وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 10 5702 417575 416814 2026-10-06T20:38:00Z Intisar Ali 8681 /* */ 417575 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات مذهبي شخصيت — Modern Multicolour ========================================================= Colour system --------------------------------------------------------- Hero / Name #D9EEFF Ice blue Hero inner #EAF7FC Pale blue Accent #4EAED1 Cyan blue Offices #DDF1F3 Aqua Life #FFF0C7 Warm cream Identity / Religion #E2F2FF Sky blue Education / Work #DFF3E6 Mint green Family #F8E3ED Blush pink Military #E5EDF7 Slate blue Religious life #EDE3F8 Lavender Awards #FFEAB0 Gold cream Data cells use much lighter versions of their corresponding label/header colours. ========================================================= --> {{Infobox | child = {{{child|{{{embed|}}}}}} | bodyclass = biography vcard | bodystyle = border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ===================================================== NAME / HERO ====================================================== --> | abovestyle = background:#D9EEFF; color:#163F56; text-align:center; padding:10px !important; border:0; border-bottom:4px solid #4EAED1; | above = <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; padding:10px; background:#D9EEFF; text-align:center; "> {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|{{{pre-nominals|}}}}}}}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" margin:0 0 8px 0; color:#456A78; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|{{{pre-nominals|}}}}}}}}}}}} </div> }} <div style=" box-sizing:border-box; width:100%; padding:11px 10px; background:#EAF7FC; color:#163F56; border:1px solid #AFCFDB; text-align:center; font-size:138%; font-weight:700; line-height:1.45; "> <span class="fn">{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</span> </div> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|{{{post-nominals|}}}}}}}}}}}}| <div class="honorific-suffix" style=" margin:8px 0 0 0; color:#456A78; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|{{{post-nominals|}}}}}}}}}}}} </div> }} </div> <!-- ===================================================== NATIVE NAME ====================================================== --> | subheaderstyle = background:#F4FAFF; color:#315F73; font-size:110%; font-weight:600; padding:7px 8px; border-bottom:1px solid #BCD5DF; | subheader = {{#if:{{{native_name|{{{native name|}}}}}}| <div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|{{{native name lang|}}}}}}| lang="{{{native_name_lang|{{{native name lang}}}}}}"}}> {{{native_name|{{{native name}}}}}} </div> }} <!-- ===================================================== IMAGE ====================================================== --> | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image_size|}}} |sizedefault=frameless |upright={{{image_upright|1}}} |alt={{{alt|}}} |suppressplaceholder=yes }} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; line-height:1.45; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|}}} <!-- ===================================================== GLOBAL STYLE ====================================================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:8px 10px; vertical-align:middle; text-align:center; line-height:1.45; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:8px 10px; vertical-align:middle; text-align:center; line-height:1.55; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = background:#DDF1F3; color:#24495C; text-align:center; font-weight:700; padding:8px 10px; border-top:2px solid #B8D9DF; border-bottom:1px solid #BCD5DF; <!-- ===================================================== OFFICEHOLDER AQUA ====================================================== --> | data1 = {{{module0|}}} | data2 = {{Infobox officeholder/office |color=#DDF1F3 |office={{{office1|}}} |term={{{term1|}}} |termstart={{{term_start1|}}} |termend={{{term_end1|}}} |predecessor={{{predecessor1|}}} |successor={{{successor1|}}} }} {{Infobox officeholder/office |color=#DDF1F3 |office={{{office2|}}} |term={{{term2|}}} |termstart={{{term_start2|}}} |termend={{{term_end2|}}} |predecessor={{{predecessor2|}}} |successor={{{successor2|}}} }} {{Infobox officeholder/office |color=#DDF1F3 |office={{{office3|}}} |term={{{term3|}}} |termstart={{{term_start3|}}} |termend={{{term_end3|}}} |predecessor={{{predecessor3|}}} |successor={{{successor3|}}} }} {{Infobox officeholder/office |color=#DDF1F3 |office={{{office4|}}} |term={{{term4|}}} |termstart={{{term_start4|}}} |termend={{{term_end4|}}} |predecessor={{{predecessor4|}}} |successor={{{successor4|}}} }} <!-- ===================================================== GENERAL IDENTITY LIGHT BLUE ====================================================== --> | rowstyle3 = background:#F4FAFF; | label3 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">لقب</span> | data3 = {{{title|}}} | rowstyle4 = background:#F4FAFF; | label4 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سرڪاري نالو</span> | data4 = {{{official_name|}}} | rowstyle5 = background:#F4FAFF; | label5 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٻيا نالا</span> | data5 = {{{other_names|{{{other name|{{{other_name|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}}}}} <!-- ===================================================== ذاتي ڄاڻ LIFE ====================================================== --> | headerstyle6 = background:#FFF0C7; color:#594811; text-align:center; font-weight:700; padding:8px 10px; border-top:3px solid #E5C65A; border-bottom:1px solid #E8D9A8; | header6 = {{#if: {{{birth_name|{{{birthname|}}}}}} {{{birth_date|}}} {{{birth_place|}}} {{{death_date|}}} {{{death_place|}}} {{{death_cause|}}} {{{resting_place|{{{resting place|}}}}}} {{{religion|}}} {{{nationality|}}} {{{citizenship|}}} {{{ethnicity|}}} {{{era|}}} {{{region|}}} {{{denomination|}}} {{{school|}}} {{{lineage|}}} {{{sect|}}} {{{jurisprudence|}}} {{{creed|}}} {{{movement|}}} {{{education|}}} {{{teachers|}}} {{{Sufi_order|}}} {{{known_for|}}} {{{profession|}}} {{{occupation|}}} |ذاتي ڄاڻ}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جنم</span> | data7 = {{br separated entries |1={{#if:{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}|<div class="nickname">{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}</div>}} |2={{{birth_date|}}} |3={{{pronunciation|}}} |4={{#if:{{{birth_place|}}}|<div class="birthplace">{{{birth_place}}}</div>}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات</span> | data8 = {{br separated entries |1={{{death_date|}}} |2={{#if:{{{death_place|}}}|<div class="deathplace">{{{death_place}}}</div>}} }} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات جو سبب</span> | data9 = {{{death_cause|}}} | rowstyle10 = background:#FFFAED; | label10 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">{{#if:{{{cremation_place|}}}|آخري آرامگاهه|قبر}}</span> | data10 = {{#if:{{{cremation_place|}}} |{{{cremation_place}}} |{{br separated entries |{{{resting_place|{{{resting place|}}}}}} |{{{resting_place_coordinates|{{{resting place coordinates|}}}}}} }} }} <!-- ===================================================== RELIGIOUS IDENTITY SKY BLUE ====================================================== --> | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | class11 = category | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مذهب</span> | data11 = {{{religion|}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قوميت</span> | data12 = {{{nationality|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سرگرميءَ جو دور</span> | data13 = {{{flourished|}}} | rowstyle14 = background:#F4FAFF; | label14 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اباڻو شهر</span> | data14 = {{{home_town|}}} <!-- ===================================================== FAMILY PINK ====================================================== --> | rowstyle15 = background:#FFF7FA; | label15 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">{{#if:{{{partner|}}}|ساٿي|شريڪ حيات}}</span> | data15 = {{ifempty|{{{partner|}}}|{{{spouse|}}}}} | rowstyle16 = background:#FFF7FA; | label16 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اولاد</span> | data16 = {{{children|}}} | rowstyle17 = background:#FFF7FA; | label17 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">والدين</span> | data17 = {{#if:{{{parents|}}} |{{{parents}}} |{{#if:{{{father|}}}{{{mother|}}} |{{unbulleted list |{{#if:{{{father|}}}|{{{father}}} (والد)}} |{{#if:{{{mother|}}}|{{{mother}}} (والده)}} }} }} }} <!-- ===================================================== IDENTITY / RELIGIOUS SCHOOL ====================================================== --> | rowstyle18 = background:#F4FAFF; | label18 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شهريت</span> | data18 = {{{citizenship|}}} | rowstyle19 = background:#F4FAFF; | label19 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">نسلي تعلق</span> | data19 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle20 = background:#F4FAFF; | label20 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">{{#if:{{{era|}}}|دور|گهراڻو}}</span> | data20 = {{ifempty|{{{era|}}}|{{{dynasty|}}}}} | rowstyle21 = background:#F4FAFF; | label21 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">خطو</span> | data21 = {{{region|}}} | rowstyle22 = background:#F4FAFF; | class22 = category | label22 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مذهبي شاخ</span> | data22 = {{{denomination|}}} | rowstyle23 = background:#F4FAFF; | class23 = category | label23 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فڪري مڪتب</span> | data23 = {{{school|}}} | rowstyle24 = background:#F4FAFF; | label24 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">نسب</span> | data24 = {{{lineage|}}} | rowstyle25 = background:#F4FAFF; | class25 = category | label25 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرقو</span> | data25 = {{br separated entries|{{{sect|}}}|{{{subsect|}}}}} | rowstyle26 = background:#F4FAFF; | class26 = category | label26 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فقهي مذهب</span> | data26 = {{{Madh'hab|{{{Maddhab|{{{jurisprudence|}}}}}}}}} | rowstyle27 = background:#F4FAFF; | class27 = category | label27 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">عقيدو</span> | data27 = {{{school_tradition|{{{creed|}}}}} | rowstyle28 = background:#F4FAFF; | label28 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تحريڪ</span> | data28 = {{{movement|}}} | rowstyle29 = background:#F4FAFF; | label29 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سياسي جماعت</span> | data29 = {{{political_party|{{{political party|{{{party|}}}}}}}}} <!-- ===================================================== INTELLECTUAL / EDUCATIONAL MINT ====================================================== --> | rowstyle30 = background:#F3FBF6; | label30 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مکيه دلچسپيون</span> | data30 = {{{main_interests|{{{main interests|}}}}}} | rowstyle31 = background:#F3FBF6; | label31 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قابل ذڪر خيال</span> | data31 = {{{ideas|{{{notable_ideas|{{{notable ideas|}}}}}}}}} | rowstyle32 = background:#F3FBF6; | label32 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قابل ذڪر ڪم</span> | data32 = {{{works|{{{notable_works|{{{notable works|}}}}}}}}} | rowstyle33 = background:#F3FBF6; | label33 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تعليم</span> | data33 = {{ifempty|{{{education|}}}|{{{alma_mater|}}}}} | rowstyle34 = background:#F3FBF6; | label34 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">استاد</span> | data34 = {{{teachers|}}} | rowstyle35 = background:#F3FBF6; | label35 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">طريقت</span> | data35 = {{{Sufi_order|{{{Tariqa|{{{order|}}}}}}}}} | rowstyle36 = background:#F3FBF6; | label36 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وجه شهرت</span> | data36 = {{{known_for|}}} <!-- ===================================================== RELIGIOUS NAMES LAVENDER ====================================================== --> | rowstyle38 = background:#FAF7FD; | class38 = nickname | label38 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڌرمي نالو</span> | data38 = {{{dharma_names|{{{dharma_name|}}}}}} | rowstyle39 = background:#FAF7FD; | class39 = nickname | label39 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">خانقاهي نالو</span> | data39 = {{{monastic_name|}}} | rowstyle40 = background:#FAF7FD; | class40 = nickname | label40 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قلمي نالو</span> | data40 = {{{pen_name|}}} | rowstyle41 = background:#FAF7FD; | class41 = nickname | label41 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات کان پوءِ جو نالو</span> | data41 = {{{posthumous_name|}}} <!-- ===================================================== PROFESSION / FAMILY ====================================================== --> | rowstyle42 = background:#F3FBF6; | label42 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڌنڌو</span> | data42 = {{{profession|}}} | rowstyle43 = background:#F3FBF6; | label43 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشو</span> | data43 = {{{occupation|}}} | rowstyle44 = background:#FFF7FA; | label44 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">رشتيدار</span> | data44 = {{ifempty|{{{relations|}}}|{{{relatives|}}}}} | data45 = {{{misc|}}} <!-- ===================================================== SIGNATURE ====================================================== --> | rowstyle46 = background:#FAF7FD; | label46 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ھٿ اکر</span> | data46 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{signature|}}} |size={{{signature_size|}}} |sizedefault=150px |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}} }} <!-- ===================================================== فوجي خدمت MILITARY ====================================================== --> | headerstyle47 = background:#DDE8F5; color:#304C68; text-align:center; font-weight:700; padding:8px 10px; border-top:3px solid #9DB9D5; border-bottom:1px solid #C4D5E5; | header47 = {{#if: {{{nickname|}}} {{{allegiance|}}} {{{branch|}}} {{{serviceyears|}}} {{{rank|}}} {{{unit|}}} {{{commands|}}} {{{battles|}}} {{{mawards|}}} {{{military_blank1|}}} {{{home_town|}}} |فوجي خدمت}} | rowstyle48 = background:#F5F8FC; | label48 = <span style="display:block;background:#E5EDF7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">عرفيت</span> | data48 = {{{nickname|}}} | rowstyle49 = background:#F5F8FC; | label49 = <span style="display:block;background:#E5EDF7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفاداري</span> | data49 = {{{allegiance|}}} | rowstyle50 = background:#F5F8FC; | label50 = <span style="display:block;background:#E5EDF7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شاخ</span> | data50 = {{{branch|}}} | rowstyle51 = background:#F5F8FC; | label51 = <span style="display:block;background:#E5EDF7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">نوڪري جو مدو</span> | data51 = {{{serviceyears|}}} | rowstyle52 = background:#F5F8FC; | label52 = <span style="display:block;background:#E5EDF7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">درجو</span> | data52 = {{{rank|{{{Rank|}}}}}} | rowstyle53 = background:#F5F8FC; | label53 = <span style="display:block;background:#E5EDF7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">يونٽ</span> | data53 = {{{unit|}}} | rowstyle54 = background:#F5F8FC; | label54 = <span style="display:block;background:#E5EDF7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرمان</span> | data54 = {{{commands|}}} | rowstyle55 = background:#F5F8FC; | label55 = <span style="display:block;background:#E5EDF7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جنگون</span> | data55 = {{{battles|}}} | rowstyle56 = background:#FFFAE8; | label56 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">{{#if:{{{awards|}}}|فوجي اعزاز|اعزاز}}</span> | data56 = {{{mawards|}}} | label57 = {{{military_blank1}}} | data57 = {{{military_data1|}}} | label58 = {{{military_blank2}}} | data58 = {{{military_data2|}}} | label59 = {{{military_blank3}}} | data59 = {{{military_data3|}}} | label60 = {{{military_blank4}}} | data60 = {{{military_data4|}}} | label61 = {{{military_blank5}}} | data61 = {{{military_data5|}}} | data62 = {{{module1|}}} | data63 = {{{module2|}}} | data64 = {{{module3|}}} | data65 = {{{module4|}}} | data66 = {{{module5|}}} | data67 = {{{footnotes|}}} <!-- ===================================================== RELIGIOUS INSTITUTIONS SAND ====================================================== --> | rowstyle68 = background:#FCF9F0; | label68 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مندر</span> | data68 = {{{temple|}}} | rowstyle69 = background:#FCF9F0; | label69 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سلسلو</span> | data69 = {{{order|}}} | rowstyle70 = background:#FCF9F0; | label70 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ادارو</span> | data70 = {{{institute|}}} | rowstyle71 = background:#FCF9F0; | label71 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">چرچ</span> | data71 = {{{church|{{{churches|}}}}}} | rowstyle72 = background:#FCF9F0; | label72 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">باني</span> | data72 = {{{founder|}}} | rowstyle73 = background:#FCF9F0; | label73 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فلسفو</span> | data73 = {{{philosophy|}}} <!-- ===================================================== مذهبي زندگي RELIGIOUS LIFE ====================================================== --> | headerstyle74 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; text-align:center; font-weight:700; padding:8px 10px; border-top:3px solid #C6AEE1; border-bottom:1px solid #D7C8E7; | header74 = {{#if: {{{teacher|}}} {{{guru|}}} {{{location|}}} {{{period|{{{Period|}}}}}} {{{consecration|}}} {{{predecessor|{{{Predecessor|}}}}}} {{{successor|{{{Successor|}}}}}} {{{reincarnation_of|{{{reincarnation of|}}}}}} {{{reason|{{{Reason|}}}}}} {{{disciple_of|}}} {{{disciples|}}} {{{students|}}} {{{influences|}}} {{{influenced|}}} {{{awards|}}} {{{initiated|}}} {{{initiation|}}} {{{initiation_name|}}} {{{initiation_date|}}} {{{initiation_place|}}} {{{initiator|}}} {{{initiation_name2|}}} {{{initiation_date2|}}} {{{initiation_place2|}}} {{{initiator2|}}} {{{literary_works|}}} {{{ordination|}}} {{{profession|}}} {{{previous_post|{{{previous post|}}}}}} {{{present_post|{{{present post|}}}}}} {{{post|}}} {{{website|}}} | {{#switch:{{{religion|}}} |ھندو مت |جين مت |سک مت=مذھبي زندگي |يھوديت=يھودي اڳواڻ |#default=مرتبو }} }} | rowstyle75 = background:#FAF7FD; | label75 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">{{#if:{{{guru|}}}|گرو|استاد}}</span> | data75 = {{#if:{{{guru|}}}|{{{guru}}}|{{{teacher|}}}}} | rowstyle76 = background:#FAF7FD; | class76 = label | label76 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مقام</span> | data76 = {{{location|}}} | rowstyle77 = background:#FAF7FD; | label77 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">دور</span> | data77 = {{{period|{{{Period|}}}}}} | rowstyle78 = background:#FAF7FD; | label78 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تقديس</span> | data78 = {{{consecration|}}} | rowstyle79 = background:#FAF7FD; | label79 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشرو</span> | data79 = {{{predecessor|{{{Predecessor|}}}}}} | rowstyle80 = background:#FAF7FD; | label80 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جانشين</span> | data80 = {{{successor|{{{Successor|}}}}}} | rowstyle81 = background:#FAF7FD; | label81 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تناسخ</span> | data81 = {{{reincarnation_of|{{{reincarnation of|}}}}}} | rowstyle82 = background:#FAF7FD; | label82 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سبب&nbsp;دليل</span> | data82 = {{{reason|{{{Reason|}}}}}} | rowstyle83 = background:#FAF7FD; | label83 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مريد</span> | data83 = {{{disciple_of|}}} | data84 = {{#if:{{{disciples|}}} |{{Collapsible list |expand={{{expand_disciples|}}} |title=شاگرد |frame_style=border:none; padding:0; |list_style=text-align:center; |1={{{disciples}}} }} }} | data85 = {{#if:{{{students|}}} |{{Collapsible list |expand={{{expand_students|}}} |title=شاگرد |frame_style=border:none; padding:0; |list_style=text-align:center; |1={{{students}}} }} }} | data86 = {{#if:{{{influences|}}} |{{Collapsible list |expand={{{expand_influences|}}} |title=اثرانداز |frame_style=border:none; padding:0; |list_style=text-align:center; |1={{{influences}}} }} }} | data87 = {{#if:{{{influenced|}}} |{{Collapsible list |expand={{{expand_influenced|}}} |title=متاثر |frame_style=border:none; padding:0; |list_style=text-align:center; |1={{{influenced}}} }} }} <!-- ===================================================== HONOURS / INITIATION GOLD ====================================================== --> | rowstyle88 = background:#FFFAE8; | label88 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اعزاز</span> | data88 = {{{awards|}}} | rowstyle89 = background:#FAF7FD; | label89 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">{{#if:{{{initiated_label|}}}|{{{initiated_label}}}|شروعات}}</span> | data89 = {{{initiated|}}} | rowstyle90 = background:#FAF7FD; | label90 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شروعات{{#if:{{{initiation_rank|}}}|&nbsp;طور {{{initiation_rank}}}}}</span> | data90 = {{br separated entries |1={{{initiation|}}} |2={{{initiation_name|}}} |3={{{initiation_date|}}} |4={{{initiation_place|}}} |5={{#if:{{{initiator|}}}|وسطي {{{initiator}}}}} }} | rowstyle91 = background:#FAF7FD; | label91 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شروعات{{#if:{{{initiation_rank2|}}}|&nbsp;طور {{{initiation_rank2}}}}}</span> | data91 = {{br separated entries |1={{{initiation_name2|}}} |2={{{initiation_date2|}}} |3={{{initiation_place2|}}} |4={{#if:{{{initiator2|}}}|وسطي {{{initiator2}}}}} }} | rowstyle92 = background:#F3FBF6; | label92 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">{{#if:{{{literary_works|}}}|ادبي ڪم}}</span> | data92 = {{{literary_works|}}} | rowstyle93 = background:#FAF7FD; | label93 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">نفاذ</span> | data93 = {{{ordination|}}} | rowstyle94 = background:#F3FBF6; | label94 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشو</span> | data94 = {{{profession|}}} | rowstyle95 = background:#F1FAFB; | label95 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سابق&nbsp;منصب</span> | data95 = {{{previous_post|{{{previous post|}}}}}} | rowstyle96 = background:#F1FAFB; | label96 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">موجودہ منصب</span> | data96 = {{{present_post|{{{present post|}}}}}} | rowstyle97 = background:#F1FAFB; | label97 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">منصب</span> | data97 = {{{post|}}} | rowstyle98 = background:#F3FBF6; | label98 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ويب سائيٽ</span> | data98 = {{{website|}}} | rowstyle99 = background:#FFFAE8; | label99 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اعزاز</span> | data99 = {{if empty|{{{honors|}}}|{{{honours|}}}}} | label100 = {{{free_label|}}} | data100 = {{#if:{{{free_label|}}}|{{{free_text|}}}}} | data101 = {{{module|}}} <!-- ===================================================== FOOTNOTES ====================================================== --> | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:left; | below = {{{footnotes|}}} }} <!-- ===================================================== TRACKING / VALIDATION ====================================================== --> <includeonly> {{#ifeq:{{{child|{{{embed|}}}}}}|yes|| {{Wikidata image |1={{{image|}}} |2={{{nocat_wdimage|}}} }} }} {{#invoke:Check for unknown parameters|check | unknown = {{Main other|{{!}}}} | preview = Page using this infobox with unknown parameter "_VALUE_" | ignoreblank = y | alias | Allegiance | alma_mater | alt | awards | Awards | background | Battles/wars | birth_date | birth_name | birth_place | caption | child | children | church | churches | citizenship | Commands | consecration | creed | cremation_place | death_cause | death_date | death_place | denomination | dharma name | dharma_name | dharma_names | disciples | disciple_of | dynasty | education | embed | era | ethnicity | father | flourished | footnotes | founder | free_label | free_text | guru | home_town | honorific prefix | honorific suffix | honorific_prefix | honorific_suffix | honorific-prefix | honorific-suffix | honors | honours | image | image_size | image_upright | influenced | influences | initiated | initiated_label | initiation | initiation_date | initiation_date2 | initiation_name | initiation_name2 | initiation_place | initiation_place2 | initiation_rank | initiation_rank2 | initiator | initiator2 | institute | jurisprudence | known_for | lineage | literary_works | location | Maddhab | Madh'hab | main_interests | mawards | module | module0 | module1 | module2 | module3 | module4 | module5 | monastic name | monastic_name | mother | movement | name | nationality | native name | native name lang | native_name | native_name_lang | Nickname(s) | nickname | nocat_wdimage | notability | notable_ideas | notable_works | occupation | office1 | office2 | office3 | office4 | official_name | order | ordination | other name | other_name | other_names | parents | partner | party | pen name | pen_name | period | Period | philosophy | political party | political_party | post | post-nominals | posthumous name | posthumous_name | pre-nominals | predecessor | Predecessor | predecessor1 | predecessor2 | predecessor3 | predecessor4 | present post | present_post | previous post | previous_post | profession | pronunciation | Rank | rank | reason | Reason | region | reincarnation of | reincarnation_of | relations | relatives | religion | resting place | resting place coordinates | resting_place | resting_place_coordinates | school | school_tradition | sect | serviceyears | signature | signature_alt | signature_size | spouse | students | subsect | Successor | successor | successor1 | successor2 | successor3 | successor4 | Service/branch | Sufi_order | Tariqa | teacher | teachers | temple | term_end1 | term_end2 | term_end3 | term_end4 | term_start1 | term_start2 | term_start3 | term_start4 | term1 | term2 | term3 | term4 | title | Title | Unit | unit | website | works | Years of service }} {{#if:{{{religion|}}}|| {{Main other| [[گٺ:Pages using infobox religious biography without religion parameter]] }} }} </includeonly> <noinclude> {{دستاویز}} </noinclude> 7q7ukii3dog08nqq4o316e5lit4s69a 417576 417575 2026-10-06T20:42:28Z Intisar Ali 8681 /* */ 417576 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات مذهبي شخصيت — Modern Multicolour ========================================================= Colour system --------------------------------------------------------- Hero / Name #D9EEFF Ice blue Hero inner #EAF7FC Pale blue Accent #4EAED1 Cyan blue Offices #DDF1F3 Aqua Life #FFF0C7 Warm cream Identity / Religion #E2F2FF Sky blue Education / Work #DFF3E6 Mint green Family #F8E3ED Blush pink Military #E5EDF7 Slate blue Religious life #EDE3F8 Lavender Awards #FFEAB0 Gold cream Data cells use much lighter versions of their corresponding label/header colours. ========================================================= --> {{Infobox | child = {{{child|{{{embed|}}}}}} | bodyclass = biography vcard | bodystyle = border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ===================================================== NAME / HERO ====================================================== --> | abovestyle = background:#D9EEFF; color:#163F56; text-align:center; padding:10px !important; border:0; border-bottom:4px solid #4EAED1; | above = <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; padding:10px; background:#D9EEFF; text-align:center; "> {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|{{{pre-nominals|}}}}}}}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" margin:0 0 8px 0; color:#456A78; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|{{{pre-nominals|}}}}}}}}}}}} </div> }} <div style=" box-sizing:border-box; width:100%; padding:11px 10px; background:#EAF7FC; color:#163F56; border:1px solid #AFCFDB; text-align:center; font-size:138%; font-weight:700; line-height:1.45; "> <span class="fn">{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</span> </div> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|{{{post-nominals|}}}}}}}}}}}}| <div class="honorific-suffix" style=" margin:8px 0 0 0; color:#456A78; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|{{{post-nominals|}}}}}}}}}}}} </div> }} </div> <!-- ===================================================== NATIVE NAME ====================================================== --> | subheaderstyle = background:#F4FAFF; color:#315F73; font-size:110%; font-weight:600; padding:7px 8px; border-bottom:1px solid #BCD5DF; | subheader = {{#if:{{{native_name|{{{native name|}}}}}}| <div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|{{{native name lang|}}}}}}| lang="{{{native_name_lang|{{{native name lang}}}}}}"}}> {{{native_name|{{{native name}}}}}} </div> }} <!-- ===================================================== IMAGE ====================================================== --> | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image_size|}}} |sizedefault=frameless |upright={{{image_upright|1}}} |alt={{{alt|}}} |suppressplaceholder=yes }} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; line-height:1.45; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|}}} <!-- ===================================================== GLOBAL STYLE ====================================================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:8px 10px; vertical-align:middle; text-align:center; line-height:1.45; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:8px 10px; vertical-align:middle; text-align:center; line-height:1.55; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = background:#DDF1F3; color:#24495C; text-align:center; font-weight:700; padding:8px 10px; border-top:2px solid #B8D9DF; border-bottom:1px solid #BCD5DF; <!-- ===================================================== OFFICEHOLDER AQUA ====================================================== --> | data1 = {{{module0|}}} | data2 = {{Infobox officeholder/office |color=#DDF1F3 |office={{{office1|}}} |term={{{term1|}}} |termstart={{{term_start1|}}} |termend={{{term_end1|}}} |predecessor={{{predecessor1|}}} |successor={{{successor1|}}} }} {{Infobox officeholder/office |color=#DDF1F3 |office={{{office2|}}} |term={{{term2|}}} |termstart={{{term_start2|}}} |termend={{{term_end2|}}} |predecessor={{{predecessor2|}}} |successor={{{successor2|}}} }} {{Infobox officeholder/office |color=#DDF1F3 |office={{{office3|}}} |term={{{term3|}}} |termstart={{{term_start3|}}} |termend={{{term_end3|}}} |predecessor={{{predecessor3|}}} |successor={{{successor3|}}} }} {{Infobox officeholder/office |color=#DDF1F3 |office={{{office4|}}} |term={{{term4|}}} |termstart={{{term_start4|}}} |termend={{{term_end4|}}} |predecessor={{{predecessor4|}}} |successor={{{successor4|}}} }} <!-- ===================================================== GENERAL IDENTITY LIGHT BLUE ====================================================== --> | rowstyle3 = background:#F4FAFF; | label3 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">لقب</span> | data3 = {{{title|}}} | rowstyle4 = background:#F4FAFF; | label4 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سرڪاري نالو</span> | data4 = {{{official_name|}}} | rowstyle5 = background:#F4FAFF; | label5 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٻيا نالا</span> | data5 = {{{other_names|{{{other name|{{{other_name|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}}}}} <!-- ===================================================== ذاتي ڄاڻ LIFE ====================================================== --> | headerstyle6 = background:#FFF0C7; color:#594811; text-align:center; font-weight:700; padding:8px 10px; border-top:3px solid #E5C65A; border-bottom:1px solid #E8D9A8; | header6 = {{#if: {{{birth_name|{{{birthname|}}}}}} {{{birth_date|}}} {{{birth_place|}}} {{{death_date|}}} {{{death_place|}}} {{{death_cause|}}} {{{resting_place|{{{resting place|}}}}}} {{{religion|}}} {{{nationality|}}} {{{citizenship|}}} {{{ethnicity|}}} {{{era|}}} {{{region|}}} {{{denomination|}}} {{{school|}}} {{{lineage|}}} {{{sect|}}} {{{jurisprudence|}}} {{{creed|}}} {{{movement|}}} {{{education|}}} {{{teachers|}}} {{{Sufi_order|}}} {{{known_for|}}} {{{profession|}}} {{{occupation|}}} |ذاتي ڄاڻ}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جنم</span> | data7 = {{br separated entries |1={{#if:{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}|<div class="nickname">{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}</div>}} |2={{{birth_date|}}} |3={{{pronunciation|}}} |4={{#if:{{{birth_place|}}}|<div class="birthplace">{{{birth_place}}}</div>}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات</span> | data8 = {{br separated entries |1={{{death_date|}}} |2={{#if:{{{death_place|}}}|<div class="deathplace">{{{death_place}}}</div>}} }} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات جو سبب</span> | data9 = {{{death_cause|}}} | rowstyle10 = background:#FFFAED; | label10 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">{{#if:{{{cremation_place|}}}|آخري آرامگاهه|قبر}}</span> | data10 = {{#if:{{{cremation_place|}}} |{{{cremation_place}}} |{{br separated entries |{{{resting_place|{{{resting place|}}}}}} |{{{resting_place_coordinates|{{{resting place coordinates|}}}}}} }} }} <!