نظرين، سمنڊن، ٻيٽن، جبلن، رستن، آثارن، عمارتن، پاڻيءَ جي ذريعن، ناياب جانورن، عجيب ٻوٽن، معدنيات ۽ قيمتي پٿرن جو احوال ڏنو ويو آهي.<ref name="Zaydan">{{cite web |title=الجغرافية والرحلات |url=https://www.safahat.org/books/18683951/3.12/ |work=تاريخ آداب اللغة العربية |author=جرجي زيدان |access-date=6 October 2026 }}</ref> الدمشقي پنهنجي ڪتاب ۾ مختلف قومن جي رهڻي ڪهڻي ۽ سندن خاصيتن بابت پڻ لکيو، جنهن ڪري ڪتاب کي رڳو طبعي جاگرافي نه پر انساني جاگرافيءَ جي تاريخ لاءِ پڻ اهم سمجهيو وڃي ٿو. == جاگرافيائي خيال == الدمشقيءَ جي تصنيف ۾ وچئين دور جي اسلامي دنيا ۾ رائج [[علم هيئت]] ۽ جاگرافيائي تصورن جو تفصيلي بيان ملي ٿو. هن زمين جي شڪل، ان جي ماپ، اقليمن ۽ آسماني جسمن بابت اڳين عالمن جا خيال گڏ ڪرڻ سان گڏ جاگرافيائي هنڌن بابت معلومات پڻ قلمبند ڪئي. هن [[عباسي خليفو|عباسي خليفي]] [[المأمون]] جي دور ۾ زمين جي محيط ماپڻ لاءِ ڪيل علمي ڪوششن جو به ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب عالمن زمين تي هڪ درجي جي مفاصلي جي ماپ ڪري ان مان زمين جي محيط جو اندازو لڳايو.<ref>{{cite web |title=مقاييس الأبعاد في التراث الجغرافي العربي |url=https://alghad.com/Section-26/%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B9%D8%A7%D8%AA/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%8A%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%A8%D8%B9%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A-332446 |website=الغد |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ملڪن ۽ شهرن جو بيان == ''نخبة الدهر'' ۾ اسلامي دنيا ۽ ان کان ٻاهر جي ڪيترن ئي علائقن جو احوال ملي ٿو. الدمشقي شهرن، آبادين، دريائن، جبلن، زرعي پيداوار، معدنيات، موسمن ۽ ماڻهن بابت معلومات گڏ ڪئي. سندس بيانن مان [[شام]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن بابت مواد خاص اهميت رکي ٿو. مثال طور، هن [[عجلون]] ۽ ان جي قلعي بابت لکيو ته اهو مضبوط قلعو هو، جتي وهندڙ پاڻي، ميوا ۽ گهڻي رزق جا وسيلا موجود هئا.<ref>{{cite web |title=جبال عجلون في عيون الرحالة والمؤرخين |url=https://ich.gov.jo/node/26721 |website=التراث الثقافي الأردني غير المادي |access-date=6 October 2026 }}</ref> هن دمشق ڀرسان [[المزة]] واري علائقي ۾ گلاب جو پاڻي ٺاهڻ جي طريقي بابت پڻ معلومات قلمبند ڪئي. موجوده مخطوطي بابت مطالعي موجب سندس ڪتاب ۾ انهن هنڌن جي قدرتي ماحول ۽ زرعي پيداوار بابت به معلومات شامل آهي، جن کي هن پاڻ ڏٺو يا جن بابت کيس ڄاڻ حاصل ٿي.<ref>{{cite web |title=مخطوط نخبة الدهر في عجائب البر والبحر |url=https://al-sharq.com/article/20/06/2015/مخطوط-نخبة-الدهر-في-عجائب-البر-والبحر |website=الشرق |date=20 June 2015 |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ڪتاب جي جوڙجڪ == ''نخبة الدهر في عجائب البر والبحر'' هڪ وسيع موضوعاتي جاگرافيائي تصنيف آهي. دستيابي مخطوطي بابت بيانن موجب ڪتاب کي ڪيترن بابن ۾ ورهايو ويو آهي ۽ ان ۾ دنيا جي جاگرافي، قدرتي ماحول ۽ مختلف علائقن جي خاصيتن کي منظم نموني بيان ڪيو ويو آهي. ڪتاب سان هڪ جاگرافيائي نقشو پڻ منسوب ڪيو ويو آهي، جنهن ذريعي ليکڪ پنهنجي بيان ڪيل جاگرافيائي معلومات کي بصري صورت ۾ پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.