-- ===================================================== RELIGIOUS IDENTITY SKY BLUE ====================================================== --> | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | class11 = category | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مذهب</span> | data11 = {{{religion|}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قوميت</span> | data12 = {{{nationality|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سرگرميءَ جو دور</span> | data13 = {{{flourished|}}} | rowstyle14 = background:#F4FAFF; | label14 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اباڻو شهر</span> | data14 = {{{home_town|}}} <!-- ===================================================== FAMILY PINK ====================================================== --> | rowstyle15 = background:#FFF7FA; | label15 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">{{#if:{{{partner|}}}|ساٿي|شريڪ حيات}}</span> | data15 = {{ifempty|{{{partner|}}}|{{{spouse|}}}}} | rowstyle16 = background:#FFF7FA; | label16 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اولاد</span> | data16 = {{{children|}}} | rowstyle17 = background:#FFF7FA; | label17 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">والدين</span> | data17 = {{#if:{{{parents|}}} |{{{parents}}} |{{#if:{{{father|}}}{{{mother|}}} |{{unbulleted list |{{#if:{{{father|}}}|{{{father}}} (والد)}} |{{#if:{{{mother|}}}|{{{mother}}} (والده)}} }} }} }} <!-- ===================================================== IDENTITY / RELIGIOUS SCHOOL ====================================================== --> | rowstyle18 = background:#F4FAFF; | label18 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شهريت</span> | data18 = {{{citizenship|}}} | rowstyle19 = background:#F4FAFF; | label19 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">نسلي تعلق</span> | data19 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle20 = background:#F4FAFF; | label20 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">{{#if:{{{era|}}}|دور|گهراڻو}}</span> | data20 = {{ifempty|{{{era|}}}|{{{dynasty|}}}}} | rowstyle21 = background:#F4FAFF; | label21 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">خطو</span> | data21 = {{{region|}}} | rowstyle22 = background:#F4FAFF; | class22 = category | label22 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مذهبي شاخ</span> | data22 = {{{denomination|}}} | rowstyle23 = background:#F4FAFF; | class23 = category | label23 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فڪري مڪتب</span> | data23 = {{{school|}}} | rowstyle24 = background:#F4FAFF; | label24 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">نسب</span> | data24 = {{{lineage|}}} | rowstyle25 = background:#F4FAFF; | class25 = category | label25 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرقو</span> | data25 = {{br separated entries|{{{sect|}}}|{{{subsect|}}}}} | rowstyle26 = background:#F4FAFF; | class26 = category | label26 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فقهي مذهب</span> | data26 = {{{Madh'hab|{{{Maddhab|{{{jurisprudence|}}}}}}}}} | rowstyle27 = background:#F4FAFF; | class27 = category | label27 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">عقيدو</span> | data27 = | rowstyle28 = background:#F4FAFF; | label28 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تحريڪ</span> | data28 = {{{movement|}}} | rowstyle29 = background:#F4FAFF; | label29 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سياسي جماعت</span> | data29 = {{{political_party|{{{political party|{{{party|}}}}}}}}} <!-- ===================================================== INTELLECTUAL / EDUCATIONAL MINT ====================================================== --> | rowstyle30 = background:#F3FBF6; | label30 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مکيه دلچسپيون</span> | data30 = {{{main_interests|{{{main interests|}}}}}} | rowstyle31 = background:#F3FBF6; | label31 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قابل ذڪر خيال</span> | data31 = {{{ideas|{{{notable_ideas|{{{notable ideas|}}}}}}}}} | rowstyle32 = background:#F3FBF6; | label32 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قابل ذڪر ڪم</span> | data32 = {{{works|{{{notable_works|{{{notable works|}}}}}}}}} | rowstyle33 = background:#F3FBF6; | label33 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تعليم</span> | data33 = {{ifempty|{{{education|}}}|{{{alma_mater|}}}}} | rowstyle34 = background:#F3FBF6; | label34 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">استاد</span> | data34 = {{{teachers|}}} | rowstyle35 = background:#F3FBF6; | label35 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">طريقت</span> | data35 = {{{Sufi_order|{{{Tariqa|{{{order|}}}}}}}}} | rowstyle36 = background:#F3FBF6; | label36 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وجه شهرت</span> | data36 = {{{known_for|}}} <!-- ===================================================== RELIGIOUS NAMES LAVENDER ====================================================== --> | rowstyle38 = background:#FAF7FD; | class38 = nickname | label38 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڌرمي نالو</span> | data38 = {{{dharma_names|{{{dharma_name|}}}}}} | rowstyle39 = background:#FAF7FD; | class39 = nickname | label39 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">خانقاهي نالو</span> | data39 = {{{monastic_name|}}} | rowstyle40 = background:#FAF7FD; | class40 = nickname | label40 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قلمي نالو</span> | data40 = {{{pen_name|}}} | rowstyle41 = background:#FAF7FD; | class41 = nickname | label41 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات کان پوءِ جو نالو</span> | data41 = {{{posthumous_name|}}} <!-- ===================================================== PROFESSION / FAMILY ====================================================== --> | rowstyle42 = background:#F3FBF6; | label42 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڌنڌو</span> | data42 = {{{profession|}}} | rowstyle43 = background:#F3FBF6; | label43 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشو</span> | data43 = {{{occupation|}}} | rowstyle44 = background:#FFF7FA; | label44 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">رشتيدار</span> | data44 = {{ifempty|{{{relations|}}}|{{{relatives|}}}}} | data45 = {{{misc|}}} <!-- ===================================================== SIGNATURE ====================================================== --> | rowstyle46 = background:#FAF7FD; | label46 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ھٿ اکر</span> | data46 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{signature|}}} |size={{{signature_size|}}} |sizedefault=150px |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}} }} <!-- ===================================================== فوجي خدمت MILITARY ====================================================== --> | headerstyle47 = background:#DDE8F5; color:#304C68; text-align:center; font-weight:700; padding:8px 10px; border-top:3px solid #9DB9D5; border-bottom:1px solid #C4D5E5; | header47 = {{#if: {{{nickname|}}} {{{allegiance|}}} {{{branch|}}} {{{serviceyears|}}} {{{rank|}}} {{{unit|}}} {{{commands|}}} {{{battles|}}} {{{mawards|}}} {{{military_blank1|}}} {{{home_town|}}} |فوجي خدمت}} | rowstyle48 = background:#F5F8FC; | label48 = <span style="display:block;background:#E5EDF7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">عرفيت</span> | data48 = {{{nickname|}}} | rowstyle49 = background:#F5F8FC; | label49 = <span style="display:block;background:#E5EDF7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفاداري</span> | data49 = {{{allegiance|}}} | rowstyle50 = background:#F5F8FC; | label50 = <span style="display:block;background:#E5EDF7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شاخ</span> | data50 = {{{branch|}}} | rowstyle51 = background:#F5F8FC; | label51 = <span style="display:block;background:#E5EDF7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">نوڪري جو مدو</span> | data51 = {{{serviceyears|}}} | rowstyle52 = background:#F5F8FC; | label52 = <span style="display:block;background:#E5EDF7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">درجو</span> | data52 = {{{rank|{{{Rank|}}}}}} | rowstyle53 = background:#F5F8FC; | label53 = <span style="display:block;background:#E5EDF7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">يونٽ</span> | data53 = {{{unit|}}} | rowstyle54 = background:#F5F8FC; | label54 = <span style="display:block;background:#E5EDF7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرمان</span> | data54 = {{{commands|}}} | rowstyle55 = background:#F5F8FC; | label55 = <span style="display:block;background:#E5EDF7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جنگون</span> | data55 = {{{battles|}}} | rowstyle56 = background:#FFFAE8; | label56 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">{{#if:{{{awards|}}}|فوجي اعزاز|اعزاز}}</span> | data56 = {{{mawards|}}} | label57 = {{{military_blank1}}} | data57 = {{{military_data1|}}} | label58 = {{{military_blank2}}} | data58 = {{{military_data2|}}} | label59 = {{{military_blank3}}} | data59 = {{{military_data3|}}} | label60 = {{{military_blank4}}} | data60 = {{{military_data4|}}} | label61 = {{{military_blank5}}} | data61 = {{{military_data5|}}} | data62 = {{{module1|}}} | data63 = {{{module2|}}} | data64 = {{{module3|}}} | data65 = {{{module4|}}} | data66 = {{{module5|}}} | data67 = {{{footnotes|}}} <!-- ===================================================== RELIGIOUS INSTITUTIONS SAND ====================================================== --> | rowstyle68 = background:#FCF9F0; | label68 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مندر</span> | data68 = {{{temple|}}} | rowstyle69 = background:#FCF9F0; | label69 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سلسلو</span> | data69 = {{{order|}}} | rowstyle70 = background:#FCF9F0; | label70 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ادارو</span> | data70 = {{{institute|}}} | rowstyle71 = background:#FCF9F0; | label71 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">چرچ</span> | data71 = {{{church|{{{churches|}}}}}} | rowstyle72 = background:#FCF9F0; | label72 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">باني</span> | data72 = {{{founder|}}} | rowstyle73 = background:#FCF9F0; | label73 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فلسفو</span> | data73 = {{{philosophy|}}} <!-- ===================================================== مذهبي زندگي RELIGIOUS LIFE ====================================================== --> | headerstyle74 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; text-align:center; font-weight:700; padding:8px 10px; border-top:3px solid #C6AEE1; border-bottom:1px solid #D7C8E7; | header74 = {{#if: {{{teacher|}}} {{{guru|}}} {{{location|}}} {{{period|{{{Period|}}}}}} {{{consecration|}}} {{{predecessor|{{{Predecessor|}}}}}} {{{successor|{{{Successor|}}}}}} {{{reincarnation_of|{{{reincarnation of|}}}}}} {{{reason|{{{Reason|}}}}}} {{{disciple_of|}}} {{{disciples|}}} {{{students|}}} {{{influences|}}} {{{influenced|}}} {{{awards|}}} {{{initiated|}}} {{{initiation|}}} {{{initiation_name|}}} {{{initiation_date|}}} {{{initiation_place|}}} {{{initiator|}}} {{{initiation_name2|}}} {{{initiation_date2|}}} {{{initiation_place2|}}} {{{initiator2|}}} {{{literary_works|}}} {{{ordination|}}} {{{profession|}}} {{{previous_post|{{{previous post|}}}}}} {{{present_post|{{{present post|}}}}}} {{{post|}}} {{{website|}}} | {{#switch:{{{religion|}}} |ھندو مت |جين مت |سک مت=مذھبي زندگي |يھوديت=يھودي اڳواڻ |#default=مرتبو }} }} | rowstyle75 = background:#FAF7FD; | label75 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">{{#if:{{{guru|}}}|گرو|استاد}}</span> | data75 = {{#if:{{{guru|}}}|{{{guru}}}|{{{teacher|}}}}} | rowstyle76 = background:#FAF7FD; | class76 = label | label76 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مقام</span> | data76 = {{{location|}}} | rowstyle77 = background:#FAF7FD; | label77 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">دور</span> | data77 = {{{period|{{{Period|}}}}}} | rowstyle78 = background:#FAF7FD; | label78 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تقديس</span> | data78 = {{{consecration|}}} | rowstyle79 = background:#FAF7FD; | label79 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشرو</span> | data79 = {{{predecessor|{{{Predecessor|}}}}}} | rowstyle80 = background:#FAF7FD; | label80 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جانشين</span> | data80 = {{{successor|{{{Successor|}}}}}} | rowstyle81 = background:#FAF7FD; | label81 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تناسخ</span> | data81 = {{{reincarnation_of|{{{reincarnation of|}}}}}} | rowstyle82 = background:#FAF7FD; | label82 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سبب&nbsp;دليل</span> | data82 = {{{reason|{{{Reason|}}}}}} | rowstyle83 = background:#FAF7FD; | label83 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مريد</span> | data83 = {{{disciple_of|}}} | data84 = {{#if:{{{disciples|}}} |{{Collapsible list |expand={{{expand_disciples|}}} |title=شاگرد |frame_style=border:none; padding:0; |list_style=text-align:center; |1={{{disciples}}} }} }} | data85 = {{#if:{{{students|}}} |{{Collapsible list |expand={{{expand_students|}}} |title=شاگرد |frame_style=border:none; padding:0; |list_style=text-align:center; |1={{{students}}} }} }} | data86 = {{#if:{{{influences|}}} |{{Collapsible list |expand={{{expand_influences|}}} |title=اثرانداز |frame_style=border:none; padding:0; |list_style=text-align:center; |1={{{influences}}} }} }} | data87 = {{#if:{{{influenced|}}} |{{Collapsible list |expand={{{expand_influenced|}}} |title=متاثر |frame_style=border:none; padding:0; |list_style=text-align:center; |1={{{influenced}}} }} }} <!-- ===================================================== HONOURS / INITIATION GOLD ====================================================== --> | rowstyle88 = background:#FFFAE8; | label88 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اعزاز</span> | data88 = {{{awards|}}} | rowstyle89 = background:#FAF7FD; | label89 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">{{#if:{{{initiated_label|}}}|{{{initiated_label}}}|شروعات}}</span> | data89 = {{{initiated|}}} | rowstyle90 = background:#FAF7FD; | label90 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شروعات{{#if:{{{initiation_rank|}}}|&nbsp;طور {{{initiation_rank}}}}}</span> | data90 = {{br separated entries |1={{{initiation|}}} |2={{{initiation_name|}}} |3={{{initiation_date|}}} |4={{{initiation_place|}}} |5={{#if:{{{initiator|}}}|وسطي {{{initiator}}}}} }} | rowstyle91 = background:#FAF7FD; | label91 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شروعات{{#if:{{{initiation_rank2|}}}|&nbsp;طور {{{initiation_rank2}}}}}</span> | data91 = {{br separated entries |1={{{initiation_name2|}}} |2={{{initiation_date2|}}} |3={{{initiation_place2|}}} |4={{#if:{{{initiator2|}}}|وسطي {{{initiator2}}}}} }} | rowstyle92 = background:#F3FBF6; | label92 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">{{#if:{{{literary_works|}}}|ادبي ڪم}}</span> | data92 = {{{literary_works|}}} | rowstyle93 = background:#FAF7FD; | label93 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">نفاذ</span> | data93 = {{{ordination|}}} | rowstyle94 = background:#F3FBF6; | label94 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشو</span> | data94 = {{{profession|}}} | rowstyle95 = background:#F1FAFB; | label95 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سابق&nbsp;منصب</span> | data95 = {{{previous_post|{{{previous post|}}}}}} | rowstyle96 = background:#F1FAFB; | label96 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">موجودہ منصب</span> | data96 = {{{present_post|{{{present post|}}}}}} | rowstyle97 = background:#F1FAFB; | label97 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">منصب</span> | data97 = {{{post|}}} | rowstyle98 = background:#F3FBF6; | label98 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ويب سائيٽ</span> | data98 = {{{website|}}} | rowstyle99 = background:#FFFAE8; | label99 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اعزاز</span> | data99 = {{if empty|{{{honors|}}}|{{{honours|}}}}} | label100 = {{{free_label|}}} | data100 = {{#if:{{{free_label|}}}|{{{free_text|}}}}} | data101 = {{{module|}}} <!-- ===================================================== FOOTNOTES ====================================================== --> | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:left; | below = {{{footnotes|}}} }} <!-- ===================================================== TRACKING / VALIDATION ====================================================== --> <includeonly> {{#ifeq:{{{child|{{{embed|}}}}}}|yes|| {{Wikidata image |1={{{image|}}} |2={{{nocat_wdimage|}}} }} }} {{#invoke:Check for unknown parameters|check | unknown = {{Main other|{{!}}}} | preview = Page using this infobox with unknown parameter "_VALUE_" | ignoreblank = y | alias | Allegiance | alma_mater | alt | awards | Awards | background | Battles/wars | birth_date | birth_name | birth_place | caption | child | children | church | churches | citizenship | Commands | consecration | creed | cremation_place | death_cause | death_date | death_place | denomination | dharma name | dharma_name | dharma_names | disciples | disciple_of | dynasty | education | embed | era | ethnicity | father | flourished | footnotes | founder | free_label | free_text | guru | home_town | honorific prefix | honorific suffix | honorific_prefix | honorific_suffix | honorific-prefix | honorific-suffix | honors | honours | image | image_size | image_upright | influenced | influences | initiated | initiated_label | initiation | initiation_date | initiation_date2 | initiation_name | initiation_name2 | initiation_place | initiation_place2 | initiation_rank | initiation_rank2 | initiator | initiator2 | institute | jurisprudence | known_for | lineage | literary_works | location | Maddhab | Madh'hab | main_interests | mawards | module | module0 | module1 | module2 | module3 | module4 | module5 | monastic name | monastic_name | mother | movement | name | nationality | native name | native name lang | native_name | native_name_lang | Nickname(s) | nickname | nocat_wdimage | notability | notable_ideas | notable_works | occupation | office1 | office2 | office3 | office4 | official_name | order | ordination | other name | other_name | other_names | parents | partner | party | pen name | pen_name | period | Period | philosophy | political party | political_party | post | post-nominals | posthumous name | posthumous_name | pre-nominals | predecessor | Predecessor | predecessor1 | predecessor2 | predecessor3 | predecessor4 | present post | present_post | previous post | previous_post | profession | pronunciation | Rank | rank | reason | Reason | region | reincarnation of | reincarnation_of | relations | relatives | religion | resting place | resting place coordinates | resting_place | resting_place_coordinates | school | school_tradition | sect | serviceyears | signature | signature_alt | signature_size | spouse | students | subsect | Successor | successor | successor1 | successor2 | successor3 | successor4 | Service/branch | Sufi_order | Tariqa | teacher | teachers | temple | term_end1 | term_end2 | term_end3 | term_end4 | term_start1 | term_start2 | term_start3 | term_start4 | term1 | term2 | term3 | term4 | title | Title | Unit | unit | website | works | Years of service }} {{#if:{{{religion|}}}|| {{Main other| [[گٺ:Pages using infobox religious biography without religion parameter]] }} }} </includeonly> <noinclude> {{دستاویز}} </noinclude> nf3gzvp39yh1dbchu85587db47vg1x0 0 7474 417488 385816 2026-10-06T18:19:29Z Ibne maryam 17680 /* */ 417488 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} سنڌي وڪيپيڊيا | logo = [[فائل:Sd-Wikipedia-logo v3.svg]] | logo_size = 85% | logo_caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو نشان | |screenshot = [[فائل:سنڌي وڪيپيڊيا اسڪرين شاٽ.png|250px|frameless]] | screenshot_alt = The homepage of the English Wikipedia | caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو مُک صفحو، 2018 جولاءِ ۾ وڪيپيڊيا تي 10 هزار مضمون پورا ٿيڻ دوران ورتل | collapsible = yes | url = {{URL|https://sd.wikipedia.org/}} | commercial = نه | type = آن لائين ڄاڻ چيڪلو | registration = اختياري | num_users = {{NUMBEROFUSERS}} | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ولزس]]، [[ليري سنگر]]<ref name=foundercontroversy>There is controversy over who founded Wikipedia. Wales considers himself to be the sole founder of Wikipedia and has told the ''[[Boston Globe]]'' that "it's preposterous" to call Sanger the co-founder.{{Citation needed|date=February 2015}} However, Sanger strongly contests that description. He was identified as a co-founder of Wikipedia as early as September 2001 and referred to himself as being founder as early as January 2002.{{Citation needed|date=February 2015}} * {{Cite news|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|first=Jonathan|last=Sidener|title=Everyone's Encyclopedia|accessdate=15 October 2006|publisher=San Diego Union Tribune|date=6 December 2004|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|archivedate=14 January 2016|df=dmy-all}} * {{Cite news|first=Peter|last=Meyers|title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9800E5D6123BF933A1575AC0A9679C8B63&n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/C/Computer%20Software|work=New York Times|accessdate=15 October 2006|date=20 September 2001}} * {{cite web|url=http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_and_why_it_matters&oldid=149626|author=Sanger, Larry|title=What Wikipedia is and why it matters|accessdate=12 April 2006|authorlink=Larry Sanger}}</ref> | launch date = {{start date and age|df=yes|2006|2|6}} | current_status = سرگرم | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] }} '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] وڪيپيڊيا''' ({{lang-en|Sindhi Wikipedia}}) کليل ڄاڻ چيڪلو [[وڪيپيڊيا]] جو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] نسخو آھي، جنھن جي شروعات [[6 فيبروري]]، [[2006ع]] تي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا جو بنياد [[انجنيئرڱ ۽ ٽيڪنيڀياس جي مهراڻ يونيورسٽي]] جي پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ رکيو. ھن وقت سنڌي وڪيپيڊيا ۾ [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] مضمون موجود آھن ۽ انهن مضمون ۾ لاڳيتو واڌارو ٿيندو رهي ٿو ۽ سنڌي وڪيپيڊيا بلحاظ تعداد مضمون 139 هين درجي تي آھي. هن وقت سنڌي وڪيپيڊيا تي [[وڪيپيڊيا برادري|رُڪنن]] جو تعداد {{NUMBEROFUSERS}} آهي جنهن مان {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا منتظمين|منتظمين]] آهن. == 2016 کان 2017ع == هنن سالن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي گهڻو ڪم ٿيو آهي، ٽيڪنيڪي بنيادن ۽ ذمري بندي يا ڏَس بندي طور پڻ، جنهن ۾ وڌيڪ ڀاڱيدار ڪجهه وڪيپيڊيا واهپيدار (يوزرس) آهن. سنڌي وڪيپيڊيا ۾ 2015 کان سٺو واڌارو آيو آهي. تازو 2017ع ۾ [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] ۽ سنڌ ثقافت ٽوئرزم ائنڊ اينٽيڪيوٽيز ڊپارٽمنٽ جي سهڪار سان پاڪستان ۾ پهريون [[وڪيپيڊيا:ميل ميلاپ/ڪراچي1|سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ]] ڪيو ويو، جيڪو ممتاز مرزا آڊيٽوريم، [[ڪراچي]]ءَ ۾ مئي 24، 2017ع تي ٿي گذريو. ان ورڪشاپ ۾ [[اردو ڊڪشنري بورڊ]] جو سربراھ [[عقيل عباس جعفري]] خصوصي مهمان، جڏنهن ته [[وفاقي اردو يونيورسٽي]] جي سنڌي شعبي جو ان وقت چيئرمين ۽ سنڌي اديب ڊاڪٽر [[ڪمال ڄامڙو]] اعزازي خصوصي مهمان طور شريڪ ٿيو.<ref>http://awamiawaz.com/epaper/20170527/page10.php</ref> ان ورڪشاپ جو مقصد پاڪستان ۽ خاص طور تي [[سنڌي ماڻھو|سنڌي ماڻهن]] ۾ وڪيپيڊيا خاص ڪري سنڌي وڪيپيڊيا بابت آگاهي پيدا ڪرڻ هيو. ان ورڪشاپ ۾ [[پاڪستان]] جي ٻين ٻولين جي وڪيپيڊيا جهڙوڪ [[اردو وڪيپيڊيا]]، پنجابي وڪيپيڊيا، پشتو وڪيپيڊيا، ڪشميري وڪيپيڊيا ۽ انهن ٻولين ۾ وڪشنري (وڪي لُغت) جو تعارف پڻ پيش ڪيو ويو. ان ورڪشاپ جي منتظمن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جو منتظم '''[[جوڳي اسد راڄپر]]'''، [[اردو وڪيپيڊيا]] جو منتظم محمد عارف سومرو، ويجهڙ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي سڀ کان وڌيڪ ڀاڱيداريون ڏيندڙ [[مهتاب احمد سولنگي]] ۽ ناميارو سنڌي ڊراما نويس ۽ سنڌي وڪيپيڊئن پروفيسر [[عزيز ڪنگراڻي]] شامل هيا۔ ورڪشاپ جي آرگنائيزر جوڳي اسد راڄپر ورڪشاپ ۾ شرڪت ڪندڙن کي وڪي پيڊيا تي پنهنجيون ڀاڱيداريون شامل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ وڪيپيڊيا تي ڪم ڪيئن ڪجي جو طريقيڪار پڻ ٻڌايو۔<ref>[https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html پاکستان میں پہلی سندھی ویکیپیڈیا ورکشاپ کا کراچی میں انعقاد ، اُردو پوائنٹ ٹیکنالوجی<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-fp.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-3.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == رڪن ۽ ترميمون == <center> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ '''سنڌي وڪيپيڊيا انگ اکر''' |- ! تعداد يوزر !! تعداد مقالا !! تعداد عڪس !!تعداد منتظمين |- | {{NUMBEROFUSERS}} || [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] || 157 || {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا:منتظم|منتظمين]] |} </center> == سنگ ميل == * [[15 مارچ]]، [[2015ع]] تي 1,000 مضمون مڪمل ٿيا. * [[2 جون]]، [[2018ع]] تي 10,000 مضمون مڪمل ٿيا. * [[30 جنوري]]، [[2026ع]] تائين 20,000 [[مضمون]] مڪمل ٿيا. ==حوالا== {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == * {{sd icon}} [[مُک صفحو|سنڌي وڪيپيڊيا]] * {{sd icon}} [http://sd.m.wikipedia.org/ سنڌي وڪيپيڊيا نسخو موبائل ڏيکُ] * [[وڪيپيڊيا زيرو]] [[زمرو:2006 ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]] [[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جون ويب سائٽس]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا]] [[زمرو:سنڌي ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:سنڌي|وڪيپيڊيا]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] hktpcxfur2fwyhx3flmv2o5ohfw39v0 0 9578 417562 392333 2026-10-06T20:07:20Z Dr.aashanali 22973 /* جاگرافي */ 417562 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = دادو ضلعو | official_name = | native_name = {{hlist|ضلعو دادو|{{nq|ضلع دادو}}}} | native_name_lang = | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] [[سنڌ]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; |perrow = 2/1 | image1 = Tomb of Yar Muhammad Khan Kalhora and mosque 01.jpg | caption1 = [[ميان يار محمد ڪلھوڙو جو مقبرو]] | image2 = Peak point of Gorakh Hill.jpg | caption2 = [[گورک ھل اسٽيشن پوائنٽ ]] | image3 = Dadu_District.jpg | caption3 = [[دادو ضلعي جو نقشو]] }} | image_map = | mapsize = 220px | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{coord|26.63|67.57|region:PK_type:Dadu District|display=inline,title}} | pushpin_map = Sindh# Pakistan | pushpin_label_position = left<!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type =[[دنيا جا ملڪ|ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[حيدرآباد ڊويزن]] | founder = [[برطانوي راج]] | seat_type = [[هيڊڪوارٽر]] | seat = [[دادو شھر]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميه | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = ايس مرتضيٰ علي شاهه | leader_title1 = تڪ | leader_name1 = [[قومي اسيمبلي جو تڪ 227]]<br />[[قومي اسيمبلي جو تڪ 228]] | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 7866 | population_as_of = [[پاڪستان جي مردم شماري 2023|2023]] | population_footnotes = <ref name="PBS_Census2017">{{cite web |title=7th Population and Housing Census – Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/census_2017_tables.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=2025-07-16 |format=PDF }}</ref> | population_total = 1742307 | population_density_km2 = 221.50 | population_urban = 439034 (25.20%) | population_rural = 1,303,286 | demographics2_title1 = شرح خواندگي | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />47.13% | '''مرد:'''<br />55.26% | '''عورتون:'''<br />38.70% }} | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = [[ڏينهن جي بچت وارو وقت]] ''لاڳو ناهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|76330]] | area_code_type = [[پاڪستان جا ٽيليفون ڪوڊ]] (علائقائي ڪوڊ) | area_code = [[پاڪستان جا ٽيليفون نمبر|025]] | iso_code = [[آءِ ايس او 3166-2]] | established_title = قيام | established_date = {{Start date and age|1931}} | parts_type = انتظامي سب ڊويزنون | parts_style = coll,para | parts = 04 | p1 = '''دادو تعلقو'''<br />'''جوهي تعلقو'''<br />'''خيرپور ناٿن شاهه تعلقو'''<br />'''ميهڙ تعلقو''' | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= خواندگي جي شرح، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻن لحاظ سان، مردم شماري ٢٠٢٣، سنڌ}}</ref> | demographics1_info1 = [[سنڌي ٻولي]] | website = }} '''دادو ضلعو''' ({{lang|sd|{{Nastaliq|ضلعو دادو}}}}, '''Dadu District''') [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] آهي. هن ضلعي جو مرڪز [[دادو شهر]] آهي. دادو ضلعو سنه 1931ع ۾ قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web|url=http://hotfm.com.pk/page.php?id=150|title=About Dadu|website=hotfm.com.pk|access-date=2019-08-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.districtcourtssindh.gos.pk/district/dadu/index_dadu.php|title=District Courts of Sindh|website=www.districtcourtssindh.gos.pk|access-date=2019-08-11|archive-date=2019-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190811055652/https://www.districtcourtssindh.gos.pk/district/dadu/index_dadu.php|url-status=dead}}</ref> جڏهن [[ڪراچي ضلعو]] مان ڪوٽڙي ۽ ڪوھستان محل (بعد ۾ [[ڄامشورو ضلعو]]) جا تعلقا، ۽ [[لاڙڪاڻو ضلعو]] مان ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه، دادو، جوهي ۽ سيوهڻ جا تعلقا گڏ ڪري نئون ضلعو ٺاهيو ويو.<ref>{{Cite web |url=http://www.mbbscd.usindh.edu.pk/dadu_intro.php |title=Shaheed Mohtarma Benazir Bhutto Campus Dadu |access-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719160512/http://www.mbbscd.usindh.edu.pk/dadu_intro.php |archive-date=2014-07-19 |url-status=dead }}</ref> سنہ 2004ع ۾ ضلعي جي ڏکڻ واري حصي مان ڪجهہ تعلقا الڳ ڪري نئون [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/377011|title = Four new districts created in Sindh| year = 2004|access-date=26 December 2016}}</ref> هن ضلعي جون حدون سنڌ جي چار ضلعن سان ملن ٿيون: [[ڄامشورو ضلعو]]، [[نوشهروفيروز ضلعو]]، [[شهيد بينظيرآباد ضلعو]] ۽ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]].<ref>{{Cite web|url=http://www.politicpk.com/dadu-district-uc-list-mna-mpa-seats-دادو-ضلع-کی-یونین-کونسلز|title=Dadu district uc list mna mpa seats}}</ref> دادو ضلعي ۾ مکيه ٻوليون [[سنڌي ٻولي]]، [[بلوچي ٻولي]] ۽ [[اردو ٻولي]] آهن. ضلعي جا مشهور سياحتي هنڌن ۾ [[گورک هل]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]] شامل آهن. هي ضلعو تاريخي، زرعي، معاشي ۽ قدرتي لحاظ کان وڏي اهميت رکي ٿو۔ دادو ضلعو پنهنجي زرخيزي زمين، [[منڇر ڍنڍ]]، [[گورک هل]]، قدرتي وسيلن، مالونداري ۽ روايتي هٿ جي هنر لاءِ مشهور آهي۔ [[فائل:Gaj River.jpg|thumb|220px|left|upright=4|گاج ندي يا نئن]] [[فائل:Dadu Canal (Near Panj More) - panoramio - kamran.solangi.jpg|thumb|220px|left|upright=1 |دادو ڪئنال]] [[File:Pakistan - Sindh - Dadu.svg|thumb|220px|سنڌ ۾ دادو ضلعي جو مقام]] ==دادو جي تاريخ== دادو ضلعي جو قيام 1931 ۾ ٿيو. ان وقت دادو ، ميھڙ، [[خيرپور ناٿن شاھ تعلقو|خيرپور ناٿن شاھ]]، [[جوھي تعلقو|جوھي]] ۽ [[سيوھڻ تعلقو|سيوھڻ]] تعلقا [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي]] کان ڌار ڪري ۽ [[ ڪوٽڙي تعلقو|ڪوٽڙي]]، [[ ٿاڻو بولا خان تعلقو|محال ڪوهستان]] ۽ [[ڄامشورو تعلقو|ڄامشورو]] ڪراچي ضلعي کان ڌار ڪري ھڪ نئون ضلعو دادو ٺاھي ان جو صدرمقام دادو شھر کي بڻايو ويو.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.mbbscd.usindh.edu.pk/dadu_intro.php |accessdate=2018-12-03 |archive-date=2014-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719160512/http://www.mbbscd.usindh.edu.pk/dadu_intro.php |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=About Dadu :: District {{as written|Gover|ment [sic]}} Dadu |url=https://executivedistrictofficercdd.webnode.page/about-dadu/ |access-date=2024-08-02 |website=executivedistrictofficercdd.webnode.page}}</ref> 2004 ۾ وري [[ڪوٽڙي تعلقو|ڪوٽڙي]]، سيوھڻ، [[ٿاڻو بولا خان تعلقو|ٿاڻو بولا خان]]، [[ڀان سيدآباد تعلقو|ڀان سيدآباد]] تعلقن کي ڌار ڪري نئون ضلعو [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ٺاھيو ويو.<ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/377011|title = Four new districts created in Sindh| year = 2004|access-date=26 December 2016}}</ref> دادو ضلعي جو پهريون ڪليڪٽر '''[[رائي بھادر جگت سنگھ]]''' هو۔ ڪليڪٽرٽ جي عمارت 1931ع ۾ تعمير ڪئي وئي۔ لوڪل بورڊ 18 اپريل 1933ع تي باقاعدي طور ڪم شروع ڪيو ۽ ان جو پهريون صدر '''[[خان بھادر محمد پريل خان ڪلهوڙو]]''' هو۔ دادو ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن (جهڙوڪ [[سيوھن]]، [[جوهي]] ۽ [[ميهڙ]] وغيره) جي تاريخي اهميت بنيادي طور ٻن سببن جي ڪري رهي آهي۔ پهريون سبب اهو هو ته اهي علائقا [[سنڌ]] ۽ [[بلوچستان]] جي حڪمرانن جي سياسي حدن جي وچ واري سرحدي پٽي طور ڪم ڪندا هئا۔ ٻيو سبب اهو ته دادو [[سنڌو درياھ]] جي ڪناري سان هلندڙ ڪارواني واپاري رستن تي واقع هو، جتان ڪاروان گذرندا هئا۔ دادو ضلعي جو [[خدا آباد (دادو)|خدا آباد]] ڳوٺ 1768ع تائين [[ڪلهوڙا خاندان]] جي گاديءَ جو هنڌ رهيو۔ ضلعي ۾ واپار جو هڪ مشهور نظام “هنڊي” هو۔ علائقي جي ماڻهن جي آمدني جو بنيادي ذريعو زراعت ۽ مال پالنا هئا۔ آزادي کان پوءِ هندو برادري سان تعلق رکندڙ ڪيترائي ماڻهو [[ڀارت]] ڏانهن لڏي ويا ۽ انهن جون ملڪيتون انهن مسلمانن کي ڏنيون ويون جيڪي ڀارت مان لڏي آيا هئا۔ بعد ۾ انهن مان گهڻن ماڻهن پنهنجي دعوائن جي تڪميل کان پوءِ اهي ملڪيتون وڪرو ڪري ڇڏيون۔ حقيقت ۾ دادو ضلعي جي ترقي گهڻو ڪري پاڪستان جي آزادي کان پوءِ شروع ٿي۔ [[انڊس ھاء وي]] به آزادي کان پوءِ تعمير ڪئي وئي۔ 1991ع کان وٺي 14 ڊسمبر 2004ع تائين دادو [[سنڌ]] جو سڀ کان وڏو ضلعو رهيو۔ ان کان پوءِ 13 ڊسمبر 2004ع تي ان کي ورهائي نئون ضلعو [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ڪيو ويو۔ هن وقت دادو ضلعي ۾ چار تعلقا شامل آهن: [[دادو تعلقو]]، [[جوهي تعلقو]]، [[ميهڙ تعلقو]] ۽ [[خيرپور ناٿن شاھ تعلقو]]۔ === قيام وقت لاڙڪاڻي ضلعي مان مليل سب ڊويزن === # [[دادو تعلقو|دادو تعلقو]] # [[ڪڪڙ تعلقو (سنڌ)|ڪڪڙ تعلقو]] ([[خيرپور ناٿن شاهه]]) # [[ميھڙ تعلقو]] # [[جوهي تعلقو]] === قيام وقت ڪراچي ضلعي مان مليل سب ڊويزن === # [[سيوهڻ|سيوهڻ تعلقو]] # [[ڪوٽڙي|ڪوٽڙي تعلقو]] # [[ٺاڻو بولا خان تعلقو|محل ڪوهستان تعلقو]] === تاريخي ماڳ مڪان=== دادو ضلعي ۾ لوھ يا ڪنجهي جي دور، [[آمري (قديم آثار)]] تهذيب، ميهي، قلي، [[موهن جو دڙو ]] تهذيب ۽ سنڌو تهذيب جا بيشمار آثار آهن. مشهور بنگالي آرڪيالاجسٽ [[اين. جي. مجمدار]] دادو ضلعي ۾ ڪيترائي قديم ماڳ مڪان ڳولي لڌا. [[منڇر ڍنڍ]] لڳ [[لھري جو ماڳ]]، [[پير لاکيو]]، [[گورانڊي جو دڙو]]، [[غازي شاهه جو دڙو]] يا گاجي شاھ جو دڙو، [[علي مراد جو دڙو]] (ڪلوئي جو دڙو)، لوهم جو دڙو، ماڻڪ دڙو (ماڻڪتارو)، [[واهي پانڌي]] (ڪوٽيرو دڙو) قديم ترين ماڳ آهن.<ref>[[اين. جي. مجمدار]]، [[سنڌ ۾ کوجنا (آثار قديم)|ايڪسپلوريشنس اِن سنڌ]]، انڊس پبليڪيشن [[ڪراچي]]. [[1931ع]]</ref> دادو جي [[کيرٿر جبل|کيرٿر]] جابلو پٽيءَ ۾ جبلن يا ٽڪرن جي پئنلن تي [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري|جبلن تي قديم نقش نگاري]] جا ڪيترائي ماڳ آهن. انهن چٽن جي ماڳن ۾ هندو مذهب. [[ٻُڌ ڌرم]] ۽ [[زرتشت مذهب]] جي مذهبي علامتن سان گڏ برهمڻ لِپيءَ ۾ اکر به اُڪريل آهن<ref>ڪتاب [[ڪاڇو هڪ اڀياس]]، ليکڪ [[عزيز ڪنگراڻي]]،[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]]، 2009ع</ref>. چچنامي موجب هي علائقو ٻُڌيه پرڳڻو هو. انڪري [[دادو ضلعي ۾ ٻُڌمت جا ٺلھ]] به ڪيترائي آهن. [[ٺلھ ڇني]]، [[ٺلھ ڳوٺ ڪنگراڻي]]، ٺلھ ڳوٺ وارو ٺلھ جيڪو موجوده [[ٺلھ گولو فقير]]، دودو ٺلھ. [[جوهي]]ءَ وارو ٺلھ، [[شو مندر جوهي]] [[گورک]] رستي سان 35 اسٽاپ وارو ٺلھ [[ٺلھ هيرو خان]]، مزار ڀرڳڙي وارو ٺلھ ۽ فريدآباد لڳ ٺلھ مارو ذڪر لائق آهن. تاريخي قبرستانن ۾ [[گاجي شاھ وارو قبرستان]]، ڇني وٽ شهڪ فقير شاهاڻي ۽ شهداد کوسي جو قبرستان، علي مراد شاهاڻي لڳ قبرستان، [[جنگو خان جمالي]] جو قبرستان، [[احدي فقير جو قبرستان]]، ڳوٺ ٺُلھ وٽ شاهان فقير جو قبرستان، جوهي لڳ قلندراڻي لغارين ۽[[مريداڻي جمالين جو قبرستان]]،[[يارو فقير ريڍار]] جو قبرستان، آدماڻي لغارين جو قبرستان، ڏاتي فقير لغاري جو قبرستان، هيروخان جو قبرستان، مريد ديرو وارو قبرستان، مير اليار جو قبرستان، [[ميان نصير محمد ڪلھوڙو]] جو قبرسان، خانپور ۾ پرياڻي پيرن جو قبرستان، راڄو ديرو وٽ لشڪر لغاري جو قبرستان، [[آراڙوجو قبرستان]]، حاجي خان لڳ لغارين جو قبرستان پٽ سليمان ۽ وڇي پٽ جا قبرستان ذڪر لائق آهن. منن قبرستانن جي ديوارن تي چٽسالي (پينٽنگ) به ٿيل آهي. زرتشتي مذهب جي آثارن ۾ [[اسماعيل فقير جو ماڳ]] ۽[[واهي پانڌي ۾ قديم قبرون]] جيڪو رومين جي قبرن سان مشهور ماڳ اهم آهن. دادو ضلعي ۾[[سيد گاجي شاھ]]، [[شاھ پنجو]]، [[سعدي موساڻي جي مزار|سعدي موساڻي]]، ڪيهر شاھ، آندل شاھ، بخاري. [[بکر شهيد جي مزار| بکر شھيد]]، [[جادو فقير شهيد جي مزار| جادوي شهيد]]، [[بھليل شاھ جي مزار|بھليل شاھ]] جون درگاهون به آهن.<ref>دادو ائٽ گلينس، مرتب: ڊاڪٽر نياز عباسي (سهڪاري مرتب: [[عزيز ڪنگراڻي]]). ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ دادو. 2011ع</ref> === قدامت === دادو ضلعي ۾ غازي شاھ جو دڙو، پير لاکيو جو ماڳ، [[منڇر ڍنڍ]] کان علاوه علي مراد دڙو سنڌو تهذيب، [[موهن جو دڙو]] جي تهذيب جا آثار قدامت جو اهڄاڻ آهن. کيرٿر جي لڪن ڦوسياند لڪن وسيلي زميني يا خشڪ واپاري رستن ذريعي هيءُ خطو ايران، مصري تهذيب، [[ميسوپوٽيميا]]، [[ سميري تھذيب|سمير]]، [[ بابلي تھذيب|بابلي تهذيبن]] ۽ ڏُور اولهه سان ڳنڍيل رهيو. [[ايم ايڇ پنهور]] پاران ڄاڻايل کيرٿر جي ڄمار جي ڪَٿ به دادو جي علائقي جي قدامت تي روشني وجهي ٿو. [[ٻُڌ ڌرم]] يا [[ٻڌمت]] جا آثار، [[زرتشت]] آثار دادو جي قدامت جي علامت آهن. === قديم وسنديون === دادو ضلعي ۾ [[ڪارو ڪوٽ، دادو|ڪارو ڪوٽ]]، [[واهي پانڌي]]. [[ڳوٺ علي مراد ڳاھا|علي مراد، ڳاها]]، [[جوهي]]، [[غازي شاھ، دادو| غازي شاھ]]. [[ميان جو ڪوٽ، دادو| ميان جو ڪوٽ]]، [[ڊرگھ بالا، دادو| ڊرگھ بالا]]، سم، ٽوڙ، [[ڳاڙهي، دادو|ڳاڙهي]]، [[ڳڙهي سومرو، دادو| ڳڙھي سومرو]]، [[ٿرڙي جادو شهيد]]، [[پٽ گل محمد]]، [[راڄو ديرو، دادو|راڄو ديرو]]، [[مريد ديرو، دادو| مريد ديرو]]، [[ڦلجي]]، [[قصبو، دادو| قصبو]]، هيرو خان، [[ٽنڊو رحيم ، دادو|ٽنڊو رحيم]]، [[ڇني، دادو| ڇني]] قديم ترين بستيون آهن. ==جاگرافي == دادو [[برطانوي هندستان]] واري دور ۾ تعلقي جي حيثت ۾ اول ضلعي [[ڪراچي]] ۽ پوءِ [[لاڙڪاڻو ضلعو|ضلعي لاڙڪاڻي]] ۾ شامل هو. [[1931ع]] ۾ دادو کي ضلعو بڻايو ويو. دادو ضلعي جي اُتر ۾ [[ضلعو لاڙڪاڻو]]، اوڀر ۾ [[سنڌو درياھ]] ۽ [[نوشهرو فيروز ضلعو]]، اولهه ۾ کيرٿر ٽاڪرو سلسلو ۽ بلوچستان جو [[خضدار ضلعو]] ۽ ڏکڻ ۾ ڊسمبر [[2004ع]] ۾ دادو کي ڪوري نئون ٺاهيل [[ڄامشورو ضلعو]] آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Dadu.html|title=Explore Pakistan {{!}} Dadu|last=ceo@cybercity-online.net|first=ZAHID IKRAM|website=www.findpk.com|access-date=2018-06-21}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/377011|title=Four new districts created in Sindh|date=2004-12-14|work=DAWN.COM|access-date=2018-06-21|language=en-US}}</ref> [[فائل:Pakistan - Sindh - Dadu.svg|thumb|left|220px|upright=0.8]] دادو ضلعي جون حدون هن ريت آهن: {| class="wikitable" ! رخ ! حد |- | اوڀر | [[نوشهروفيروز ضلعو]] |- | اولهه | [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] |- | اتر | [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] ۽ [[لاڙڪاڻو ضلعو]] |- | ڏکڻ | [[ڄامشورو ضلعو]] |} '''ڪل ايراضي:''' 7866 چورس ڪلوميٽر === تعلقن جي جاگرافيائي ايراضي === {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! تعلقو ! جاگرافيائي ايراضي (ايڪڙ) ! جاگرافيائي ايراضي (چورس ڪلوميٽر) |- | 1 | دادو | 202,502.24 | 846 |- | 2 | جوهي | 899,838.35 | 3509 |- | 3 | ميهڙ | 265,640.24 | 928 |- | 4 | خيرپور ناٿن شاهه (KN Shah) | 280,323.26 | 2580 |- ! ڪل ! ! 1,648,305.29 ! 7866 |} {| |- |{{climate chart | دادو ضلعو | 7| 26| 1 | 10| 30| 24 | 16| 38| 5 | 24| 46| 17 | 29| 46| 10 | 30| 48| 19 | 28| 40| 5 | 28| 38| 19 | 27| 43| 59 | 22| 41| 3 | 15| 35| 1 | 10| 27| 1 |float=left |clear=left |source = <ref name = "nasa"/> }} |} {{Location map|Pakistan |float = right |width=220 | caption = پاڪستان جي نقشي ۾ دادو جي بيھڪ | label = دادو ضلعو|position=right|background=white|lat=26.87326|long=67.50895}} == آبادي جا انگ اکر == === آبادي === {{Historical populations|1951|13716|1961|19142|1972|30184|1981|39298|1998|102,550|2017|171,191|2023|188,317|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=انتظامي يونٽن موجب آبادي 1951–1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher = [[پاڪستان ادارو شماريات]]}}</ref>}} [[پاڪستان جي مردم شماري 2023]] موجب [[دادو شهر]] جي آبادي 188,317 هئي۔ 1998 جي آدمشماري مطابق دادو ضلعي جي 97سيڪڙو آبادي سنڌي ڳالهائيندڙ آھي. باقي ٻولين ۾ 3سيڪڙو سرائڪي ٻولي ۽ باقي بلوچي ۽ ٻيون ٻوليون ڳالهائيندڙ شامل آهن. [[فائل:Saraiki region of Sindh and Balochistan.jpg|thumb|right|220px|سنڌ ۽ بلوچستان جا علائقا جتي سرائڪي ٻولي ڳالھائي وڃي ٿي.انھن ۾ دادو ضلعو بہ شامل آھي ]] 1998 جي مردم شماري ۾ ھن ضلعي جي آبادي 16،88،818 ھئي.ھتان جي آبادي جو 79 سيڪڙو ٻھراڙيءَ ۾ ۽ 21 سيڪڙو شھرن ۾ رهندڙ آهي. آبادي جي پکيڙ جي لحاظ کان گھاٽائي 88.6 ماڻھو في ڪلوميٽر آهي.ھڪ گھر 5.5 ڀاتين تي مشتمل آهي. ضلعي جي 73 سيڪڙو آبادي ھڪ ڪمري واري گھرن ۾ رهي ٿي. ھن ضلعي جي لڳ ڀڳ سموري آبادي مسلمان آهي.آبادي ۾ ڪلھوڙا، سولنگي، جتوئي، سومرا، شيخ، بروھي، قاضي، ملاح، پنھور، جمالي، چانڊيا، مھيسر، کوسا، ٻٽ، لغاري، ٻگھيا، شيخ، [[ڏاهري]]، سيال، لنڊ، بوزدار، جوڻيجا،[[ڪنگراڻي]]، لاشاري، برھماڻي، شاھاڻي، سيد وغيره شامل آهن. {| class="wikitable centre" |+ '''دادو ضلعي جي مردم شماري جو جائزو''' !!![[1972]] <small>(رڪارڊ)</small>!![[1981]] <small> (رڪارڊ)</small>!![[1998]] <small>(رڪارڊ)</small>!![[2017]] <small>(رڪارڊ)</small> |-align="center" |''' آبادي '''|| {{formatnum:30184}} || {{formatnum:39298}} || {{formatnum:102550}} || {{formatnum:171191}} |} 1998ع ۾ آبادي جي ڪثافت:''' 221.9 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر '''واڌ جي شرح:''' 2.60 '''گهر جي اوسط ماپ:''' 5.4 '''تعليم يافتہ ماڻھن جي شرح:''' 35.6 = === 1998ع جي آدمشماري موجب آبادي === {| class="wikitable sortable" ! تعلقو ! مرد ! عورت ! ڪل آبادي ! واڌ جي شرح (1981–1998) |- | دادو | 170375 | 157597 | 327972 | 3.34 |- | جوهي | 108770 | 98613 | 207383 | 1.24 |- | ميهڙ | 164148 | 153905 | 318053 | 2.95 |- | خيرپور ناٿن شاهه | 131194 | 122115 | 253309 | 2.89 |- ! ڪل ! 574487 ! 532230 ! 1106717 ! 2.60 |} === ٻهراڙي ۽ شهري آبادي جي ورهاست (1998ع) === {| class="wikitable sortable" ! rowspan="2" | تعلقو ! colspan="3" | ٻهراڙي ! colspan="3" | شهري |- ! مرد ! عورت ! ڪل ! مرد ! عورت ! ڪل |- | دادو | 113305 | 105210 | 218515 | 57070 | 52387 | 109457 |- | جوهي | 99541 | 89845 | 189386 | 9229 | 8768 | 17997 |- | ميهڙ | 137887 | 128487 | 266365 | 26261 | 25427 | 51688 |- | خيرپور ناٿن شاهه | 105602 | 97715 | 203317 | 25592 | 24400 | 49992 |} === ٻوليون === {{Pie chart | caption = [[دادو تعلقو]] جون ٻوليون (2023) | value1 = 97.98 | label1 = سنڌي | color1 = gold | value2 = 1.34 | label2 = اردو | color2 = green | value3 = 0.68 | label3 = ٻيون | color3 = darkgrey }} [[پاڪستان جي مردم شماري 2023]] موجب [[سنڌي ٻولي]] شهر جي غالب ٻولي آهي، جيڪا 97.98٪ آبادي ڳالهائي ٿي۔ [[اردو]] ٻي وڏي ٻولي آهي جيڪا 1.34٪ ماڻهو ڳالهائين ٿا، جڏهن ته [[سرائڪي ٻولي]] ڳالهائيندڙ تقريباً 0.36٪ آهن۔ ان کان علاوه لڳ ڀڳ 0.32٪ آبادي مختلف ٻين ٻولين سان تعلق رکي ٿي، جن ۾ گهڻو ڪري [[پنجابي ٻولي]] ۽ [[پشتو ٻولي]] شامل آهن۔<ref>{{Cite web|title=پهرين ڊجيٽل مردم شماري: اهميت ۽ عمل |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |website=[[پاڪستان ادارو شماريات]] |access-date=2026-01-30}}</ref> ==== مادري ٻولين جي ورهاست (1998ع) ==== {| class="wikitable sortable" ! تعلقو ! سنڌي ! اردو ! پنجابي ! پشتو ! بلوچي ! سرائڪي ! ٻيون ! ڪل |- | دادو | 318127 | 4558 | 3498 | 289 | 267 | 1129 | 104 | 327972 |- | جوهي | 205993 | 267 | 643 | 177 | 62 | 137 | 104 | 207383 |- | ميهڙ | 315033 | 1133 | 248 | 87 | 805 | 552 | 195 | 318053 |- | خيرپور ناٿن شاهه | 248806 | 731 | 3196 | 13 | 401 | 23 | 139 | 253309 |} ===دادو ضلعي جا مذھب=== {{bar box |title=دادو ضلعي ۾ مذهب (2023)<ref name="2023table9"></ref> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|99.19}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|0.64}} {{bar percent|ٻيا يا بيان نه ڪيل|black|0.17}} }} دادو ضلعي ۾ اڪثريت جو مذهب [[اسلام]] آهي، جيڪو آبادي جو لڳ ڀڳ 99.15٪ آهي. [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] (جن ۾ شيڊولڊ ڪاسٽن سان تعلق رکندڙ ماڻهو به شامل آهن) آبادي جي تقريباً 0.64٪ پاران اختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="2023table9"></ref> {| class="wikitable sortable" |+ جديد دور ۾ دادو ضلعي ۾ مذهب ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1941<ref name="1941religion">{{cite web |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XII SINDH PROVINCE |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/7435/1/40138_1941_TAB.pdf}}</ref>{{rp|51–53}} ! colspan="2" |2017<ref name="2017census">{{cite web |title=District Statistics (Census - 2017) - Dadu District |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/084 |website=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref> |- ![[آبادي|{{abbr|آبادي|آبادي}}]] !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} |- ![[اسلام]] [[File:Star_and_Crescent.svg|15x15px]] |231,600 |86.60% |1,540,742 |99.37% |1,728,209 |99.15% |- ![[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] [[File:Om.svg|16x16px]] |35,303 |13.20% |8,984 |0.58% |11,199 |0.64% |- !ٻيا {{efn|جن ۾ [[جين مت]]، [[بدھ مت]]، [[زرتشتي مذهب]]، [[يهوديت]]، [[سک مت]]، [[عيسائيت]]، [[اد ڌرمي]] يا بيان نه ڪيل شامل آهن}} |524 |0.20% |664 |0.05% |2,899 |0.17% |- ! ڪل آبادي ! 267,427 ! 100% ! 1,550,390 ! 100% ! 1,742,307 ! 100% |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|نوٽ: 1941ع جي مردم شماري جا انگ اکر دادو، جوهي، ڪڪر ۽ ميهڙ تعلقن لاءِ آهن، جيڪي تقريباً موجوده دادو ضلعي جي حدن سان مطابقت رکن ٿا.}} |} ==== اقليتن جي آبادي (1998ع) ==== {| class="wikitable" ! برادري ! آبادي |- | عيسائي | 315 |- | هندو | 9646 |- | قادياني | 634 |- | درج ٿيل ذات | 108 |- | ٻيا | 161 |- ! ڪل ! 10864 |} ==== وڏا قبيلا ==== ضلعو دادو ۾ آباد اهم قبيلن ۾ [[جمالي]]، [[جتوئي[[، [[کوسا]]، [[لغاري]]، [[مھيسر]]، [[ٻٽ]]، [[ٻٻر (ذات)|ٻٻر]]، [[چانڊيا]]، [[رند]]، [[ڏيپر]]، [[جانوري]]، [[پنھور]]، [[ملاح]]، [[سولنگي]]، [[شاهاڻي]]، [[خشڪ]]، [[برھماڻي]]، [[شيخ]]، [[ميمڻ]]، [[منگي]]، [[ڪلھوڙا]]، [[جوڻيجا]]، [[سومرا]]، [[ٻگھيا]]، [[ڀنڊ]]، [[لنڊ]]، [[ڏيرا]]، [[سيال]] ۽ [[کھڙا]]، [[لاکير]] شامل آهن۔ == معيشت ۽ روزگار == ضلعو دادو جي اڪثريت آبادي ٻهراڙي سان تعلق رکي ٿي ۽ زراعت سان وابسته آهي۔ شهرن ۾ ڪاروباري موقعا موجود آهن، جڏهن⁠تہ [[کيرٿر جبلن جو سلسلو|کيرٿر]] جي رهواسي پوک ڪري گذران ڪن ٿا۔ [[منڇر ڍنڍ]] جي انهيءَ حصي ۾، جيڪو [[جوهي تعلقو|جوهي]] ۾ اچي ٿو، ملاھ برادري مڇيگيري وسيلي روزي ڪمائي ٿي۔ مقامي بيان موجب ضلعي جي تقريباً 20 سيڪڙو آبادي وفاقي ۽ صوبائي حڪومت جي ملازمتن ۾ پڻ ڪم ڪري ٿي۔ === زراعت === دادو ضلعي جي زرعي زمينن کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويو آهي: # بئراج زون # سيلابي علائقو (ڪچو) # برساتي علائقو (ڪچو) ضلعو [[سکر بئراج]] جي پاڻي سان آباد ٿئي ٿو۔ هتي ٻه وڏا واهه آهن: * [[رائس ڪينال]] * [[دادو ڪينال]] زراعت، جيئن سنڌ جي ٻين حصن ۾، هتي به آمدنيءَ جو وڏو ذريعو آهي۔ هتي خريف ۽ ربيع ٻنهي موسمن جا فصل پوکيا وڃن ٿا۔ مکيه فصلن ۾: ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، مڪئي، جو، داليون، جوئر، ٻاجھري، چڻا، تر جا تيلي فصل شامل آهن. '''ڪل پوکيل ايراضي:''' 193,779 ايڪڙ ==== زرعي زمين جي استعمال جا انگ اکر (ايڪڙن ۾) ==== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! شمارياتي مد ! ميهڙ ! خيرپور ناٿن شاهه ! دادو ! جوهي ! ڪل |- | 1 | ڪل جاگرافيائي ايراضي | 229312 | 638182 | 195865 | 899838 | 1963197 |- | 2 | رپورٽ ڪيل ايراضي | 229312 | 638182 | 195865 | 699838 | 1763197 |- | 3 | ڪل زيرِ ڪاشت ايراضي | 145544 | 158507 | 138862 | 330930 | 2083743 |- | 4 | خالص پوکيل ايراضي | 85845 | 102350 | 95110 | 46608 | 329913 |- | 5 | هاڻوڪي غيرآباد (فيلو) | 59599 | 56152 | 43092 | 284322 | 443165 |- | 6 | پوکيل ايراضي | 90770 | 117870 | 96910 | 48348 | 353898 |- | 7 | هڪ کان وڌيڪ ڀيرا پوکيل ايراضي | 4925 | 15520 | 11140 | 1740 | 33325 |- | 8 | ڪل بغير پوکي واري ايراضي | 83868 | 520082 | 570035 | 96092 | 1270077 |- | 9 | پوکي لائق پر بنجر | 75174 | 39407 | 25512 | 20172 | 160265 |- | 10 | ٻيلا | 4661 | 11805 | 21265 | — | 37731 |- | 11 | زمين جيڪا پوکي لائق ناھي | 24737 | 480675 | 28716 | 498920 | 1033048 |} ==== زرعي توسيع ۽ ٻوٽن جي حفاظت ==== زرعي توسيع شعبي جا بنيادي مقصد ٻن حصن ۾ ورهايل هئا: # زرعي توسيعي ڪم # ٻوٽن جي حفاظت ==== زرعي توسيعي ڪم ==== هن شعبي جو بنيادي ڪم پوک جي تياريءَ کان وٺي فصل جي ڪٽائيءَ تائين بهتر ٽيڪنالاجي اختيار ڪرائي زرعي پيداوار وڌائڻ هو۔ ڀاڻ جي صحيح استعمال، آبپاشي، بهتر ٻج، ۽ فصلن جي مناسب چونڊ بابت زميندارن کي هدايتون ڏنيون وينديون هيون۔ فيلڊ اسسٽنٽ، زرعي آفيسر، ڊپٽي ضلعي آفيسر ۽ ضلعي آفيسر گڏجي ڪپهه، ڌان، ڪمند، ڪڻڪ ۽ تيلدار فصلن جي پيداوار وڌائڻ لاءِ ڪم ڪندا هئا۔ ضلعي جي مختلف تعلقن ۾ ربيع ۽ خريف ٻنهي موسمن دوران فيلڊ ٽريننگون، زميندارن جي ڏينهن ۽ زرعي سئنيما شو پڻ منعقد ڪيا ويندا هئا۔ === صنعت ==} ==== وڏيون صنعتون ==== * [[دادو شوگر ملز]]، [[پيارو ڳوٺ]] ==== وچوليون صنعتون ==== * جمالي ڪپهه فيڪٽري * چنّا ڪپهه فيڪٽري ==== ننڍيون صنعتون ==== ميهڙ تعلقي ۾ چانورن جون ملون اهم آهن۔ هيٺ ڪجهه اهڙين ملن جا نالا ۽ روزگار جي سطح ڏنل آهي: {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! اداري جو نالو ۽ پتو ! روزگار جي سطح |- | 1 | عبد الحميد جتوئي رائس ملز، بيٽو روڊ، ميهڙ | 34 |- | 2 | علي انور (سڪندر) رائس ملز، باءِ پاس روڊ، ميهڙ | 32 |- | 3 | علي گوهر رائس ملز، تعلقو ميهڙ | 29 |- | 4 | عبد الستار رائس ملز، فريد آباد روڊ، ميهڙ | 50 |- | 5 | علي مردان شاهه رائس ملز، سٽي روڊ، ميهڙ | 35 |- | 6 | الله ڏنو (يسراب) رائس ملز، سٽي روڊ، ميهڙ | 33 |- | 7 | علي گوهر (مهران) رائس ملز، گاهي ماهيسر روڊ، ميهڙ | 28 |- | 8 | گلزار علي جتوئي رائس ملز، لاڙڪاڻو روڊ، ميهڙ | 39 |- | 9 | حيدر بخش جتوئي رائس ملز، سنڌ لائن آفيس ڀرسان، ميهڙ | 24 |- | 10 | حاجي خان چانڊيو رائس ملز، فريد آباد روڊ، ميهڙ | 34 |- | 11 | حاجي محمد سومرو (روشن شيخ) رائس ملز، باءِ پاس روڊ، ميهڙ | 35 |- | 12 | حاجي رفيق احمد رائس ملز، گاهي ماهيسر روڊ، ميهڙ | 29 |- | 13 | مختيار ديپار رائس ملز، فريد آباد روڊ، ميهڙ | 35 |} === قدرتي وسيلا === دادو ضلعو قدرتي وسيلن سان مالامال آهي۔ خاص طور تي تعلقو جوهي ۾ قيمتي پٿرن، گئس ۽ پيٽروليم جا ذخيرا ڳوليا ويا آهن۔ بي ايڇ پي ڪمپني گئس ۽ پيٽروليم جي حاصلات لاءِ پنهنجا انتظام قائم ڪيا، جڏهن⁠تہ هڪ ٻي پرڏيهي ڪمپني '''ايني (ENI)''' پڻ تعلقو جوهي ۽ سهون جي سرحدي علائقي ۾ پنهنجو بنيادي اسٽيشن قائم ڪيو۔ === واپار ۽ چيمبر آف ڪامرس === اسميڊا جي سهڪار سان دادو ضلعي ۾ رجسٽرڊ چيمبر آف ڪامرس قائم ٿيو۔ دادو چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽريز کان سواءِ مختلف تعلقن جي اهم شهرن ۾ به الڳ الڳ واپاري تنظيمن جو وجود رهيو آهي۔ === ڪاروباري موقعا === دادو کي سنڌ جو نسبتاً پٺتي پيل ضلعو بيان ڪيو ويو آهي، پر هتي ڪاروباري سرگرمين جون ڪافي امڪاني صورتون موجود آهن۔ ڪيترائي ماڻهو سعودي عرب، گڏيل عرب امارات، ڪينيڊا، آمريڪا ۽ برطانيا جهڙن ملڪن ۾ روزگار اختيار ڪري پنهنجو سرمايو مقامي ڪاروبار ۾ لڳائين ٿا۔ زراعت، مالونداري، پولٽري، نرسريون، هٿ جا هنر ۽ چانورن جون ملون ضلعي جي اهم معاشي شعبن مان آهن۔ === هٿ جا هنر === دادو ضلعو پنهنجي خوبصورت ۽ ثقافتي هٿ جي هنر لاءِ مشهور آهي۔ پاڻيءَ جي کوٽ، خاص ڪري ڪڇي ۽ پهاڙي علائقن ۾، مقامي ماڻهن کي مالونداري سان گڏ هٿ جي ڪم ڏانهن به آندو آهي۔ مقامي هنرمند پنهنجي هٿن سان مختلف شيون ٺاهين ٿا ۽ انهن ۾ وڏي مهارت رکن ٿا۔ ضلعو خاص طور تي هيٺين شين لاءِ مشهور آهي: * سنڌي ٽوپي * رليون * سنڌي لباس * آرائشي ٽڪرا * روايتي ٽڪ ڪم * پيچ ورڪ سنڌ جو هٿ جي هنر وارو هي ڪلسٽر صدين کان موجود آهي۔ قديم دور ۾ بادشاهه، راجا ۽ مهاراجا اهي روايتي ڪپڙا، رليون، هٿ جا پنکا ۽ ٻيون شيون ذاتي ۽ محلن جي آرائش لاءِ استعمال ڪندا هئا۔ تاريخي ذريعن مان اهو پڻ ٻڌايو وڃي ٿو ته سنڌ جي مختلف رياستن جون فوجون رليون ۽ ٻيون ڊزائين واريون شيون دشمنن وارن علائقن جي ڳجهن نقشن طور استعمال ڪنديون هيون۔ سنڌي ٽوپيون، رليون ۽ ٻيون ثقافتي شيون صدين کان مقامي سڃاڻپ جو حصو رهيون آهن۔ هن ڪلسٽر جا هنرمند اهي هنر پنهنجن وڏڙن کان سکندا رهيا ۽ نسل در نسل منتقل ڪندا رهيا۔ 1980ع کان پوءِ جڏهن غير سرڪاري تنظيمون هن شعبي ۾ آيون ته ڪجھ نون ڊزائنن ۽ شين بابت آگاهي وڌي۔ 2005ع ڌاري جڏهن حڪومت مختلف ڪلسٽرن ۾ دلچسپي ورتي ۽ احان قائم ٿيو، تڏهن دادو جي هنرمندن کي قومي ۽ بين الاقوامي معيارن بابت وڌيڪ ڄاڻ ملي، تربيت ملي ۽ انهن جي شين کي قومي ۽ عالمي مارڪيٽن تائين رسائي ملي۔ === مالونداري === ضلعو دادو ۾ مالونداري معاشي لحاظ کان انتهائي اهم شعبي طور سڃاتي وڃي ٿي۔ '''مال مويشي جو تعداد''' {| class="wikitable" ! نمبر ! جانور ! تعداد |- | 1 | ڍور | 366,350 |- | 2 | ڀينسون | 358,750 |- | 3 | رڍون | 179,190 |- | 4 | ٻڪريون | 563,770 |- ! ! ڪل ! 1,468,060 |} مالونداري کاتو ضلعي ۾ جانورن جي مالڪن ۽ فارمرن کي ويٽرنري سهولتون مهيا ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو۔ لڳ ڀڳ 40 ويٽرنري ادارن ۽ موبائل خدمتن ذريعي بيمار ۽ زخمي جانورن جو علاج ڪيو ويندو آهي۔ البت سالياني ويڪسينيشن هدف حاصل ڪرڻ لاءِ ويڪسين جي کوٽ جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اها ويڪسين بحالي بنياد تي حيدرآباد مان فراهم ڪئي ويندي آهي۔ === پولٽري ترقي === دادو ۾ پولٽري ڊولپمينٽ آفيس 1990ع ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد ٻهراڙي ۽ شهري علائقن ۾ پولٽري جي ترقي لاءِ نون نسلن، جهڙوڪ '''ڊاڪي''' ۽ '''مني ريڊ''' پکين، کي متعارف ڪرائڻ هو۔ پولٽري ترقياتي سرگرمين جا اهم مقصد هي هئا: # ڳوٺاڻن علائقن ۾ وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ مرغيءَ جون نسلون متعارف ڪرائڻ ته جيئن مقامي / ديهي مرغيءَ جي گهٽ پيداوار واري مسئلي کي حل ڪري سگهجي۔ # بيمارين کان بچاءَ لاءِ وڏي پيماني تي ويڪسينيشن، تشخيص، علاج ۽ روڪٿام بابت رهنمائي فراهم ڪرڻ۔ # ڳوٺاڻن حالتن ۾ جديد پولٽري پرورش بابت تربيتي پروگرام هلائڻ۔ # انڊن ۽ مرغي جي گوشت جي پيداوار وڌائي جانورن مان حاصل ٿيندڙ پروٽين جي في فرد استعمال ۾ اضافو ڪرڻ۔ # ڳوٺاڻن ۽ واپاري پولٽري فارمرن جي خانداني آمدنيءَ ۾ واڌ ڪرڻ۔ # پولٽري انڊسٽري جي خوراڪ، بيمارين، انتظام، اقتصاديات، مارڪيٽنگ، نسل ڪشي ۽ هيچنگ بابت تحقيق منظم ڪرڻ۔ # فارمرن، گريجوئيٽن ۽ سرڪاري عملدارن لاءِ تربيتي پروگرام تيار ڪرڻ۔ # پولٽري پيداوار بابت فني ڄاڻ سڌي يا مناسب ذريعن وسيلي پهچائڻ۔ # گڏيل ڳوٺاڻن پولٽري ترقياتي منصوبن کي مدد فراهم ڪرڻ ۽ انهن جي عملدرآمد ۽ فالو اپ کي يقيني بڻائڻ۔ === ٻيلا === دادو ضلعو جغرافيائي ۽ اقتصادي لحاظ کان اهم ضلعو آهي۔ ڄامشورو ضلعو ٺهڻ کان پوءِ ضلعي جي ڪل ايراضيءَ ۾ نمايان گهٽتائي آئي ۽ اهو موجوده چار تعلقن تائين محدود ٿي ويو: [[دادو تعلقو|دادو]]، [[جوهي تعلقو|جوهي]]، [[خيرپور ناٿن شاهه تعلقو|خيرپور ناٿن شاهه]] ۽ [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ]]۔ رياستي ٻيلا صرف [[دادو تعلقو|دادو]] ۽ [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ]] ۾ موجود آهن۔ دادو ضلعي ۾ ٻيلي جي ڪل ايراضي '''17534 ايڪڙ''' آهي، جيڪا ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو تقريباً هڪ سيڪڙو آهي۔ هي ٻيلا سنڌ ٻيلا کاتي جي انتظام هيٺ آهن، سواءِ ڪنڊي باغبان ٻيلي جي، جنهن جي تقريباً 1790.4 ايڪڙ ايراضي ضلعي حڪومت ڏانهن منتقل ڪئي وئي۔ ==آبھوا== ڪوپن ڪلائميٽ جي درجابندي مطابق دادو ضلعي جي آبهوا انتهائي گرم ۽ خشڪ آهي۔ اونهاري ۾ گرمي پد تقريباً 45 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ سياري ۾ اهو 5 ڊگري سينٽي گريڊ کان به هيٺ لهي سگهي ٿو۔ ضلعي جي معيشت لاءِ هي موسم زراعت جي لحاظ کان اهم آهي۔ گورک هل واري پهاڙي علائقي ۾ سياري دوران گرمي پد منفي سطح تائين به پهچي سگهي ٿو، جڏهن⁠تہ جون ۽ جولاءِ جهڙن مهينن ۾ به هتي پارو 20 ڊگري سينٽي گريڊ کان گهٽ رهي سگهي ٿو۔ دادو ۾ ساليانو برسات جي سراسري لڳ ڀڳ '''139 ملي ميٽر''' (5.6 انچ) ٻڌايو ويو آهي۔ ان جو اڌ کان وڌيڪ حصو برساتي مون سون مهينن، يعني جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر ۾ پوي ٿو۔ سڀ کان وڌيڪ برسات جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ ٿئي ٿي۔ ڊسمبر کان مارچ تائين اولهه وارن هوائن سبب لڳ ڀڳ 17 ملي ميٽر برسات پوي ٿي۔ برسات جي ورڇ ۾ وڏي تبديلي ڏسڻ ۾ اچي ٿي ۽ گهڻي ڀاڱي برسات ڪجهه تيز وسڪارن جي صورت ۾ ٿئي ٿي۔ '''آبھوا چارٽ''' {| class="wikitable sortable" ! مهينو ! گھٽ ۾ گھٽ گرمي پد °C ! وڌ ۾ وڌ گرمي پد °C ! وسڪارو (م.م) |- | جنوري | 9 | 22 | 1 |- | فيبروري | 11 | 26 | 24 |- | مارچ | 16 | 34 | 5 |- | اپريل | 23 | 43 | 17 |- | مئي | 27 | 45 | 10 |- | جون | 28 | 45 | 19 |- | جولاءِ | 26 | 37 | 5 |- | آگسٽ | 25 | 34 | 19 |- | سيپٽمبر | 25 | 38 | 59 |- | آڪٽوبر | 20 | 38 | 3 |- | نومبر | 15 | 32 | 1 |- | ڊسمبر | 11 | 24 | 1 |} {{Location map | Pakistan | float = right | width = 300 | caption = پاڪستان ۾ دادو جو هنڌ | label = دادو | position = left | background = white | lat_deg = 26.73287 | lon_deg = 67.77631 }} == انتظامي ورهاست == قديم انتظامي ڍانچي موجب ڊيوليوشن کان اڳ ضلعي جو سربراهه ڊپٽي ڪمشنر / ڊسٽرڪٽ مئجسٽريٽ هوندو هو۔ ڊيوليوشن کان پوءِ ضلعي سطح تي ناظم ۽ ٻين انتظامي عملدارن ذريعي مقامي نظام هلايو ويندو هو۔ هر تعلقي سطح تي تعلقو ناظم ۽ هر يونين ڪائونسل جي سطح تي الڳ مقامي انتظامي ڍانچو موجود هو۔ {| class="wikitable" ! انتظامي يونٽ ! تعداد |- | تعلقا | 4 |- | يونين ڪائونسلون | 64 |- | سرڪل | 14 |- | تپا | 111 |- | ديهون | 351 |} === ضلعي دادو جا تعلقا === دادو ضلعي ۾ چار تعلقا آهن، جيئن هيٺ ڏنل جدول ۾ ڏيکاريل آهي:<ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php|title=Pakistan: Tehsils and Talukas (Districts and Subdistricts) - Population Statistics, Charts and Map|website=www.citypopulation.de|access-date=2020-02-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thardeep.org/thardeep/Publication/PubFiles/5ow2xnrcdnsxContingency%20Plan.pdf|title=هنگامي امدادي سرگرمين جو منصوبو|date=2011|website=آفتن کان اڳواٽ بچاءُ ۽ انتظام ڪاريءَ وارو شعببو|access-date=2020-02-23}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقا<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جا ڊويزن ۽ ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنن کي انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيو ويو آهي، پر [[پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن]] اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ ترتيب ڏئي ٿو</ref> !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !گهاٽائي (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023) !شرح خواندگي (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> |- |[[دادو تعلقو]] |846 |508,607 |601.19 |64.39% |- |[[جوهي تعلقو]] |3,509 |333,179 |94.95 |30.25% |- |[[خيرپور ناٿن شاهه تعلقو]] |2,583 |379,975 |147.11 |43.42% |- |[[ميهڙ تعلقو]] |928 |520,559 |560.95 |43.05% |} {| class="wikitable" |+ !نالو !آبادي مردم شماري 2023 !آبادي مردم شماري 2017 !آبادي مردم شماري 1998 |- |[[دادو تعلقو]] |508,607 |460,481 |327,972 |- |[[جوهي تعلقو]] |333,179 |294,848 |207,383 |- |[[خيرپور ناٿن شاهه تعلقو]] |379,975 |334,258 |253,309 |- |[[ميهڙ تعلقو]] |520,559 |460,679 |318,053 |} هن ضلعي ۾ 14 سرڪل، 111 تپا ۽ 351 ديهه شامل آهن. [[File:Dadu District.jpg|thumb|180px|left|دادو ضلعي جي تعلقن جو نقشو]] {{clear}} ===دادو جون يونين ڪاؤنسلون=== دادو ضلعي ۾ ڪل 66 يونين ڪاؤنسلون واقع آهن: {| class="wikitable" |+ '''دادو ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون''' |- ! # ! يونين ڪاؤنسل ! # ! يونين ڪائونسل !# !يونين ڪاؤنسل |- | 1 ||[[ٻيٽو]] || 2 ||[[گاھي مھيسر]] ||3 ||[[پوراچو]] |- | 4 ||[[بوٿرو]] || 5 ||[[ٻٽ سرائي]] || 6 ||[[سوجھرو ڳرڙ]] |- | 7|| [[نئون ڳوٺ]] || 8 ||[[شاھ پنجو]] || 9 ||[[مريد لاکير]] |- | 10 ||[[مگسي، يو سي|مگسي]] || 11 ||[[ڪولاچي، دادو|ڪولاچي]] || 12 || [[منگواڻي]] |- | 13 ||[[قاضي عارف]] || 14 ||[[ليٽڻ]] || 15 ||[[بليدائي]] |- | 16 ||[[سعيد پور]] || 17 ||[[خان جو ڳوٺ]] || 18 ||[[فريد آباد]] |- | 19 || [[چارو، دادو|چارو]] || 20 || [[بالي شاھ]] || 21 ||[[فتح پور]] |- | 22|| [[راھوجا]] || 23 ||[[پريا]] || 24 ||[[ٿلھو]] |- | 25|| [[ٻگھيا]] || 26 ||[[ٻورڙي]] ||27 ||[[ڪڪڙ، دادو|ڪڪڙ]] |- | 28|| [[مٺو ٻٻر]] ||29 || [[ڪنڊي چکي]] || 30 ||[[گوزو]] |- | 31|| [[گاڏھي]] || 32 || [[ڇوڙ قمبر]] || 33 ||[[ڇنڊڻ]] |- | 34 ||[[ٻرڙا]] || 35 || [[ٻٽڙا]] || 36 ||[[پيارو اسٽيشن]] |- | 37||[[پڪو سيتا]] ||38 ||[[پاٽ، دادو|پاٽ]] ||39 ||[[رپ، دادو|رپ]] |- | 40|| [[جبيرجي]] || 41 || [[پيرتيرھو]] || 42 ||[[موندر]] |- | 43|| [[مخدوم بلاول، دادو|مخدوم بلاول]] || 44 ||[[الله آباد]] || 45 ||[[محمد ھاشم امير البحر]] |- | 46|| [[سيال]] || 47 || [[اميناڻي]] || 48 ||[[پير شاھنواز]] |- | 49||[[خدا آباد]] || 50 || [[ميان يار محمد ڪلھوڙو]] || 51 ||[[مراد آباد چنا]] |- | 52||[[پپري]] || 53 ||[[ٽوڙ]] || 54 ||[[پاٽ گل محمد]] |- | 55|| [[ٺيڙهي جادو شھيد]] || 56 || [[ڀولجي ڳوٺ]] || 57 ||[[ڊگھ بالا]] |- | 58||[[بھاولپور، دادو| بھاولپور]] || 59 || [[پير مشائخ]] ||60 ||[[سوارو]] |- | 61|| [[واھي پانڌي]] || 62 || [[ٽنڊو رحيم خان]] || 63 ||[[ڇڻي]] |- |64 || [[شاھ حسن]] || 65 || [[ڪمال خان]] || 66 ||[[جوھي، يو سي|جوھي]] |} ===دادو ضلعي جون ديھون=== {| class="{| class="wikitable" |[[دادو تعلقو|دادو]] {{Clear}} 67{{Clear}}ديھون |[[جوهي تعلقو|جوهي]]{{Clear}} 110{{Clear}}ديھون |[[خيرپور ناٿن شاھ]]{{Clear}} 94{{Clear}}ديھون |[[ميھڙ تعلقو|ميھڙ]]{{Clear}} 80{{Clear}}ديھون |- |[[امينياڻي ديھ، دادو|امينياڻي]] |[[آباد ديھ، جوھي| آباد]] |[[آباد جاگير ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|آباد جاگير]] |[[آباد-1 ديھ، ميھڙ|آباد-1 ]] |- |[[بڊاڻي ديھ، دادو| بڊاڻي]] |[[الله يار ديرو ديھ، جوھي|الله يار ديرو]] |[[آهوڙي جاگير ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|آهوڙي جاگير ديھ]] |[[آباد-11 ديھ، ميھڙ|آباد-11]] |- |[[باغبان ديھ، دادو|باغبان]] |[[انگي ديھ، جوھي|انگي]] |[[آهوڙي رعيتي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|آهوڙي رعيتي]] |[[انبر ديھ، ميھڙ|انبر]] |- |[[بکراڻي ديھ، دادو|بکراڻي]] |[[آروڻي ديھ، جوھي|آروڻي]] |[[اکر ناڙي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|اکر ناڙي]] |[[باچي جاگير ديھ، ميھڙ|باچي جاگير]] |- |[[ٻيلو چوئي ديھ، دادو|ٻيلو چوئي]] |[[اراڙو ديھ، جوھي|اراڙو]] |[[بجادرپور ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|بجادرپور]] |[[باچي رعيتي ديھ، ميھڙ|باچي رعيتي]] |- |[[ڀنڊ ديھ، دادو|ڀنڊ]] |[[بيغاري ديھ، جوھي|بيغاري]] |[[بيد ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|بيد]] |[[ٻيلاڻي ديھ، ميھڙ|ٻيلاڻي]] |- |[[ٻُٺ ملھو ديھ، دادو|ٻُٺ ملھو]] |[[بھاولپور ديھ، جوھي|بھاولپور]] |[[باليڏيرا جاگير ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|باليڏيرا جاگير]] |[[بالڪو ديھ، ميھڙ|بالڪو]] |- |[[بٺي ديھ، دادو|بٺي]] |[[بکر شھيد ديھ، جوھي|بکر شھيد]] |[[باليڏيرا رعيتي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|باليڏيرا رعيتي]] |[[بند ڳڙهي ديھ، ميھڙ|بند ڳڙهي]] |- |[[چنرٿ جاگير ديھ، دادو|چنرٿ جاگير]] |[[ٻير ٻگھيو ديھ، جوھي|ٻير ٻگھيو]] |[[بنڀڻيون ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|بنڀڻيون]] |[[ٻيلو ڀورٽي ديھ، ميھڙ|ٻيلو ڀورٽي]] |- |[[چنرٿ رعيتي ديھ، دادو|چنرٿ رعيتي]] |[[ڀاشم فقير ديھ، جوھي|ڀاشم فقير]] |[[باون ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|باون ديھ]] |[[ٻيلو سونا ٻنڊي ديھ، ميھڙ|ٻيلو سونا ٻنڊي]] |- |[[چوئي ديھ، دادو|چوئي]] |[[ڀلالي شاھ ديھ، جوھي|ڀلالي شاھ]] |[[بيگو ديرو ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|بيگو ديرو]] |[[ٻيٽو ديھ، ميھڙ|ٻيٽو]] |- |[[دادو ديھ |دادو]] |[[بوئير ديھ، جوھي|بوئير]] |[[ڀاڳڻو ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڀاڳڻو]] |[[ڀنڊ مري ديھ، ميھڙ|ڀنڊ مري]] |- |[[ڏاوڇ ديھ، دادو|ڏاوڇ]] |[[بٺي ديھ، جوھي|بٺي]] |[[ڀنگر ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڀنگر]] |[[ڀورٽي-11 ديھ، ميھڙ|ڀورٽي-11]] |- |[[ڍورو دمڙيو ديھ، دادو|ڍورو دمڙيو]] |[[چڪر ڪوٽ جوھي، خيرپور ناٿن شاھ|چڪر ڪوٽ]] |[[ٻوري نمبر 1 ديھ، دادو|ٻوري نمبر 1]] |[[ڀٽو ديھ، ميھڙ|ڀٽو]] |- |[[دوآبو ديھ، دادو|دوآبو]] |[[چنا ديھ، جوھي|چنا ديھ]] |[[ٻوري نمبر 2 ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ٻوري نمبر 2]] |[[بشارت ڪچڙي ديھ، ميھڙ|بشارت ڪچڙي]] |- |[[دُٻي جاگير ديھ، دادو|دُٻي جاگير]] |[[چڻي ديھ، جوھي|چڻي]] |[[ٻورڙي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ٻورڙي]] |[[ٻوٿرو ديھ، ميھڙ|ٻوٿرو]] |- |[[دُٻي رعيتي ديھ، دادو|دُٻي رعيتي]] |[[ڪوڪراڻي ديھ، جوھي|ڪوڪراڻي]] |[[بگ ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|بگ]] |[[ٻٽ سرائي ديھ، ميھڙ|ٻٽ سرائي]] |- |[[گھلو ديھ، دادو|گھلو]] |[[دڀري ديھ، جوھي|دڀري]] |[[ٻرڙا جاگير ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ٻرڙا جاگير]] |[[چارو ديھ، ميھڙ|چارو]] |- |[[جکپڙي ديھ، دادو|جکپڙي]] |[[دڙا ماڇي ديھ، جوھي|دڙا ماڇي]] |[[ٻرڙا رعيتي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ٻرڙا رعيتي]] |[[ڇلو ديھ، ميھڙ|ڇلو]] |- |[[جبيرجي ديھ، دادو|جبيرجي]] |[[دوآبو ديھ، جوھي|دوآبو]] |[[ٻٽڙا ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ٻٽڙا]] |[[ڏاڌ باراني ديھ، ميھڙ|ڏاڌ باراني]] |- |[[جنگ ديھ، دادو|جنگ]] |[[ڍونڪ ديھ، جوھي|ڍونڪ]] |[[ڇنڊڻ ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڇنڊڻ]] |[[ڊاڍر ديھ، ميھڙ|ڊاڍر]] |- |[[ڪلھوڙا ديھ، دادو|ڪلھوڙا]] |[[دين پناه ديھ، جوھي|دين پناه]] |[[چيجا پور جاگير ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|چيجا پور جاگير]] |[[ڊکڻي ديھ، ميھڙ|ڊکڻي]] |- |[[ڪنڊي ديھ، دادو|ڪنڊي]] |[[دهاري ڪناري ديھ، جوھي|دهاري ڪناري]] |[[چيجا پور رعيتي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|چيجا پور رعيتي]] |[[دربو ديھ، ميھڙ|دربو]] |- |[[ڪچو چنرٿ ديھ، دادو|ڪچو چنرٿ]] |[[ڊرگھ بالا ديھ، جوھي|ڊرگھ بالا]] |[[چوکنڊي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|چوکنڊي]] |[[فريدآباد ديھ، ميھڙ|فريدآباد]] |- |[[ڪچو کريڙو ديھ، دادو|ڪچو کريڙو]] |[[ڊرگھ هيٺين ديھ، جوھي|ڊگھ هيٺين]] |[[ڏنگر ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڏانگر]] |[[فريدآباد باراني ديھ، ميھڙ|فريدآباد باراني]] |- |[[ڪچو نصراڻي ديھ، دادو|ڪچو نصراڻي]] |[[فيرو ديرو ديھ، جوھي|فيرو ديرو]] |[[ڌڱاڻو ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڌڱاڻو]] |[[گاهي مھيسر ديھ، ميھڙ|گاهي مھيسر]] |- |[[ڪچو پمبي ديھ، دادو|ڪچو پمبي]] |[[گاهي چارو ديھ، جوھي|گاهي چارو]] |[[ڊوگر ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڊوگر]] |[[گنجا ٺوڙھا ديھ، ميھڙ|گنجا ٺوڙھا]] |- |[[ڪچو پراڻو ديرو ديھ، دادو|ڪچو پراڻو ديرو]] |[[گاجي خان ديھ، جوھي|گاجي خان]] |[[ڊرٻ تولان ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڊرٻ تولان]] |[[گڙڪن ديھ، ميھڙ|گڙڪن]] |- |[[ڪچو رپ ديھ، دادو|ڪچو رپ]] |[[ڳاها ديھ، جوھي|ڳاها]] |[[در محمد ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|در محمد]] |[[ڳڙهي جاگير ديھ، ميھڙ|ڳڙهي جاگير]] |- |[[ڪچو سيتا ديھ، دادو|ڪچو سيتا]] |[[گورانڊي ديھ، جوھي|گورانڊي]] |[[فتح پور ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|فتح پور]] |[[ڳڙهي رعيتي ديھ، ميھڙ|ڳڙهي رعيتي]] |- |[[ڪينجھر ديھ، دادو|ڪينجھر]] |[[هئيرو خان ديھ، جوھي|هئيرو خان]] |[[فيکراٽو ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|فيکراٽو]] |[[گونگو ديھ، ميھڙ|گونگو]] |- |[[کريڙو ديھ، دادو|کريڙو]] |[[حاجي خان ديھ، جوھي|حاجي خان]] |[[گابريجي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|گابريجي]] |[[گل محمد واھ ديھ، ميھڙ|گل محمد واھ]] |- |[[خاصا چانڊيا ديھ، دادو|خاصا چانڊيا]] |[[هاليجو ديھ، جوھي|هاليجو]] |[[ڳچل ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڳچل]] |[[گنھرُو ديھ، ميھڙ|گنھرُو]] |- |[[کيڙو ديھ، دادو|کيڙو]] |[[حسناڻي ديھ، جوھي|حسناڻي]] |[[گاڏھي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|گاڏھي]] |[[همبار ديھ، ميھڙ|همبار]] |- |[[خداآباد جاگير ديھ، دادو|خداآباد جاگير]] |[[جالاب ديھ، جوھي|جالاب]] |[[گھارو ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|گھارو]] |[[ڪمالپور ديھ، ميھڙ|ڪمالپور]] |- |[[خداآباد رعيتي ديھ، دادو|خداآباد رعيتي]] |[[ڄامپور لنڊڪي