<ref>{{cite web |title=مخطوط نخبة الدهر في عجائب البر والبحر |url=https://al-sharq.com/article/20/06/2015/مخطوط-نخبة-الدهر-في-عجائب-البر-والبحر |website=الشرق |date=20 June 2015 |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ڇپائي ۽ ترجما == ''نخبة الدهر في عجائب البر والبحر'' جو عربي متن 19هين صديءَ ۾ يورپي مستشرقن جي توجهه جو مرڪز بڻيو. ڪتاب جو عربي متن 1865ع ۾ [[سينٽ پيٽرزبرگ]] ۾ امپيريل اڪيڊميءَ جي ڇاپخاني مان شايع ٿيو.<ref name="QNL"/> ان ڇاپي ۾ ڪتاب جي مصنف جو نالو '''شمس الدين أبي عبد الله محمد بن أبي طالب الأنصاري الصوفي الدمشقي''' درج آهي.<ref name="QNL"/> بعد ۾ ڪتاب جو متن ٻيهر پڻ ڇپيو. 1923ع ۾ [[لائپزگ]] مان شايع ٿيل هڪ ڇاپي جي ڪتابياتي داخلا پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=كتاب نخبة الدهر في عجائب البر والبحر |url=https://ge.nii.ac.jp/ncid/BA6827425X |website=CiNii Books |access-date=6 October 2026 }}</ref> ڪتاب جو ترجمو يورپي ٻولين ۾ پڻ ٿيو. [[آگسٽ فرڊيننڊ مهرن]] ان جو فرينچ ترجمو ۽ مطالعو تيار ڪيو، جنهن سان الدمشقيءَ جي جاگرافيائي ڪم کي جديد يورپي تحقيق ۾ وڌيڪ سڃاڻپ ملي.<ref name="Zaydan"/> بعد ۾ ڪتاب جو فارسي ترجمو پڻ شايع ٿيو؛ ڪتابياتي رڪارڊ موجب ''نخبة الدهر في عجائب البر والبحر'' جو سيد حميد طبيبيان جو فارسي ترجمو 1978ع ۾ ايران ۾ شايع ٿيو.<ref>{{cite web |title=Dimashqī, Shams al-Dīn Muḥammad ibn Abī Ṭālib |url=https://ge.nii.ac.jp/author/DA10621649 |website=CiNii Books |access-date=6 October 2026 }}</ref> == ٻيون تصنيفون == الدمشقيءَ سان '''''السياسة في علم الفراسة''''' نالي هڪ تصنيف پڻ منسوب ڪئي وڃي ٿي. جرجي زيدان ان ڪتاب جو ذڪر ڪندي ڄاڻايو آهي ته ان جو نسخو خديوي لائبريريءَ ۾ موجود هو.<ref name="Zaydan"/> == اهميت == الدمشقيءَ جو ڪم وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ ان ڪري اهم آهي جو هن پنهنجي ڪتاب ۾ طبعي، انساني ۽ علائقائي جاگرافيءَ کي هڪ ئي تصنيف ۾ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس مواد مان 13هين ۽ 14هين صديءَ جي شروعات واري دور ۾ زمين، قدرتي ماحول، قومن ۽ مختلف ملڪن بابت موجود علم ۽ تصورن جو پتو پوي ٿو. ''نخبة الدهر'' جي اهميت رڳو تاريخي جاگرافي تائين محدود ناهي؛ ڪتاب ۾ نباتات، حيوانات، معدنيات، موسميات، قومن جي رسمن ۽ انساني آبادين بابت مواد پڻ ملي ٿو، جنهن ڪري اهو وچئين دور جي علمي تاريخ لاءِ گهڻ رخي ماخذ آهي. == وفات == شمس الدين الدمشقيءَ جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ معمولي اختلاف آهي. ڪيترائي جديد ڪتابياتي ماخذ سندس وفات '''727هه (1327ع)''' ڄاڻائين ٿا.<ref name="QNL"/> سنڌي ماخذ ۾ سندس وفات '''728هه (1326ع)''' ڏني وئي آهي. پراڻي عربي ڪتابياتي ادب ۾ پڻ 727هه سان گڏ 1326ع لکڻ جا مثال ملن ٿا، جيڪي هجري ۽ عيسوي تاريخن جي تبديليءَ سبب پيدا ٿيل اختلاف ڏانهن اشارو ڪن ٿا. == پڻ ڏسو == * [[اسلامي جاگرافي]] * [[جاگرافي جي تاريخ]] * [[ياقوت الحموي]] * [[ابو الفدا]] * [[الادريسي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://ediscovery.qnl.qa/islandora/object/QNL%3A00028766 قطر نيشنل لائبريريءَ ۾ ''نخبة الدهر في عجائب البر والبحر'' جو 1865ع وارو ڇاپو] {{اسلامي جاگرافي}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:دمشقي، شمس الدين}} [[زمرو:1250ع واري ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:1327ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:13هين صدي جا جاگرافيدان]] [[زمرو:14هين صدي جا جاگرافيدان]] [[زمرو:اسلامي دنيا جا جاگرافيدان]] [[زمرو:وچئين دور جا جاگرافيدان]] [[زمرو:دمشق جا ماڻهو]] [[زمرو:عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور جا عالم]] 0vrx55487xh4hd1uhyrimexg394div9