ديھ، جوھي|ڄامپور لنڊڪي]] |[[گھيجا پور جاگير ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|گھيجا پور]] |[[ڪمانگر ديھ، ميھڙ|ڪمانگر]] |- |[[خشڪ ديھ، دادو|خشڪ]] |[[ڄامپور پانورڪي ديھ، جوھي|ڄامپور پانورڪي]] |[[گھيجا پور رعيتي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|گھيجا پور]] |[[ڪانڌڙا ديھ، ميھڙ|ڪانڌڙا]] |- |[[ڪورپور ديھ، دادو|ڪورپور]] |[[جھلڪو ديھ، جوھي|جھلڪو]] |[[گوزو ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|گوزو]] |[[ڪڙيو قاسم شاھ ديھ، ميھڙ|ڪڙيو قاسم شاھ]] |- |[[مخدوم صاحب|مخدوم صاحب]] |[[جوهي ديھ|جوهي]] |[[عيسو ماڇي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|عيسو ماڇي]] |[[ڪسيرو ديھ، ميھڙ|ڪسيرو]] |- |[[ملڪاڻي ديھ، دادو|ملڪاڻي]] |[[ڪاٺيا باراني ديھ، جوھي|ڪاٺيا باراني]] |[[عيسو ناريجو جاگير ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|عيسو ناريجو جاگير]] |[[ڪوانجھرو ديھ، ميھڙ|ڪوانجھرو]] |- |[[مرکپور ديھ، دادو|مرکپور]] |[[ڪيٽي نئين ديھ، جوھي|ڪيٽي نئين]] |[[عيسو ناريجو رعيتي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|عيسو ناريجو رعيتي]] |[[ڪرڙو ديھ، ميھڙ|ڪرڙو]] |- |[[ماروي ديھ، دادو|ماروي]] |[[خان واھ ديھ، جوھي|خان واهھ]] |[[جاکرو ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|جاکرو]] |[[کونڊي ديھ، ميھڙ|کونڊي]] |- |[[موندر ديھ، دادو|موندر]] | [[کنڊاڻي ديھ، جوھي|کنڊاڻي]] |[[ڪڪڙ ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڪڪڙ]] |[[ڪنارو ڪڪول ديھ، ميھڙ|ڪنارو ڪڪول]] |- |[[نصراڻي ديھ، دادو|نصراڻي]] |[[خراچ ديھ، جوھي|خراچ]] |[[ڪنڊي چکي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڪنڊي چکي]] |[[ڪولاچي ديھ، ميھڙ|ڪولاچي]] |- |[[نولکو ديھ، دادو|نولکو]] |[[کاٽ ديھ جوھي|کاٽ]] |[[ڪڙيو غلام الله ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڪڙيو غلام الله]] |[[ڪوٺي کوکر ديھ، ميھڙ|ڪوٺي کوکر]] |- |[[نورجا ديھ، دادو|نورجا]] |[[کوھ ماڻو ديھ، جوھي|کوھ ماڻو]] |[[ڪڙيو مٺو زنگيجو جاگير ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڪڙيو مٺو زنگيجو جاگير]] |[[ڪوٺي سوڍاري ديھ، ميھڙ|ڪوٺي سوڍاري]] |- |[[پڪو سيتا ديھ، دادو|پڪو سيتا]] |[[ڪور ڪلان ديھ، جوھي|ڪور ڪلان]] |[[ڪڙيو مٺو زنگيجو رعيتي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڪڙيو مٺو زنگيجو رعيتي]] |[[ڪندن ديھ، ميھڙ|ڪندن]] |- |[[پلھ ديھ، دادو|پلھ]] |[[ڪور فاجو ديھ، جوھي|ڪور فاجو]] |[[کڌر ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|کڌر]] |[[لکياري ديھ، ميھڙ|لکياري]] |- |[[پاٽ، ديھ، دادو|پاٽ]] |[[ڪورجا مڪ ديھ، جوھي|ڪورجا مڪ]] |[[خيرپور جاگير ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|خيرپور جاگير]] |[[لالو گھاري ديھ، ميھڙ|لالو گھاري]] |- |[[فاڪا ديھ، دادو|فاڪا]] |[[ڪوٽ باجو ديھ، جوھي|ڪوٽ باجو]] |[[کنڀڻ نانگڻ ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|کنڀڻ نانگڻ]] |[[لانگھاڻو ديھ، ميھڙ|لانگھاڻو]] |- |[[پپرپنجن ديھ، دادو|پپرپنجن]] |[[لالھار ديھ، جوھي|لالھار]] |[[خانپور ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|خانپور]] |[[ليٽڻ ديھ، ميھڙ|ليٽڻ]] |- |[[پپري ديھ، دادو|پپري]] |[[لينڌو ديرو ديھ، جوھي|لينڌو ديرو]] |[[کريڙو ڪنارو ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|کريڙو ڪنارو]] |[[مگسي ديھ، ميھڙ|مگسي]] |- |[[پير گنيو ديھ، دادو|پير گنيو]] |[[لوهري ديھ، جوھي|لوهري]] |[[کاٽ لشڪر ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|کاٽ لشڪر]] |[[منگواڻي ديھ، ميھڙ|منگواڻي]] |- |[[پير ترهو جاگير ديھ، دادو|پير ترهو جاگير]] |[[ماچڪو ديھ، جوھي|ماچڪو]] |[[کاٿڙي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|کاٿڙي]] |[[منجن ديھ، ميھڙ|منجن]] |- |[[پير ترهو رعيتي ديھ، دادو|پير ترهو رعيتي]] |[[ميان جي ڪنڊي ديھ، جوھي|ميان جي ڪنڊي]] |[[خربي نمبر 1 ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|خربي نمبر 1]] |[[موجهڙ باراني ديھ، ميھڙ|موجهڙ باراني]] |- |[[پمبي ديھ، دادو|پمبي]] |[[مکڻ ٻيلو ديھ، جوھي|مکڻ ٻيلو]] |[[خربي نمبر 2 ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|خربي نمبر 2]] |[[مريد لاکير ديھ، ميھڙ|مريد لاکير]] |- |[[پراڻو ديرو ديھ، دادو|پراڻو ديرو]] |[[ملھڙ باراني ديھ، جوھي|ملھڙ باراني]] |[[کوھ مصري ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|کوھ مصري]] |[[ناري ديھ، ميھڙ|ناري]] |- |[[رپ ديھ، دادو|رپ]] |[[ملڪو جاگير ديھ، جوھي|ملڪو جاگير]] |[[ڪور ٻڍو ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڪور ٻڍو]] |[[ناسوئي ديھ، ميھڙ|ناسوئي]] |- |[[سامھين ديھ، دادو|سامھين]] |[[مسو ديرو ديھ، جوھي|مسو ديرو]] |[[ڪور حسين ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڪور حسين]] |[[نٿ ديھ، ميھڙ|نٿ]] |- |[[شاهاڻي ديھ، دادو|شاهاڻي]] |[[مير واھ ديھ، جوھي|مير واھ]] |[[ڪرڪٽ جاگير ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڪرڪٽ جاگير]] |[[نئون ڳوٺ ديھ، ميھڙ|نئون ڳوٺ]] |- |[[سيال ديھ، دادو|سيال]] |[[ميراڻي ماڇي ديھ، جوھي|ميراڻي ماڇي]] |[[ڪرڪٽ رعيتي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ڪرڪٽ رعيتي]] |[[نيره ديھ، ميھڙ|نيره]] |- |[[سڌواھ ديھ، دادو|سڌواھ]] |[[موٿري ديھ، جوھي|موٿري]] |[[لڌو ديرو ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|لڌو ديرو]] |[[پٽ ڪنڊي ديھ، ميھڙ|پٽ ڪنڊي]] |- |[[سونهنين جاگير ديھ، دادو|سونهنين جاگير]] |[[مريد ديرو ديھ، جوھي|مريد ديرو]] |[[ماڏو جاگير ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ماڏو جاگير]] |[[پٽيجي ديھ، ميھڙ|پٽيجي]] |- |[[سونھنيون رعيتي ديھ، دادو|سونھنيون رعيتي]] |[[نئين تاڪي ديھ، جوھي|نئين تاڪي]] |[[ماڏو رعيتي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ماڏو رعيتي]] |[[پيروز شاھ ديھ، ميھڙ|پيروز شاھ]] |- |[[سُتچارو ديھ، دادو|سُتچارو]] |[[نائيچڪي ديھ، جوھي|نائيچڪي]] |[[ماھا ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|ماھا]] |[[پپري ديھ، ميھڙ|پپري]] |- |[[تاگا ديھ، دادو|تاگا]] |[[نالي ديھ، جوھي|نالي]] |[[مکي سروي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|مکي سروي]] |[[پوراچو ديھ، ميھڙ|پوراچو]] |- |[[وراياسو ديھ، دادو|وراياسو]] |[[نوشھرو ديھ، جوھي|نوشھرو]] |[[مکي اڻ سروي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|مکي اڻ سروي]] |[[راڌڻ ديھ، ميھڙ|راڌڻ]] |- | |[[نوناري ديھ، جوھي| نوناري]] |[[مالام نمبر 1 ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|مالام نمبر-1]] |[[رپ ناڙي ديھ، ميھڙ| رپ ناڙي]] |- | |[[نورو ديھ، جوھي| نورو]] |[[مالام نمبر 2 ديھ، خيرپور ناٿن شاھ|مالام نمبر 2]] | [[ريئو ڪچو ديھ، ميھڙ|ريئو ڪچو]] |- | |[[پھوڙ ديھ، جوھي|پھوڙ]] |[[ماڙي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| ماڙي]] |[[روجھاڻ ديھ، ميھڙ| روجھاڻ]] |- | |[[ پئي ديھ، جوھي| پئي]] |[[مير محمد ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| مير محمد]] |[[روڻي ديھ، ميھڙ| روڻي]] |- | |[[پٽ گل محمد ديھ، جوھي| پٽ گل محمد]] |[[ميرو ڪلھوڙو ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| ميرو ڪلھوڙو]] |[[سڍر عليوال ديھ، ميھڙ| سڍر عليوال]] |- | |[[ پاٽ کنھاري ديھ، جوھي| پاٽ کنھاري]] |[[پئي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| پئي]] |[[سعيد پور ديھ، ميھڙ| سعيد پور]] |- | |[[پاٽ سليمان-1 ديھ، جوھي| پاٽ سليمان-1]] |[[پئي جيھو ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| پئي جيھو]] |[[سيري ديھ، ميھڙ| سيري]] |- | |[[پاٽ سليمان-2 ديھ، جوھي| پاٽ سليمان-2]] |[[پسيا ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| پسيا]] |[[ شاھ پنجو ديھ، ميھڙ| شاھ پنجو]] |- | |[[پاٽ سليمان-3 ديھ، جوھي| پاٽ سليمان-3]] |[[قمبر جاگير ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| قمبر جاگير]] |[[ٿرڙي محبت ديھ، ميھڙ| ٿرڙي محبت]] |- | |[[پاٽ سليمان-4 ديھ، جوھي|پاٽ سليمان-4]] |[[قمبر رعيتي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| قمبر رعيتي]] |[[اميديرو ديھ، ميھڙ| اميديرو]] |- | |[[پيٽارو-1 ديھ، جوھي| پيٽارو-1]] |[[قوميچارو ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| قوميچارو]] |[[استيلو ديھ، ميھڙ| استيلو]] |- | |[[پيٽارو-2 ديھ، جوھي| پيٽارو-2]] |[[راھوجا ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| راھوجا]] |[[واھ گاھي ديھ، ميھڙ| واھ گاھي]] |- | |[[پيٽارو-3 ديھ، جوھي|پيٽارو-3]] |[[رپ ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| رپ]] |[[وارياسو ديھ، ميھڙ| وارياسو]] |- | |[[ پير دوھاري ديھ، جوھي| پير دوھاري]] |[[رپ ڪائنچي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| رپ ڪائنچي]] | |- | |[[فدڪ ديھ، جوھي|فدڪ]] |[[ريڍي سروي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| ريڍي (سروي)]] | |- | |[[ڦلجي جاگير، ديھ، جوھي| ڦلجي جاگير]] |[[ريڍي اڻ سروي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| ريڍي (اڻ سروي)]] | |- | |[[ڦلجي رعيتي ديھ، جوھي| ڦلجي رعيتي]] |[[سالاري نمبر 1 ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| سالاري نمبر 1]] | |- | |[[پير گاجي شاھ ديھ، جوھي| پير گاجي شاھ]] |[[سالاري نمبر 2 ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| سالاري نمبر 2]] | |- | |[[پوٺو ديھ، جوھي| پوٺو]] |[[سالاري نمبر 3 ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| سالاري نمبر 3]] | |- | |[[قصبو ديھ، جوھي| قصبو]] |[[سالاري نمبر 4 ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| سالاري نمبر 4]] | |- | |[[قبو قلندر-1 ديھ، جوھي|قبو قلندر-1]] |[[سالاري نمبر 5 ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| سالاري نمبر 5]] | |- | |[[قبو قلندر-2 ديھ، جوھي|قبو قلندر-2]] |[[سير آباد ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| سير آباد]] | |- | |[[راڄو ديرو ديھ، جوھي| راڄو ديرو]] |[[شينھن ورھو ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| شينھن ورھو]] | |- | |[[ساڪرو ديھ، جوھي| ساڪرو]] |[[سکپور ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| سکپور]] | |- | |[[ساڪر ھاليجو ديھ، جوھي| ساڪر ھاليجو]] |[[ٿلھو ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| ٿلھو]] | |- | |[[سرانجھري ديھ، جوھي| سرانجھري]] |[[ وئلجي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| وئلجي]] | |- | |[[سوارو ديھ، جوھي| سوارو]] |[[وسائي ديھ، خيرپور ناٿن شاھ| وسائي]] | |- | |[[شاھ حسن ديھ، جوھي| شاھ حسن]] | | |- | |[[شاھدمان ديھ، جوھي| شاھدمان]] | | |- | |[[شاھموريو ديھ، جوھي| شاھموريو]] | | |- | |[[ڇوڙي جاگير ديھ، جوھي| ڇوڙي جاگير]] | | |- | |[[سول جاگير ديھ، جوھي| سول جاگير]] | | |- | |[[سڪ نئين ديھ، جوھي| سڪ نئين]] | | |- | |[[ٿرڙي جادو شھيد ديھ، جوھي| ٿرڙي جادو شھيد]] | | |- | |[[ٺل ديھ، جوھي| ٺل]] | | |- | |[[توڪ قاسم ديھ، جوھي| توڪ قاسم]] | | |- | |[[تور ديھ، جوھي| تور]] | | |- | |[[توري ديھ، جوھي| توري]] | | |- | |[[توري-1 ديھ، جوھي| توري-1]] | | |- | |[[توري-2 ديھ، جوھي| توري-2]] | | |- | |[[وگجي جاگير ديھ، جوھي| وگجي جاگير]] | | |- | |[[وگجي رعيتي ديھ، جوھي| وگجي رعيتي]] | | |- | |[[واھي پانڌي ديھ، جوھي| واھي پانڌي]] | |} == سياحت== ھن ضلعي ۾ ڪجهه مشھور سياحتي ماڳ آھن جتي ملڪي سياحن جي اچ وڃ رھندي آھي. انھن ۾ [[گورک هل اسٽيشن]] جيڪا سطح سمنڊ کان 5688 ميٽر بلند آھي ۽ سنڌ جو بلند ترين مقام آھي<ref>{{Cite web|url=http://nation.com.pk/blogs/01-Aug-2015/gorakh-hills-development-authority-s-inability-to-polish-sindh-s-best-hill-station-is-costing-us|title=Gorakh Hills Development Authority's inability to polish Sindh's best hill station is costing us millions in tourism revenue|date=8 September 2021}}</ref>. ٻين ماڳن ۾ پاڪستان جي کاري پاڻي واري سڀ کان وڏي [[منڇر ڍنڍ]]<ref>{{Cite web|url=https://earthobservatory.nasa.gov/images/45722/indus-river-and-manchhar-lake|title=Indus River and Manchhar Lake|date=2010-09-10|website=earthobservatory.nasa.gov|access-date=8 September 2021}}</ref>، ضلعي جي قديم ترين تاريخي مسجد [[جامع مسجد خدا آباد]] ، ميان [[يار محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو، [[ميان نصير محمد ڪلھوڙو]] جو مقبرو,[[مخدوم بلاول]] جو مقبرو، [[غازي شاهه جو دڙو]]، [[واهي پانڌي ۾ قديم قبرون]، [[علي مراد جو دڙو]]، [[سنڌ جون قديم پٿرن جون نقاشيون]]، [[ٺل هيرو خان]]، [[نائي گاج]]، [[نئين گاج ڊيم]]، [[مير الھيار ٽالپر]] جو قبرستان ۽ [[جوهي جو شيو مندر]] شامل آهن. [[فائل:Jamia Mosque (Khudabad) 01.jpg|thumb|left|upright=1.3|خداآباد مسجد]] [[فائل:Tomb of Yar Muhammad Khan Kalhora and mosque 09.jpg|thumb|left|upright=1|ميان يار محمد ڪلهوڙو جو مقبرو]] === منڇر ڍنڍ === [[منڇر ڍنڍ]] ايشيا جي وڏي قدرتي ڍنڍن مان هڪ آهي۔ مڪمل پاڻي ڀرجي وڃڻ وقت ان جي وڌ ۾ وڌ ايراضي تقريباً '''259 چورس ڪلوميٽر''' ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ پاڻي گهٽجڻ وقت اها '''52 چورس ڪلوميٽر''' تائين محدود ٿي سگهي ٿي۔ مڇي جي ذخيرن کان علاوه هي ڍنڍ لڳ ڀڳ 20,000 کان 25,000 ايڪڙ زمين جي آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ جو ذريعو پڻ آهي۔ ميهڙ کان لڳ ڀڳ 16 ڪلوميٽر پري '''گنيرو ڍنڍ''' به موجود آهي۔ مقامي خيال موجب جيڪڏهن ٻنهي ڍنڍن جي ترقي تي ڌيان ڏنو وڃي ته اهي مقامي ماڻهن لاءِ آمدني ۽ سياحت جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون۔ === گورک هل اسٽيشن === [[فائل:Gorakh Restaurant - panoramio.jpg|thumb|left|upright=1.2|گورک هل اسٽيشن تي ھڪ ريسٽورنٽ]] [[فائل:Gork hill station dadu.jpg|thumb|left|upright= 1.2|گورک هل اسٽيشن]] [[گورک هل]] سنڌ جو هڪ ترقي هيٺ پهاڙي سياحتي هنڌ آهي۔ اهو سنڌ واري حصي ۾ [[کيرٿر جبلن جو سلسلو|کيرٿر جبلن]] ۾ واقع آهي ۽ ان جي اوچائي تقريباً '''5688 فوٽ''' آهي۔ اهو [[دادو]] شهر کان لڳ ڀڳ '''93 ڪلوميٽر''' اتر-اولهه ۾ واقع آهي ۽ 2500 ايڪڙن کان وڌيڪ پکڙيل هڪ بلند پليٽو تي قائم آهي۔ گورک جو پليٽو [[بلوچستان]] جي [[خضدار ضلعو|خضدار]] ضلعي جي ڳوٺاڻن لاءِ به هڪ رستو فراهم ڪري ٿو، جيڪي سنڌ واري پاسي جي ڳوٺ '''واهي پانڌي''' ڏانهن لهندا آهن۔ گورک جي چوٽيءَ تائين فقط چار-پهيا ڊرائيو گاڏين ذريعي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي دادو ۽ جوهي مان دستياب هونديون آهن۔ مقامي خيال موجب جيڪڏهن حڪومت هتي ترقياتي ۽ ڪاروباري سرگرميون وڌائي ته گورک هل اونهاري ۾ [[مري]] ۽ [[زيارت]] جهڙي اهم سياحتي ماڳ طور اُڀري سگهي ٿو۔ == تعليمي ادارا == === بينظير ڀٽو شهيد انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ سائنسز (بي بي ايس آءِ ايم ايس)، دادو === '''بينظير ڀٽو شهيد انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ سائنسز (بي بي ايس آءِ ايم ايس)''' دادو ۾ قائم هڪ جزوي ڪيمپس آهي جيڪو [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] سان لاڳاپيل آهي.<ref name="IBAU_Wikipedia_Campus">{{cite web |title=Sukkur IBA University Admission Regulations |url=https://ee.iba-suk.edu.pk/downloads/SIBAU_Admispolicy-July%2014%20%202023.pdf |access-date=2025-08-01}}</ref> هي ادارو لڳ ڀڳ '''2011ع''' ۾ قائم ڪيو ويو ۽ سکر آءِ بي اي يونيورسٽي جي علمي ۽ انتظامي نظام هيٺ ڪم ڪري ٿو، جيڪا هڪ اهم سرڪاري يونيورسٽي آهي ۽ [[پاڪستان جو اعليٰ تعليم ڪميشن]] (ايڇ اي سي) پاران تسليم ٿيل آهي.<ref name="HEC_Recognition_IBA">{{cite web |title=Sukkur IBA University – HEC Recognized Institution in Sindh |url=https://parhlopakistan.com/institutes/sukkur-iba-university/ |access-date=2025-07-16 |publisher=Parhlo Pakistan}}</ref><ref name="PakEduCareer_Dadu">{{cite web |title=Sukkur IBA University, Dadu Campus Admissions Open |url=https://pakeducareers.com/university/6762ff73b00f325527684fd4 |access-date=2025-07-16 |publisher=PakEduCareer}}</ref> بي بي ايس آءِ ايم ايس دادو خاص طور تي ڪاروباري انتظام (بي بي اي) ۽ ڪمپيوٽر سائنس (بي ايس ڪمپيوٽر سائنس / آءِ ٽي) جهڙن شعبن ۾ جديد ۽ روزگار سان لاڳاپيل تعليم مهيا ڪري ٿو. هن ڪيمپس جو مقصد دادو علائقي جي شاگردن تائين معياري اعليٰ تعليم پهچائڻ آهي، جيڪو سکر آءِ بي اي يونيورسٽي جي وسيع مشن سان هم آهنگ آهي، جنهن جو مقصد ماهر افرادي قوت پيدا ڪرڻ ۽ علائقي جي سماجي ۽ معاشي ترقي ۾ حصو وٺڻ آهي.<ref name="IBAU_DaduCampus_Official">{{cite web |title=Dadu Campus - Sukkur IBA University (Official Page - VERIFY THIS URL) |url=https://www.iba-suk.edu.pk/campuses/dadu-campus |access-date=2025-07-16 |publisher=Sukkur IBA University}}</ref> === محترمه بينظير ڀٽو شهيد ڪيمپس دادو، سنڌ يونيورسٽي === '''محترمه بينظير ڀٽو شهيد ڪيمپس دادو''' [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]] جو هڪ جزوي ڪيمپس آهي. هي ڪيمپس '''2011ع''' ۾ قائم ڪيو ويو ته جيئن دادو ضلعي جي ماڻهن، خاص طور تي عورتن لاءِ، اعليٰ تعليم جا موقعا مقامي سطح تي مهيا ڪيا وڃن.<ref name="hecrecognition">{{cite web |title=HEC recognized Campuses |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |publisher=Higher Education Commission}}</ref> هن ڪيمپس ۾ ڪاروباري انتظام، معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ انگريزي ادب جهڙن شعبن ۾ انڊرگريجوئيٽ ۽ پوسٽ گريجوئيٽ پروگرام پڙهايا وڃن ٿا. هي ادارو سنڌ يونيورسٽي جي علمي هدايتن ۽ معيارن هيٺ ڪم ڪري ٿو.<ref name="USindh_DaduCampus_Official">{{cite web |title=Dadu Campus - University of Sindh (Official Page) |url=https://usindh.edu.pk/page/42 |access-date=2025-07-16 |publisher=University of Sindh}}</ref> سنڌ يونيورسٽي پڻ پاڪستان جي اعليٰ تعليم ڪميشن طرفان تسليم ٿيل آهي.<ref name="hecrecognition"></ref> === علامه اقبال اوپن يونيورسٽي، دادو === [[علامه اقبال اوپن يونيورسٽي]] پاڪستان جي اهم فاصلاتي تعليم واري يونيورسٽي آهي، جنهن جو هڪ ماڊل اسٽڊي سينٽر [[دادو]] ۾ به قائم آهي. هي مرڪز '''1988ع''' ۾ قائم ڪيو ويو، جتي شاگردن کي تعليمي رهنمائي، ٽيوٽوريل مدد ۽ امتحاني سهولتون مهيا ڪيون وڃن ٿيون ته جيئن ماڻهو لچڪدار تعليمي نظام ذريعي تعليم جاري رکي سگهن.<ref name="AIOU_Dadu_Official">{{cite web |title=Regional Campus Dadu - AIOU (Official Page) |url=https://www.aiou.edu.pk/dadu-0 |access-date=2025-07-16 |publisher=Allama Iqbal Open University}}</ref> === گورنمينٽ پير الاهي بخش لا ڪاليج دادو === '''گورنمينٽ پير الاهي بخش لا ڪاليج دادو''' علائقي جو هڪ اهم قانوني تعليم وارو ادارو آهي جيڪو [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]] سان لاڳاپيل آهي.<ref name="LawCollege_Dadu_Official">{{cite web |title=Home - Government Pir Illahi Bux Law College Dadu (Official Page) |url=https://gpiblc.edu.pk/ |access-date=2025-07-16 |publisher=Government Pir Illahi Bux Law College Dadu}}</ref> هي ڪاليج '''1 آڪٽوبر 1995ع''' تي قائم ڪيو ويو ۽ هتي قانون ۾ بيچلر (ايل ايل بي) جا پروگرام پڙهايا وڃن ٿا، جن ۾ ٽي سالا ۽ پنج سالا ڊگريون شامل آهن. ڪاليج '''21 مئي 2012ع''' تي پنهنجي نئين عمارت ۾ منتقل ٿيو، جنهن سان قانوني تعليم لاءِ وڌيڪ بهتر سهولتون فراهم ٿيون.<ref name="LawCollege_Dadu_Official"></ref> === استاد بخاري ڊگري ڪاليج، دادو === '''استاد بخاري ڊگري ڪاليج، دادو''' هڪ عام ڊگري ڪاليج آهي جنهن جو نالو مشهور سنڌي شاعر [[استاد بخاري]] جي نالي تي رکيو ويو آهي.<ref name="UstadBukhari_College_Official">{{cite web |title=Ustad Bukhari Degree College, Dadu: Quality Education in Dadu (Official Page) |url=https://ustadbukhari.site/ |access-date=2025-07-16 |publisher=Ustad Bukhari Degree College, Dadu}}</ref> هي ڪاليج استاد بخاري جي وفات کان پوءِ سندن علمي ۽ ادبي خدمتن جي اعتراف طور سندن نالي سان منسوب ڪيو ويو.<ref name="UstadBukhari_Wikipedia">{{cite news |title=Sindhi poet Ustad Bukhari remembered on his birth anniversary |url=https://www.nation.com.pk/17-Jan-2024/sindhi-poet-ustad-bukhari-remembered-on-his-birth-anniversary |work=The Nation |date=2024-01-17}}</ref> هن اداري ۾ آرٽس، سائنس ۽ ڪامرس جي مختلف شعبي ۾ انڊرگريجوئيٽ پروگرام پڙهايا وڃن ٿا، جيڪي [[دادو]] ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي شاگردن جي تعليمي ضرورتن کي پورو ڪن ٿا. عام طور تي هتان جون ڊگريون [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي، شهيد بينظيرآباد]] سان لاڳاپيل هونديون آهن. === گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ ڪمرشل ايجوڪيشن (جي آءِ بي سي اي)، دادو === '''گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ ڪمرشل ايجوڪيشن (جي آءِ بي سي اي)''' سرڪاري فني ۽ پيشاورانه ادارا آهن، جتي خاص طور تي ڪامرس (ڊي ڪام) ۽ ٻين ڪاروباري يا واپاري شعبن ۾ ڊپلوما پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا. جي آءِ بي سي اي دادو شاگردن کي عملي مهارتون مهيا ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو ته جيئن اهي روزگار جي منڊي لاءِ تيار ٿي سگهن. اهي ادارا [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي]] (اسٽوٽا) جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ ڪم ڪن ٿا.<ref name="GIBCE_Official">{{cite web |title=Welcome To Government Institute Of Bussiness [sic] And Commercial Education (Official Page - Example URL for a GIBCE) |url=https://gibce.netlify.app/ |access-date=2025-07-16 |publisher=GIBCE}}</ref> === اسڪول === * '''او پي ايف پبلڪ اسڪول دادو''': هي اسڪول '''سيپٽمبر 1987ع''' ۾ قائم ٿيو. هي ادارو معياري تعليم مهيا ڪري ٿو ۽ دادو شهر ۾ قائم ٿيندڙ پهرين انگريزي ذريعي تعليم ڏيندڙ اسڪولن مان هڪ هو، جيڪو خاص طور تي پرديس ۾ رهندڙ پاڪستانين جي ٻارن جي تعليم لاءِ قائم ڪيو ويو.<ref name="OPF_Dadu_Official">{{cite web |title=OPF Public School Dadu (Official Page) |url=https://dadu.opf.edu.pk/home |access-date=2025-07-16 |publisher=OPF Public School Dadu}}</ref> * مختلف '''سرڪاري ڪاليج ۽ هائر سيڪنڊري اسڪول''': هتي انٽرميڊيئيٽ سطح جي تعليم (ايف اي، ايف ايس سي، آءِ ڪام) ۽ ڪجهه هنڌن تي بيچلر سطح جي تعليم پڻ فراهم ڪئي وڃي ٿي. * ڪيترائي '''پرائمري، مڊل ۽ سيڪنڊري اسڪول''': سرڪاري ۽ خانگي ٻنهي قسمن جا اسڪول دادو شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جي تعليمي نظام جو بنيادي ڍانچو ٺاهين ٿا ==مشھور شخصيتون== *[[ عبدالحميد خان جتوئي]] *[[اعجاز جتوئي]] *[[لياقت جتوئي]] *[[قاضي شفيق مهيسر]] *[[پير مظهرالحق]] *[[پير الاھي بخش]] *[[حاجي ظفر علي لغاري]] *[[استاد بخاري]] *[[منظور سخيراڻي]] *[[رفيق احمد جمالي]] *[[غلام شاھ جيلاني]] *[[پروفيسر سليم سولنگي]] *[[تاج صحرائي]] *[[عبدالله مگسي]] *[[احمد خان مدهوش]] *[[عزيز ڪنگراڻي]] *[[اڪبر جسڪاڻي]] *[[شفيع محمد سولنگي]] *[[محسن ڪڪڙائي]] *[[محمد بخش سميجو]] *[[مارو جمالي]] *[[ماڻڪ ڪنگراڻي]] *[[رجب آزاد سولنگي]] *[[مشتاق ڀرڳڙي]] == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جون ڊويزنون]] * [[پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] ** [[خيبر پختونخواهه جا تعلقا]] ** [[بلوچستان جا تعلقا]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جا تعلقا]] ** [[گلگت بلتستان جا تعلقا]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخواهه جا ضلعا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == حوالا == *{{Cite book| title = 1998 District census report of Dadu| location = Islamabad| publisher = Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan| series = Census publication | volume = 82| date = 2000| ref = {{harvid|PCO|2000}} }} {{Commons category|Dadu District}} {{Districts of Sindh}} {{Authority control}} {{Coord|26|20|N|67|35|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=title}} [[زمرو:دادو ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:دادو ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:حيدرآباد ڊویزن]] [[زمرو:حيدرآباد ڊویزن جا ضلعا]] [[زمرو:حيدرآباد ڊویزن جا ضلعا]] <references group="lower-alpha"/> 15ghary3w0v4jareyasg9htetukbdr9 0 18627 417476 350442 2026-10-06T17:43:57Z Intisar Ali 8681 417476 wikitext text/x-wiki {{Short description|اندلسي طبيب، جراح ۽ طبي مصنف (تقريباً 936–1013ع)}} {{ٻيا نالا|عربي=أبو القاسم خلف بن العباس الزهراوي|لاطيني=Albucasis}} {{Infobox Muslim scholar | honorific_prefix = طبيب ۽ جراح | name = ابوالقاسم خلف بن عباس الزهراوي | native_name = أبو القاسم خلف بن العباس الزهراوي | image = Al-Zahrawi-cropped.png | caption = الزهراويءَ جي هڪ خيالي تصوير | birth_date = تقريباً 936ع | birth_place = [[مدينة الزهراء]]، [[قرطبه]] ڀرسان، [[اندلس]] | death_date = تقريباً 1013ع | death_place = [[قرطبه]]، اندلس | era = [[اسلامي سونهري دور]] | region = [[اندلس]]، [[قرطبه جي خلافت]] | occupation = [[طبيب]]، [[جراح]]، طبي مصنف | religion = [[اسلام]] | works = ''[[التصريف لمن عجز عن التأليف]]'' | known_for = جراحي طريقن ۽ اوزارن جي منظم تشريح؛ ''التصريف'' | influenced = [[گي ڊي شولياڪ]]، [[جاڪ ديلشامپ]] }} '''ابوالقاسم خلف بن عباس الزهراوي''' ({{lang-ar|أبو القاسم خلف بن العباس الزهراوي}}؛ تقريباً 936ع – تقريباً 1013ع)، عام طور '''الزهراوي''' جي نالي سان مشهور، [[اندلس]] جو [[طبيب]]، [[جراح]] ۽ طبي مصنف هو. يورپي لاطيني ادب ۾ سندس نالو '''البوڪاسس''' (''Albucasis'' يا ''Abulcasis'') جي صورت ۾ مشهور ٿيو. هو وچئين دور جي سڀ کان اثرائتن جراح طبيبن مان شمار ٿئي ٿو ۽ جراحي کي منظم طبي علم طور پيش ڪرڻ، جراحي اوزارن جي تصويري وضاحت ۽ پنهنجي وسيع طبي موسوعي تصنيف ''[[التصريف لمن عجز عن التأليف]]'' سبب خاص شهرت رکي ٿو.<ref name="SpinkLewis">{{cite book |last1=al-Zahrāwī |first1=Abū al-Qāsim Khalaf ibn ʻAbbās |translator-last1=Spink |translator-first1=M. S. |translator-last2=Lewis |translator-first2=G. L. |title=Albucasis on Surgery and Instruments |publisher=University of California Press |year=1973 |isbn=978-0-520-01532-6 |url=https://www.ucpress.edu/books/albucasis-on-surgery-and-instruments/epub-pdf |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ''التصريف'' طبي علم جي ڪيترن شعبن تي مشتمل هڪ وڏي تصنيف آهي، جنهن جو ٽيهون ۽ آخري حصو جراحي بابت آهي. هن حصي ۾ جراحي عملن سان گڏ وڏي تعداد ۾ اوزارن جون تصويرون ۽ انهن جي استعمال جون هدايتون ڏنل آهن. الزهراويءَ جي هن جراحي ڪتاب جو لاطيني ترجمو وچئين دور جي يورپ ۾ وڏي پيماني تي پڙهيو ويو ۽ سندس جراحي روايت صدين تائين يورپي طب تي اثرانداز رهي.<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Manuscript of al-Zahrāwī |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/manuscript-al-zahrawisur |website=UNESCO Memory of the World |publisher=UNESCO |access-date=6 October 2026 }}</ref><ref name="LOC">{{cite web |title=Theoretical and Practical Book by Al-Zahrawi |url=https://www.loc.gov/item/2021666820/ |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |access-date=6 October 2026 }}</ref> == نالو == سندس مڪمل نالو عام طور '''ابوالقاسم خلف بن عباس الزهراوي''' ڏنو وڃي ٿو. ڪن مخطوطن ۾ سندس نالي سان '''الانصاري''' نسبت پڻ ملي ٿي، جنهن جي بنياد تي ڪجهه محققن سندس نسب [[مدينو|مديني]] جي [[انصار]] سان ڳنڍيو آهي، پر ان نسبت مان سندس خانداني پسمنظر بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ ۾ احتياط ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Hamarneh">{{cite book |last1=Hamarneh |first1=Sami Khalaf |last2=Sonnedecker |first2=Glenn Allen |title=A Pharmaceutical View of Abulcasis Al-Zahrāwī in Moorish Spain |publisher=Brill |year=1963 |page=15 }}</ref> سندس نسبت '''الزهراوي''' [[مدينة الزهراء]] ڏانهن آهي، جيڪو [[قرطبه]] جي اتر-اولهه ۾ اموي حڪمرانن جو قائم ڪيل شاهي شهر هو. لاطيني ترجمن ۾ ''Abū al-Qāsim'' مان سندس نالو مختلف صورتن، خاص طور ''Albucasis'' ۽ ''Abulcasis''، ۾ منتقل ٿيو.<ref name="QDL">{{cite web |title=The Method of Medicine |url=https://www.qdl.qa/archive/qnlhc/10670 |website=Qatar Digital Library |publisher=Qatar National Library |access-date=6 October 2026 }}</ref> == زندگي == [[File:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 12-40-17.jpg|thumb|ساڄو|[[قرطبه]]، جتي الزهراويءَ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو گذاريو.]] الزهراويءَ جي ذاتي زندگيءَ بابت همعصر معلومات تمام ٿوري محفوظ رهي آهي. سندس نالي جي نسبت مان معلوم ٿئي ٿو ته سندس تعلق قرطبه ڀرسان [[مدينة الزهراء]] سان هو. سندس پيدائش عام طور تقريباً '''936ع''' ڄاڻائي وڃي ٿي، پر صحيح تاريخ معلوم ناهي.<ref name="QDL"/><ref name="SpinkLewis"/> سندس وفات بابت پڻ ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف آهي. ابتدائي تاريخي روايتن موجب هو 400هه/1009ع کان پوءِ اندلس ۾ وفات ڪري ويو، جڏهن ته ڪيترن جديد حوالن ۾ سندس وفات تقريباً '''1013ع''' ڏني وڃي ٿي.<ref name="QDL"/> الزهراويءَ جي زندگيءَ بابت بعد وارا سوانحي ماخذ کيس قرطبه جي اموي حڪمرانن سان وابسته ڪن ٿا. مختلف روايتن ۾ [[عبدالرحمان ٽيون]]، [[الحڪم ٻيون]] يا [[المنصور ابن ابي عامر]] جي دور سان سندس طبي سرگرمين کي ڳنڍيو ويو آهي؛ البت جديد مخطوطاتي تحقيق موجب سندس باقاعدي درٻاري عهدي بابت ابتدائي ثبوت محدود آهن.<ref name="QDL"/> [[ابن حزم اندلسي]] (994–1064ع) کيس اندلس جي اهم طبيبن ۾ شمار ڪيو. سندس وڌيڪ تفصيلي ابتدائي سوانح [[الحميدي]] جي ''جذوة المقتبس في ذكر ولاة الأندلس'' ۾ ملي ٿي، جيڪا الزهراويءَ جي وفات کان ڪيترائي ڏهاڪا پوءِ ترتيب ڏني وئي. == طبي فڪر == الزهراويءَ لاءِ جراحي رڳو هٿ جي مهارت نه، پر طب، جسماني بناوت ۽ ڊگهي عملي تجربي سان ڳنڍيل علم هو. ''التصريف'' ۾ هو جراح لاءِ [[تشريحيات|تشريح]] جي ڄاڻ، بيمار جي صحيح معائني ۽ عملي تربيت تي زور ڏئي ٿو.<ref name="SpinkLewis"/> هن پراڻن طبي مصنفن، خاص طور [[پال آف ايجينا]] ۽ اسلامي طبي روايت جي اڳوڻن عالمن جي مواد مان فائدو ورتو، پر ساڳئي وقت پنهنجي ڪلينڪل تجربي کي پڻ شامل ڪيو. قطر ڊجيٽل لائبريريءَ جي مخطوطاتي بيان موجب سندس ماخذن ۾ ابن ماسويه، سابور بن سهل، اسحاق بن عمران، قسطا بن لوقا، [[محمد بن زڪريا رازي|الرازي]] ۽ ابن الجزار جهڙا مصنف شامل هئا.<ref name="QDL"/> == ''التصريف لمن عجز عن التأليف'' == {{Main|التصريف لمن عجز عن التأليف}} [[File:Treatise on Surgery of al-Zahrawi (CBL Ar 3172, ff. 49b-50a).jpg|thumb|ساڄو|''التصريف'' جي جراحي حصي جي عربي مخطوطي جا ٻه صفحا.]] الزهراويءَ جو سڀ کان مشهور ۽ محفوظ ٿيل علمي ڪم '''''التصريف لمن عجز عن التأليف''''' آهي. هي طب جو وسيع مجموعو آهي، جيڪو روايتي طور '''30 مقالن''' ۾ ورهايل آهي. ان ۾ عام طبي اصولن، بيمارين، دوائن، غذائيت، اکين جي بيمارين، ڏندن، ولادت، هڏن ۽ جراحي سميت ڪيترن طبي موضوعن تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="UNESCO"/><ref name="QDL"/> پهريون مقالو طب جي عام اصولن ۽ ٻيو بيمارين جي نشانين ۽ علاج سان واسطو رکي ٿو، جڏهن ته ٽيهون مقالو جراحي لاءِ مخصوص آهي. قطر ڊجيٽل لائبريريءَ موجب پهريون، ٻيو ۽ ٽيهون مقالو گڏجي سڄي تصنيف جو لڳ ڀڳ اڌ حصو بڻجن ٿا.<ref name="QDL"/> ''التصريف'' جو آخري جراحي مقالو الزهراويءَ جي عالمي شهرت جو بنيادي سبب بڻيو. [[يونيسڪو]] موجب هي جراحي اوزارن جا نمونا تصويرن سان پيش ڪندڙ تاريخ جي شروعاتي ۽ اهم جراحي مخطوطن مان هڪ آهي. ان جي اهميت سبب مراڪش ۾ محفوظ ان جي جراحي مخطوطي کي 2017ع ۾ يونيسڪو جي '''Memory of the World''' رجسٽر ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="UNESCO"/> == جراحي == [[File:Al-zahrawi surgical tools.png|thumb|کاٻو|''التصريف'' ۾ بيان ڪيل جراحي اوزارن جون تصويرون.]] الزهراويءَ جي جراحي لکڻين ۾ [[ڪي (طب)|ڪي ڪرڻ]]، رت وهڻ روڪڻ، زخم، ڦٽ، هڏن جا ڀڃڻ، سنڌن جو نڪرڻ، پيشاب جي بيمارين، مثاني جي پٿري، ڏندن، اکين، ڪنن، ڳلي، زچگي ۽ ٻين ڪيترن شعبن جا طريقا شامل آهن.<ref name="SpinkLewis"/> هن آپريشن ڪرڻ کان اڳ جسم جي بناوت ڄاڻڻ تي خاص زور ڏنو. سندس خيال هو ته جراح کي اعصاب، عضلن، هڏن، شريانن ۽ رڳن جي جڳهه معلوم هجڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته تشريح جي اڻڄاڻائي آپريشن دوران مريض لاءِ موتمار ٿي سگهي ٿي.<ref name="SpinkLewis"/> الزهراويءَ جي ڪم جي هڪ نمايان خاصيت سندس عملي احتياط هو. هو جراح کي غيرضروري خطري کان پاسو ڪرڻ ۽ اهڙو عمل نه ڪرڻ جي تلقين ڪري ٿو جنهن لاءِ مناسب علم ۽ تربيت موجود نه هجي. انهيءَ لحاظ کان ''التصريف'' صرف اوزارن جو ڪتاب نه، پر جراحي تعليم ۽ عملي فيصلي سازيءَ جو پڻ متن هو. == جراحي اوزار == [[File:Abulcassis Instruments01.jpg|thumb|ساڄو|الزهراويءَ سان منسوب مختلف جراحي اوزار.]] ''التصريف'' جي جراحي حصي ۾ '''200 کان وڌيڪ قسم جي جراحي اوزارن''' جا خاڪا ۽ استعمال بيان ٿيل آهن. انهن ۾ مختلف قسم جا چاقو، اسڪيلپل، ٿلها، فورسيپس، ڪيوريٽ، اسپيڪيولم، ڪينولا، ڏندن جا اوزار ۽ ڪي ڪرڻ جا اوزار شامل آهن.<ref name="SurgeryReview">{{cite journal |title=Al-Zahrawi surgical instruments and techniques: a milestone in the history of surgery |journal=Journal of Medical Case Reports |year=2026 |pmc=PMC13186314 }}</ref> سڀ اوزار الزهراويءَ پاڻ ايجاد ڪيا هئا، اهڙي دعويٰ ڪرڻ بدران جديد تاريخدان وڌيڪ محتاط انداز اختيار ڪن ٿا: سندس اهميت هن ڳالهه ۾ به آهي ته هن اڳ موجود ۽ پنهنجي ٺاهيل يا تبديل ڪيل اوزارن کي منظم نموني بيان ۽ تصويربند ڪيو، جنهن ڪري سندن بناوت ۽ استعمال ايندڙ نسلن تائين منتقل ٿيو.<ref name="SpinkLewis"/> == ڪي ڪرڻ ۽ رت وهڻ جو علاج == الزهراويءَ جي جراحي ۾ '''ڪي''' (cauterization) کي نمايان جاءِ حاصل آهي. هن جسم جي مختلف حصن ۽ بيمارين لاءِ جدا جدا ڪي ڪرڻ وارا اوزار بيان ڪيا. ساڳئي وقت هن ڪي ڪرڻ کي بنا سوچ جي استعمال ڪرڻ کان خبردار ڪيو ۽ جراح لاءِ تشريحيات جي ڄاڻ لازمي قرار ڏني.<ref name="SpinkLewis"/> هو رت وهڻ کي روڪڻ لاءِ ڪي، دٻاءُ ۽ رت جي رڳن کي ٻڌڻ جهڙا طريقا بيان ڪري ٿو. انهن طريقن جي منظم تشريح وچئين دور جي جراحي تاريخ ۾ اهم سمجهي وڃي ٿي. == ٽانڪا ۽ زخم == الزهراويءَ سان اندروني جراحي ۾ جانورن جي آنڊن مان تيار ٿيندڙ جذب ٿيندڙ ڌاڳي، يعني '''catgut'''، جي استعمال جا ابتدائي مشهور بيان منسوب آهن. هن خاص طور آنڊن جي زخمن جي سلائي بابت اهڙي مواد جو ذڪر ڪيو جيڪو جسم اندر وقت سان ختم ٿي سگهي.<ref name="GynReview">{{cite journal |title=A Glimpse into Gynecologic Practice During the Islamic Golden Age |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11090949/ |journal=Journal of Mid-life Health |year=2024 |pmc=PMC11090949 }}</ref> هن زخم بند ڪرڻ، رت روڪڻ، ڊريسنگ ۽ مختلف قسم جي ٽانڪن بابت پڻ لکيو. جديد جراحي ٽانڪن سان سڌي هڪجهڙائيءَ جون دعوائون احتياط سان ڪيون وڃن ٿيون، پر سندس تحريرون وچئين دور جي جراحي ٽيڪنالاجيءَ جو اهم دستاويزي ثبوت آهن. == پيشاب جي جراحي == الزهراويءَ [[مثانو|مثاني]] جي پٿري ڪڍڻ بابت تفصيلي جراحي طريقا بيان ڪيا. هن مريض جي مناسب پوزيشن، پٿري جي سڃاڻپ، چيري ۽ مخصوص اوزارن جي استعمال تي بحث ڪيو. مثاني جي وڏي پٿريءَ کي ڪڍڻ کان اڳ ٽوڙڻ لاءِ پڻ خاص اوزارن جو بيان ملي ٿو.<ref name="SurgeryReview"/> == هڏن ۽ سنڌن جي جراحي == ''التصريف'' ۾ [[هڏو|هڏن]] جي ڀڃڻ ۽ سنڌن جي نڪرڻ بابت هڪ منظم حصو موجود آهي. الزهراوي مختلف ڀڃڻن کي سڃاڻڻ، هڏي کي صحيح جاءِ تي آڻڻ ۽ ان کي مستحڪم رکڻ جا طريقا بيان ڪيا. ڪلهي جي نڪتل سنڌ کي واپس آڻڻ جي سندس بيان ڪيل طريقي ۾ اهڙا عنصر ملن ٿا جيڪي بعد ۾ يورپي جراحيءَ ۾ ٻين نالن سان مشهور ٿيا.<ref name="SpinkLewis"/> == اعصابي جراحي == الزهراويءَ سر جي زخمن، کوپڙيءَ جي ڀڃڻ ۽ ٻارن ۾ [[هائيڊروسيفالس]] جهڙين حالتن جي جراحي علاج بابت لکيو. هائيڊروسيفالس ۾ سطح تي گڏ ٿيل سيال کي ڪڍڻ بابت سندس بيان اعصابي جراحي جي تاريخ ۾ شروعاتي ڪلينڪل بيانن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Aschoff |first1=A. |last2=Kremer |first2=P. |last3=Hashemi |first3=B. |last4=Kunze |first4=S. |title=The scientific history of hydrocephalus and its treatment |journal=Neurosurgical Review |year=1999 |volume=22 |issue=2–3 |pages=67–93 |doi=10.1007/s101430050035 |pmid=10547004 }}</ref> == ڏندن جي طب == [[File:Dental instruments, from 'Chirurgia' Wellcome L0016868.jpg|thumb|ساڄو|الزهراويءَ جي جراحي روايت ۾ ڏندن جا اوزار.]] الزهراويءَ جي ڪم ۾ [[ڏندن جي طب]] ۽ وات جي جراحيءَ لاءِ پڻ خاص مواد موجود آهي. هن ڏندن جي پٿري صاف ڪرڻ، ڏند ڪڍڻ، ٽٽل پاڙون ڪڍڻ ۽ هلندڙ ڏندن کي تار سان مستحڪم ڪرڻ جا طريقا بيان ڪيا. هن ڏندن جي پٿري ۽ مسوڙن جي بيمارين جي تعلق تي ڌيان ڏنو ۽ ڏندن جي صفائيءَ لاءِ مخصوص اوزار بيان ڪيا. ''التصريف'' ۾ ڏندن جي ڪيترن اوزارن جون تصويرون هجڻ سبب سندس ڪم وچئين دور جي دندان سازيءَ جي تاريخ جو اهم ماخذ آهي. == زچگي ۽ عورتن جي طب == الزهراويءَ جي جراحي ڪتاب جا ڪيترائي باب زچگي ۽ عورتن جي بيمارين بابت آهن. هن جنين جي غيرمعمولي پوزيشن، breech presentation، transverse lie، ٻاهر نڪتل هٿ ۽ نال جي ڳچيءَ چوڌاري اچڻ جهڙين مشڪلاتن تي بحث ڪيو.<ref name="Obstetrics">{{cite journal |title=Development of Obstetric Practice During the Early Islamic Era |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9444839/ |journal=Journal of Obstetrics and Gynaecology of India |year=2022 |pmc=PMC9444839 }}</ref> هن مشڪل ولادت ۾ جنين جي پوزيشن بدلائڻ ۽ مختلف هٿرادو طريقن جو ذڪر ڪيو. مئل جنين کي ڪڍڻ لاءِ مخصوص اوزار پڻ بيان ڪيا ويا. جديد تحقيق موجب ''التصريف'' ۾ 200 کان وڌيڪ اوزارن مان ڪيترائي عورتن جي معائني ۽ زچگيءَ سان لاڳاپيل هئا.<ref name="Obstetrics"/> الزهراويءَ vaginal speculum جهڙي اوزار جي تصوير ۽ استعمال پڻ بيان ڪيو، جيڪو عورتن جي بيمارين جي معائني لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref name="GynReview"/> == دوائن جو علم == الزهراوي صرف جراح نه هو؛ ''التصريف'' ۾ [[علم الادويه]] ۽ دوائن جي تياريءَ کي به وڏي جاءِ ڏني وئي آهي. سندس ڪتاب جي 28هين مقالي ۾ دوائن جي تياري، سادن دوائن، مرڪبن، وزنن ۽ دوا سازيءَ جي مختلف طريقن تي بحث ملي ٿو.<ref name="Hamarneh"/> هن دوائن جي تياريءَ ۾ تقطير ۽ ٻين دواسازي طريقن جو بيان ڪيو. ''التصريف'' جي دوا سازيءَ سان لاڳاپيل حصن مان هڪ لاطيني دنيا ۾ '''Liber Servitoris''' جي نالي سان مشهور ٿيو ۽ يورپي دوا سازيءَ جي ادب تي اثر وڌائين.<ref name="Hamarneh"/> == سينگار ۽ حفظان صحت == الزهراويءَ طبي سينگار ۽ جسماني صفائيءَ کي به طب جو حصو سمجهيو. ''التصريف'' ۾ خوشبوئن، وارن، چمڙي، وات ۽ ڏندن جي صفائي ۽ سينگار لاءِ مختلف ترڪيبون بيان ٿيل آهن. هي مواد وچئين دور جي اسلامي سماج ۾ طب، حفظان صحت ۽ سينگار جي گڏيل تصور کي ظاهر ڪري ٿو. == ''التصريف'' جا اهم موضوع == {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:right;" ! style="background:#D9EEFF;color:#163F56;" | شعبو ! style="background:#D9EEFF;color:#163F56;" | الزهراويءَ جي ڪم جو مثال |- | style="background:#FFF0C7;font-weight:bold;" | جراحي | style="background:#FFFAED;" | آپريشن، زخم، ڪي، رت روڪڻ ۽ جراحي اوزار |- | style="background:#DFF3E6;font-weight:bold;" | هڏن جي جراحي | style="background:#F3FBF6;" | ڀڳل هڏا، نڪتل سنڌون ۽ انهن کي مستحڪم ڪرڻ |- | style="background:#E2F2FF;font-weight:bold;" | پيشاب جي جراحي | style="background:#F4FAFF;" | مثاني جي پٿري ۽ ان کي ڪڍڻ جا اوزار |- | style="background:#EDE3F8;font-weight:bold;" | ڏندن جي طب | style="background:#FAF7FD;" | ڏندن جي پٿري، ڏند ڪڍڻ ۽ ڏندن کي مستحڪم ڪرڻ |- | style="background:#F8E3ED;font-weight:bold;" | زچگي | style="background:#FFF7FA;" | ڏکي ولادت، جنين جي غيرمعمولي پوزيشن ۽ زچگيءَ جا اوزار |- | style="background:#F2E9CF;font-weight:bold;" | علم الادويه | style="background:#FCF9F0;" | سادي ۽ مرڪب دوائن جي تياري |- | style="background:#DDF1F3;font-weight:bold;" | طبي تعليم | style="background:#F1FAFB;" | تشريحيات، ڪلينڪل مشاهدي ۽ عملي تربيت تي زور |} == يورپ ڏانهن منتقلي == [[File:Al-zahrawi great surgeon 03.jpg|thumb|کاٻو|الزهراويءَ جي جراحي ڪتاب جي لاطيني روايت جو هڪ صفحو.]] ٻارهين صديءَ ۾ [[جيرارڊ آف ڪريمونا]] ''التصريف'' جي جراحي حصي جو عربيءَ مان [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ترجمو ڪيو. Wellcome Collection وٽ محفوظ 1544ع جي ڇاپي ۾ پڻ واضح طور لکيل آهي ته هي ڪتاب جيرارڊ ڪريمونا طليطله ۾ عربيءَ مان لاطينيءَ ۾ ترجمو ڪيو هو.<ref name="Wellcome1544">{{cite web |title=Chirurgia Albucasis |url=https://wellcomecollection.org/works/m2n54rgm |website=Wellcome Collection |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''التصريف'' جا ٻيا حصا پڻ عبراني ۽ لاطينيءَ ۾ منتقل ٿيا. پهرين ۽ ٻي مقالي جا ترجما 13هين صديءَ ۾ عبرانيءَ ۾ ٿيا ۽ بعد ۾ لاطينيءَ ۾ پهتا. 1519ع ۾ آگسبرگ ۾ انهن جو لاطيني ڇاپو '''Liber theoricae nec non practicae Alsaharavii''' جي نالي سان شايع ٿيو.<ref name="QDL"/><ref name="LOC"/> 1530ع ۽ 1540ع واري ڏهاڪي تائين الزهراويءَ جي جراحي ڪتاب جا ڇاپيل لاطيني نسخا يورپ ۾ گردش ڪري رهيا هئا، جڏهن ته 1778ع ۾ آڪسفورڊ مان جان چيننگ عربي متن ۽ لاطيني ترجمي تي ٻڌل هڪ اهم جديد ايڊيشن شايع ڪيو.<ref>{{cite web |title=De chirurgia: Arabice et Latine |url=https://wellcomecollection.org/works/zggh3vuv |website=Wellcome Collection |date=1778 |access-date=6 October 2026 }}</ref> == يورپي جراحيءَ تي اثر == الزهراويءَ جو اثر خاص طور وچئين دور ۽ نشاة ثانيه جي يورپي جراحيءَ تي نمايان رهيو. فرانسيسي جراح '''[[گي ڊي شولياڪ]]''' پنهنجي مشهور جراحي تصنيف ۾ الزهراويءَ جي ڪم مان وڏي پيماني تي فائدو ورتو. بعد وارن يورپي جراحَن ۽ طبي مصنفن ۾ پيٽرو ڊي آرگيلاتا ۽ [[جاڪ ديلشامپ]] پڻ سندس روايت کان متاثر ٿيا.<ref name="SpinkLewis"/> University of California Press جي الزهراويءَ جي جراحي متن جي تنقيدي ايڊيشن موجب سندس ڪتاب جو لاطيني ترجمو يورپي طبي تعليم ۾ هڪ بنيادي جراحي ماخذ بڻيو ۽ يورپي جراح کيس [[بقراط]] ۽ [[جالينوس]] جهڙن قديم طبي اختيارين سان گڏ اهم مقام ڏيندا رهيا.<ref name="SpinkLewis"/> الزهراويءَ جي اثر جو هڪ اهم سبب رڳو نوان طريقا نه، پر سندس لکڻ جو عملي انداز هو: هن جراح کي ٻڌايو ته ڪهڙو اوزار استعمال ڪجي، اهو ڪيئن ٺاهيو وڃي ۽ مخصوص آپريشن ۾ ان کي ڪيئن هلائجي. انهيءَ ڪري سندس ڪتاب نظرياتي طب ۽ عملي جراحيءَ جي وچ ۾ هڪ اهم ڳانڍاپو بڻيو. == مخطوطا ۽ ڇاپا == [[File:Al-zahrawi surgical tools.png|thumb|ساڄو|الزهراويءَ جي اوزارن جون تصويرون سندس علمي ورثي جو نمايان حصو آهن.]] ''التصريف'' جا عربي ۽ ترجمو ٿيل ڪيترائي مخطوطا دنيا جي مختلف ڪتب خانن ۾ محفوظ آهن. [[چيسٽر بيٽي لائبريري]] ۾ موجود 13هين صديءَ جي عربي جراحي مخطوطي جا صفحا سندس ڪتاب جي تصويري روايت جو اهم مثال آهن. Wellcome Collection وٽ 1168ع جي هڪ عربي مخطوطي جون تاريخي تصويرون محفوظ آهن، جڏهن ته برٽش لائبريريءَ ۾ 14هين صديءَ جي لاطيني ''Chirurgia Albucasum'' جو نسخو محفوظ آهي.<ref>{{cite web |title=Al-Zahrawi: On surgery and instruments |url=https://wellcomecollection.org/works/rketwdcn |website=Wellcome Collection |access-date=6 October 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Page from Chyrurgia Albucasim |url=https://wellcomecollection.org/works/nmyzcrrn |website=Wellcome Collection |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[يونيسڪو]] 2017ع ۾ مراڪش جي قومي لائبريريءَ ۾ محفوظ ''التصريف'' جي ٽيهين، يعني جراحي، مقالي جي مخطوطي کي '''Memory of the World''' ۾ درج ڪيو. يونيسڪو هن مخطوطي کي جراحي اوزارن جي تصويري نمونن جي تاريخ ۾ هڪ اهم دستاويز قرار ڏئي ٿو.<ref name="UNESCO"/> == علمي اهميت ۽ ورثو == الزهراويءَ جي تاريخي اهميت کي صرف مخصوص “ايجادن” جي فهرست تائين محدود ڪرڻ مناسب ناهي. سندس وڌيڪ بنيادي ڪردار جراحي علم کي منظم ڪرڻ، گذريل طبي روايتن کي پنهنجي عملي تجربي سان گڏ ڪرڻ، اوزارن کي تصويرن سان محفوظ ڪرڻ ۽ جراحي تربيت لاءِ هڪ منظم متن تيار ڪرڻ هو.<ref name="SpinkLewis"/><ref name="SurgeryReview"/> انهيءَ سبب طبي تاريخ جي جديد مطالعي ۾ کيس اسلامي سونهري دور جي اهم ترين جراحَن مان هڪ ۽ وچئين دور جي يورپي جراحيءَ تي سڀ کان اثرائتن عربي طبي مصنفن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. سندس جراحي ڪتاب ڪيترن صدين تائين نقل، ترجمو، ڇاپيو ۽ طبي تعليم ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="UNESCO"/><ref name="LOC"/> اڄ سندس نالي سان قرطبه ۾ گهٽيون ۽ طبي ادارا منسوب آهن، جڏهن ته سندس ڪتاب ۽ جراحي اوزار طب جي تاريخ جي عجائب گهرن، ڪتب خانن ۽ علمي مطالعي ۾ سندس ورثي جي نمائندگي ڪن ٿا. == چونڊ تاريخي خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#D9EEFF;" | دور ! style="background:#D9EEFF;" | واقعو |- | style="background:#FFF0C7;" | تقريباً 936ع | style="background:#FFFAED;text-align:right;" | مدينة الزهراءَ ڀرسان پيدائش |- | style="background:#DFF3E6;" | 10هين صدي | style="background:#F3FBF6;text-align:right;" | قرطبه ۽ اندلس ۾ طبي ۽ جراحي سرگرمي |- | style="background:#EDE3F8;" | تقريباً 1000ع | style="background:#FAF7FD;text-align:right;" | ''التصريف'' جي تصنيف جو روايتي طور ڄاڻايل دور |- | style="background:#F8E3ED;" | 1009ع کان پوءِ | style="background:#FFF7FA;text-align:right;" | ابتدائي ماخذن موجب وفات |- | style="background:#F8E3ED;" | تقريباً 1013ع | style="background:#FFF7FA;text-align:right;" | جديد حوالن ۾ عام طور ڏنل وفات جو سال |- | style="background:#DDF1F3;" | 12هين صدي | style="background:#F1FAFB;text-align:right;" | جيرارڊ آف ڪريمونا پاران جراحي حصي جو لاطيني ترجمو |- | style="background:#E2F2FF;" | 1519ع | style="background:#F4FAFF;text-align:right;" | ''التصريف'' جي ڪجهه حصن جو آگسبرگ مان لاطيني ڇاپو |- | style="background:#FFEAB0;" | 2017ع | style="background:#FFFAE8;text-align:right;" | جراحي مخطوطو يونيسڪو Memory of the World ۾ شامل |} == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Treatise on Surgery of al-Zahrawi (CBL Ar 3172, ff. 49b-50a).jpg|''التصريف'' جي عربي جراحي مخطوطي جا صفحا File:Al-zahrawi surgical tools.png|الزهراويءَ جي بيان ڪيل جراحي اوزارن جا خاڪا File:Abulcassis Instruments01.jpg|جراحي اوزار File:Dental instruments, from 'Chirurgia' Wellcome L0016868.jpg|ڏندن جي علاج جا اوزار File:Scalpels, from 'Chirurgia' Wellcome L0016869.jpg|مختلف جراحي چاقو File:Trepanation, from, 'Chirurgia' Wellcome L0016870.jpg|کوپڙيءَ جي جراحيءَ بابت تاريخي تصوير File:Albucasis, Chirurgia Albucasum, 14th C Wellcome M0004106.jpg|''Chirurgia Albucasum'' جو لاطيني مخطوطو </gallery> == پڻ ڏسو == * [[اسلامي سونهري دور]] * [[اسلامي دنيا ۾ طب]] * [[جراحي]] * [[طب جي تاريخ]] * [[التصريف لمن عجز عن التأليف]] * [[ابن سينا]] * [[محمد بن زڪريا رازي]] * [[قرطبه]] * [[مدينة الزهراء]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=al-Zahrāwī |first1=Abū al-Qāsim Khalaf ibn ʻAbbās |translator-last1=Spink |translator-first1=M. S. |translator-last2=Lewis |translator-first2=G. L. |title=Albucasis on Surgery and Instruments |publisher=University of California Press |year=1973 |isbn=978-0-520-01532-6 }} * {{cite book |last1=Hamarneh |first1=Sami Khalaf |last2=Sonnedecker |first2=Glenn Allen |title=A Pharmaceutical View of Abulcasis Al-Zahrāwī in Moorish Spain |publisher=Brill |year=1963 }} * {{cite journal |last=Al-Benna |first=Sammy |title=Albucasis, a tenth-century scholar, physician and surgeon: His role in the history of plastic and reconstructive surgery |journal=European Journal of Plastic Surgery |year=2012 |volume=35 |issue=5 |pages=379–387 |doi=10.1007/s00238-011-0637-3 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline|Abulcasis}} {{Authority control}} [[زمرو:936ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1013ع جون فوتگيون]] [[زمرو:10هين صدي جا طبيب]] [[زمرو:11هين صدي جا طبيب]] [[زمرو:اندلس جا طبيب]] [[زمرو:مسلمان طبيب]] [[زمرو:جراح]] [[زمرو:طب جي تاريخ]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور جا سائنسدان]] [[زمرو:قرطبه جا ماڻهو]] tg716cenuvujg1bk3p5hxt7dzvofopq 417477 417476 2026-10-06T17:50:43Z Intisar Ali 8681 /* */ 417477 wikitext text/x-wiki {{Short description|اندلسي طبيب، جراح ۽ طبي مصنف (تقريباً 936–1013ع)}} {{ٻيا نالا|عربي=أبو القاسم خلف بن العباس الزهراوي|لاطيني=Albucasis}} {{Infobox Muslim scholar | honorific_prefix = طبيب ۽ جراح | name = ابوالقاسم خلف بن عباس الزهراوي | native_name = أبو القاسم خلف بن العباس الزهراوي | image = Al-Zahrawi-cropped.png | caption = الزهراويءَ جي هڪ خيالي تصوير | birth_date = تقريباً 936ع | birth_place = [[مدينة الزهراء]]، [[قرطبه]] ڀرسان، [[اندلس]] | death_date = تقريباً 1013ع | death_place = [[قرطبه]]، اندلس | era = [[اسلامي سونهري دور]] | region = [[اندلس]]، [[قرطبه جي خلافت]] | occupation = [[طبيب]]، [[جراح]]، طبي مصنف | religion = [[اسلام]] | works = ''[[التصريف لمن عجز عن التأليف]]'' | known_for = جراحي طريقن ۽ اوزارن جي منظم تشريح؛ ''التصريف'' | influenced = [[گي ڊي شولياڪ]]، [[جاڪ ديلشامپ]] }} '''ابوالقاسم خلف بن عباس الزهراوي''' {{ٻيا نالا|عربي=أبو القاسم خلف بن العباس الزهراوي|لاطيني=Albucasis}}؛ تقريباً 936ع – تقريباً 1013ع)، عام طور '''الزهراوي''' جي نالي سان مشهور، [[اندلس]] جو [[طبيب]]، [[جراح]] ۽ طبي مصنف هو. يورپي لاطيني ادب ۾ سندس نالو '''البوڪاسس''' (''Albucasis'' يا ''Abulcasis'') جي صورت ۾ مشهور ٿيو. هو وچئين دور جي سڀ کان اثرائتن جراح طبيبن مان شمار ٿئي ٿو ۽ جراحي کي منظم طبي علم طور پيش ڪرڻ، جراحي اوزارن جي تصويري وضاحت ۽ پنهنجي وسيع طبي موسوعي تصنيف ''[[التصريف لمن عجز عن التأليف]]'' سبب خاص شهرت رکي ٿو.<ref name="SpinkLewis">{{cite book |last1=al-Zahrāwī |first1=Abū al-Qāsim Khalaf ibn ʻAbbās |translator-last1=Spink |translator-first1=M. S. |translator-last2=Lewis |translator-first2=G. L. |title=Albucasis on Surgery and Instruments |publisher=University of California Press |year=1973 |isbn=978-0-520-01532-6 |url=https://www.ucpress.edu/books/albucasis-on-surgery-and-instruments/epub-pdf |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ''التصريف'' طبي علم جي ڪيترن شعبن تي مشتمل هڪ وڏي تصنيف آهي، جنهن جو ٽيهون ۽ آخري حصو جراحي بابت آهي. هن حصي ۾ جراحي عملن سان گڏ وڏي تعداد ۾ اوزارن جون تصويرون ۽ انهن جي استعمال جون هدايتون ڏنل آهن. الزهراويءَ جي هن جراحي ڪتاب جو لاطيني ترجمو وچئين دور جي يورپ ۾ وڏي پيماني تي پڙهيو ويو ۽ سندس جراحي روايت صدين تائين يورپي طب تي اثرانداز رهي.<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Manuscript of al-Zahrāwī |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/manuscript-al-zahrawisur |website=UNESCO Memory of the World |publisher=UNESCO |access-date=6 October 2026 }}</ref><ref name="LOC">{{cite web |title=Theoretical and Practical Book by Al-Zahrawi |url=https://www.loc.gov/item/2021666820/ |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |access-date=6 October 2026 }}</ref> == نالو == سندس مڪمل نالو عام طور '''ابوالقاسم خلف بن عباس الزهراوي''' ڏنو وڃي ٿو. ڪن مخطوطن ۾ سندس نالي سان '''الانصاري''' نسبت پڻ ملي ٿي، جنهن جي بنياد تي ڪجهه محققن سندس نسب [[مدينو|مديني]] جي [[انصار]] سان ڳنڍيو آهي، پر ان نسبت مان سندس خانداني پسمنظر بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ ۾ احتياط ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Hamarneh">{{cite book |last1=Hamarneh |first1=Sami Khalaf |last2=Sonnedecker |first2=Glenn Allen |title=A Pharmaceutical View of Abulcasis Al-Zahrāwī in Moorish Spain |publisher=Brill |year=1963 |page=15 }}</ref> سندس نسبت '''الزهراوي''' [[مدينة الزهراء]] ڏانهن آهي، جيڪو [[قرطبه]] جي اتر-اولهه ۾ اموي حڪمرانن جو قائم ڪيل شاهي شهر هو. لاطيني ترجمن ۾ ''Abū al-Qāsim'' مان سندس نالو مختلف صورتن، خاص طور ''Albucasis'' ۽ ''Abulcasis''، ۾ منتقل ٿيو.<ref name="QDL">{{cite web |title=The Method of Medicine |url=https://www.qdl.qa/archive/qnlhc/10670 |website=Qatar Digital Library |publisher=Qatar National Library |access-date=6 October 2026 }}</ref> == زندگي == [[File:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 12-40-17.jpg|thumb|ساڄو|[[قرطبه]]، جتي الزهراويءَ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو گذاريو.]] الزهراويءَ جي ذاتي زندگيءَ بابت همعصر معلومات تمام ٿوري محفوظ رهي آهي. سندس نالي جي نسبت مان معلوم ٿئي ٿو ته سندس تعلق قرطبه ڀرسان [[مدينة الزهراء]] سان هو. سندس پيدائش عام طور تقريباً '''936ع''' ڄاڻائي وڃي ٿي، پر صحيح تاريخ معلوم ناهي.<ref name="QDL"/><ref name="SpinkLewis"/> سندس وفات بابت پڻ ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف آهي. ابتدائي تاريخي روايتن موجب هو 400هه/1009ع کان پوءِ اندلس ۾ وفات ڪري ويو، جڏهن ته ڪيترن جديد حوالن ۾ سندس وفات تقريباً '''1013ع''' ڏني وڃي ٿي.<ref name="QDL"/> الزهراويءَ جي زندگيءَ بابت بعد وارا سوانحي ماخذ کيس قرطبه جي اموي حڪمرانن سان وابسته ڪن ٿا. مختلف روايتن ۾ [[عبدالرحمان ٽيون]]، [[الحڪم ٻيون]] يا [[المنصور ابن ابي عامر]] جي دور سان سندس طبي سرگرمين کي ڳنڍيو ويو آهي؛ البت جديد مخطوطاتي تحقيق موجب سندس باقاعدي درٻاري عهدي بابت ابتدائي ثبوت محدود آهن.<ref name="QDL"/> [[ابن حزم اندلسي]] (994–1064ع) کيس اندلس جي اهم طبيبن ۾ شمار ڪيو. سندس وڌيڪ تفصيلي ابتدائي سوانح [[الحميدي]] جي ''جذوة المقتبس في ذكر ولاة الأندلس'' ۾ ملي ٿي، جيڪا الزهراويءَ جي وفات کان ڪيترائي ڏهاڪا پوءِ ترتيب ڏني وئي. == طبي فڪر == الزهراويءَ لاءِ جراحي رڳو هٿ جي مهارت نه، پر طب، جسماني بناوت ۽ ڊگهي عملي تجربي سان ڳنڍيل علم هو. ''التصريف'' ۾ هو جراح لاءِ [[تشريحيات|تشريح]] جي ڄاڻ، بيمار جي صحيح معائني ۽ عملي تربيت تي زور ڏئي ٿو.<ref name="SpinkLewis"/> هن پراڻن طبي مصنفن، خاص طور [[پال آف ايجينا]] ۽ اسلامي طبي روايت جي اڳوڻن عالمن جي مواد مان فائدو ورتو، پر ساڳئي وقت پنهنجي ڪلينڪل تجربي کي پڻ شامل ڪيو. قطر ڊجيٽل لائبريريءَ جي مخطوطاتي بيان موجب سندس ماخذن ۾ ابن ماسويه، سابور بن سهل، اسحاق بن عمران، قسطا بن لوقا، [[محمد بن زڪريا رازي|الرازي]] ۽ ابن الجزار جهڙا مصنف شامل هئا.<ref name="QDL"/> == ''التصريف لمن عجز عن التأليف'' == {{Main|التصريف لمن عجز عن التأليف}} [[File:Treatise on Surgery of al-Zahrawi (CBL Ar 3172, ff. 49b-50a).jpg|thumb|ساڄو|''التصريف'' جي جراحي حصي جي عربي مخطوطي جا ٻه صفحا.]] الزهراويءَ جو سڀ کان مشهور ۽ محفوظ ٿيل علمي ڪم '''''التصريف لمن عجز عن التأليف''''' آهي. هي طب جو وسيع مجموعو آهي، جيڪو روايتي طور '''30 مقالن''' ۾ ورهايل آهي. ان ۾ عام طبي اصولن، بيمارين، دوائن، غذائيت، اکين جي بيمارين، ڏندن، ولادت، هڏن ۽ جراحي سميت ڪيترن طبي موضوعن تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="UNESCO"/><ref name="QDL"/> پهريون مقالو طب جي عام اصولن ۽ ٻيو بيمارين جي نشانين ۽ علاج سان واسطو رکي ٿو، جڏهن ته ٽيهون مقالو جراحي لاءِ مخصوص آهي. قطر ڊجيٽل لائبريريءَ موجب پهريون، ٻيو ۽ ٽيهون مقالو گڏجي سڄي تصنيف جو لڳ ڀڳ اڌ حصو بڻجن ٿا.<ref name="QDL"/> ''التصريف'' جو آخري جراحي مقالو الزهراويءَ جي عالمي شهرت جو بنيادي سبب بڻيو. [[يونيسڪو]] موجب هي جراحي اوزارن جا نمونا تصويرن سان پيش ڪندڙ تاريخ جي شروعاتي ۽ اهم جراحي مخطوطن مان هڪ آهي. ان جي اهميت سبب مراڪش ۾ محفوظ ان جي جراحي مخطوطي کي 2017ع ۾ يونيسڪو جي '''Memory of the World''' رجسٽر ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="UNESCO"/> == جراحي == [[File:Al-zahrawi surgical tools.png|thumb|کاٻو|''التصريف'' ۾ بيان ڪيل جراحي اوزارن جون تصويرون.]] الزهراويءَ جي جراحي لکڻين ۾ [[ڪي (طب)|ڪي ڪرڻ]]، رت وهڻ روڪڻ، زخم، ڦٽ، هڏن جا ڀڃڻ، سنڌن جو نڪرڻ، پيشاب جي بيمارين، مثاني جي پٿري، ڏندن، اکين، ڪنن، ڳلي، زچگي ۽ ٻين ڪيترن شعبن جا طريقا شامل آهن.<ref name="SpinkLewis"/> هن آپريشن ڪرڻ کان اڳ جسم جي بناوت ڄاڻڻ تي خاص زور ڏنو. سندس خيال هو ته جراح کي اعصاب، عضلن، هڏن، شريانن ۽ رڳن جي جڳهه معلوم هجڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته تشريح جي اڻڄاڻائي آپريشن دوران مريض لاءِ موتمار ٿي سگهي ٿي.<ref name="SpinkLewis"/> الزهراويءَ جي ڪم جي هڪ نمايان خاصيت سندس عملي احتياط هو. هو جراح کي غيرضروري خطري کان پاسو ڪرڻ ۽ اهڙو عمل نه ڪرڻ جي تلقين ڪري ٿو جنهن لاءِ مناسب علم ۽ تربيت موجود نه هجي. انهيءَ لحاظ کان ''التصريف'' صرف اوزارن جو ڪتاب نه، پر جراحي تعليم ۽ عملي فيصلي سازيءَ جو پڻ متن هو. == جراحي اوزار == [[File:Abulcassis Instruments01.jpg|thumb|ساڄو|الزهراويءَ سان منسوب مختلف جراحي اوزار.]] ''التصريف'' جي جراحي حصي ۾ '''200 کان وڌيڪ قسم جي جراحي اوزارن''' جا خاڪا ۽ استعمال بيان ٿيل آهن. انهن ۾ مختلف قسم جا چاقو، اسڪيلپل، ٿلها، فورسيپس، ڪيوريٽ، اسپيڪيولم، ڪينولا، ڏندن جا اوزار ۽ ڪي ڪرڻ جا اوزار شامل آهن.<ref name="SurgeryReview">{{cite journal |title=Al-Zahrawi surgical instruments and techniques: a milestone in the history of surgery |journal=Journal of Medical Case Reports |year=2026 |pmc=PMC13186314 }}</ref> سڀ اوزار الزهراويءَ پاڻ ايجاد ڪيا هئا، اهڙي دعويٰ ڪرڻ بدران جديد تاريخدان وڌيڪ محتاط انداز اختيار ڪن ٿا: سندس اهميت هن ڳالهه ۾ به آهي ته هن اڳ موجود ۽ پنهنجي ٺاهيل يا تبديل ڪيل اوزارن کي منظم نموني بيان ۽ تصويربند ڪيو، جنهن ڪري سندن بناوت ۽ استعمال ايندڙ نسلن تائين منتقل ٿيو.<ref name="SpinkLewis"/> == ڪي ڪرڻ ۽ رت وهڻ جو علاج == الزهراويءَ جي جراحي ۾ '''ڪي''' (cauterization) کي نمايان جاءِ حاصل آهي. هن جسم جي مختلف حصن ۽ بيمارين لاءِ جدا جدا ڪي ڪرڻ وارا اوزار بيان ڪيا. ساڳئي وقت هن ڪي ڪرڻ کي بنا سوچ جي استعمال ڪرڻ کان خبردار ڪيو ۽ جراح لاءِ تشريحيات جي ڄاڻ لازمي قرار ڏني.<ref name="SpinkLewis"/> هو رت وهڻ کي روڪڻ لاءِ ڪي، دٻاءُ ۽ رت جي رڳن کي ٻڌڻ جهڙا طريقا بيان ڪري ٿو. انهن طريقن جي منظم تشريح وچئين دور جي جراحي تاريخ ۾ اهم سمجهي وڃي ٿي. == ٽانڪا ۽ زخم == الزهراويءَ سان اندروني جراحي ۾ جانورن جي آنڊن مان تيار ٿيندڙ جذب ٿيندڙ ڌاڳي، يعني '''catgut'''، جي استعمال جا ابتدائي مشهور بيان منسوب آهن. هن خاص طور آنڊن جي زخمن جي سلائي بابت اهڙي مواد جو ذڪر ڪيو جيڪو جسم اندر وقت سان ختم ٿي سگهي.<ref name="GynReview">{{cite journal |title=A Glimpse into Gynecologic Practice During the Islamic Golden Age |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11090949/ |journal=Journal of Mid-life Health |year=2024 |pmc=PMC11090949 }}</ref> هن زخم بند ڪرڻ، رت روڪڻ، ڊريسنگ ۽ مختلف قسم جي ٽانڪن بابت پڻ لکيو. جديد جراحي ٽانڪن سان سڌي هڪجهڙائيءَ جون دعوائون احتياط سان ڪيون وڃن ٿيون، پر سندس تحريرون وچئين دور جي جراحي ٽيڪنالاجيءَ جو اهم دستاويزي ثبوت آهن. == پيشاب جي جراحي == الزهراويءَ [[مثانو|مثاني]] جي پٿري ڪڍڻ بابت تفصيلي جراحي طريقا بيان ڪيا. هن مريض جي مناسب پوزيشن، پٿري جي سڃاڻپ، چيري ۽ مخصوص اوزارن جي استعمال تي بحث ڪيو. مثاني جي وڏي پٿريءَ کي ڪڍڻ کان اڳ ٽوڙڻ لاءِ پڻ خاص اوزارن جو بيان ملي ٿو.<ref name="SurgeryReview"/> == هڏن ۽ سنڌن جي جراحي == ''التصريف'' ۾ [[هڏو|هڏن]] جي ڀڃڻ ۽ سنڌن جي نڪرڻ بابت هڪ منظم حصو موجود آهي. الزهراوي مختلف ڀڃڻن کي سڃاڻڻ، هڏي کي صحيح جاءِ تي آڻڻ ۽ ان کي مستحڪم رکڻ جا طريقا بيان ڪيا. ڪلهي جي نڪتل سنڌ کي واپس آڻڻ جي سندس بيان ڪيل طريقي ۾ اهڙا عنصر ملن ٿا جيڪي بعد ۾ يورپي جراحيءَ ۾ ٻين نالن سان مشهور ٿيا.<ref name="SpinkLewis"/> == اعصابي جراحي == الزهراويءَ سر جي زخمن، کوپڙيءَ جي ڀڃڻ ۽ ٻارن ۾ [[هائيڊروسيفالس]] جهڙين حالتن جي جراحي علاج بابت لکيو. هائيڊروسيفالس ۾ سطح تي گڏ ٿيل سيال کي ڪڍڻ بابت سندس بيان اعصابي جراحي جي تاريخ ۾ شروعاتي ڪلينڪل بيانن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Aschoff |first1=A. |last2=Kremer |first2=P. |last3=Hashemi |first3=B. |last4=Kunze |first4=S. |title=The scientific history of hydrocephalus and its treatment |journal=Neurosurgical Review |year=1999 |volume=22 |issue=2–3 |pages=67–93 |doi=10.1007/s101430050035 |pmid=10547004 }}</ref> == ڏندن جي طب == [[File:Dental instruments, from 'Chirurgia' Wellcome L0016868.jpg|thumb|ساڄو|الزهراويءَ جي جراحي روايت ۾ ڏندن جا اوزار.]] الزهراويءَ جي ڪم ۾ [[ڏندن جي طب]] ۽ وات جي جراحيءَ لاءِ پڻ خاص مواد موجود آهي. هن ڏندن جي پٿري صاف ڪرڻ، ڏند ڪڍڻ، ٽٽل پاڙون ڪڍڻ ۽ هلندڙ ڏندن کي تار سان مستحڪم ڪرڻ جا طريقا بيان ڪيا. هن ڏندن جي پٿري ۽ مسوڙن جي بيمارين جي تعلق تي ڌيان ڏنو ۽ ڏندن جي صفائيءَ لاءِ مخصوص اوزار بيان ڪيا. ''التصريف'' ۾ ڏندن جي ڪيترن اوزارن جون تصويرون هجڻ سبب سندس ڪم وچئين دور جي دندان سازيءَ جي تاريخ جو اهم ماخذ آهي. == زچگي ۽ عورتن جي طب == الزهراويءَ جي جراحي ڪتاب جا ڪيترائي باب زچگي ۽ عورتن جي بيمارين بابت آهن. هن جنين جي غيرمعمولي پوزيشن، breech presentation، transverse lie، ٻاهر نڪتل هٿ ۽ نال جي ڳچيءَ چوڌاري اچڻ جهڙين مشڪلاتن تي بحث ڪيو.<ref name="Obstetrics">{{cite journal |title=Development of Obstetric Practice During the Early Islamic Era |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9444839/ |journal=Journal of Obstetrics and Gynaecology of India |year=2022 |pmc=PMC9444839 }}</ref> هن مشڪل ولادت ۾ جنين جي پوزيشن بدلائڻ ۽ مختلف هٿرادو طريقن جو ذڪر ڪيو. مئل جنين کي ڪڍڻ لاءِ مخصوص اوزار پڻ بيان ڪيا ويا. جديد تحقيق موجب ''التصريف'' ۾ 200 کان وڌيڪ اوزارن مان ڪيترائي عورتن جي معائني ۽ زچگيءَ سان لاڳاپيل هئا.<ref name="Obstetrics"/> الزهراويءَ vaginal speculum جهڙي اوزار جي تصوير ۽ استعمال پڻ بيان ڪيو، جيڪو عورتن جي بيمارين جي معائني لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref name="GynReview"/> == دوائن جو علم == الزهراوي صرف جراح نه هو؛ ''التصريف'' ۾ [[علم الادويه]] ۽ دوائن جي تياريءَ کي به وڏي جاءِ ڏني وئي آهي. سندس ڪتاب جي 28هين مقالي ۾ دوائن جي تياري، سادن دوائن، مرڪبن، وزنن ۽ دوا سازيءَ جي مختلف طريقن تي بحث ملي ٿو.<ref name="Hamarneh"/> هن دوائن جي تياريءَ ۾ تقطير ۽ ٻين دواسازي طريقن جو بيان ڪيو. ''التصريف'' جي دوا سازيءَ سان لاڳاپيل حصن مان هڪ لاطيني دنيا ۾ '''Liber Servitoris''' جي نالي سان مشهور ٿيو ۽ يورپي دوا سازيءَ جي ادب تي اثر وڌائين.<ref name="Hamarneh"/> == سينگار ۽ حفظان صحت == الزهراويءَ طبي سينگار ۽ جسماني صفائيءَ کي به طب جو حصو سمجهيو. ''التصريف'' ۾ خوشبوئن، وارن، چمڙي، وات ۽ ڏندن جي صفائي ۽ سينگار لاءِ مختلف ترڪيبون بيان ٿيل آهن. هي مواد وچئين دور جي اسلامي سماج ۾ طب، حفظان صحت ۽ سينگار جي گڏيل تصور کي ظاهر ڪري ٿو. == ''التصريف'' جا اهم موضوع == {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:right;" ! style="background:#D9EEFF;color:#163F56;" | شعبو ! style="background:#D9EEFF;color:#163F56;" | الزهراويءَ جي ڪم جو مثال |- | style="background:#FFF0C7;font-weight:bold;" | جراحي | style="background:#FFFAED;" | آپريشن، زخم، ڪي، رت روڪڻ ۽ جراحي اوزار |- | style="background:#DFF3E6;font-weight:bold;" | هڏن جي جراحي | style="background:#F3FBF6;" | ڀڳل هڏا، نڪتل سنڌون ۽ انهن کي مستحڪم ڪرڻ |- | style="background:#E2F2FF;font-weight:bold;" | پيشاب جي جراحي | style="background:#F4FAFF;" | مثاني جي پٿري ۽ ان کي ڪڍڻ جا اوزار |- | style="background:#EDE3F8;font-weight:bold;" | ڏندن جي طب | style="background:#FAF7FD;" | ڏندن جي پٿري، ڏند ڪڍڻ ۽ ڏندن کي مستحڪم ڪرڻ |- | style="background:#F8E3ED;font-weight:bold;" | زچگي | style="background:#FFF7FA;" | ڏکي ولادت، جنين جي غيرمعمولي پوزيشن ۽ زچگيءَ جا اوزار |- | style="background:#F2E9CF;font-weight:bold;" | علم الادويه | style="background:#FCF9F0;" | سادي ۽ مرڪب دوائن جي تياري |- | style="background:#DDF1F3;font-weight:bold;" | طبي تعليم | style="background:#F1FAFB;" | تشريحيات، ڪلينڪل مشاهدي ۽ عملي تربيت تي زور |} == يورپ ڏانهن منتقلي == [[File:Al-zahrawi great surgeon 03.jpg|thumb|کاٻو|الزهراويءَ جي جراحي ڪتاب جي لاطيني روايت جو هڪ صفحو.]] ٻارهين صديءَ ۾ [[جيرارڊ آف ڪريمونا]] ''التصريف'' جي جراحي حصي جو عربيءَ مان [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ترجمو ڪيو. Wellcome Collection وٽ محفوظ 1544ع جي ڇاپي ۾ پڻ واضح طور لکيل آهي ته هي ڪتاب جيرارڊ ڪريمونا طليطله ۾ عربيءَ مان لاطينيءَ ۾ ترجمو ڪيو هو.<ref name="Wellcome1544">{{cite web |title=Chirurgia Albucasis |url=https://wellcomecollection.org/works/m2n54rgm |website=Wellcome Collection |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''التصريف'' جا ٻيا حصا پڻ عبراني ۽ لاطينيءَ ۾ منتقل ٿيا. پهرين ۽ ٻي مقالي جا ترجما 13هين صديءَ ۾ عبرانيءَ ۾ ٿيا ۽ بعد ۾ لاطينيءَ ۾ پهتا. 1519ع ۾ آگسبرگ ۾ انهن جو لاطيني ڇاپو '''Liber theoricae nec non practicae Alsaharavii''' جي نالي سان شايع ٿيو.<ref name="QDL"/><ref name="LOC"/> 1530ع ۽ 1540ع واري ڏهاڪي تائين الزهراويءَ جي جراحي ڪتاب جا ڇاپيل لاطيني نسخا يورپ ۾ گردش ڪري رهيا هئا، جڏهن ته 1778ع ۾ آڪسفورڊ مان جان چيننگ عربي متن ۽ لاطيني ترجمي تي ٻڌل هڪ اهم جديد ايڊيشن شايع ڪيو.<ref>{{cite web |title=De chirurgia: Arabice et Latine |url=https://wellcomecollection.org/works/zggh3vuv |website=Wellcome Collection |date=1778 |access-date=6 October 2026 }}</ref> == يورپي جراحيءَ تي اثر == الزهراويءَ جو اثر خاص طور وچئين دور ۽ نشاة ثانيه جي يورپي جراحيءَ تي نمايان رهيو. فرانسيسي جراح '''[[گي ڊي شولياڪ]]''' پنهنجي مشهور جراحي تصنيف ۾ الزهراويءَ جي ڪم مان وڏي پيماني تي فائدو ورتو. بعد وارن يورپي جراحَن ۽ طبي مصنفن ۾ پيٽرو ڊي آرگيلاتا ۽ [[جاڪ ديلشامپ]] پڻ سندس روايت کان متاثر ٿيا.<ref name="SpinkLewis"/> University of California Press جي الزهراويءَ جي جراحي متن جي تنقيدي ايڊيشن موجب سندس ڪتاب جو لاطيني ترجمو يورپي طبي تعليم ۾ هڪ بنيادي جراحي ماخذ بڻيو ۽ يورپي جراح کيس [[بقراط]] ۽ [[جالينوس]] جهڙن قديم طبي اختيارين سان گڏ اهم مقام ڏيندا رهيا.<ref name="SpinkLewis"/> الزهراويءَ جي اثر جو هڪ اهم سبب رڳو نوان طريقا نه، پر سندس لکڻ جو عملي انداز هو: هن جراح کي ٻڌايو ته ڪهڙو اوزار استعمال ڪجي، اهو ڪيئن ٺاهيو وڃي ۽ مخصوص آپريشن ۾ ان کي ڪيئن هلائجي. انهيءَ ڪري سندس ڪتاب نظرياتي طب ۽ عملي جراحيءَ جي وچ ۾ هڪ اهم ڳانڍاپو بڻيو. == مخطوطا ۽ ڇاپا == [[File:Al-zahrawi surgical tools.png|thumb|ساڄو|الزهراويءَ جي اوزارن جون تصويرون سندس علمي ورثي جو نمايان حصو آهن.]] ''التصريف'' جا عربي ۽ ترجمو ٿيل ڪيترائي مخطوطا دنيا جي مختلف ڪتب خانن ۾ محفوظ آهن. [[چيسٽر بيٽي لائبريري]] ۾ موجود 13هين صديءَ جي عربي جراحي مخطوطي جا صفحا سندس ڪتاب جي تصويري روايت جو اهم مثال آهن. Wellcome Collection وٽ 1168ع جي هڪ عربي مخطوطي جون تاريخي تصويرون محفوظ آهن، جڏهن ته برٽش لائبريريءَ ۾ 14هين صديءَ جي لاطيني ''Chirurgia Albucasum'' جو نسخو محفوظ آهي.<ref>{{cite web |title=Al-Zahrawi: On surgery and instruments |url=https://wellcomecollection.org/works/rketwdcn |website=Wellcome Collection |access-date=6 October 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Page from Chyrurgia Albucasim |url=https://wellcomecollection.org/works/nmyzcrrn |website=Wellcome Collection |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[يونيسڪو]] 2017ع ۾ مراڪش جي قومي لائبريريءَ ۾ محفوظ ''التصريف'' جي ٽيهين، يعني جراحي، مقالي جي مخطوطي کي '''Memory of the World''' ۾ درج ڪيو. يونيسڪو هن مخطوطي کي جراحي اوزارن جي تصويري نمونن جي تاريخ ۾ هڪ اهم دستاويز قرار ڏئي ٿو.<ref name="UNESCO"/> == علمي اهميت ۽ ورثو == الزهراويءَ جي تاريخي اهميت کي صرف مخصوص “ايجادن” جي فهرست تائين محدود ڪرڻ مناسب ناهي. سندس وڌيڪ بنيادي ڪردار جراحي علم کي منظم ڪرڻ، گذريل طبي روايتن کي پنهنجي عملي تجربي سان گڏ ڪرڻ، اوزارن کي تصويرن سان محفوظ ڪرڻ ۽ جراحي تربيت لاءِ هڪ منظم متن تيار ڪرڻ هو.<ref name="SpinkLewis"/><ref name="SurgeryReview"/> انهيءَ سبب طبي تاريخ جي جديد مطالعي ۾ کيس اسلامي سونهري دور جي اهم ترين جراحَن مان هڪ ۽ وچئين دور جي يورپي جراحيءَ تي سڀ کان اثرائتن عربي طبي مصنفن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. سندس جراحي ڪتاب ڪيترن صدين تائين نقل، ترجمو، ڇاپيو ۽ طبي تعليم ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="UNESCO"/><ref name="LOC"/> اڄ سندس نالي سان قرطبه ۾ گهٽيون ۽ طبي ادارا منسوب آهن، جڏهن ته سندس ڪتاب ۽ جراحي اوزار طب جي تاريخ جي عجائب گهرن، ڪتب خانن ۽ علمي مطالعي ۾ سندس ورثي جي نمائندگي ڪن ٿا. == چونڊ تاريخي خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#D9EEFF;" | دور ! style="background:#D9EEFF;" | واقعو |- | style="background:#FFF0C7;" | تقريباً 936ع | style="background:#FFFAED;text-align:right;" | مدينة الزهراءَ ڀرسان پيدائش |- | style="background:#DFF3E6;" | 10هين صدي | style="background:#F3FBF6;text-align:right;" | قرطبه ۽ اندلس ۾ طبي ۽ جراحي سرگرمي |- | style="background:#EDE3F8;" | تقريباً 1000ع | style="background:#FAF7FD;text-align:right;" | ''التصريف'' جي تصنيف جو روايتي طور ڄاڻايل دور |- | style="background:#F8E3ED;" | 1009ع کان پوءِ | style="background:#FFF7FA;text-align:right;" | ابتدائي ماخذن موجب وفات |- | style="background:#F8E3ED;" | تقريباً 1013ع | style="background:#FFF7FA;text-align:right;" | جديد حوالن ۾ عام طور ڏنل وفات جو سال |- | style="background:#DDF1F3;" | 12هين صدي | style="background:#F1FAFB;text-align:right;" | جيرارڊ آف ڪريمونا پاران جراحي حصي جو لاطيني ترجمو |- | style="background:#E2F2FF;" | 1519ع | style="background:#F4FAFF;text-align:right;" | ''التصريف'' جي ڪجهه حصن جو آگسبرگ مان لاطيني ڇاپو |- | style="background:#FFEAB0;" | 2017ع | style="background:#FFFAE8;text-align:right;" | جراحي مخطوطو يونيسڪو Memory of the World ۾ شامل |} == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Treatise on Surgery of al-Zahrawi (CBL Ar 3172, ff. 49b-50a).jpg|''التصريف'' جي عربي جراحي مخطوطي جا صفحا File:Al-zahrawi surgical tools.png|الزهراويءَ جي بيان ڪيل جراحي اوزارن جا خاڪا File:Abulcassis Instruments01.jpg|جراحي اوزار File:Dental instruments, from 'Chirurgia' Wellcome L0016868.jpg|ڏندن جي علاج جا اوزار File:Scalpels, from 'Chirurgia' Wellcome L0016869.jpg|مختلف جراحي چاقو File:Trepanation, from, 'Chirurgia' Wellcome L0016870.jpg|کوپڙيءَ جي جراحيءَ بابت تاريخي تصوير File:Albucasis, Chirurgia Albucasum, 14th C Wellcome M0004106.jpg|''Chirurgia Albucasum'' جو لاطيني مخطوطو </gallery> == پڻ ڏسو == * [[اسلامي سونهري دور]] * [[اسلامي دنيا ۾ طب]] * [[جراحي]] * [[طب جي تاريخ]] * [[التصريف لمن عجز عن التأليف]] * [[ابن سينا]] * [[محمد بن زڪريا رازي]] * [[قرطبه]] * [[مدينة الزهراء]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=al-Zahrāwī |first1=Abū al-Qāsim Khalaf ibn ʻAbbās |translator-last1=Spink |translator-first1=M. S. |translator-last2=Lewis |translator-first2=G. L. |title=Albucasis on Surgery and Instruments |publisher=University of California Press |year=1973 |isbn=978-0-520-01532-6 }} * {{cite book |last1=Hamarneh |first1=Sami Khalaf |last2=Sonnedecker |first2=Glenn Allen |title=A Pharmaceutical View of Abulcasis Al-Zahrāwī in Moorish Spain |publisher=Brill |year=1963 }} * {{cite journal |last=Al-Benna |first=Sammy |title=Albucasis, a tenth-century scholar, physician and surgeon: His role in the history of plastic and reconstructive surgery |journal=European Journal of Plastic Surgery |year=2012 |volume=35 |issue=5 |pages=379–387 |doi=10.1007/s00238-011-0637-3 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline|Abulcasis}} {{Authority control}} [[زمرو:936ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1013ع جون فوتگيون]] [[زمرو:10هين صدي جا طبيب]] [[زمرو:11هين صدي جا طبيب]] [[زمرو:اندلس جا طبيب]] [[زمرو:مسلمان طبيب]] [[زمرو:جراح]] [[زمرو:طب جي تاريخ]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور جا سائنسدان]] [[زمرو:قرطبه جا ماڻهو]] 6fb50642noxaej2iilq8lded6dott76 417478 417477 2026-10-06T17:50:57Z Intisar Ali 8681 /* */ 417478 wikitext text/x-wiki {{Short description|اندلسي طبيب، جراح ۽ طبي مصنف (تقريباً 936–1013ع)}} {{Infobox Muslim scholar | honorific_prefix = طبيب ۽ جراح | name = ابوالقاسم خلف بن عباس الزهراوي | native_name = أبو القاسم خلف بن العباس الزهراوي | image = Al-Zahrawi-cropped.png | caption = الزهراويءَ جي هڪ خيالي تصوير | birth_date = تقريباً 936ع | birth_place = [[مدينة الزهراء]]، [[قرطبه]] ڀرسان، [[اندلس]] | death_date = تقريباً 1013ع | death_place = [[قرطبه]]، اندلس | era = [[اسلامي سونهري دور]] | region = [[اندلس]]، [[قرطبه جي خلافت]] | occupation = [[طبيب]]، [[جراح]]، طبي مصنف | religion = [[اسلام]] | works = ''[[التصريف لمن عجز عن التأليف]]'' | known_for = جراحي طريقن ۽ اوزارن جي منظم تشريح؛ ''التصريف'' | influenced = [[گي ڊي شولياڪ]]، [[جاڪ ديلشامپ]] }} '''ابوالقاسم خلف بن عباس الزهراوي''' {{ٻيا نالا|عربي=أبو القاسم خلف بن العباس الزهراوي|لاطيني=Albucasis}}؛ تقريباً 936ع – تقريباً 1013ع)، عام طور '''الزهراوي''' جي نالي سان مشهور، [[اندلس]] جو [[طبيب]]، [[جراح]] ۽ طبي مصنف هو. يورپي لاطيني ادب ۾ سندس نالو '''البوڪاسس''' (''Albucasis'' يا ''Abulcasis'') جي صورت ۾ مشهور ٿيو. هو وچئين دور جي سڀ کان اثرائتن جراح طبيبن مان شمار ٿئي ٿو ۽ جراحي کي منظم طبي علم طور پيش ڪرڻ، جراحي اوزارن جي تصويري وضاحت ۽ پنهنجي وسيع طبي موسوعي تصنيف ''[[التصريف لمن عجز عن التأليف]]'' سبب خاص شهرت رکي ٿو.<ref name="SpinkLewis">{{cite book |last1=al-Zahrāwī |first1=Abū al-Qāsim Khalaf ibn ʻAbbās |translator-last1=Spink |translator-first1=M. S. |translator-last2=Lewis |translator-first2=G. L. |title=Albucasis on Surgery and Instruments |publisher=University of California Press |year=1973 |isbn=978-0-520-01532-6 |url=https://www.ucpress.edu/books/albucasis-on-surgery-and-instruments/epub-pdf |access-date=6 October 2026 }}</ref> سندس ''التصريف'' طبي علم جي ڪيترن شعبن تي مشتمل هڪ وڏي تصنيف آهي، جنهن جو ٽيهون ۽ آخري حصو جراحي بابت آهي. هن حصي ۾ جراحي عملن سان گڏ وڏي تعداد ۾ اوزارن جون تصويرون ۽ انهن جي استعمال جون هدايتون ڏنل آهن. الزهراويءَ جي هن جراحي ڪتاب جو لاطيني ترجمو وچئين دور جي يورپ ۾ وڏي پيماني تي پڙهيو ويو ۽ سندس جراحي روايت صدين تائين يورپي طب تي اثرانداز رهي.<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Manuscript of al-Zahrāwī |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/manuscript-al-zahrawisur |website=UNESCO Memory of the World |publisher=UNESCO |access-date=6 October 2026 }}</ref><ref name="LOC">{{cite web |title=Theoretical and Practical Book by Al-Zahrawi |url=https://www.loc.gov/item/2021666820/ |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |access-date=6 October 2026 }}</ref> == نالو == سندس مڪمل نالو عام طور '''ابوالقاسم خلف بن عباس الزهراوي''' ڏنو وڃي ٿو. ڪن مخطوطن ۾ سندس نالي سان '''الانصاري''' نسبت پڻ ملي ٿي، جنهن جي بنياد تي ڪجهه محققن سندس نسب [[مدينو|مديني]] جي [[انصار]] سان ڳنڍيو آهي، پر ان نسبت مان سندس خانداني پسمنظر بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ ۾ احتياط ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Hamarneh">{{cite book |last1=Hamarneh |first1=Sami Khalaf |last2=Sonnedecker |first2=Glenn Allen |title=A Pharmaceutical View of Abulcasis Al-Zahrāwī in Moorish Spain |publisher=Brill |year=1963 |page=15 }}</ref> سندس نسبت '''الزهراوي''' [[مدينة الزهراء]] ڏانهن آهي، جيڪو [[قرطبه]] جي اتر-اولهه ۾ اموي حڪمرانن جو قائم ڪيل شاهي شهر هو. لاطيني ترجمن ۾ ''Abū al-Qāsim'' مان سندس نالو مختلف صورتن، خاص طور ''Albucasis'' ۽ ''Abulcasis''، ۾ منتقل ٿيو.<ref name="QDL">{{cite web |title=The Method of Medicine |url=https://www.qdl.qa/archive/qnlhc/10670 |website=Qatar Digital Library |publisher=Qatar National Library |access-date=6 October 2026 }}</ref> == زندگي == [[File:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 12-40-17.jpg|thumb|ساڄو|[[قرطبه]]، جتي الزهراويءَ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو گذاريو.]] الزهراويءَ جي ذاتي زندگيءَ بابت همعصر معلومات تمام ٿوري محفوظ رهي آهي. سندس نالي جي نسبت مان معلوم ٿئي ٿو ته سندس تعلق قرطبه ڀرسان [[مدينة الزهراء]] سان هو. سندس پيدائش عام طور تقريباً '''936ع''' ڄاڻائي وڃي ٿي، پر صحيح تاريخ معلوم ناهي.<ref name="QDL"/><ref name="SpinkLewis"/> سندس وفات بابت پڻ ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف آهي. ابتدائي تاريخي روايتن موجب هو 400هه/1009ع کان پوءِ اندلس ۾ وفات ڪري ويو، جڏهن ته ڪيترن جديد حوالن ۾ سندس وفات تقريباً '''1013ع''' ڏني وڃي ٿي.<ref name="QDL"/> الزهراويءَ جي زندگيءَ بابت بعد وارا سوانحي ماخذ کيس قرطبه جي اموي حڪمرانن سان وابسته ڪن ٿا. مختلف روايتن ۾ [[عبدالرحمان ٽيون]]، [[الحڪم ٻيون]] يا [[المنصور ابن ابي عامر]] جي دور سان سندس طبي سرگرمين کي ڳنڍيو ويو آهي؛ البت جديد مخطوطاتي تحقيق موجب سندس باقاعدي درٻاري عهدي بابت ابتدائي ثبوت محدود آهن.<ref name="QDL"/> [[ابن حزم اندلسي]] (994–1064ع) کيس اندلس جي اهم طبيبن ۾ شمار ڪيو. سندس وڌيڪ تفصيلي ابتدائي سوانح [[الحميدي]] جي ''جذوة المقتبس في ذكر ولاة الأندلس'' ۾ ملي ٿي، جيڪا الزهراويءَ جي وفات کان ڪيترائي ڏهاڪا پوءِ ترتيب ڏني وئي. == طبي فڪر == الزهراويءَ لاءِ جراحي رڳو هٿ جي مهارت نه، پر طب، جسماني بناوت ۽ ڊگهي عملي تجربي سان ڳنڍيل علم هو. ''التصريف'' ۾ هو جراح لاءِ [[تشريحيات|تشريح]] جي ڄاڻ، بيمار جي صحيح معائني ۽ عملي تربيت تي زور ڏئي ٿو.<ref name="SpinkLewis"/> هن پراڻن طبي مصنفن، خاص طور [[پال آف ايجينا]] ۽ اسلامي طبي روايت جي اڳوڻن عالمن جي مواد مان فائدو ورتو، پر ساڳئي وقت پنهنجي ڪلينڪل تجربي کي پڻ شامل ڪيو. قطر ڊجيٽل لائبريريءَ جي مخطوطاتي بيان موجب سندس ماخذن ۾ ابن ماسويه، سابور بن سهل، اسحاق بن عمران، قسطا بن لوقا، [[محمد بن زڪريا رازي|الرازي]] ۽ ابن الجزار جهڙا مصنف شامل هئا.<ref name="QDL"/> == ''التصريف لمن عجز عن التأليف'' == {{Main|التصريف لمن عجز عن التأليف}} [[File:Treatise on Surgery of al-Zahrawi (CBL Ar 3172, ff. 49b-50a).jpg|thumb|ساڄو|''التصريف'' جي جراحي حصي جي عربي مخطوطي جا ٻه صفحا.]] الزهراويءَ جو سڀ کان مشهور ۽ محفوظ ٿيل علمي ڪم '''''التصريف لمن عجز عن التأليف''''' آهي. هي طب جو وسيع مجموعو آهي، جيڪو روايتي طور '''30 مقالن''' ۾ ورهايل آهي. ان ۾ عام طبي اصولن، بيمارين، دوائن، غذائيت، اکين جي بيمارين، ڏندن، ولادت، هڏن ۽ جراحي سميت ڪيترن طبي موضوعن تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="UNESCO"/><ref name="QDL"/> پهريون مقالو طب جي عام اصولن ۽ ٻيو بيمارين جي نشانين ۽ علاج سان واسطو رکي ٿو، جڏهن ته ٽيهون مقالو جراحي لاءِ مخصوص آهي. قطر ڊجيٽل لائبريريءَ موجب پهريون، ٻيو ۽ ٽيهون مقالو گڏجي سڄي تصنيف جو لڳ ڀڳ اڌ حصو بڻجن ٿا.<ref name="QDL"/> ''التصريف'' جو آخري جراحي مقالو الزهراويءَ جي عالمي شهرت جو بنيادي سبب بڻيو. [[يونيسڪو]] موجب هي جراحي اوزارن جا نمونا تصويرن سان پيش ڪندڙ تاريخ جي شروعاتي ۽ اهم جراحي مخطوطن مان هڪ آهي. ان جي اهميت سبب مراڪش ۾ محفوظ ان جي جراحي مخطوطي کي 2017ع ۾ يونيسڪو جي '''Memory of the World''' رجسٽر ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="UNESCO"/> == جراحي == [[File:Al-zahrawi surgical tools.png|thumb|کاٻو|''التصريف'' ۾ بيان ڪيل جراحي اوزارن جون تصويرون.]] الزهراويءَ جي جراحي لکڻين ۾ [[ڪي (طب)|ڪي ڪرڻ]]، رت وهڻ روڪڻ، زخم، ڦٽ، هڏن جا ڀڃڻ، سنڌن جو نڪرڻ، پيشاب جي بيمارين، مثاني جي پٿري، ڏندن، اکين، ڪنن، ڳلي، زچگي ۽ ٻين ڪيترن شعبن جا طريقا شامل آهن.<ref name="SpinkLewis"/> هن آپريشن ڪرڻ کان اڳ جسم جي بناوت ڄاڻڻ تي خاص زور ڏنو. سندس خيال هو ته جراح کي اعصاب، عضلن، هڏن، شريانن ۽ رڳن جي جڳهه معلوم هجڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته تشريح جي اڻڄاڻائي آپريشن دوران مريض لاءِ موتمار ٿي سگهي ٿي.<ref name="SpinkLewis"/> الزهراويءَ جي ڪم جي هڪ نمايان خاصيت سندس عملي احتياط هو. هو جراح کي غيرضروري خطري کان پاسو ڪرڻ ۽ اهڙو عمل نه ڪرڻ جي تلقين ڪري ٿو جنهن لاءِ مناسب علم ۽ تربيت موجود نه هجي. انهيءَ لحاظ کان ''التصريف'' صرف اوزارن جو ڪتاب نه، پر جراحي تعليم ۽ عملي فيصلي سازيءَ جو پڻ متن هو. == جراحي اوزار == [[File:Abulcassis Instruments01.jpg|thumb|ساڄو|الزهراويءَ سان منسوب مختلف جراحي اوزار.]] ''التصريف'' جي جراحي حصي ۾ '''200 کان وڌيڪ قسم جي جراحي اوزارن''' جا خاڪا ۽ استعمال بيان ٿيل آهن. انهن ۾ مختلف قسم جا چاقو، اسڪيلپل، ٿلها، فورسيپس، ڪيوريٽ، اسپيڪيولم، ڪينولا، ڏندن جا اوزار ۽ ڪي ڪرڻ جا اوزار شامل آهن.<ref name="SurgeryReview">{{cite journal |title=Al-Zahrawi surgical instruments and techniques: a milestone in the history of surgery |journal=Journal of Medical Case Reports |year=2026 |pmc=PMC13186314 }}</ref> سڀ اوزار الزهراويءَ پاڻ ايجاد ڪيا هئا، اهڙي دعويٰ ڪرڻ بدران جديد تاريخدان وڌيڪ محتاط انداز اختيار ڪن ٿا: سندس اهميت هن ڳالهه ۾ به آهي ته هن اڳ موجود ۽ پنهنجي ٺاهيل يا تبديل ڪيل اوزارن کي منظم نموني بيان ۽ تصويربند ڪيو، جنهن ڪري سندن بناوت ۽ استعمال ايندڙ نسلن تائين منتقل ٿيو.<ref name="SpinkLewis"/> == ڪي ڪرڻ ۽ رت وهڻ جو علاج == الزهراويءَ جي جراحي ۾ '''ڪي''' (cauterization) کي نمايان جاءِ حاصل آهي. هن جسم جي مختلف حصن ۽ بيمارين لاءِ جدا جدا ڪي ڪرڻ وارا اوزار بيان ڪيا. ساڳئي وقت هن ڪي ڪرڻ کي بنا سوچ جي استعمال ڪرڻ کان خبردار ڪيو ۽ جراح لاءِ تشريحيات جي ڄاڻ لازمي قرار ڏني.<ref name="SpinkLewis"/> هو رت وهڻ کي روڪڻ لاءِ ڪي، دٻاءُ ۽ رت جي رڳن کي ٻڌڻ جهڙا طريقا بيان ڪري ٿو. انهن طريقن جي منظم تشريح وچئين دور جي جراحي تاريخ ۾ اهم سمجهي وڃي ٿي. == ٽانڪا ۽ زخم == الزهراويءَ سان اندروني جراحي ۾ جانورن جي آنڊن مان تيار ٿيندڙ جذب ٿيندڙ ڌاڳي، يعني '''catgut'''، جي استعمال جا ابتدائي مشهور بيان منسوب آهن. هن خاص طور آنڊن جي زخمن جي سلائي بابت اهڙي مواد جو ذڪر ڪيو جيڪو جسم اندر وقت سان ختم ٿي سگهي.<ref name="GynReview">{{cite journal |title=A Glimpse into Gynecologic Practice During the Islamic Golden Age |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11090949/ |journal=Journal of Mid-life Health |year=2024 |pmc=PMC11090949 }}</ref> هن زخم بند ڪرڻ، رت روڪڻ، ڊريسنگ ۽ مختلف قسم جي ٽانڪن بابت پڻ لکيو. جديد جراحي ٽانڪن سان سڌي هڪجهڙائيءَ جون دعوائون احتياط سان ڪيون وڃن ٿيون، پر سندس تحريرون وچئين دور جي جراحي ٽيڪنالاجيءَ جو اهم دستاويزي ثبوت آهن. == پيشاب جي جراحي == الزهراويءَ [[مثانو|مثاني]] جي پٿري ڪڍڻ بابت تفصيلي جراحي طريقا بيان ڪيا. هن مريض جي مناسب پوزيشن، پٿري جي سڃاڻپ، چيري ۽ مخصوص اوزارن جي استعمال تي بحث ڪيو. مثاني جي وڏي پٿريءَ کي ڪڍڻ کان اڳ ٽوڙڻ لاءِ پڻ خاص اوزارن جو بيان ملي ٿو.<ref name="SurgeryReview"/> == هڏن ۽ سنڌن جي جراحي == ''التصريف'' ۾ [[هڏو|هڏن]] جي ڀڃڻ ۽ سنڌن جي نڪرڻ بابت هڪ منظم حصو موجود آهي. الزهراوي مختلف ڀڃڻن کي سڃاڻڻ، هڏي کي صحيح جاءِ تي آڻڻ ۽ ان کي مستحڪم رکڻ جا طريقا بيان ڪيا. ڪلهي جي نڪتل سنڌ کي واپس آڻڻ جي سندس بيان ڪيل طريقي ۾ اهڙا عنصر ملن ٿا جيڪي بعد ۾ يورپي جراحيءَ ۾ ٻين نالن سان مشهور ٿيا.<ref name="SpinkLewis"/> == اعصابي جراحي == الزهراويءَ سر جي زخمن، کوپڙيءَ جي ڀڃڻ ۽ ٻارن ۾ [[هائيڊروسيفالس]] جهڙين حالتن جي جراحي علاج بابت لکيو. هائيڊروسيفالس ۾ سطح تي گڏ ٿيل سيال کي ڪڍڻ بابت سندس بيان اعصابي جراحي جي تاريخ ۾ شروعاتي ڪلينڪل بيانن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Aschoff |first1=A. |last2=Kremer |first2=P. |last3=Hashemi |first3=B. |last4=Kunze |first4=S. |title=The scientific history of hydrocephalus and its treatment |journal=Neurosurgical Review |year=1999 |volume=22 |issue=2–3 |pages=67–93 |doi=10.1007/s101430050035 |pmid=10547004 }}</ref> == ڏندن جي طب == [[File:Dental instruments, from 'Chirurgia' Wellcome L0016868.jpg|thumb|ساڄو|الزهراويءَ جي جراحي روايت ۾ ڏندن جا اوزار.]] الزهراويءَ جي ڪم ۾ [[ڏندن جي طب]] ۽ وات جي جراحيءَ لاءِ پڻ خاص مواد موجود آهي. هن ڏندن جي پٿري صاف ڪرڻ، ڏند ڪڍڻ، ٽٽل پاڙون ڪڍڻ ۽ هلندڙ ڏندن کي تار سان مستحڪم ڪرڻ جا طريقا بيان ڪيا. هن ڏندن جي پٿري ۽ مسوڙن جي بيمارين جي تعلق تي ڌيان ڏنو ۽ ڏندن جي صفائيءَ لاءِ مخصوص اوزار بيان ڪيا. ''التصريف'' ۾ ڏندن جي ڪيترن اوزارن جون تصويرون هجڻ سبب سندس ڪم وچئين دور جي دندان سازيءَ جي تاريخ جو اهم ماخذ آهي. == زچگي ۽ عورتن جي طب == الزهراويءَ جي جراحي ڪتاب جا ڪيترائي باب زچگي ۽ عورتن جي بيمارين بابت آهن. هن جنين جي غيرمعمولي پوزيشن، breech presentation، transverse lie، ٻاهر نڪتل هٿ ۽ نال جي ڳچيءَ چوڌاري اچڻ جهڙين مشڪلاتن تي بحث ڪيو.<ref name="Obstetrics">{{cite journal |title=Development of Obstetric Practice During the Early Islamic Era |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9444839/ |journal=Journal of Obstetrics and Gynaecology of India |year=2022 |pmc=PMC9444839 }}</ref> هن مشڪل ولادت ۾ جنين جي پوزيشن بدلائڻ ۽ مختلف هٿرادو طريقن جو ذڪر ڪيو. مئل جنين کي ڪڍڻ لاءِ مخصوص اوزار پڻ بيان ڪيا ويا. جديد تحقيق موجب ''التصريف'' ۾ 200 کان وڌيڪ اوزارن مان ڪيترائي عورتن جي معائني ۽ زچگيءَ سان لاڳاپيل هئا.<ref name="Obstetrics"/> الزهراويءَ vaginal speculum جهڙي اوزار جي تصوير ۽ استعمال پڻ بيان ڪيو، جيڪو عورتن جي بيمارين جي معائني لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref name="GynReview"/> == دوائن جو علم == الزهراوي صرف جراح نه هو؛ ''التصريف'' ۾ [[علم الادويه]] ۽ دوائن جي تياريءَ کي به وڏي جاءِ ڏني وئي آهي. سندس ڪتاب جي 28هين مقالي ۾ دوائن جي تياري، سادن دوائن، مرڪبن، وزنن ۽ دوا سازيءَ جي مختلف طريقن تي بحث ملي ٿو.<ref name="Hamarneh"/> هن دوائن جي تياريءَ ۾ تقطير ۽ ٻين دواسازي طريقن جو بيان ڪيو. ''التصريف'' جي دوا سازيءَ سان لاڳاپيل حصن مان هڪ لاطيني دنيا ۾ '''Liber Servitoris''' جي نالي سان مشهور ٿيو ۽ يورپي دوا سازيءَ جي ادب تي اثر وڌائين.<ref name="Hamarneh"/> == سينگار ۽ حفظان صحت == الزهراويءَ طبي سينگار ۽ جسماني صفائيءَ کي به طب جو حصو سمجهيو. ''التصريف'' ۾ خوشبوئن، وارن، چمڙي، وات ۽ ڏندن جي صفائي ۽ سينگار لاءِ مختلف ترڪيبون بيان ٿيل آهن. هي مواد وچئين دور جي اسلامي سماج ۾ طب، حفظان صحت ۽ سينگار جي گڏيل تصور کي ظاهر ڪري ٿو. == ''التصريف'' جا اهم موضوع == {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:right;" ! style="background:#D9EEFF;color:#163F56;" | شعبو ! style="background:#D9EEFF;color:#163F56;" | الزهراويءَ جي ڪم جو مثال |- | style="background:#FFF0C7;font-weight:bold;" | جراحي | style="background:#FFFAED;" | آپريشن، زخم، ڪي، رت روڪڻ ۽ جراحي اوزار |- | style="background:#DFF3E6;font-weight:bold;" | هڏن جي جراحي | style="background:#F3FBF6;" | ڀڳل هڏا، نڪتل سنڌون ۽ انهن کي مستحڪم ڪرڻ |- | style="background:#E2F2FF;font-weight:bold;" | پيشاب جي جراحي | style="background:#F4FAFF;" | مثاني جي پٿري ۽ ان کي ڪڍڻ جا اوزار |- | style="background:#EDE3F8;font-weight:bold;" | ڏندن جي طب | style="background:#FAF7FD;" | ڏندن جي پٿري، ڏند ڪڍڻ ۽ ڏندن کي مستحڪم ڪرڻ |- | style="background:#F8E3ED;font-weight:bold;" | زچگي | style="background:#FFF7FA;" | ڏکي ولادت، جنين جي غيرمعمولي پوزيشن ۽ زچگيءَ جا اوزار |- | style="background:#F2E9CF;font-weight:bold;" | علم الادويه | style="background:#FCF9F0;" | سادي ۽ مرڪب دوائن جي تياري |- | style="background:#DDF1F3;font-weight:bold;" | طبي تعليم | style="background:#F1FAFB;" | تشريحيات، ڪلينڪل مشاهدي ۽ عملي تربيت تي زور |} == يورپ ڏانهن منتقلي == [[File:Al-zahrawi great surgeon 03.jpg|thumb|کاٻو|الزهراويءَ جي جراحي ڪتاب جي لاطيني روايت جو هڪ صفحو.]] ٻارهين صديءَ ۾ [[جيرارڊ آف ڪريمونا]] ''التصريف'' جي جراحي حصي جو عربيءَ مان [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ترجمو ڪيو. Wellcome Collection وٽ محفوظ 1544ع جي ڇاپي ۾ پڻ واضح طور لکيل آهي ته هي ڪتاب جيرارڊ ڪريمونا طليطله ۾ عربيءَ مان لاطينيءَ ۾ ترجمو ڪيو هو.<ref name="Wellcome1544">{{cite web |title=Chirurgia Albucasis |url=https://wellcomecollection.org/works/m2n54rgm |website=Wellcome Collection |access-date=6 October 2026 }}</ref> ''التصريف'' جا ٻيا حصا پڻ عبراني ۽ لاطينيءَ ۾ منتقل ٿيا. پهرين ۽ ٻي مقالي جا ترجما 13هين صديءَ ۾ عبرانيءَ ۾ ٿيا ۽ بعد ۾ لاطينيءَ ۾ پهتا. 1519ع ۾ آگسبرگ ۾ انهن جو لاطيني ڇاپو '''Liber theoricae nec non practicae Alsaharavii''' جي نالي سان شايع ٿيو.<ref name="QDL"/><ref name="LOC"/> 1530ع ۽ 1540ع واري ڏهاڪي تائين الزهراويءَ جي جراحي ڪتاب جا ڇاپيل لاطيني نسخا يورپ ۾ گردش ڪري رهيا هئا، جڏهن ته 1778ع ۾ آڪسفورڊ مان جان چيننگ عربي متن ۽ لاطيني ترجمي تي ٻڌل هڪ اهم جديد ايڊيشن شايع ڪيو.<ref>{{cite web |title=De chirurgia: Arabice et Latine |url=https://wellcomecollection.org/works/zggh3vuv |website=Wellcome Collection |date=1778 |access-date=6 October 2026 }}</ref> == يورپي جراحيءَ تي اثر == الزهراويءَ جو اثر خاص طور وچئين دور ۽ نشاة ثانيه جي يورپي جراحيءَ تي نمايان رهيو. فرانسيسي جراح '''[[گي ڊي شولياڪ]]''' پنهنجي مشهور جراحي تصنيف ۾ الزهراويءَ جي ڪم مان وڏي پيماني تي فائدو ورتو. بعد وارن يورپي جراحَن ۽ طبي مصنفن ۾ پيٽرو ڊي آرگيلاتا ۽ [[جاڪ ديلشامپ]] پڻ سندس روايت کان متاثر ٿيا.<ref name="SpinkLewis"/> University of California Press جي الزهراويءَ جي جراحي متن جي تنقيدي ايڊيشن موجب سندس ڪتاب جو لاطيني ترجمو يورپي طبي تعليم ۾ هڪ بنيادي جراحي ماخذ بڻيو ۽ يورپي جراح کيس [[بقراط]] ۽ [[جالينوس]] جهڙن قديم طبي اختيارين سان گڏ اهم مقام ڏيندا رهيا.<ref name="SpinkLewis"/> الزهراويءَ جي اثر جو هڪ اهم سبب رڳو نوان طريقا نه، پر سندس لکڻ جو عملي انداز هو: هن جراح کي ٻڌايو ته ڪهڙو اوزار استعمال ڪجي، اهو ڪيئن ٺاهيو وڃي ۽ مخصوص آپريشن ۾ ان کي ڪيئن هلائجي. انهيءَ ڪري سندس ڪتاب نظرياتي طب ۽ عملي جراحيءَ جي وچ ۾ هڪ اهم ڳانڍاپو بڻيو. == مخطوطا ۽ ڇاپا == [[File:Al-zahrawi surgical tools.png|thumb|ساڄو|الزهراويءَ جي اوزارن جون تصويرون سندس علمي ورثي جو نمايان حصو آهن.]] ''التصريف'' جا عربي ۽ ترجمو ٿيل ڪيترائي مخطوطا دنيا جي مختلف ڪتب خانن ۾ محفوظ آهن. [[چيسٽر بيٽي لائبريري]] ۾ موجود 13هين صديءَ جي عربي جراحي مخطوطي جا صفحا سندس ڪتاب جي تصويري روايت جو اهم مثال آهن. Wellcome Collection وٽ 1168ع جي هڪ عربي مخطوطي جون تاريخي تصويرون محفوظ آهن، جڏهن ته برٽش لائبريريءَ ۾ 14هين صديءَ جي لاطيني ''Chirurgia Albucasum'' جو نسخو محفوظ آهي.<ref>{{cite web |title=Al-Zahrawi: On surgery and instruments |url=https://wellcomecollection.org/works/rketwdcn |website=Wellcome Collection |access-date=6 October 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Page from Chyrurgia Albucasim |url=https://wellcomecollection.org/works/nmyzcrrn |website=Wellcome Collection |access-date=6 October 2026 }}</ref> [[يونيسڪو]] 2017ع ۾ مراڪش جي قومي لائبريريءَ ۾ محفوظ ''التصريف'' جي ٽيهين، يعني جراحي، مقالي جي مخطوطي کي '''Memory of the World''' ۾ درج ڪيو. يونيسڪو هن مخطوطي کي جراحي اوزارن جي تصويري نمونن جي تاريخ ۾ هڪ اهم دستاويز قرار ڏئي ٿو.<ref name="UNESCO"/> == علمي اهميت ۽ ورثو == الزهراويءَ جي تاريخي اهميت کي صرف مخصوص “ايجادن” جي فهرست تائين محدود ڪرڻ مناسب ناهي. سندس وڌيڪ بنيادي ڪردار جراحي علم کي منظم ڪرڻ، گذريل طبي روايتن کي پنهنجي عملي تجربي سان گڏ ڪرڻ، اوزارن کي تصويرن سان محفوظ ڪرڻ ۽ جراحي تربيت لاءِ هڪ منظم متن تيار ڪرڻ هو.<ref name="SpinkLewis"/><ref name="SurgeryReview"/> انهيءَ سبب طبي تاريخ جي جديد مطالعي ۾ کيس اسلامي سونهري دور جي اهم ترين جراحَن مان هڪ ۽ وچئين دور جي يورپي جراحيءَ تي سڀ کان اثرائتن عربي طبي مصنفن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. سندس جراحي ڪتاب ڪيترن صدين تائين نقل، ترجمو، ڇاپيو ۽ طبي تعليم ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="UNESCO"/><ref name="LOC"/> اڄ سندس نالي سان قرطبه ۾ گهٽيون ۽ طبي ادارا منسوب آهن، جڏهن ته سندس ڪتاب ۽ جراحي اوزار طب جي تاريخ جي عجائب گهرن، ڪتب خانن ۽ علمي مطالعي ۾ سندس ورثي جي نمائندگي ڪن ٿا. == چونڊ تاريخي خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#D9EEFF;" | دور ! style="background:#D9EEFF;" | واقعو |- | style="background:#FFF0C7;" | تقريباً 936ع | style="background:#FFFAED;text-align:right;" | مدينة الزهراءَ ڀرسان پيدائش |- | style="background:#DFF3E6;" | 10هين صدي | style="background:#F3FBF6;text-align:right;" | قرطبه ۽ اندلس ۾ طبي ۽ جراحي سرگرمي |- | style="background:#EDE3F8;" | تقريباً 1000ع | style="background:#FAF7FD;text-align:right;" | ''التصريف'' جي تصنيف جو روايتي طور ڄاڻايل دور |- | style="background:#F8E3ED;" | 1009ع کان پوءِ | style="background:#FFF7FA;text-align:right;" | ابتدائي ماخذن موجب وفات |- | style="background:#F8E3ED;" | تقريباً 1013ع | style="background:#FFF7FA;text-align:right;" | جديد حوالن ۾ عام طور ڏنل وفات جو سال |- | style="background:#DDF1F3;" | 12هين صدي | style="background:#F1FAFB;text-align:right;" | جيرارڊ آف ڪريمونا پاران جراحي حصي جو لاطيني ترجمو |- | style="background:#E2F2FF;" | 1519ع | style="background:#F4FAFF;text-align:right;" | ''التصريف'' جي ڪجهه حصن جو آگسبرگ مان لاطيني ڇاپو |- | style="background:#FFEAB0;" | 2017ع | style="background:#FFFAE8;text-align:right;" | جراحي مخطوطو يونيسڪو Memory of the World ۾ شامل |} == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Treatise on Surgery of al-Zahrawi (CBL Ar 3172, ff. 49b-50a).jpg|''التصريف'' جي عربي جراحي مخطوطي جا صفحا File:Al-zahrawi surgical tools.png|الزهراويءَ جي بيان ڪيل جراحي اوزارن جا خاڪا File:Abulcassis Instruments01.jpg|جراحي اوزار File:Dental instruments, from 'Chirurgia' Wellcome L0016868.jpg|ڏندن جي علاج جا اوزار File:Scalpels, from 'Chirurgia' Wellcome L0016869.jpg|مختلف جراحي چاقو File:Trepanation, from, 'Chirurgia' Wellcome L0016870.jpg|کوپڙيءَ جي جراحيءَ بابت تاريخي تصوير File:Albucasis, Chirurgia Albucasum, 14th C Wellcome M0004106.jpg|''Chirurgia Albucasum'' جو لاطيني مخطوطو </gallery> == پڻ ڏسو == * [[اسلامي سونهري دور]] * [[اسلامي دنيا ۾ طب]] * [[جراحي]] * [[طب جي تاريخ]] * [[التصريف لمن عجز عن التأليف]] * [[ابن سينا]] * [[محمد بن زڪريا رازي]] * [[قرطبه]] * [[مدينة الزهراء]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=al-Zahrāwī |first1=Abū al-Qāsim Khalaf ibn ʻAbbās |translator-last1=Spink |translator-first1=M. S. |translator-last2=Lewis |translator-first2=G. L. |title=Albucasis on Surgery and Instruments |publisher=University of California Press |year=1973 |isbn=978-0-520-01532-6 }} * {{cite book |last1=Hamarneh |first1=Sami Khalaf |last2=Sonnedecker |first2=Glenn Allen |title=A Pharmaceutical View of Abulcasis Al-Zahrāwī in Moorish Spain |publisher=Brill |year=1963 }} * {{cite journal |last=Al-Benna |first=Sammy |title=Albucasis, a tenth-century scholar, physician and surgeon: His role in the history of plastic and reconstructive surgery |journal=European Journal of Plastic Surgery |year=2012 |volume=35 |issue=5 |pages=379–387 |doi=10.1007/s00238-011-0637-3 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline|Abulcasis}} {{Authority control}} [[زمرو:936ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1013ع جون فوتگيون]] [[زمرو:10هين صدي جا طبيب]] [[زمرو:11هين صدي جا طبيب]] [[زمرو:اندلس جا طبيب]] [[زمرو:مسلمان طبيب]] [[زمرو:جراح]] [[زمرو:طب جي تاريخ]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور جا سائنسدان]] [[زمرو:قرطبه جا ماڻهو]] ay2zsqx90y3u8l68s9dyq9w5jt205iy 0 18636 417555 417163 2026-10-06T20:00:34Z Intisar Ali 8681 /* */ 417555 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = ڊاڪٽر | name = سرفراز علي مهر | honorific_suffix = پي ايڇ ڊي | native_name = سرفراز علي مهر | native_name_lang = sd | image = Example.jpg | image_upright = 1 | landscape = no | alt = سرفراز علي مهر جي تصوير | caption = سرفراز علي مهر، 2024ع ۾ | pronunciation = سَر فراز عَلي مِهر | birth_name = سرفراز علي ولد عبدالرحمان مهر | birth_date = {{Birth date and age|1980|3|17}} | birth_place = [[شڪارپور]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | baptised = لاڳو نٿو ٿئي | disappeared_date = 12 مئي 2005ع | disappeared_place = [[ڪراچي]]، سنڌ، پاڪستان | disappeared_status = ٽن ڏينهن کان پوءِ واپس مليو | death_date = {{Death date and age|2055|9|22|1980|3|17}} | death_place = [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، سنڌ، پاڪستان | death_cause = دل جو دورو | body_discovered = حيدرآباد، سنڌ | resting_place = مهر خانداني قبرستان، [[شڪارپور ضلعو]] | resting_place_coordinates = {{coord|27.9556|68.6382|display=inline}} | burial_place = مهر خانداني قبرستان، شڪارپور | burial_coordinates = {{coord|27.9556|68.6382|display=inline}} | monuments = سرفراز مهر يادگار لائبريري، شڪارپور | other_names = سرفراز مهر؛ ڊاڪٽر مهر | siglum = س. ع. م. | citizenship = [[پاڪستان]] | education = سنڌي ادب ۾ پي ايڇ ڊي | alma_mater = [[سنڌ يونيورسٽي]] | occupation = [[ليکڪ]]، [[شاعر]]، محقق، استاد | years_active = 2003ع–2045ع | era = 21هين صدي | employer = سنڌ يونيورسٽي | organization = سنڌي ادبي ۽ تحقيقي انجمن | agent = مهر ادبي ادارو | known_for = سنڌي ٻولي، لوڪ ادب ۽ سنڌ جي ثقافتي تاريخ تي تحقيق | notable_works = ''سنڌ جا وسريل ورق''؛ ''درياهه جي هن پار''؛ ''سنڌي لوڪ ادب جو اڀياس'' | style = تحقيقي نثر، جديد سنڌي شاعري | television = ''سنڌ جا سرجڻهار'' | height = 1.78 ميٽر | title = سنڌي ادبي ۽ تحقيقي انجمن جو صدر | term = 2030ع–2036ع | predecessor = عبدالڪريم سومرو | successor = زرينه عباسي | political_party = سنڌ عوامي جمهوري جماعت | other_party = سنڌ شاگرد اتحاد | movement = سنڌي ٻولي بچايو تحريڪ | opponents = سليم احمد قريشي، نادر حسين شاهه | boards = سنڌ ثقافتي بورڊ؛ سنڌي ٻولي تحقيقي بورڊ | criminal_charges = سرڪاري احتجاج دوران امن امان ۾ خلل وجهڻ جو الزام | criminal_penalty = 10,000 رپيا ڏنڊ | criminal_status = الزام بعد ۾ عدالت طرفان ختم ڪيا ويا | spouse = ناهيد مهر (شادي 2007ع) | partner = لاڳو نٿو ٿئي | children = 3 | parents = عبدالرحمان مهر، زبيده مهر | mother = زبيده مهر | father = عبدالرحمان مهر | relatives = عارف مهر (ڀاءُ)، سميرا مهر (ڀيڻ) | family = مهر خاندان | callsign = سرفراز | awards = سنڌ ادبي انعام (2022ع)؛ شاهه لطيف ادبي ايوارڊ (2028ع)؛ صدارتي تمغو براءِ حسن ڪارڪردگي (2035ع) | website = {{URL|https://example.com}} | module = {{Infobox writer | embed = yes | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = شاعري، تاريخ، تحقيق | subject = سنڌي ادب، لوڪ ادب، سنڌ جي تاريخ }} | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature = Example signature.svg | signature_type = صحي | signature_size = 150px | signature_alt = سرفراز علي مهر جي صحي | footnotes = هي شخص ۽ هن سان لاڳاپيل سڀ حياتياتي تفصيل صرف سانچي جي آزمائش ۽ نمائش لاءِ فرضي طور ٺاهيا ويا آهن. }} {{Short description|ڏهين صديءَ جو سيرافي سامونڊي ليکڪ ۽ جاگرافيائي احوال مرتب ڪندڙ}} {{Infobox person | name = ابو زيد حسن سيرافي | native_name = أبو زيد حسن السيرافي | native_name_lang = ar | birth_date = نامعلوم | birth_place = [[سيراف]]، فارس | death_date = نامعلوم | occupation = سامونڊي ليکڪ، سياح، جاگرافيائي احوال مرتب ڪندڙ | known_for = ''اخبار الصين والهند'' جو ٻيو حصو | notable_works = ''الكتاب الثاني من أخبار الصين والهند'' | era = ٽين–چوٿين صدي هجري / نائين–ڏهين صدي عيسوي }} '''ابو زيد حسن سيرافي''' ({{lang-ar|أبو زيد حسن السيرافي}})، جنهن جو نالو بعض ماخذن ۾ '''ابو زيد حسن بن يزيد سيرافي''' پڻ ملي ٿو، ٽين ۽ چوٿين صدي هجريءَ جي سنگم، يعني نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ جو مسلمان سامونڊي ليکڪ ۽ هندستاني سمنڊ بابت معلومات گڏ ڪندڙ شخص هو. سندس نسبت [[سيراف]] ڏانهن هئي، جيڪو [[فارسي نار]] جو مشهور واپاري بندرگاهه هو. جديد تحقيق موجب هو '''303هه (915–916ع)''' ۾ سيراف مان [[بصرو|بصري]] منتقل ٿيو.<ref name="NYU">{{cite book |author=Abū Zayd al-Sīrāfī |translator=Mackintosh-Smith, Tim |title=Accounts of China and India |publisher=New York University Press |year=2017 |isbn=9781479830596 |url=https://nyupress.org/9781479830596/accounts-of-china-and-india/ |language=en }}</ref> ابو زيد خاص طور '''''اخبار الصين والهند''''' سان مشهور آهي. هن '''237هه (851ع)''' جي هڪ اڳوڻي، اڄ گمنام سمجهيل سامونڊي واپاري جي هند ۽ چين بابت احوال کي پڙهي ان جو ٻيو حصو يا تڪملو لکيو. پنهنجي حصي کي هن '''''الكتاب الثاني من أخبار الصين والهند''''' سڏيو، جڏهن تہ اڳوڻي متن کي '''''الكتاب الأول''''' سڏيو اٿس.<ref name="BnF">{{cite web |title=Aḵbār al-Ṣīn wa al-Hind |website=Catalogue général de la Bibliothèque nationale de France |publisher=Bibliothèque nationale de France |url=https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb181593145 |language=fr |access-date=4 October 2026 }}</ref> == زندگي == ابو زيد جي ذاتي زندگيءَ بابت معلومات تمام محدود آهي. سندس ڄمڻ ۽ وفات جا سال يا مهينا معلوم ناهن. ''سيرافي'' نسبت مان سندس [[سيراف]] سان تعلق ظاهر ٿئي ٿو. سيراف عباسي دور ۾ فارسي نار جو اهم بندرگاهه ۽ هندستاني سمنڊ ڏانهن ويندڙ سامونڊي واپار جو وڏو مرڪز هو. سنڌي ماخذن ۾ کيس سيراف جو رهواسي، سياح ۽ واپاري ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Sindhiana">{{حوالو_ويب |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A8%D9%88%20%D8%B2%D9%8A%D8%AF%20%D8%AD%D8%B3%D9%86%20%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A |title=ابو زيد حسن سيرافي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=4 October 2026 }}</ref> جديد علمي ايڊيشن موجب ابو زيد هڪ سامونڊي ماڻهو هو، جيڪو '''303هه (915–916ع)''' ۾ سيراف ڇڏي بصري ۾ وڃي رهيو.<ref name="NYU"/> اهو زمانو عباسي خلافت جي دور ۾ هندستاني سمنڊ جي وسيع تجارتي سرگرمين جو زمانو هو. == مسعوديءَ سان ملاقات == ابو زيد جو نالو مشهور عرب مورخ ۽ جاگرافيدان [[المسعودي]] جي احوالن سان پڻ ڳنڍيل آهي. سنڌيانا موجب سيراف ۾ سندس مسعوديءَ سان ملاقات ٿي هئي.<ref name="Sindhiana"/> مسعوديءَ جا بيان ابو زيد ۽ سيراف سان لاڳاپيل علمي ماحول جي تاريخ مقرر ڪرڻ ۾ اهم آهن. جديد تحقيق ابو زيد جي سرگرمين کي ڏهين صدي عيسويءَ جي شروعات سان ڳنڍي ٿي، خاص طور سندس '''303هه (915–916ع)''' ۾ سيراف کان بصري ڏانهن منتقليءَ سان.<ref name="NYU"/> == سليمان تاجر جي احوال جو تڪملو == ابو زيد جو سڀ کان اهم ڪم هند ۽ چين بابت اڳ موجود سفرنامي کي وڌائڻ ۽ ان ۾ نئون مواد شامل ڪرڻ هو. سنڌي روايت ۾ اهو پهريون احوال [[سليمان تاجر]] ڏانهن منسوب ڪيو ويندو آهي. ابو زيد پنهنجي لکڻيءَ جي شروعات ۾ ٻڌائي ٿو تہ هن اڳئين ڪتاب جو جائزو ورتو ۽ ڏٺو تہ اهو '''237هه (851ع)''' ۾ لکيل هو. پوءِ هن ساڳئي موضوع بابت پنهنجي ڄاڻ ۽ گڏ ڪيل معلومات شامل ڪئي. قديم ۽ جديد ڇاپن ۾ ٻنهي حصن کي گڏ ڪري '''''اخبار الصين والهند'''''، '''''سلسلة التواريخ''''' ۽ ٻين نالن سان شايع ڪيو ويو آهي. جديد متن شناسيءَ موجب، البت، '''237هه (851ع)''' واري پهرين حصي جو اصل مصنف يقيني طور معلوم ناهي. Bibliothèque nationale de France ان کي گمنام متن قرار ڏئي ٿي، جڏهن تہ سليمان تاجر ڏانهن ان جي نسبت پراڻي علمي روايت جو حصو آهي.<ref name="BnF"/> == الكتاب الثاني == ابو زيد پنهنجي تڪملي حصي کي '''''الكتاب الثاني من أخبار الصين والهند''''' يعني ”چين ۽ هند جي خبرن جو ٻيو ڪتاب“ سڏيو.<ref name="BnF"/> هن کان اڳ واري '''''الكتاب الأول''''' ۾ نائين صديءَ جي وچ ڌاري هند ۽ چين بابت سامونڊي واپارين جون معلوماتون محفوظ هيون. ابو زيد لڳ ڀڳ اڌ صدي پوءِ انهن معلوماتن کي وڌيڪ روايتن، واقعن ۽ سامونڊي دنيا بابت خبرن سان وڌايو.<ref name="NYU"/> ان ڪري موجود ''اخبار الصين والهند'' کي هڪ ئي وقت ۽ هڪ ئي مصنف جو لکيل ڪتاب سمجهڻ درست ناهي؛ اهو ٻن تاريخي مرحلن سان تعلق رکندڙ متن آهي. == معلومات جا ذريعا == ابو زيد جي تصنيف جي خاص ڳالهه اها آهي تہ ان جو سمورو مواد لازمي طور سندس ذاتي سفرن جو نتيجو نه هو. هن سامونڊي واپارين، ملاحن ۽ انهن ماڻهن کان پڻ معلومات ورتي جيڪي هندستاني سمنڊ جي مختلف علائقن جو سفر ڪري چڪا هئا. سنڌي ماخذ پڻ لکي ٿو تہ سندس معلومات جو بنياد يا سندس ذاتي ڄاڻ هئي يا اوڀر طرف سفر ڪندڙ ٻين سوداگرن جا بيان.<ref name="Sindhiana"/> انهيءَ طريقي سبب سندس تصنيف کي رڳو روايتي ”سفرنامو“ چوڻ بدران سامونڊي مسافرن ۽ واپارين جي احوالن جو '''مرتب ڪيل مجموعو''' چوڻ وڌيڪ درست آهي. == هندستان بابت احوال == ابو زيد پنهنجي تڪملي احوال ۾ [[هندستان]] جي ماڻهن، سماجي رسمن، مذهبي عقيدن، بادشاهن ۽ مختلف علائقن بابت معلومات محفوظ ڪئي. سنڌيانا موجب هن هندستان جي رسم رواج، تمدن، معاشرت، مذهبي اعتقادن، بت خانن ۽ راجائن جي حالتن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Sindhiana"/> ''Accounts of China and India'' ۾ هندستاني مذهبي رسمن، جوڳين ۽ مقدس شخصيتن سميت هندستاني سمنڊ جي ڪنارن تي آباد مختلف سماجن بابت ڪيترائي بيان موجود آهن.<ref name="NYU"/> انهن بيانن جي اهميت ان ڪري پڻ آهي تہ اهي عباسي دور جي مسلمان سامونڊي دنيا جي نظر سان هندستان جي سماج ۽ ثقافت بابت لکيل ابتدائي عربي مواد جو حصو آهن. == چين بابت احوال == ابو زيد جي متن ۾ [[چين]] بابت پڻ تفصيلي معلومات اچي ٿي. ان ۾ چيني سماج، شهرن، واپار، انتظام، مذهبي ۽ سماجي رسمن ۽ پرڏيهي واپارين بابت اڳ موجود معلومات ۾ وڌيڪ اضافا ڪيا ويا. ''اخبار الصين والهند'' مجموعي طور چين بابت اسلامي دنيا جي شروعاتي تفصيلي عربي ماخذن مان هڪ آهي. جديد ايڊيشن موجب ان ۾ چين کان وٺي هندستاني سمنڊ، [[سري لنڪا]]، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ آفريڪا جي سامونڊي ڪنارن تائين علائقن بابت احوال محفوظ آهن.<ref name="NYU"/> == خانفو ۽ چين جا مسلمان == ڪتاب ۾ چين جي مشهور بندرگاهه '''خانفو''' جو بيان ملي ٿو، جنهن کي عام طور جديد [[گوانگجو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هي بندرگاهه عرب، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جو اهم مرڪز هو. ابو زيد جي حصي جي تاريخي اهميت ان ڪري وڌي وڃي ٿي تہ هو چين ۾ پيش آيل انهن واقعن بابت به معلومات ڏئي ٿو جيڪي '''264هه (878–879ع)''' ۾ خانفو ۾ بغاوت ۽ وڏي خونريزيءَ سان لاڳاپيل هئا. اهي واقعا پهرين '''237هه (851ع)''' واري متن کان پوءِ پيش آيا هئا؛ تنهنڪري انهن جو ابو زيد جي ٻئي حصي ۾ اچڻ ٻنهي حصن جي مختلف تاريخن جو هڪ واضح ثبوت پڻ آهي. == 264هه (878–879ع) جو واقعو == سنڌي ماخذن ۾ نشاندهي ڪئي وئي آهي تہ ابو زيد جي ڪتاب ۾ '''264هه''' جو سال ملي ٿو.<ref name="Memon">{{cite journal |last=ميمڻ |first=عبدالمجيد سنڌي |title=سنڌ ـ سياحن جي نظر ۾ |journal=مهراڻ |issue=1 |year=1991 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd }}</ref> هي هجري سال تقريباً '''878–879ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. متن ۾ چين ۾ وڏي سياسي بدامني ۽ خانفو جي تباهيءَ بابت خبرون شامل آهن. اهڙيون بعد واريون خبرون ظاهر ڪن ٿيون تہ ابو زيد جو حصو 851ع واري پهرين ڪتاب کان گهڻو پوءِ ترتيب ڏنو ويو. == هندستاني سمنڊ جو واپاري جهان == ابو زيد جي ڪتاب مان نائين ۽ ڏهين صديءَ جي هندستاني سمنڊ جي وسيع واپاري نظام جي تصوير ملي ٿي. [[فارسي نار]] کان نڪرندڙ سامونڊي رستا هندستان، سرانديپ، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين پکڙيل هئا. سيراف هن نظام جو اهم مرڪز هو. اتان جا واپاري ۽ ملاح مختلف ملڪن ۾ ويندا هئا ۽ واپس اچڻ کان پوءِ اتان جون خبرون، واپاري معلومات ۽ سماجي مشاهدا پڻ پاڻ سان آڻيندا هئا. جديد تحقيق ''Accounts of China and India'' کي انهيءَ نائين ۽ ڏهين صديءَ ۾ قائم ٿيل وسيع هندستاني سمنڊ واري سامونڊي واپاري نيٽ ورڪ جو هڪ غيرمعمولي ادبي شاهد قرار ڏئي ٿي.<ref name="NYU"/> == سنڌ سان تعلق == سنڌي تاريخنگاري ۾ ابو زيد سيرافيءَ جو احوال سنڌ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذن ۾ ڳڻيو ويو آهي، ڇاڪاڻ تہ سنڌ ان دور جي هندستاني سمنڊ واري تجارتي ۽ سامونڊي دنيا جو حصو هئي.<ref name="Memon"/> سيراف ۽ بصري کان هند ۽ چين ڏانهن ويندڙ واپاري دنيا ۾ سنڌ ۽ هندستان جي اولهندي ڪناري جا بندرگاهه اهم هئا. تنهن هوندي بہ ابو زيد جي پنهنجي سنڌ جي ذاتي سفر بابت واضح ۽ قطعي شاهدي محدود آهي؛ تنهنڪري سندس سنڌ بابت معلومات کي سندس گڏ ڪيل سامونڊي ۽ واپاري روايتن جي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجي. == سامونڊي جانور ۽ عجائبات == ابو زيد جي تڪملي حصي ۾ رڳو انساني سماجن جو ذڪر ناهي، پر سامونڊي جانورن، ٻيٽن، قدرتي شين ۽ ملاحن جي غيرمعمولي تجربن جا احوال پڻ شامل آهن. وهيلن، عنبر، سمنڊ جي عجيب مخلوقن ۽ مختلف ٻيٽن بابت بيان وچئين دور جي عربي '''عجائب''' واري ادبي روايت سان پڻ تعلق رکن ٿا. انهن ۾ حقيقي سامونڊي مشاهدي سان گڏ ملاحن جون زباني روايتون به شامل آهن. انهيءَ ڪري ڪتاب سامونڊي تاريخ سان گڏ وچئين دور جي عربن ۽ فارس جي ماڻهن جي هندستاني سمنڊ بابت ذهني ۽ ثقافتي تصور جي مطالعي لاءِ به اهم آهي. == تاريخي اهميت == ابو زيد جو ڪم اسلامي جاگرافي، سامونڊي تاريخ ۽ هندستاني سمنڊ جي واپار جي مطالعي ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. جديد ''Encyclopaedia Iranica'' به '''''كتاب أخبار الصين والهند''''' جي ابو زيد واري تدوين ۽ تڪملي حصي کي لڳ ڀڳ '''304هه (916ع)''' سان ڳنڍي ٿي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |title=Chinese-Iranian Relations ii. Islamic Period to the Mongols |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/chinese-iranian-ii/ |language=en |access-date=4 October 2026 }}</ref> سندس ڪم جي اهميت ان ڳالهه ۾ به آهي تہ هن اڳئين سامونڊي متن کي محفوظ ڪندي ان ۾ پنهنجي دور تائين پهتل نيون معلوماتون شامل ڪيون. نتيجي ۾ موجوده ڪتاب نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ جي هندستاني سمنڊ جي دنيا جا ٻه مختلف تاريخي پرت محفوظ ڪري ٿو.<ref name="NYU"/> == مخطوطو == ''اخبار الصين والهند'' جي متن جي مخطوطي روايت [[پيرس]] جي [[فرانس جي قومي لائبريري]] سان لاڳاپيل آهي. Bibliothèque nationale de France جي فهرست ۾ هن تصنيف سان لاڳاپيل عربي مخطوطا '''Arabe 2281''' ۽ '''Arabe 2282''' طور درج ٿيل آهن.<ref name="BnF"/> قومي فرانسيسي لائبريريءَ جي فهرست موجب پهريون بيان 851ع ۾ مرتب ٿيو، جڏهن تہ ابو زيد جو ٻيو بيان لڳ ڀڳ '''915ع''' ۾ پهرئين حصي جي تسلسل طور لکيو ويو.<ref name="BnF"/> == جديد دور ۾ اشاعت == هن متن جي يورپي اشاعتي تاريخ پڻ اهم آهي. عربي متن Louis-Mathieu Langlès جي نگرانيءَ هيٺ '''1811ع (1226هه)''' ۾ ڇپيو. پوءِ Joseph Toussaint Reinaud ان کي درستين، اضافن، فرانسيسي ترجمي ۽ وضاحتن سان '''1845ع (1261–1262هه)''' ۾ پيرس جي Imprimerie royale مان شايع ڪيو.<ref name="BnF1845">{{cite web |title=Relation des voyages faits par les Arabes et les Persans dans l'Inde et à la Chine |website=Catalogue général de la Bibliothèque nationale de France |publisher=Bibliothèque nationale de France |url=https://catalogue.bnf.fr/rechercher.do?index=TIT3&numNotice=18159314&typeNotice=s |language=fr |access-date=4 October 2026 }}</ref> ان ڪري سنڌيانا ۾ ڏنل اها ڳالهه تہ تڪملو سليمان جي سفرنامي سان گڏ پهريون ڀيرو '''1845ع''' ۾ ڇپيو، ٿوري وضاحت گهري ٿي: **1845ع اهم فرانسيسي ترجمي ۽ تصحيح ٿيل ايڊيشن جو سال آهي، پر عربي متن جو هڪ ڇاپو اڳ ئي 1811ع ۾ اچي چڪو هو.**<ref name="BnF1845"/> '''1922ع (1340–1341هه)''' ۾ Gabriel Ferrand ان کي ''Voyage du marchand arabe Sulaymân en Inde et en Chine'' جي نالي سان فرانسيسي ترجمي ۽ مطالعي سان شايع ڪيو؛ BnF ان ۾ 851ع جي پهرين حصي کان پوءِ ابو زيد حسن جا لڳ ڀڳ 916ع جا اضافا واضح طور درج ڪري ٿي.<ref name="BnF1922">{{cite web |title=Voyage du marchand arabe Sulaymân en Inde et en Chine |website=Catalogue général de la Bibliothèque nationale de France |publisher=Bibliothèque nationale de France |url=https://catalogue.bnf.fr/ |language=fr |access-date=4 October 2026 }}</ref> '''1948ع (1367–1368هه)''' ۾ Jean Sauvaget متن جو نئون تنقيدي ڇاپو ۽ ترجمو ''Relation de la Chine et de l'Inde, rédigée en 851'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="BnF1845"/> == جديد انگريزي ايڊيشن == '''2014ع (1435–1436هه)''' ۾ Library of Arabic Literature پاران ابو زيد سيرافيءَ جو متن ''Two Arabic Travel Books'' ۾ عربي ۽ انگريزيءَ ۾ شايع ٿيو.<ref name="NYU2014">{{cite book |author1=Abū Zayd al-Sīrāfī |author2=Aḥmad ibn Faḍlān |editor1-last=Mackintosh-Smith |editor1-first=Tim |editor2-last=Montgomery |editor2-first=James E. |title=Two Arabic Travel Books: Accounts of China and India and Mission to the Volga |publisher=New York University Press |year=2014 |isbn=9781479803507 |language=en }}</ref> ان کان پوءِ '''2017ع (1438–1439هه)''' ۾ Tim Mackintosh-Smith جو انگريزي ترجمو الڳ ڪتاب '''''Accounts of China and India''''' جي نالي سان New York University Press مان شايع ٿيو.<ref name="NYU"/> هي جديد ايڊيشن ابو زيد کي موجود ڪتاب جي ٻئي حصي جو مصنف سمجهي ٿي ۽ پهرين، لڳ ڀڳ پنجاهه سال اڳ لکيل حصي کي هڪ اڻڄاتل سامونڊي واپاريءَ جي تصنيف قرار ڏئي ٿي.<ref name="NYU"/> == سليمان تاجر سان نسبت == پراڻي تحقيقي روايت ۾ پهريون ڪتاب [[سليمان تاجر]] ڏانهن منسوب ڪيو ويو ۽ ابو زيد کي سليمان جي سفرنامي جو تڪملو لکڻ وارو چيو ويو. اهو ئي موقف ڪيترن سنڌي، عربي، فارسي ۽ يورپي پراڻن ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Memon"/> جديد متن شناسيءَ ۾ اها نسبت يقيني نه سمجهي وڃي ٿي. فرانس جي قومي لائبريري پهرين، '''237هه (851ع)''' واري روايت کي گمنام قرار ڏئي ٿي ۽ ابو زيد جي ٻئي حصي کي لڳ ڀڳ '''303–304هه (915–916ع)''' جو تسلسل قرار ڏئي ٿي.<ref name="BnF"/> ساڳيو موقف جديد NYU Press ايڊيشن ۾ اختيار ڪيو ويو آهي.<ref name="NYU"/> تنهنڪري ابو زيد بابت لکندي ”سليمان تاجر جي سفرنامي جو تڪملو“ روايتي نسبت طور درست آهي، پر جديد تحقيق جو موقف پڻ گڏ بيان ڪرڻ ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[سليمان تاجر]] * [[المسعودي]] * [[سيراف]] * [[اخبار الصين والهند]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[هندي سمنڊ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[گوانگجو]] * [[عباسي خلافت]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |author=Abū Zayd al-Sīrāfī |translator=Mackintosh-Smith, Tim |title=Accounts of China and India |publisher=New York University Press |year=2017 |isbn=9781479830596 |language=en }} * {{cite book |author1=Abū Zayd al-Sīrāfī |author2=Aḥmad ibn Faḍlān |editor1-last=Mackintosh-Smith |editor1-first=Tim |editor2-last=Montgomery |editor2-first=James E. |title=Two Arabic Travel Books: Accounts of China and India and Mission to the Volga |publisher=New York University Press |year=2014 |isbn=9781479803507 |language=en }} * {{cite journal |last=ميمڻ |first=عبدالمجيد سنڌي |title=سنڌ ـ سياحن جي نظر ۾ |journal=مهراڻ |issue=1 |year=1991 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd }} [[زمرو:ڏهين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مسلمان سياح]] [[زمرو:عرب جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سامونڊي سياح]] [[زمرو:ڏهين صديءَ جا عربي ليکڪ]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:عباسي خلافت جا ماڻهو]] [[زمرو:سيراف جا ماڻهو]] [[زمرو:اسلامي جاگرافي]] gei88yiow4el7ktvl38ckdzeyikzejq 417563 417555 2026-10-06T20:08:40Z Intisar Ali 8681 /* */ 417563 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏهين صديءَ جو سيرافي سامونڊي ليکڪ ۽ جاگرافيائي احوال مرتب ڪندڙ}} {{Infobox person | name = ابو زيد حسن سيرافي | native_name = أبو زيد حسن السيرافي | native_name_lang = ar | birth_date = نامعلوم | birth_place = [[سيراف]]، فارس | death_date = نامعلوم | occupation = سامونڊي ليکڪ، سياح، جاگرافيائي احوال مرتب ڪندڙ | known_for = ''اخبار الصين والهند'' جو ٻيو حصو | notable_works = ''الكتاب الثاني من أخبار الصين والهند'' | era = ٽين–چوٿين صدي هجري / نائين–ڏهين صدي عيسوي }} '''ابو زيد حسن سيرافي''' ({{lang-ar|أبو زيد حسن السيرافي}})، جنهن جو نالو بعض ماخذن ۾ '''ابو زيد حسن بن يزيد سيرافي''' پڻ ملي ٿو، ٽين ۽ چوٿين صدي هجريءَ جي سنگم، يعني نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ جو مسلمان سامونڊي ليکڪ ۽ هندستاني سمنڊ بابت معلومات گڏ ڪندڙ شخص هو. سندس نسبت [[سيراف]] ڏانهن هئي، جيڪو [[فارسي نار]] جو مشهور واپاري بندرگاهه هو. جديد تحقيق موجب هو '''303هه (915–916ع)''' ۾ سيراف مان [[بصرو|بصري]] منتقل ٿيو.<ref name="NYU">{{cite book |author=Abū Zayd al-Sīrāfī |translator=Mackintosh-Smith, Tim |title=Accounts of China and India |publisher=New York University Press |year=2017 |isbn=9781479830596 |url=https://nyupress.org/9781479830596/accounts-of-china-and-india/ |language=en }}</ref> ابو زيد خاص طور '''''اخبار الصين والهند''''' سان مشهور آهي. هن '''237هه (851ع)''' جي هڪ اڳوڻي، اڄ گمنام سمجهيل سامونڊي واپاري جي هند ۽ چين بابت احوال کي پڙهي ان جو ٻيو حصو يا تڪملو لکيو. پنهنجي حصي کي هن '''''الكتاب الثاني من أخبار الصين والهند''''' سڏيو، جڏهن تہ اڳوڻي متن کي '''''الكتاب الأول''''' سڏيو اٿس.<ref name="BnF">{{cite web |title=Aḵbār al-Ṣīn wa al-Hind |website=Catalogue général de la Bibliothèque nationale de France |publisher=Bibliothèque nationale de France |url=https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb181593145 |language=fr |access-date=4 October 2026 }}</ref> == زندگي == ابو زيد جي ذاتي زندگيءَ بابت معلومات تمام محدود آهي. سندس ڄمڻ ۽ وفات جا سال يا مهينا معلوم ناهن. ''سيرافي'' نسبت مان سندس [[سيراف]] سان تعلق ظاهر ٿئي ٿو. سيراف عباسي دور ۾ فارسي نار جو اهم بندرگاهه ۽ هندستاني سمنڊ ڏانهن ويندڙ سامونڊي واپار جو وڏو مرڪز هو. سنڌي ماخذن ۾ کيس سيراف جو رهواسي، سياح ۽ واپاري ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Sindhiana">{{حوالو_ويب |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A8%D9%88%20%D8%B2%D9%8A%D8%AF%20%D8%AD%D8%B3%D9%86%20%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A |title=ابو زيد حسن سيرافي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=4 October 2026 }}</ref> جديد علمي ايڊيشن موجب ابو زيد هڪ سامونڊي ماڻهو هو، جيڪو '''303هه (915–916ع)''' ۾ سيراف ڇڏي بصري ۾ وڃي رهيو.<ref name="NYU"/> اهو زمانو عباسي خلافت جي دور ۾ هندستاني سمنڊ جي وسيع تجارتي سرگرمين جو زمانو هو. == مسعوديءَ سان ملاقات == ابو زيد جو نالو مشهور عرب مورخ ۽ جاگرافيدان [[المسعودي]] جي احوالن سان پڻ ڳنڍيل آهي. سنڌيانا موجب سيراف ۾ سندس مسعوديءَ سان ملاقات ٿي هئي.<ref name="Sindhiana"/> مسعوديءَ جا بيان ابو زيد ۽ سيراف سان لاڳاپيل علمي ماحول جي تاريخ مقرر ڪرڻ ۾ اهم آهن. جديد تحقيق ابو زيد جي سرگرمين کي ڏهين صدي عيسويءَ جي شروعات سان ڳنڍي ٿي، خاص طور سندس '''303هه (915–916ع)''' ۾ سيراف کان بصري ڏانهن منتقليءَ سان.<ref name="NYU"/> == سليمان تاجر جي احوال جو تڪملو == ابو زيد جو سڀ کان اهم ڪم هند ۽ چين بابت اڳ موجود سفرنامي کي وڌائڻ ۽ ان ۾ نئون مواد شامل ڪرڻ هو. سنڌي روايت ۾ اهو پهريون احوال [[سليمان تاجر]] ڏانهن منسوب ڪيو ويندو آهي. ابو زيد پنهنجي لکڻيءَ جي شروعات ۾ ٻڌائي ٿو تہ هن اڳئين ڪتاب جو جائزو ورتو ۽ ڏٺو تہ اهو '''237هه (851ع)''' ۾ لکيل هو. پوءِ هن ساڳئي موضوع بابت پنهنجي ڄاڻ ۽ گڏ ڪيل معلومات شامل ڪئي. قديم ۽ جديد ڇاپن ۾ ٻنهي حصن کي گڏ ڪري '''''اخبار الصين والهند'''''، '''''سلسلة التواريخ''''' ۽ ٻين نالن سان شايع ڪيو ويو آهي. جديد متن شناسيءَ موجب، البت، '''237هه (851ع)''' واري پهرين حصي جو اصل مصنف يقيني طور معلوم ناهي. Bibliothèque nationale de France ان کي گمنام متن قرار ڏئي ٿي، جڏهن تہ سليمان تاجر ڏانهن ان جي نسبت پراڻي علمي روايت جو حصو آهي.<ref name="BnF"/> == الكتاب الثاني == ابو زيد پنهنجي تڪملي حصي کي '''''الكتاب الثاني من أخبار الصين والهند''''' يعني ”چين ۽ هند جي خبرن جو ٻيو ڪتاب“ سڏيو.<ref name="BnF"/> هن کان اڳ واري '''''الكتاب الأول''''' ۾ نائين صديءَ جي وچ ڌاري هند ۽ چين بابت سامونڊي واپارين جون معلوماتون محفوظ هيون. ابو زيد لڳ ڀڳ اڌ صدي پوءِ انهن معلوماتن کي وڌيڪ روايتن، واقعن ۽ سامونڊي دنيا بابت خبرن سان وڌايو.<ref name="NYU"/> ان ڪري موجود ''اخبار الصين والهند'' کي هڪ ئي وقت ۽ هڪ ئي مصنف جو لکيل ڪتاب سمجهڻ درست ناهي؛ اهو ٻن تاريخي مرحلن سان تعلق رکندڙ متن آهي. == معلومات جا ذريعا == ابو زيد جي تصنيف جي خاص ڳالهه اها آهي تہ ان جو سمورو مواد لازمي طور سندس ذاتي سفرن جو نتيجو نه هو. هن سامونڊي واپارين، ملاحن ۽ انهن ماڻهن کان پڻ معلومات ورتي جيڪي هندستاني سمنڊ جي مختلف علائقن جو سفر ڪري چڪا هئا. سنڌي ماخذ پڻ لکي ٿو تہ سندس معلومات جو بنياد يا سندس ذاتي ڄاڻ هئي يا اوڀر طرف سفر ڪندڙ ٻين سوداگرن جا بيان.<ref name="Sindhiana"/> انهيءَ طريقي سبب سندس تصنيف کي رڳو روايتي ”سفرنامو“ چوڻ بدران سامونڊي مسافرن ۽ واپارين جي احوالن جو '''مرتب ڪيل مجموعو''' چوڻ وڌيڪ درست آهي. == هندستان بابت احوال == ابو زيد پنهنجي تڪملي احوال ۾ [[هندستان]] جي ماڻهن، سماجي رسمن، مذهبي عقيدن، بادشاهن ۽ مختلف علائقن بابت معلومات محفوظ ڪئي. سنڌيانا موجب هن هندستان جي رسم رواج، تمدن، معاشرت، مذهبي اعتقادن، بت خانن ۽ راجائن جي حالتن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Sindhiana"/> ''Accounts of China and India'' ۾ هندستاني مذهبي رسمن، جوڳين ۽ مقدس شخصيتن سميت هندستاني سمنڊ جي ڪنارن تي آباد مختلف سماجن بابت ڪيترائي بيان موجود آهن.<ref name="NYU"/> انهن بيانن جي اهميت ان ڪري پڻ آهي تہ اهي عباسي دور جي مسلمان سامونڊي دنيا جي نظر سان هندستان جي سماج ۽ ثقافت بابت لکيل ابتدائي عربي مواد جو حصو آهن. == چين بابت احوال == ابو زيد جي متن ۾ [[چين]] بابت پڻ تفصيلي معلومات اچي ٿي. ان ۾ چيني سماج، شهرن، واپار، انتظام، مذهبي ۽ سماجي رسمن ۽ پرڏيهي واپارين بابت اڳ موجود معلومات ۾ وڌيڪ اضافا ڪيا ويا. ''اخبار الصين والهند'' مجموعي طور چين بابت اسلامي دنيا جي شروعاتي تفصيلي عربي ماخذن مان هڪ آهي. جديد ايڊيشن موجب ان ۾ چين کان وٺي هندستاني سمنڊ، [[سري لنڪا]]، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ آفريڪا جي سامونڊي ڪنارن تائين علائقن بابت احوال محفوظ آهن.<ref name="NYU"/> == خانفو ۽ چين جا مسلمان == ڪتاب ۾ چين جي مشهور بندرگاهه '''خانفو''' جو بيان ملي ٿو، جنهن کي عام طور جديد [[گوانگجو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هي بندرگاهه عرب، فارسي ۽ ٻين پرڏيهي واپارين جو اهم مرڪز هو. ابو زيد جي حصي جي تاريخي اهميت ان ڪري وڌي وڃي ٿي تہ هو چين ۾ پيش آيل انهن واقعن بابت به معلومات ڏئي ٿو جيڪي '''264هه (878–879ع)''' ۾ خانفو ۾ بغاوت ۽ وڏي خونريزيءَ سان لاڳاپيل هئا. اهي واقعا پهرين '''237هه (851ع)''' واري متن کان پوءِ پيش آيا هئا؛ تنهنڪري انهن جو ابو زيد جي ٻئي حصي ۾ اچڻ ٻنهي حصن جي مختلف تاريخن جو هڪ واضح ثبوت پڻ آهي. == 264هه (878–879ع) جو واقعو == سنڌي ماخذن ۾ نشاندهي ڪئي وئي آهي تہ ابو زيد جي ڪتاب ۾ '''264هه''' جو سال ملي ٿو.<ref name="Memon">{{cite journal |last=ميمڻ |first=عبدالمجيد سنڌي |title=سنڌ ـ سياحن جي نظر ۾ |journal=مهراڻ |issue=1 |year=1991 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd }}</ref> هي هجري سال تقريباً '''878–879ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. متن ۾ چين ۾ وڏي سياسي بدامني ۽ خانفو جي تباهيءَ بابت خبرون شامل آهن. اهڙيون بعد واريون خبرون ظاهر ڪن ٿيون تہ ابو زيد جو حصو 851ع واري پهرين ڪتاب کان گهڻو پوءِ ترتيب ڏنو ويو. == هندستاني سمنڊ جو واپاري جهان == ابو زيد جي ڪتاب مان نائين ۽ ڏهين صديءَ جي هندستاني سمنڊ جي وسيع واپاري نظام جي تصوير ملي ٿي. [[فارسي نار]] کان نڪرندڙ سامونڊي رستا هندستان، سرانديپ، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين پکڙيل هئا. سيراف هن نظام جو اهم مرڪز هو. اتان جا واپاري ۽ ملاح مختلف ملڪن ۾ ويندا هئا ۽ واپس اچڻ کان پوءِ اتان جون خبرون، واپاري معلومات ۽ سماجي مشاهدا پڻ پاڻ سان آڻيندا هئا. جديد تحقيق ''Accounts of China and India'' کي انهيءَ نائين ۽ ڏهين صديءَ ۾ قائم ٿيل وسيع هندستاني سمنڊ واري سامونڊي واپاري نيٽ ورڪ جو هڪ غيرمعمولي ادبي شاهد قرار ڏئي ٿي.<ref name="NYU"/> == سنڌ سان تعلق == سنڌي تاريخنگاري ۾ ابو زيد سيرافيءَ جو احوال سنڌ جي تاريخ لاءِ به اهم ماخذن ۾ ڳڻيو ويو آهي، ڇاڪاڻ تہ سنڌ ان دور جي هندستاني سمنڊ واري تجارتي ۽ سامونڊي دنيا جو حصو هئي.<ref name="Memon"/> سيراف ۽ بصري کان هند ۽ چين ڏانهن ويندڙ واپاري دنيا ۾ سنڌ ۽ هندستان جي اولهندي ڪناري جا بندرگاهه اهم هئا. تنهن هوندي بہ ابو زيد جي پنهنجي سنڌ جي ذاتي سفر بابت واضح ۽ قطعي شاهدي محدود آهي؛ تنهنڪري سندس سنڌ بابت معلومات کي سندس گڏ ڪيل سامونڊي ۽ واپاري روايتن جي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجي. == سامونڊي جانور ۽ عجائبات == ابو زيد جي تڪملي حصي ۾ رڳو انساني سماجن جو ذڪر ناهي، پر سامونڊي جانورن، ٻيٽن، قدرتي شين ۽ ملاحن جي غيرمعمولي تجربن جا احوال پڻ شامل آهن. وهيلن، عنبر، سمنڊ جي عجيب مخلوقن ۽ مختلف ٻيٽن بابت بيان وچئين دور جي عربي '''عجائب''' واري ادبي روايت سان پڻ تعلق رکن ٿا. انهن ۾ حقيقي سامونڊي مشاهدي سان گڏ ملاحن جون زباني روايتون به شامل آهن. انهيءَ ڪري ڪتاب سامونڊي تاريخ سان گڏ وچئين دور جي عربن ۽ فارس جي ماڻهن جي هندستاني سمنڊ بابت ذهني ۽ ثقافتي تصور جي مطالعي لاءِ به اهم آهي. == تاريخي اهميت == ابو زيد جو ڪم اسلامي جاگرافي، سامونڊي تاريخ ۽ هندستاني سمنڊ جي واپار جي مطالعي ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. جديد ''Encyclopaedia Iranica'' به '''''كتاب أخبار الصين والهند''''' جي ابو زيد واري تدوين ۽ تڪملي حصي کي لڳ ڀڳ '''304هه (916ع)''' سان ڳنڍي ٿي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |title=Chinese-Iranian Relations ii. Islamic Period to the Mongols |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/chinese-iranian-ii/ |language=en |access-date=4 October 2026 }}</ref> سندس ڪم جي اهميت ان ڳالهه ۾ به آهي تہ هن اڳئين سامونڊي متن کي محفوظ ڪندي ان ۾ پنهنجي دور تائين پهتل نيون معلوماتون شامل ڪيون. نتيجي ۾ موجوده ڪتاب نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ جي هندستاني سمنڊ جي دنيا جا ٻه مختلف تاريخي پرت محفوظ ڪري ٿو.<ref name="NYU"/> == مخطوطو == ''اخبار الصين والهند'' جي متن جي مخطوطي روايت [[پيرس]] جي [[فرانس جي قومي لائبريري]] سان لاڳاپيل آهي. Bibliothèque nationale de France جي فهرست ۾ هن تصنيف سان لاڳاپيل عربي مخطوطا '''Arabe 2281''' ۽ '''Arabe 2282''' طور درج ٿيل آهن.<ref name="BnF"/> قومي فرانسيسي لائبريريءَ جي فهرست موجب پهريون بيان 851ع ۾ مرتب ٿيو، جڏهن تہ ابو زيد جو ٻيو بيان لڳ ڀڳ '''915ع''' ۾ پهرئين حصي جي تسلسل طور لکيو ويو.<ref name="BnF"/> == جديد دور ۾ اشاعت == هن متن جي يورپي اشاعتي تاريخ پڻ اهم آهي. عربي متن Louis-Mathieu Langlès جي نگرانيءَ هيٺ '''1811ع (1226هه)''' ۾ ڇپيو. پوءِ Joseph Toussaint Reinaud ان کي درستين، اضافن، فرانسيسي ترجمي ۽ وضاحتن سان '''1845ع (1261–1262هه)''' ۾ پيرس جي Imprimerie royale مان شايع ڪيو.<ref name="BnF1845">{{cite web |title=Relation des voyages faits par les Arabes et les Persans dans l'Inde et à la Chine |website=Catalogue général de la Bibliothèque nationale de France |publisher=Bibliothèque nationale de France |url=https://catalogue.bnf.fr/rechercher.do?index=TIT3&numNotice=18159314&typeNotice=s |language=fr |access-date=4 October 2026 }}</ref> ان ڪري سنڌيانا ۾ ڏنل اها ڳالهه تہ تڪملو سليمان جي سفرنامي سان گڏ پهريون ڀيرو '''1845ع''' ۾ ڇپيو، ٿوري وضاحت گهري ٿي: **1845ع اهم فرانسيسي ترجمي ۽ تصحيح ٿيل ايڊيشن جو سال آهي، پر عربي متن جو هڪ ڇاپو اڳ ئي 1811ع ۾ اچي چڪو هو.**<ref name="BnF1845"/> '''1922ع (1340–1341هه)''' ۾ Gabriel Ferrand ان کي ''Voyage du marchand arabe Sulaymân en Inde et en Chine'' جي نالي سان فرانسيسي ترجمي ۽ مطالعي سان شايع ڪيو؛ BnF ان ۾ 851ع جي پهرين حصي کان پوءِ ابو زيد حسن جا لڳ ڀڳ 916ع جا اضافا واضح طور درج ڪري ٿي.<ref name="BnF1922">{{cite web |title=Voyage du marchand arabe Sulaymân en Inde et en Chine |website=Catalogue général de la Bibliothèque nationale de France |publisher=Bibliothèque nationale de France |url=https://catalogue.bnf.fr/ |language=fr |access-date=4 October 2026 }}</ref> '''1948ع (1367–1368هه)''' ۾ Jean Sauvaget متن جو نئون تنقيدي ڇاپو ۽ ترجمو ''Relation de la Chine et de l'Inde, rédigée en 851'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="BnF1845"/> == جديد انگريزي ايڊيشن == '''2014ع (1435–1436هه)''' ۾ Library of Arabic Literature پاران ابو زيد سيرافيءَ جو متن ''Two Arabic Travel Books'' ۾ عربي ۽ انگريزيءَ ۾ شايع ٿيو.<ref name="NYU2014">{{cite book |author1=Abū Zayd al-Sīrāfī |author2=Aḥmad ibn Faḍlān |editor1-last=Mackintosh-Smith |editor1-first=Tim |editor2-last=Montgomery |editor2-first=James E. |title=Two Arabic Travel Books: Accounts of China and India and Mission to the Volga |publisher=New York University Press |year=2014 |isbn=9781479803507 |language=en }}</ref> ان کان پوءِ '''2017ع (1438–1439هه)''' ۾ Tim Mackintosh-Smith جو انگريزي ترجمو الڳ ڪتاب '''''Accounts of China and India''''' جي نالي سان New York University Press مان شايع ٿيو.<ref name="NYU"/> هي جديد ايڊيشن ابو زيد کي موجود ڪتاب جي ٻئي حصي جو مصنف سمجهي ٿي ۽ پهرين، لڳ ڀڳ پنجاهه سال اڳ لکيل حصي کي هڪ اڻڄاتل سامونڊي واپاريءَ جي تصنيف قرار ڏئي ٿي.<ref name="NYU"/> == سليمان تاجر سان نسبت == پراڻي تحقيقي روايت ۾ پهريون ڪتاب [[سليمان تاجر]] ڏانهن منسوب ڪيو ويو ۽ ابو زيد کي سليمان جي سفرنامي جو تڪملو لکڻ وارو چيو ويو. اهو ئي موقف ڪيترن سنڌي، عربي، فارسي ۽ يورپي پراڻن ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Memon"/> جديد متن شناسيءَ ۾ اها نسبت يقيني نه سمجهي وڃي ٿي. فرانس جي قومي لائبريري پهرين، '''237هه (851ع)''' واري روايت کي گمنام قرار ڏئي ٿي ۽ ابو زيد جي ٻئي حصي کي لڳ ڀڳ '''303–304هه (915–916ع)''' جو تسلسل قرار ڏئي ٿي.<ref name="BnF"/> ساڳيو موقف جديد NYU Press ايڊيشن ۾ اختيار ڪيو ويو آهي.<ref name="NYU"/> تنهنڪري ابو زيد بابت لکندي ”سليمان تاجر جي سفرنامي جو تڪملو“ روايتي نسبت طور درست آهي، پر جديد تحقيق جو موقف پڻ گڏ بيان ڪرڻ ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[سليمان تاجر]] * [[المسعودي]] * [[سيراف]] * [[اخبار الصين والهند]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[هندي سمنڊ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[گوانگجو]] * [[عباسي خلافت]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |author=Abū Zayd al-Sīrāfī |translator=Mackintosh-Smith, Tim |title=Accounts of China and India |publisher=New York University Press |year=2017 |isbn=9781479830596 |language=en }} * {{cite book |author1=Abū Zayd al-Sīrāfī |author2=Aḥmad ibn Faḍlān |editor1-last=Mackintosh-Smith |editor1-first=Tim |editor2-last=Montgomery |editor2-first=James E. |title=Two Arabic Travel Books: Accounts of China and India and Mission to the Volga |publisher=New York University Press |year=2014 |isbn=9781479803507 |language=en }} * {{cite journal |last=ميمڻ |first=عبدالمجيد سنڌي |title=سنڌ ـ سياحن جي نظر ۾ |journal=مهراڻ |issue=1 |year=1991 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd }} [[زمرو:ڏهين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:مسلمان سياح]] [[زمرو:عرب جاگرافيدان]] [[زمرو:مسلمان جاگرافيدان]] [[زمرو:سامونڊي سياح]] [[زمرو:ڏهين صديءَ جا عربي ليکڪ]] [[زمرو:هندستان جا سياح]] [[زمرو:چين جا سياح]] [[زمرو:عباسي خلافت جا ماڻهو]] [[زمرو:سيراف جا ماڻهو]] [[زمرو:اسلامي جاگرافي]] 4pv302s587w57ejlp1mytpm17el7uco 0 18654 417585 405548 2026-10-06T21:31:37Z Intisar Ali 8681 417585 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ ۽ جماعت اسلامي جو باني (1903–1979)}} {{Infobox religious biography | name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | image = Abul Ala Maududi.jpg | caption = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | birth_name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | birth_date = {{Birth date|1903|9|25|df=y}} | birth_place = [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1979|9|22|1903|9|25|df=y}} | death_place = [[بفيلو، نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]] | resting_place = [[اڇرا]]، [[لاهور]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | occupation = اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ، صحافي، مفسر ۽ سياسي اڳواڻ | notable_works = ''[[تفہيم القرآن]]''، ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' | known_for = [[جماعت اسلامي]] جو قيام، اسلامي سياسي فڪر | movement = [[جماعت اسلامي]] | founder = [[جماعت اسلامي]] | awards = [[شاهه فيصل عالمي انعام]]، 1979ع }} '''سيد ابو الاعلىٰ مودودي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Abul A'la Maududi}} (25 سيپٽمبر 1903ع – 22 سيپٽمبر 1979ع) ننڍي کنڊ جو اسلامي عالم، قرآن جو مفسر، صحافي، ليکڪ، سياسي مفڪر ۽ [[جماعت اسلامي]] جو باني هو.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-509695-8 }}</ref> هن ويهين صديءَ ۾ اسلام کي رڳو شخصي عقيدي يا عبادتن جي دائري بدران سماجي، سياسي، قانوني ۽ معاشي نظام طور بيان ڪرڻ لاءِ هڪ منظم فڪري خاڪو پيش ڪيو. جديد تحقيق ۾ کيس جديد اسلامي احياءَ ۽ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم ترين نظريه سازن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009230438 |isbn=9781009230438 }}</ref> مودودي جي لکڻين ۾ [[قرآن جي تفسير]]، حديث، اسلامي قانون، سياست، معيشت، سماج، اخلاق، قومپرستي، سيڪيولرزم، عورتن جي سماجي حيثيت ۽ اسلامي رياست جهڙا موضوع شامل آهن. سندس سڀ کان وڏي علمي تصنيف اردو تفسير ''[[تفہيم القرآن]]'' آهي، جڏهن تہ ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' ۽ ٻيا ڪيترائي ڪتاب پڻ سندس مشهور تصنيفن ۾ شامل آهن.<ref name="Nasr1996"/> سندس تحريرون اردو مان عربي، انگريزي، بنگالي، هندي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيون ۽ سندس فڪر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ٻين مسلم معاشرن جي اسلامي احيائي تحريڪن تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Nasr1996"/> 26 آگسٽ 1941ع تي مودودي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو پاڪستان آيو ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي ذريعي ملڪ جي آئين ۽ رياستي نظام کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي اصولن تي قائم ڪرڻ جي سياسي مهم هلائيندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> سندس سياسي ۽ مذهبي نظرين جا ڪيترائي پهلو—خاص ڪري اسلامي رياست، حاڪميت، جمهوريت، عورتن، غير مسلم شهرين، جهاد ۽ اسلامي قانون بابت موقف—علمي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Iqtidar2026"/> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul Ala'a Al-Mowdoodi |url=https://kingfaisalprize.org/ar/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |publisher=King Faisal Foundation |access-date=7 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == ابو الاعلىٰ مودودي 25 سيپٽمبر 1903ع تي [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، ان وقت جي نوابي [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ پيدا ٿيو.<ref name="KFP1979"/> سندس خاندان دهليءَ جي اشرافيه سان تاريخي نسبت رکندڙ سيد خاندان هو.<ref name="Qasmi2017">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |editor-last1=Qasmi |editor-first1=Ali Usman |editor-last2=Robb |editor-first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |doi=10.1017/9781108628012 }}</ref> مودودي پنهنجي دور جي ڪيترن روايتي عالمن جي ابتڙ ڪنهن هڪ مدرسي جي باقاعده ڊگهي نصابي تعليم مان فارغ ٿيل عالم نه هو. سندس تعليم جو وڏو حصو گهر، ذاتي مطالعي ۽ مختلف استادن وٽ حاصل ڪيل تعليم تي ٻڌل هو. ان هوندي به هن عربي، فارسي ۽ اسلامي علوم جو مطالعو ڪيو ۽ بعد ۾ قرآن، حديث، فقه ۽ جديد سياسي فڪر بابت وسيع لکڻيون ڪيون. مورخ علي عثمان قاسمي موجب، مدرسي جي روايتي رسمي تربيت نه هئڻ باوجود مودودي ڪلاسيڪي اسلامي روايت سان گڏ جديد مغربي سياسي فڪر جي به قابل ذڪر ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> سندس والد سيد احمد حسن مودودي وڪالت سان وابسته هو ۽ مذهبي رجحان رکندو هو. ابتدائي عمر ۾ مودودي کي گهر ۾ عربي، فارسي، قرآن ۽ اسلامي تعليم ڏني وئي. سندس رسمي تعليم گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي؛ والد جي بيماري ۽ پوءِ خاندان جي معاشي حالتن سبب نوجوان مودودي کي نسبتاً ننڍي عمر ۾ عملي زندگي اختيار ڪرڻي پئي.<ref name="Nasr1996"/> == صحافتي زندگي == مودودي جي عملي زندگيءَ جي شروعات بنيادي طور [[صحافت]] سان ٿي، ۽ اهو تجربو سندس بعد واري لکڻيءَ جي اسلوب ۽ سياسي فڪر تي نمايان اثرانداز ٿيو. قاسمي موجب، مسجد يا مدرسي سان مستقل وابستگي بدران صحافت مان ڪيريئر شروع ڪرڻ کيس هندستان جي آئيني مستقبل، مسلمانن جي سياسي نمائندگي، هندو-مسلم لاڳاپن ۽ برطانوي اقتدار کان پوءِ ممڪن سياسي نظام بابت هلندڙ بحثن سان سڌي واقفيت ڏني.<ref name="Qasmi2017"/> نوجوانيءَ ۾ هن مختلف اخبارن سان ڪم ڪيو. 1918ع ڌاري سندس صحافتي زندگي شروع ٿي ۽ پوءِ هو جبلپور مان نڪرندڙ روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو. بعد ۾ دهليءَ ۾ مسلمان صحافت سان ڪم ڪيائين. هن ''مسلم'' ۽ پوءِ [[جمعيت علماءِ هند]] سان لاڳاپيل اخبار ''الجمعية'' جي ادارت پڻ ڪئي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Qasmi2017"/> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|ساڄو|سيد ابو الاعلىٰ مودودي]] صحافت مودودي لاءِ رڳو پيشو نه رهي؛ اها سندس سياسي ۽ مذهبي خيالن جي تشڪيل جو اهم ذريعو بڻجي وئي. سندس تحرير جو انداز روايتي عالماڻي نثر کان نسبتاً مختلف، سڌو ۽ عام پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ جوڳو هو. ان وسيلي هو پيچيده مذهبي ۽ سياسي تصورن کي جديد سياسي اصطلاحن سان پيش ڪرڻ لڳو.<ref name="Qasmi2017"/> == علمي ۽ فڪري تشڪيل == 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان ۾ فرقيواراڻي تشدد، خلافت تحريڪ کان پوءِ جي سياسي صورتحال ۽ اسلام ۽ جهاد بابت ٿيندڙ بحثن مودودي جي فڪري ارتقا تي اثر وڌو. ان ماحول ۾ هن جهاد جي اسلامي تصور بابت لکڻ شروع ڪيو، جنهن جو نتيجو سندس ابتدائي اهم تصنيف ''الجهاد في الإسلام'' جي صورت ۾ نڪتو. ڪتاب جو مواد پهرين قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Iqtidar2026"/> ''الجهاد في الإسلام'' مودودي جي شروعاتي دور جي اهم تصنيفن مان هئي. جديد Cambridge edition هن ڪتاب کي سندس شروعاتي ۽ اثرائتي سياسي تحريرن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان کي نوآبادياتي دور، تشدد جي جواز، اسلامي سياسي نظام ۽ جديد رياست بابت سندس وسيع فڪر جي پسمنظر ۾ رکي ٿي.<ref name="Iqtidar2026"/> مودودي جو فڪر وقت سان هڪ اهڙي نظريي ڏانهن وڌيو جنهن ۾ اسلام کي مڪمل طرزِ حيات قرار ڏنو ويو. سندس نظر ۾ دين جي دائري ۾ فردي عبادت سان گڏ سياست، معيشت، قانون، سماج ۽ رياست پڻ شامل هئا. ولي نصر جي تجزيي موجب مودودي جديد دور ۾ سياسي اسلام جو هڪ منظم نظرياتي خاڪو تيار ڪيو ۽ ان نظريي کي عملي سماجي تحريڪ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> بهرحال، جديد علمي تحقيق مودودي جي فڪري تشڪيل کي صرف ”اولهه جي مخالفت“ جو نتيجو نٿي سمجهي. نصر ان کي برطانوي هندستان ۾ مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ سياسي طاقت، اجتماعي سڃاڻپ، قومپرستي ۽ نوآبادياتي نظام کان پوءِ مستقبل جي رياست بابت بحثن سان پڻ ڳنڍي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == ترجمان القرآن == 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مودودي پنهنجي رسالي ''ترجمان القرآن'' جي ادارت ۽ اشاعت شروع ڪئي. اهو رسالو اڳتي هلي سندس فڪر جي تشهير جو اهم ذريعو بڻيو. ''ترجمان القرآن'' ۾ هن قرآن، اسلامي تاريخ، سياست، قومپرستي، جديد تهذيب، مسلمانن جي اجتماعي حالت ۽ اسلامي نظام بابت مسلسل مضمون لکيا.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> هن دور تائين مودودي روايتي صحافي کان هڪ منظم مذهبي-سياسي مفڪر ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو. سندس لکڻين ۾ اهو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو تہ مسلمانن جي مسئلن جو حل رڳو سياسي نمائندگي يا اقتدار ۾ حصي حاصل ڪرڻ ۾ نه، پر فرد ۽ سماج کي اسلامي اصولن مطابق نئين سر منظم ڪرڻ ۾ آهي.<ref name="Nasr1996"/> == علامه اقبال ۽ دارالاسلام == 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ مودودي جو رابطو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] ۽ چوڌري نياز علي خان سان ٿيو. چوڌري نياز علي خان پنجاب ۾ هڪ علمي ۽ ديني مرڪز قائم ڪرڻ لاءِ زمين وقف ڪئي هئي، جنهن کي ''دارالاسلام'' جي نالي سان سڃاتو ويو. 1938ع ۾ مودودي حيدرآباد دکن ڇڏي [[پٺاڻ ڪوٽ]] ڀرسان دارالاسلام منتقل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> دارالاسلام واري دور ۾ مودودي کي پنهنجي مذهبي ۽ سماجي فڪر کي هڪ منظم تحريڪ جي صورت ڏيڻ لاءِ ماحول مليو. جيتوڻيڪ اقبال اپريل 1938ع ۾ وفات ڪري ويو، دارالاسلام جو تجربو مودودي جي بعد واري تنظيمي سوچ ۽ جماعت اسلامي جي قيام کان اڳ واري فڪري مرحلي ۾ اهم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> == هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ بابت موقف == مودودي گڏيل هندستان ۾ رائج علائقائي يا قومي قومپرستيءَ جو سخت نقاد هو. سندس نظر ۾ مسلمانن جي بنيادي اجتماعي سڃاڻپ قوم، نسل يا جاگرافي بدران اسلام سان وابسته هئڻ گهرجي. انهيءَ بنياد تي هن [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي گڏيل هندستاني قومپرستيءَ سان گڏ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي مسلمان قومپرستيءَ جي سياسي صورت تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> اهو موقف هڪ اهم تاريخي فرق پيدا ڪري ٿو: مودودي مسلمانن لاءِ اسلامي سياسي نظام جو حامي هو، پر مسلم ليگ جي قيادت هيٺ هلي رهي پاڪستان تحريڪ جي سياسي نظريي ۽ حڪمت عمليءَ سان شروع کان متفق نه هو. علي عثمان قاسمي جي تحقيق موجب مودودي مسلم ليگ ۽ [[محمد علي جناح]] تي تنقيد ڪندي دليل ڏنو تہ رڳو مسلمانن جي اڪثريت واري قومي رياست قائم ٿيڻ سان اها خود بخود ”اسلامي رياست“ نه بڻجي ويندي.<ref name="Qasmi2017"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو پاڪستان بابت ورهاڱي کان اڳ وارو موقف ۽ 1947ع کان پوءِ پاڪستان کي اسلامي رياست بنائڻ لاءِ سندس سياسي سرگرمي ٻه الڳ تاريخي مرحلا آهن؛ ٻنهي کي هڪٻئي سان ملائي پيش ڪرڻ سان سندس سياسي ارتقا جي صحيح تصوير سامهون نٿي اچي.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جو قيام == {{Main|جماعت اسلامي}} مودودي جي فڪري ۽ تنظيمي سرگرمين جو نتيجو 26 آگسٽ 1941ع تي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] جي قيام جي صورت ۾ سامهون آيو. جماعت جي قيام جو مقصد اهڙي منظم جماعت تيار ڪرڻ هو جيڪا اسلامي اصولن مطابق فرد، سماج ۽ آخرڪار رياستي نظام جي تبديلي لاءِ ڪم ڪري. مودودي جماعت جو پهريون امير چونڊيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي جي تصور ۾ جماعت محض چونڊن لاءِ قائم ڪيل سياسي پارٽي نه هئي، بلڪه هڪ نظرياتي ۽ اصلاحي تحريڪ هئي. ان جو ابتدائي طريقو تعليم، تربيت، اشاعت ۽ چونڊيل ڪارڪنن جي تياري ذريعي سماج ۾ تدريجي تبديلي آڻڻ هو. نصر موجب مودودي جي اهم جدت اها هئي تہ هن پنهنجي سياسي-مذهبي نظريي سان گڏ ان کي عملي جامو پارائڻ لاءِ هڪ منظم سماجي ۽ سياسي تنظيم جو خاڪو پڻ پيش ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> ورهاڱي کان اڳ جماعت اسلامي سڄي برطانوي هندستان جي تنظيم هئي. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت جون هندستاني ۽ پاڪستاني شاخون جدا تنظيمي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ لڳيون، جڏهن تہ مودودي پاڪستان منتقل ٿيو ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي قيادت جاري رکي.<ref name="Nasr1996"/> == پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ == 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ مودودي پاڪستان لڏي آيو ۽ [[لاهور]] سندس سياسي، علمي ۽ تنظيمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. ورهاڱي کان اڳ مسلم ليگ جي پاڪستان واري تصور تي تنقيد ڪرڻ باوجود، نئين رياست قائم ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي سرگرمين جو مرڪز پاڪستان جي آئيني ۽ قانوني ڍانچي کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي بنائڻ تي رکيو.<ref name="Nasr1996"/> هن ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي آئين ۾ خدا جي حاڪميت، اسلامي قانون جي بالادستي ۽ رياست جي اسلامي سڃاڻپ کي تسليم ڪرائڻ لاءِ مهم هلائي. پاڪستان جي رياست سان سندس تعلق ان ڪري مختلف وقتن تي تعاون، سياسي اختلاف، گرفتاري ۽ قيد جي مرحلن مان گذريو. سندس اسلامي رياست، جمهوريت ۽ آئين بابت تفصيلي نظريو بعد وارن حصن ۾ الڳ بيان ڪيو ويندو. == گرفتاريون ۽ رياست سان ٽڪراءُ == پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ مودودي ۽ حڪومت جا لاڳاپا جلد خراب ٿيا. 1948ع ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصو قيد ۾ رکيو ويو. سندس سياسي سرگرمين ۾ پاڪستان کي اسلامي آئين ڏيڻ جو مطالبو مرڪزي حيثيت اختيار ڪندو ويو.<ref name="Nasr1996"/> 1953ع ۾ پنجاب، خاص طور [[لاهور]]، ۾ احمدين خلاف تحريڪ ۽ فسادن دوران مودودي جو لکيل رسالو ''قادياني مسئلو'' پڻ شديد سياسي تڪرار جو حصو بڻيو. مارشل لا اختيارين کيس گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ موت جي سزا ٻڌائي. سزا تي عمل نه ٿيو؛ بعد ۾ اها عمر قيد ۾ تبديل ڪئي وئي ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> ان واقعي مودودي جي سياسي حيثيت کي وڏي شهرت ڏني، پر 1953ع جي تشدد ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي تنظيمن جي ڪردار، جماعت اسلامي جي ذميواري ۽ مودودي جي تحريرن جي اثر بابت تاريخي بحث کي سندس حامين جي روايت کان الڳ، معتبر ثانوي ذريعن جي بنياد تي ڏسڻ ضروري آهي. ان موضوع کي سندس احمديت بابت نظرين واري حصي ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويندو. == تفسير تفهيم القرآن == {{Main|تفهيم القرآن}} مودودي 1942ع ۾ قرآن جي اردو تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' لکڻ شروع ڪئي. اهو منصوبو لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تائين جاري رهيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ ترجمي سان گڏ تاريخي پسمنظر، آيتن جي تشريح، سماجي ۽ قانوني مسئلن ۽ مودودي جي سياسي ۽ مذهبي فڪر بابت تفصيلي حاشيا شامل آهن. هي تفسير سندس سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ وسيع اثر رکندڙ تصنيفن مان بڻيو ۽ بعد ۾ ڪيترين ٻولين ۾ ان جا ترجما ٿيا. ''تفهيم القرآن'' سندس مجموعي فڪر کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي رياست، قانون، معيشت، عورت، جهاد، غير مسلمانن ۽ سماجي نظام بابت سندس ڪيترن نظرين جي قرآني استدلال جو تفصيلي اظهار ان ۾ ملي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا == مودودي تقريباً ٽن ڏهاڪن تائين جماعت اسلامي جي قيادت ڪئي. صحت جي مسئلن ۽ تنظيمي حالتن جي پسمنظر ۾ هن 1972ع ۾ جماعت اسلامي جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. امارت ڇڏڻ کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي فڪر ۽ جماعت سان فڪري لاڳاپي ۾ سرگرم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> ساڳئي سال سندس ڊگهي عرصي کان جاري ''تفهيم القرآن'' پڻ مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ جو آخري دور بنيادي طور علمي ڪم، لکڻين ۽ خراب ٿيندڙ صحت سان لاڳاپيل رهيو. == اعزاز == 1979ع ۾ مودودي کي '''اسلام جي خدمت''' جي شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979"/> انعام جي سرڪاري فيصلي ۾ سندس اسلامي صحافت، لکڻين، ننڍي کنڊ ۾ اسلامي فڪر جي تجديد لاءِ سرگرمين ۽ اسلامي قدرن جي ترويج کي انعام ڏيڻ جا اهم سبب ڄاڻايو ويو.<ref name="KFP1979"/> [[File:King Faisal International Prize.jpg|thumb|شاهه فيصل عالمي انعام؛ مودودي 1979ع ۾ ''خدمتِ اسلام'' واري شعبي جو پهريون انعام يافته هو.]] == آخري بيماري ۽ وفات == مودودي ڪيترن سالن کان گڙدن جي بيماريءَ ۾ مبتلا هو ۽ زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.<ref name="Nasr1996"/> 1979ع ۾ علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. علاج دوران سندس حالت وڌيڪ خراب ٿي ۽ 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ 75 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪيائين.<ref name="Nasr1996"/> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو. لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. [[File:Grave maududi.jpg|thumb|ساڄو|[[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ ابو الاعلىٰ مودودي جي قبر]] مودودي جي وفات سندس سياسي ۽ فڪري اثر جو خاتمو ثابت نه ٿي. سندس لکڻيون، جماعت اسلامي جو تنظيمي ڍانچو ۽ اسلامي رياست بابت سندس اصطلاحي ۽ نظرياتي تصورات ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر به جديد اسلامي سياسي تحريڪن جي بحث جو حصو بڻيا. جديد علمي ادب ۾ ان اثر جي نوعيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن، جن جو تفصيلي جائزو مضمون جي ''اثر ۽ ورثو'' واري حصي ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026"/> 0xj1qewzbkwmbsmb6vmn3weldvj0f11 417586 417585 2026-10-06T21:32:11Z Intisar Ali 8681 417586 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ ۽ جماعت اسلامي جو باني (1903–1979)}} {{Infobox religious biography | name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | image = Abul Ala Maududi.jpg | caption = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | birth_name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | birth_date = {{Birth date|1903|9|25|df=y}} | birth_place = [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1979|9|22|1903|9|25|df=y}} | death_place = [[بفيلو، نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]] | resting_place = [[اڇرا]]، [[لاهور]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | occupation = اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ، صحافي، مفسر ۽ سياسي اڳواڻ | notable_works = ''[[تفہيم القرآن]]''، ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' | known_for = [[جماعت اسلامي]] جو قيام، اسلامي سياسي فڪر | movement = [[جماعت اسلامي]] | founder = [[جماعت اسلامي]] | awards = [[شاهه فيصل عالمي انعام]]، 1979ع }} '''سيد ابو الاعلىٰ مودودي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Abul A'la Maududi}} (25 سيپٽمبر 1903ع – 22 سيپٽمبر 1979ع) ننڍي کنڊ جو اسلامي عالم، قرآن جو مفسر، صحافي، ليکڪ، سياسي مفڪر ۽ [[جماعت اسلامي]] جو باني هو.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-509695-8 }}</ref> هن ويهين صديءَ ۾ اسلام کي رڳو شخصي عقيدي يا عبادتن جي دائري بدران سماجي، سياسي، قانوني ۽ معاشي نظام طور بيان ڪرڻ لاءِ هڪ منظم فڪري خاڪو پيش ڪيو. جديد تحقيق ۾ کيس جديد اسلامي احياءَ ۽ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم ترين نظريه سازن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009230438 |isbn=9781009230438 }}</ref> مودودي جي لکڻين ۾ [[قرآن جي تفسير]]، حديث، اسلامي قانون، سياست، معيشت، سماج، اخلاق، قومپرستي، سيڪيولرزم، عورتن جي سماجي حيثيت ۽ اسلامي رياست جهڙا موضوع شامل آهن. سندس سڀ کان وڏي علمي تصنيف اردو تفسير ''[[تفہيم القرآن]]'' آهي، جڏهن تہ ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' ۽ ٻيا ڪيترائي ڪتاب پڻ سندس مشهور تصنيفن ۾ شامل آهن.<ref name="Nasr1996"/> سندس تحريرون اردو مان عربي، انگريزي، بنگالي، هندي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيون ۽ سندس فڪر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ٻين مسلم معاشرن جي اسلامي احيائي تحريڪن تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Nasr1996"/> 26 آگسٽ 1941ع تي مودودي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو پاڪستان آيو ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي ذريعي ملڪ جي آئين ۽ رياستي نظام کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي اصولن تي قائم ڪرڻ جي سياسي مهم هلائيندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> سندس سياسي ۽ مذهبي نظرين جا ڪيترائي پهلو—خاص ڪري اسلامي رياست، حاڪميت، جمهوريت، عورتن، غير مسلم شهرين، جهاد ۽ اسلامي قانون بابت موقف—علمي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Iqtidar2026"/> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul Ala'a Al-Mowdoodi |url=https://kingfaisalprize.org/ar/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |publisher=King Faisal Foundation |access-date=7 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == ابو الاعلىٰ مودودي 25 سيپٽمبر 1903ع تي [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، ان وقت جي نوابي [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ پيدا ٿيو.<ref name="KFP1979"/> سندس خاندان دهليءَ جي اشرافيه سان تاريخي نسبت رکندڙ سيد خاندان هو.<ref name="Qasmi2017">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |editor-last1=Qasmi |editor-first1=Ali Usman |editor-last2=Robb |editor-first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |doi=10.1017/9781108628012 }}</ref> مودودي پنهنجي دور جي ڪيترن روايتي عالمن جي ابتڙ ڪنهن هڪ مدرسي جي باقاعده ڊگهي نصابي تعليم مان فارغ ٿيل عالم نه هو. سندس تعليم جو وڏو حصو گهر، ذاتي مطالعي ۽ مختلف استادن وٽ حاصل ڪيل تعليم تي ٻڌل هو. ان هوندي به هن عربي، فارسي ۽ اسلامي علوم جو مطالعو ڪيو ۽ بعد ۾ قرآن، حديث، فقه ۽ جديد سياسي فڪر بابت وسيع لکڻيون ڪيون. مورخ علي عثمان قاسمي موجب، مدرسي جي روايتي رسمي تربيت نه هئڻ باوجود مودودي ڪلاسيڪي اسلامي روايت سان گڏ جديد مغربي سياسي فڪر جي به قابل ذڪر ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> سندس والد سيد احمد حسن مودودي وڪالت سان وابسته هو ۽ مذهبي رجحان رکندو هو. ابتدائي عمر ۾ مودودي کي گهر ۾ عربي، فارسي، قرآن ۽ اسلامي تعليم ڏني وئي. سندس رسمي تعليم گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي؛ والد جي بيماري ۽ پوءِ خاندان جي معاشي حالتن سبب نوجوان مودودي کي نسبتاً ننڍي عمر ۾ عملي زندگي اختيار ڪرڻي پئي.<ref name="Nasr1996"/> == صحافتي زندگي == مودودي جي عملي زندگيءَ جي شروعات بنيادي طور [[صحافت]] سان ٿي، ۽ اهو تجربو سندس بعد واري لکڻيءَ جي اسلوب ۽ سياسي فڪر تي نمايان اثرانداز ٿيو. قاسمي موجب، مسجد يا مدرسي سان مستقل وابستگي بدران صحافت مان ڪيريئر شروع ڪرڻ کيس هندستان جي آئيني مستقبل، مسلمانن جي سياسي نمائندگي، هندو-مسلم لاڳاپن ۽ برطانوي اقتدار کان پوءِ ممڪن سياسي نظام بابت هلندڙ بحثن سان سڌي واقفيت ڏني.<ref name="Qasmi2017"/> نوجوانيءَ ۾ هن مختلف اخبارن سان ڪم ڪيو. 1918ع ڌاري سندس صحافتي زندگي شروع ٿي ۽ پوءِ هو جبلپور مان نڪرندڙ روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو. بعد ۾ دهليءَ ۾ مسلمان صحافت سان ڪم ڪيائين. هن ''مسلم'' ۽ پوءِ [[جمعيت علماءِ هند]] سان لاڳاپيل اخبار ''الجمعية'' جي ادارت پڻ ڪئي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Qasmi2017"/> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|ساڄو|سيد ابو الاعلىٰ مودودي]] صحافت مودودي لاءِ رڳو پيشو نه رهي؛ اها سندس سياسي ۽ مذهبي خيالن جي تشڪيل جو اهم ذريعو بڻجي وئي. سندس تحرير جو انداز روايتي عالماڻي نثر کان نسبتاً مختلف، سڌو ۽ عام پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ جوڳو هو. ان وسيلي هو پيچيده مذهبي ۽ سياسي تصورن کي جديد سياسي اصطلاحن سان پيش ڪرڻ لڳو.<ref name="Qasmi2017"/> == علمي ۽ فڪري تشڪيل == 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان ۾ فرقيواراڻي تشدد، خلافت تحريڪ کان پوءِ جي سياسي صورتحال ۽ اسلام ۽ جهاد بابت ٿيندڙ بحثن مودودي جي فڪري ارتقا تي اثر وڌو. ان ماحول ۾ هن جهاد جي اسلامي تصور بابت لکڻ شروع ڪيو، جنهن جو نتيجو سندس ابتدائي اهم تصنيف ''الجهاد في الإسلام'' جي صورت ۾ نڪتو. ڪتاب جو مواد پهرين قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Iqtidar2026"/> ''الجهاد في الإسلام'' مودودي جي شروعاتي دور جي اهم تصنيفن مان هئي. جديد Cambridge edition هن ڪتاب کي سندس شروعاتي ۽ اثرائتي سياسي تحريرن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان کي نوآبادياتي دور، تشدد جي جواز، اسلامي سياسي نظام ۽ جديد رياست بابت سندس وسيع فڪر جي پسمنظر ۾ رکي ٿي.<ref name="Iqtidar2026"/> مودودي جو فڪر وقت سان هڪ اهڙي نظريي ڏانهن وڌيو جنهن ۾ اسلام کي مڪمل طرزِ حيات قرار ڏنو ويو. سندس نظر ۾ دين جي دائري ۾ فردي عبادت سان گڏ سياست، معيشت، قانون، سماج ۽ رياست پڻ شامل هئا. ولي نصر جي تجزيي موجب مودودي جديد دور ۾ سياسي اسلام جو هڪ منظم نظرياتي خاڪو تيار ڪيو ۽ ان نظريي کي عملي سماجي تحريڪ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> بهرحال، جديد علمي تحقيق مودودي جي فڪري تشڪيل کي صرف ”اولهه جي مخالفت“ جو نتيجو نٿي سمجهي. نصر ان کي برطانوي هندستان ۾ مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ سياسي طاقت، اجتماعي سڃاڻپ، قومپرستي ۽ نوآبادياتي نظام کان پوءِ مستقبل جي رياست بابت بحثن سان پڻ ڳنڍي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == ترجمان القرآن == 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مودودي پنهنجي رسالي ''ترجمان القرآن'' جي ادارت ۽ اشاعت شروع ڪئي. اهو رسالو اڳتي هلي سندس فڪر جي تشهير جو اهم ذريعو بڻيو. ''ترجمان القرآن'' ۾ هن قرآن، اسلامي تاريخ، سياست، قومپرستي، جديد تهذيب، مسلمانن جي اجتماعي حالت ۽ اسلامي نظام بابت مسلسل مضمون لکيا.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> هن دور تائين مودودي روايتي صحافي کان هڪ منظم مذهبي-سياسي مفڪر ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو. سندس لکڻين ۾ اهو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو تہ مسلمانن جي مسئلن جو حل رڳو سياسي نمائندگي يا اقتدار ۾ حصي حاصل ڪرڻ ۾ نه، پر فرد ۽ سماج کي اسلامي اصولن مطابق نئين سر منظم ڪرڻ ۾ آهي.<ref name="Nasr1996"/> == علامه اقبال ۽ دارالاسلام == 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ مودودي جو رابطو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] ۽ چوڌري نياز علي خان سان ٿيو. چوڌري نياز علي خان پنجاب ۾ هڪ علمي ۽ ديني مرڪز قائم ڪرڻ لاءِ زمين وقف ڪئي هئي، جنهن کي ''دارالاسلام'' جي نالي سان سڃاتو ويو. 1938ع ۾ مودودي حيدرآباد دکن ڇڏي [[پٺاڻ ڪوٽ]] ڀرسان دارالاسلام منتقل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> دارالاسلام واري دور ۾ مودودي کي پنهنجي مذهبي ۽ سماجي فڪر کي هڪ منظم تحريڪ جي صورت ڏيڻ لاءِ ماحول مليو. جيتوڻيڪ اقبال اپريل 1938ع ۾ وفات ڪري ويو، دارالاسلام جو تجربو مودودي جي بعد واري تنظيمي سوچ ۽ جماعت اسلامي جي قيام کان اڳ واري فڪري مرحلي ۾ اهم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> == هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ بابت موقف == مودودي گڏيل هندستان ۾ رائج علائقائي يا قومي قومپرستيءَ جو سخت نقاد هو. سندس نظر ۾ مسلمانن جي بنيادي اجتماعي سڃاڻپ قوم، نسل يا جاگرافي بدران اسلام سان وابسته هئڻ گهرجي. انهيءَ بنياد تي هن [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي گڏيل هندستاني قومپرستيءَ سان گڏ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي مسلمان قومپرستيءَ جي سياسي صورت تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> اهو موقف هڪ اهم تاريخي فرق پيدا ڪري ٿو: مودودي مسلمانن لاءِ اسلامي سياسي نظام جو حامي هو، پر مسلم ليگ جي قيادت هيٺ هلي رهي پاڪستان تحريڪ جي سياسي نظريي ۽ حڪمت عمليءَ سان شروع کان متفق نه هو. علي عثمان قاسمي جي تحقيق موجب مودودي مسلم ليگ ۽ [[محمد علي جناح]] تي تنقيد ڪندي دليل ڏنو تہ رڳو مسلمانن جي اڪثريت واري قومي رياست قائم ٿيڻ سان اها خود بخود ”اسلامي رياست“ نه بڻجي ويندي.<ref name="Qasmi2017"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو پاڪستان بابت ورهاڱي کان اڳ وارو موقف ۽ 1947ع کان پوءِ پاڪستان کي اسلامي رياست بنائڻ لاءِ سندس سياسي سرگرمي ٻه الڳ تاريخي مرحلا آهن؛ ٻنهي کي هڪٻئي سان ملائي پيش ڪرڻ سان سندس سياسي ارتقا جي صحيح تصوير سامهون نٿي اچي.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جو قيام == {{Main|جماعت اسلامي}} مودودي جي فڪري ۽ تنظيمي سرگرمين جو نتيجو 26 آگسٽ 1941ع تي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] جي قيام جي صورت ۾ سامهون آيو. جماعت جي قيام جو مقصد اهڙي منظم جماعت تيار ڪرڻ هو جيڪا اسلامي اصولن مطابق فرد، سماج ۽ آخرڪار رياستي نظام جي تبديلي لاءِ ڪم ڪري. مودودي جماعت جو پهريون امير چونڊيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي جي تصور ۾ جماعت محض چونڊن لاءِ قائم ڪيل سياسي پارٽي نه هئي، بلڪه هڪ نظرياتي ۽ اصلاحي تحريڪ هئي. ان جو ابتدائي طريقو تعليم، تربيت، اشاعت ۽ چونڊيل ڪارڪنن جي تياري ذريعي سماج ۾ تدريجي تبديلي آڻڻ هو. نصر موجب مودودي جي اهم جدت اها هئي تہ هن پنهنجي سياسي-مذهبي نظريي سان گڏ ان کي عملي جامو پارائڻ لاءِ هڪ منظم سماجي ۽ سياسي تنظيم جو خاڪو پڻ پيش ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> ورهاڱي کان اڳ جماعت اسلامي سڄي برطانوي هندستان جي تنظيم هئي. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت جون هندستاني ۽ پاڪستاني شاخون جدا تنظيمي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ لڳيون، جڏهن تہ مودودي پاڪستان منتقل ٿيو ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي قيادت جاري رکي.<ref name="Nasr1996"/> == پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ == 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ مودودي پاڪستان لڏي آيو ۽ [[لاهور]] سندس سياسي، علمي ۽ تنظيمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. ورهاڱي کان اڳ مسلم ليگ جي پاڪستان واري تصور تي تنقيد ڪرڻ باوجود، نئين رياست قائم ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي سرگرمين جو مرڪز پاڪستان جي آئيني ۽ قانوني ڍانچي کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي بنائڻ تي رکيو.<ref name="Nasr1996"/> هن ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي آئين ۾ خدا جي حاڪميت، اسلامي قانون جي بالادستي ۽ رياست جي اسلامي سڃاڻپ کي تسليم ڪرائڻ لاءِ مهم هلائي. پاڪستان جي رياست سان سندس تعلق ان ڪري مختلف وقتن تي تعاون، سياسي اختلاف، گرفتاري ۽ قيد جي مرحلن مان گذريو. سندس اسلامي رياست، جمهوريت ۽ آئين بابت تفصيلي نظريو بعد وارن حصن ۾ الڳ بيان ڪيو ويندو. == گرفتاريون ۽ رياست سان ٽڪراءُ == پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ مودودي ۽ حڪومت جا لاڳاپا جلد خراب ٿيا. 1948ع ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصو قيد ۾ رکيو ويو. سندس سياسي سرگرمين ۾ پاڪستان کي اسلامي آئين ڏيڻ جو مطالبو مرڪزي حيثيت اختيار ڪندو ويو.<ref name="Nasr1996"/> 1953ع ۾ پنجاب، خاص طور [[لاهور]]، ۾ احمدين خلاف تحريڪ ۽ فسادن دوران مودودي جو لکيل رسالو ''قادياني مسئلو'' پڻ شديد سياسي تڪرار جو حصو بڻيو. مارشل لا اختيارين کيس گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ موت جي سزا ٻڌائي. سزا تي عمل نه ٿيو؛ بعد ۾ اها عمر قيد ۾ تبديل ڪئي وئي ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> ان واقعي مودودي جي سياسي حيثيت کي وڏي شهرت ڏني، پر 1953ع جي تشدد ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي تنظيمن جي ڪردار، جماعت اسلامي جي ذميواري ۽ مودودي جي تحريرن جي اثر بابت تاريخي بحث کي سندس حامين جي روايت کان الڳ، معتبر ثانوي ذريعن جي بنياد تي ڏسڻ ضروري آهي. ان موضوع کي سندس احمديت بابت نظرين واري حصي ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويندو. == تفسير تفهيم القرآن == {{Main|تفهيم القرآن}} مودودي 1942ع ۾ قرآن جي اردو تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' لکڻ شروع ڪئي. اهو منصوبو لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تائين جاري رهيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ ترجمي سان گڏ تاريخي پسمنظر، آيتن جي تشريح، سماجي ۽ قانوني مسئلن ۽ مودودي جي سياسي ۽ مذهبي فڪر بابت تفصيلي حاشيا شامل آهن. هي تفسير سندس سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ وسيع اثر رکندڙ تصنيفن مان بڻيو ۽ بعد ۾ ڪيترين ٻولين ۾ ان جا ترجما ٿيا. ''تفهيم القرآن'' سندس مجموعي فڪر کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي رياست، قانون، معيشت، عورت، جهاد، غير مسلمانن ۽ سماجي نظام بابت سندس ڪيترن نظرين جي قرآني استدلال جو تفصيلي اظهار ان ۾ ملي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا == مودودي تقريباً ٽن ڏهاڪن تائين جماعت اسلامي جي قيادت ڪئي. صحت جي مسئلن ۽ تنظيمي حالتن جي پسمنظر ۾ هن 1972ع ۾ جماعت اسلامي جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. امارت ڇڏڻ کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي فڪر ۽ جماعت سان فڪري لاڳاپي ۾ سرگرم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> ساڳئي سال سندس ڊگهي عرصي کان جاري ''تفهيم القرآن'' پڻ مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ جو آخري دور بنيادي طور علمي ڪم، لکڻين ۽ خراب ٿيندڙ صحت سان لاڳاپيل رهيو. == اعزاز == 1979ع ۾ مودودي کي '''اسلام جي خدمت''' جي شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979"/> انعام جي سرڪاري فيصلي ۾ سندس اسلامي صحافت، لکڻين، ننڍي کنڊ ۾ اسلامي فڪر جي تجديد لاءِ سرگرمين ۽ اسلامي قدرن جي ترويج کي انعام ڏيڻ جا اهم سبب ڄاڻايو ويو.<ref name="KFP1979"/> [[File:King Faisal International Prize.jpg|thumb|شاهه فيصل عالمي انعام؛ مودودي 1979ع ۾ ''خدمتِ اسلام'' واري شعبي جو پهريون انعام يافته هو.]] == آخري بيماري ۽ وفات == مودودي ڪيترن سالن کان گڙدن جي بيماريءَ ۾ مبتلا هو ۽ زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.<ref name="Nasr1996"/> 1979ع ۾ علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. علاج دوران سندس حالت وڌيڪ خراب ٿي ۽ 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ 75 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪيائين.<ref name="Nasr1996"/> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو. لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. [[File:Grave maududi.jpg|thumb|ساڄو|[[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ ابو الاعلىٰ مودودي جي قبر]] مودودي جي وفات سندس سياسي ۽ فڪري اثر جو خاتمو ثابت نه ٿي. سندس لکڻيون، جماعت اسلامي جو تنظيمي ڍانچو ۽ اسلامي رياست بابت سندس اصطلاحي ۽ نظرياتي تصورات ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر به جديد اسلامي سياسي تحريڪن جي بحث جو حصو بڻيا. جديد علمي ادب ۾ ان اثر جي نوعيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن، جن جو تفصيلي جائزو مضمون جي ''اثر ۽ ورثو'' واري حصي ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026"/> == فڪر ۽ نظريا == مودودي جي فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام رڳو فرد جي ذاتي عقيدي، عبادت يا روحاني زندگي تائين محدود مذهب نہ، پر انسان جي انفرادي ۽ اجتماعي زندگيءَ لاءِ هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، قانوني ۽ سياسي نظام آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت کي ان نظام جا بنيادي ماخذ قرار ڏنو ۽ جديد رياست، آئين، معيشت ۽ سماج بابت اسلامي اصطلاحن کي ويهين صديءَ جي سياسي ٻوليءَ سان ملائي هڪ منظم نظريو پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Iqtidar2020">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Theorizing Popular Sovereignty in the Colony: Abul Aʿla Maududi's “Theodemocracy” |journal=The Review of Politics |volume=82 |issue=4 |year=2020 |pages=595–617 |doi=10.1017/S0034670520000595 }}</ref> جديد عالمن مودودي جي هن فڪر کي رڳو قديم اسلامي سياسي تصورن جي بحالي قرار ڏيڻ بدران نوآبادياتي هندستان، جديد قومي رياست، عوامي حاڪميت، جمهوريت، سوشلزم ۽ يورپي سياسي نظرين سان سندس فڪري بحث جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهيو آهي.<ref name="Iqtidar2020"/><ref name="Iqtidar2026"/> خاص طور سندس ''حاڪميت''، ''اسلامي رياست'' ۽ ''اسلامي انقلاب'' جهڙا تصور بعد ۾ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم اصطلاحن ۾ شامل ٿيا.<ref name="Zaman2015">{{cite journal |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |title=The Sovereignty of God in Modern Islamic Thought |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=25 |issue=3 |year=2015 |pages=389–418 |doi=10.1017/S1356186314000561 }}</ref> === قرآن ۽ سنت === مودودي قرآن کي اسلامي فڪر ۽ قانون جو بنيادي ماخذ سمجهندو هو، پر قرآن سان گڏ [[سنت]] کي پڻ لازمي قانوني ۽ ديني حجت قرار ڏيندو هو. سندس دليل موجب قرآن پاڻ رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو، تنهنڪري اسلامي نظام کي صرف قرآن تائين محدود ڪري سنت کي قانوني حجيت کان ڌار نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Adams1983">{{cite book |last=Adams |first=Charles J. |chapter=Mawdudi and the Islamic State |editor-last=Esposito |editor-first=John L. |title=Voices of Resurgent Islam |publisher=Oxford University Press |year=1983 |pages=99–133 |isbn=9780195033404 }}</ref> سندس مشهور تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' صرف لفظي يا لغوي تفسير نہ هو؛ ان ۾ تاريخ، قانون، سياست، معيشت ۽ سماجي معاملن بابت سندس فڪري موقف پڻ وڏي پيماني تي بيان ٿيل آهي. انهيءَ ڪري ''تفهيم القرآن'' مودودي جي سياسي ۽ سماجي فڪر کي سمجهڻ لاءِ به بنيادي ماخذ آهي.<ref name="Nasr1996"/> === حاڪميتِ الٰهي === مودودي جي سياسي فڪر جو هڪ اهم تصور '''حاڪميتِ الٰهي''' هو. سندس نظر ۾ آخري ۽ مطلق حاڪميت انسان، بادشاهه، پارليامينٽ يا قوم بدران خدا جي آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙو مطلق قانون ساز اختيار حاصل نہ آهي جنهن تحت هو خدائي هدايت کان آزاد ٿي حلال ۽ حرام جا بنيادي معيار مقرر ڪري.<ref name="Zaman2015"/> محمد قاسم زمان موجب ''حاڪميتِ الٰهي'' جديد اسلام پسند سياسي فڪر جو نمايان تصور بڻيو ۽ مودودي ان جي ويهين صديءَ واري تشڪيل جي اهم ترين مفڪرن مان هو.<ref name="Zaman2015"/> جديد تحقيق ساڳئي وقت اهو پڻ واضح ڪري ٿي تہ مودودي جي حاڪميت واري تصور کي سڌي طرح وچئين دور جي اسلامي سياسي نظريي جو نقل سمجهڻ درست نہ ٿيندو؛ ان جي جديد صورت نوآبادياتي رياست، قانون سازي ۽ عوامي حاڪميت بابت جديد بحثن سان پڻ جڙيل هئي.<ref name="AlAzami2022">{{cite journal |last=Al-Azami |first=Usaama |title=Locating Ḥākimiyya in Global History: The Concept of Sovereignty in Premodern Islam and Its Reception after Mawdūdī and Quṭb |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=355–376 |doi=10.1017/S1356186321000605 }}</ref> مودودي انساني حاڪميت کي رد ڪندي اهو نہ چيو تہ رياستي انتظام ۾ ماڻهن جو ڪو ڪردار ئي نہ هجي. سندس تصور ۾ مسلمان خدا جا ''خليفا'' يا نائب آهن ۽ مقرر ڪيل اسلامي حدن اندر اجتماعي معاملن جي انتظام، مشاورت ۽ اهڙن معاملن بابت فيصلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا جن بابت شريعت ڪو واضح حڪم نہ ڏنو هجي.<ref name="ILC1977">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1977 }}</ref> === اسلامي رياست === {{further|اسلامي رياست}} مودودي جديد دور ۾ ''اسلامي رياست'' جي منظم نظريي کي ترقي ڏيندڙ نمايان مفڪرن مان هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس تصور ۾ اسلامي رياست جي بنياد جا ٽي اهم اصول '''توحيد'''، '''رسالت''' ۽ '''خلافت''' هئا. توحيد مان خدا جي حاڪميت، رسالت مان قرآن ۽ سنت جي رهنمائي، ۽ خلافت مان انسان جي محدود ۽ امانتي سياسي اختيار جو تصور اخذ ڪيو ويو.<ref name="ILC1977"/> هن اسلامي رياست کي ڪنهن مخصوص نسل، قوم يا جاگرافيءَ تي ٻڌل قومي رياست بدران هڪ '''نظرياتي رياست''' طور پيش ڪيو. سندس نظر ۾ رياست جي اسلامي هجڻ جو بنيادي معيار ان جي آباديءَ جو فقط مسلمان هجڻ نہ، پر ان جي قانوني ۽ سياسي نظام جو اسلامي اصولن سان مطابقت رکڻ هو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي 1955ع ۾ پنهنجي مثالي نظام لاءِ ”خدا پرست جمهوري خلافت“ جهڙا لفظ پڻ استعمال ڪيا.<ref name="Nasr1996"/> سندس لکڻين ۾ اسلامي رياست جو دائرو وسيع آهي: خانداني معاملن کان وٺي معيشت، عدليه، انتظاميا، شهرين جي حقن ۽ فرضن، جنگ ۽ امن ۽ بين الاقوامي لاڳاپن تائين شريعت کي هدايت جو بنياد قرار ڏنو ويو.<ref name="Adams1983"/> بهرحال سندس تصور ۾ رياست جو هر انتظامي تفصيل اڳواٽ مقرر ٿيل نہ هو. مودودي پاڻ تسليم ڪيو تہ انساني معاملن جو هڪ وڏو ميدان اهڙو آهي جنهن بابت شريعت خاموش آهي؛ اهڙن معاملن ۾ اسلامي رياست حالتن مطابق قانون ۽ ضابطا ٺاهي سگهي ٿي، بشرطيڪ اهي قرآن ۽ سنت جي واضح حڪمن سان ٽڪراءَ ۾ نہ هجن.<ref name="Adams1983"/> === ٿيئوڊيموڪريسي === مودودي پنهنجي مثالي سياسي نظام کي روايتي معنيٰ ۾ '''[[ٿيوڪريسي]]''' سڏڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن '''theo-democracy''' يا ''خدائي جمهوري نظام'' جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ آخري حاڪميت خدا جي هجي، پر مسلمان اجتماعي طور خلافت جي حق کي استعمال ڪن.<ref name="Iqtidar2020"/> Humeira Iqtidar جي تحقيق موجب مودودي جي ''theodemocracy'' کي فقط ”مذهبي آمريت“ جو مترادف سمجهڻ سندس نظريي جي پيچيدگي کي نظرانداز ڪري ٿو. مودودي هڪ طرف مطلق عوامي حاڪميت کي رد ڪيو، پر ٻئي طرف حڪمرانن کي خدا جي نمائندگي ڪندڙ پادري طبقي جي صورت ۾ مطلق اختيار ڏيڻ به قبول نہ ڪيو. سندس تصور ۾ اجتماعي مشاورت، نمائندگي ۽ عوام جي سياسي شموليت موجود هئي، پر اها شريعت جي حدن اندر هئي.<ref name="Iqtidar2020"/> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|مودودي جي سياسي فڪر ۾ ''حاڪميتِ الٰهي''، خلافت ۽ مشاورت بنيادي تصورن مان هئا.]] === جمهوريت ۽ شوريٰ === مودودي مغربي لبرل جمهوريت جي ان اصول سان اختلاف رکندو هو جنهن موجب عوام يا سندن چونڊيل پارليامينٽ آخري قانون ساز حاڪم آهي. سندس خيال ۾ جيڪڏهن اڪثريت کي اخلاقي يا خدائي حدن کان آزاد مڪمل قانون ساز اختيار ڏنو وڃي تہ مقبول خواهش پاڻ صحيح ۽ غلط جو معيار بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Iqtidar2020"/> هن آمريڪا ۾ شراب جي ممانعت ۽ پوءِ ان جي خاتمي کي مثال طور استعمال ڪندي دليل ڏنو تہ عددي اڪثريت لازمي طور اخلاقي يا سماجي لحاظ کان درست فيصلو نٿي ڪري.<ref name="PoliticalTheory">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Political Theory of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |edition=8th |year=1993 |pages=23–25 }}</ref> ٻئي طرف، هو حڪومت جي معاملن ۾ '''شوريٰ''' يا گڏيل صلاح مشوري کي ضروري سمجهندو هو. حڪمران کي ماڻهن جي اعتماد جو حامل هئڻ گهرجي ۽ جن معاملن بابت شريعت ۾ قطعي حڪم موجود نہ هجي، انهن بابت مسلمانن جي صلاح ۽ اتفاق ذريعي فيصلا ڪري سگهجن ٿا.<ref name="ILC1977"/><ref name="Adams1983"/> انهيءَ سبب مودودي جي جمهوريت بابت موقف کي سادي نموني ”جمهوريت جي حمايت“ يا ”جمهوريت جي مڪمل مخالفت“ طور بيان ڪرڻ اڻپورو آهي. هو عوامي نمائندگي ۽ مشاورت قبول ڪندو هو، پر عوام جي غير محدود قانون ساز حاڪميت کي رد ڪندو هو.<ref name="Iqtidar2020"/> === رياستي ادارا ۽ آئين === مودودي جو خيال هو تہ اسلام جا بنيادي آئيني اصول قرآن، سنت، خلفاءِ راشدين جي روايت ۽ اسلامي قانوني ورثي مان اخذ ٿين ٿا، پر جديد رياست لاءِ انهن اصولن کي لکيل آئين جي صورت ڏيڻ ضروري آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن جي تصور موجب رياست جو سربراهه چونڊيل هجي ۽ عوام جو اعتماد حاصل هجي. قانون ساز اداري ۾ اهڙا ماڻهو شامل هجن جيڪي اسلامي قانون کي سمجهڻ ۽ جديد مسئلن تي ان جي اصولن کي لاڳو ڪرڻ جي صلاحيت رکن. قانون سازيءَ جو اختيار اهڙن شعبن ۾ وسيع ٿي سگهي ٿو جن بابت شريعت واضح حڪم نہ ڏئي، پر قرآن ۽ سنت جي قطعي حڪمن کي تبديل ڪرڻ پارليامينٽ جي اختيار ۾ نہ هوندو.<ref name="ILC1977"/> مودودي جي عدليه بابت سوچ وقت سان تبديل ٿي. شروعاتي دور ۾ هن مغربي adversarial عدالتي نظام ۽ وڪيلن جي ڪردار تي تنقيد ڪئي، پر پاڪستان ۾ جماعت اسلامي خلاف سرڪاري ڪارروائين دوران عدالتن کان رليف ملڻ کان پوءِ هن آزاد عدليه، اپيل جي حق ۽ adversarial نظام جي فائدن کي وڌيڪ قبول ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح سندس سياسي فڪر مڪمل طور جامد نہ رهيو؛ عملي پاڪستاني سياست ۽ رياستي ادارن سان تجربن جي نتيجي ۾ سندس ڪجهه آئيني تجويزون تبديل ٿينديون رهيون.<ref name="Nasr1996"/> === شريعت === مودودي لاءِ '''[[شريعت]]''' اسلامي رياست جي سڃاڻپ جو بنيادي معيار هئي. هن لکيو تہ جيڪڏهن مسلمان سماج شعوري طور شريعت کي رد ڪري پنهنجو قانون ان کان آزاد ڪنهن ٻئي ماخذ مان اخذ ڪري، تہ اهڙو سماج اسلامي نظام جي بنيادي دعويٰ کي ڪمزور ڪري ٿو.<ref name="IslamicLaw1955">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=Islamic Law and Its Introduction |publisher=Islamic Publications |year=1955 |pages=13–14 }}</ref> سندس تصور ۾ شريعت رڳو عبادتن يا خانداني قانون تائين محدود نہ هئي، پر سماجي ۽ معاشي معاملا، انتظام، عدليه، شهري حق ۽ فرض ۽ جنگ ۽ امن جا اصول پڻ ان جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref name="Adams1983"/> مودودي اسلامي فوجداري قانون جي [[حدود]]، سود جي خاتمي ۽ ٻين شرعي حڪمن جي نفاذ جي حمايت ڪئي. هن مغربي يا مغرب زدہ مسلمانن طرفان حدود کي ظالماڻو قرار ڏيڻ واري تنقيد رد ڪئي، پر ساڳئي وقت دليل ڏنو تہ اهڙيون سزائون هڪ مڪمل اسلامي سماجي نظام ۽ اسلامي تعليم جي قيام کان اڳ الڳ نموني لاڳو ڪرڻ مناسب نہ ٿيندو.<ref name="Nasr1996"/> 2026ع ۾ Cambridge University Press پاران شايع ڪيل سندس چونڊ سياسي تحريرن جي scholarly edition پڻ سندس ''Islamic Law and Constitution'' واري بحث کي ان ڪوشش طور بيان ڪري ٿي جنهن ۾ مودودي جديد رياستي حڪمراني ۽ شريعت جي وچ ۾ مطابقت جو سياسي-قانوني تصور پيش ڪيو.<ref name="Iqtidar2026"/> === اجتهاد === مودودي [[اجتهاد]] کي مڪمل طور رد نہ ڪيو، پر ان جي استعمال لاءِ سخت علمي شرطون رکندو هو. سندس نظر ۾ اجتهاد اهڙي شخص يا اداري جو ڪم هجڻ گهرجي جنهن کي قرآن، سنت، فقهي اصولن ۽ اسلامي علمي روايت تي عبور هجي ۽ جيڪو شريعت کي آخري معيار طور قبول ڪري.<ref name="Nasr1996"/> ان لحاظ کان سندس تصور جديديت پسند مفڪرن کان مختلف هو، جيڪي جديد عقل يا سماجي ضرورتن کي روايتي فقهي نتيجن جي وسيع نئين تشريح لاءِ وڌيڪ آزاد معيار طور استعمال ڪندا هئا. === اسلامي انقلاب === مودودي 1930ع ۽ 1940ع جي ڏهاڪن کان اسلام کي هڪ ''انقلابي نظريي'' ۽ جماعت اسلامي کي سماجي تبديليءَ جي تحريڪ طور بيان ڪندو رهيو. سندس استعمال ڪيل '''اسلامي انقلاب''' جو تصور بعد ۾ ٻين اسلامي تحريڪن ۾ وڏي پيماني تي رائج ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> پر مودودي جو ”انقلاب“ عام طور هٿياربند بغاوت يا اوچتي اقتدار تي قبضي جي معنيٰ ۾ نہ هو. هن سماج جي اخلاقي ۽ فڪري تبديلي، تربيت يافته ڪارڪنن جي تياري، تعليم ۽ دعوت ذريعي تدريجي تبديليءَ کي ترجيح ڏني. سندس خيال ۾ پائيدار سياسي تبديلي ان وقت ممڪن هئي جڏهن سماج ۾ ان لاءِ فڪري ۽ اخلاقي بنياد تيار ٿي وڃي.<ref name="Nasr1996"/> 1957ع ۾ جماعت اسلامي جي مستقبل جي حڪمت عملي بابت هن غير آئيني ذريعن سان سياسي نظام بدلائڻ جي مخالفت ڪئي. ايوب خان ۽ پوءِ ذوالفقار علي ڀٽي جي حڪومتن سان شديد اختلافن باوجود مودودي عام طور جماعت کي ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جي مخالفت ڪندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو انقلابي سياسي vocabulary ۽ سندس تجويز ڪيل عملي طريقو الڳ رکڻ ضروري آهي: سندس لکڻين ۾ سماجي نظام جي بنيادي تبديلي لاءِ انقلابي اصطلاح موجود آهن، پر جماعت لاءِ سندس سياسي حڪمت عملي گهڻو ڪري تدريجي، تنظيمي ۽ آئيني رهي.<ref name="Nasr1996"/> === قومپرستي === مودودي '''[[قومپرستي]]''' کي جديد مغربي سياسي تصور سمجهندو هو ۽ مسلمانن جي بنيادي سياسي سڃاڻپ کي جاگرافي، نسل يا ٻوليءَ سان ٻڌڻ جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس خيال ۾ اسلامي امت سرحدن ۽ نسلي قوميتن کان مٿانهين مذهبي برادري آهي، تنهنڪري مسلمانن کي قومپرست وفاداريءَ بدران اسلام سان پنهنجي بنيادي اجتماعي وابستگي قائم رکڻ گهرجي. هن قومپرستيءَ جي ڪجهه صورتن کي ايتري حد تائين رد ڪيو جو انهن کي توحيد سان متصادم قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ قوم کي آخري سياسي وفاداريءَ جو مرڪز بڻائڻ اسلام جي عالمگير دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> اهو ئي سبب هو جو ورهاڱي کان اڳ هو ڪانگريس جي گڏيل هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ جي مسلمان قومي رياست واري منصوبي ٻنهي کان فاصلو رکندو هو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ، البت، هن نئين ملڪ کي پنهنجي تصور واري اسلامي رياست ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ڪئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === سيڪيولرزم === مودودي [[سيڪيولرزم]] جو پڻ سخت نقاد هو. هن ان لاءِ اردو ۾ اڪثر ''لادينيت'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ۽ سيڪيولر سياست کي مذهب ۽ اخلاقيات کي اجتماعي حڪمرانيءَ کان جدا ڪرڻ واري نظام طور ڏٺو.<ref name="Adams1983"/> سندس نظر ۾ اخلاقي قدرن جو آخري سرچشمو خدا ۽ وحي هئا؛ تنهنڪري رياست کي مذهب کان اصولي طور آزاد ڪرڻ آخرڪار سياست کي مستقل خدائي اخلاقي معيار کان محروم ڪري ڇڏيندو. Charles J. Adams جي تجزيي موجب مودودي لاءِ سيڪيولرزم صرف رياست جي مذهبي غيرجانبداري نہ، پر هڪ اهڙو تصور هو جنهن ۾ انساني خواهش يا سياسي طاقت کي خدائي هدايت کان خودمختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Adams1983"/> هي تفسير جديد سيڪيولرزم جي سڀني نظرين جي غيرجانبدار وصف نہ، بلڪه '''مودودي جو پنهنجو تنقيدي تصور''' هو؛ تنهنڪري ان کي سندس موقف طور بيان ڪرڻ ضروري آهي. === اسلامي جديديت === مودودي جديديت ۽ مغربي تهذيب کي هڪ ئي شيءِ نہ سمجهندو هو. هن جديد سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ ڪارائتي ادارتي طريقن کي اصولي طور رد نہ ڪيو، پر مغربي تهذيب جي فلسفي، سيڪيولر اخلاقيات ۽ سماجي قدرن جي تقليد جي مخالفت ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> هو [[اسلامي جديديت]] جي انهن مفڪرن سان متفق هو تہ اسلام عقل جي خلاف نہ آهي. اختلاف ان ڳالهه تي هو تہ قرآن ۽ سنت کي جديد انساني عقل جي معيار تي پرکيو وڃي يا عقل کي وحي جي دائري اندر استعمال ڪيو وڃي. مودودي جي نظر ۾ قرآن ۽ سنت آخري معيار هئا؛ عقل جو ڪم انهن جي معنائن ۽ نون حالتن ۾ انهن جي اطلاق کي سمجهڻ هو، نہ تہ وحي جي صحت جو آزاد حاڪم بڻجڻ.<ref name="Mortimer1982">{{cite book |last=Mortimer |first=Edward |title=Faith and Power: The Politics of Islam |publisher=Vintage Books |year=1982 |page=204 |isbn=9780571119448 }}</ref> محققن ساڳئي وقت نشاندهي ڪئي آهي تہ مغربيت جي مخالفت باوجود مودودي پنهنجي فڪر ۾ جديد سياسي اصطلاحن—''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست''، ''آئين''، ''پارٽي'' ۽ ''نظام''—جو وسيع استعمال ڪيو. ان ڪري سندس فڪر روايتي اسلامي اصطلاحن ۽ جديد سياسي vocabulary جي هڪ نئين ميلاپ طور پڻ مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="Iqtidar2026"/> === سائنس === مودودي جديد [[سائنس]] کي بذات خود ڪنهن مخصوص مذهبي يا سيڪيولر فلسفي سان لازم ملزوم نہ سمجهندو هو. سندس مشهور تشبيهه موجب جديد سائنس هڪ ''جسم'' وانگر هئي جنهن ۾ مختلف فلسفي يا قدرن جو ''روح'' داخل ٿي سگهي ٿو؛ جيئن ريڊيو پاڻ پيغام جو نظريو مقرر نہ ڪندو آهي پر مختلف قسم جا پيغام نشر ڪري سگهي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> انهيءَ بنياد تي هن جديد سائنسي ۽ فني علم حاصل ڪرڻ جي مخالفت نہ ڪئي؛ سندس اعتراض ان وقت پيدا ٿيندو هو جڏهن سائنس سان گڏ مادي پرستي يا سيڪيولر فلسفي کي به لازمي سچ طور قبول ڪيو وڃي.<ref name="Nasr1996"/> === مغربي تهذيب بابت موقف === مودودي جديد مغربي تهذيب جي سائنس ۽ فني ڪاميابين ۽ ان جي اخلاقي ۽ سماجي قدرن وچ ۾ فرق ڪندو هو. سندس تنقيد خاص طور سيڪيولرزم، قومپرستي، آزاد جنسي سماجي لاڳاپن، سودي معيشت ۽ مطلق عوامي حاڪميت تي مرڪوز هئي.<ref name="Nasr1996"/> ان هوندي به جديد تحقيق سندس فڪر کي ”مغرب جي مڪمل رد“ تائين محدود نٿي ڪري. Humeira Iqtidar موجب مودودي نوآبادياتي لبرل رياست کي هڪ طرف تنقيد جو نشانو بڻايو، پر ٻئي طرف جديد رياست، آئين، نمائندگي ۽ حاڪميت جي ڪيترن ئي ادارتي تصورن سان فڪري طور بحث ڪندي انهن کي پنهنجي اسلامي سياسي نظريي ۾ نئين صورت پڻ ڏني.<ref name="Iqtidar2020"/> === مغل سلطنت ۽ اڪبر بابت موقف === مودودي [[مغل سلطنت]] جي تاريخ کي مڪمل طور مثالي اسلامي حڪمراني نہ سمجهندو هو. خاص طور هن [[اڪبر اعظم]] جي مذهبي پاليسين ۽ جنهن کي بعد جي ادب ۾ ''[[دين الهي]]'' چيو ويو، ان تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان کي اسلامي عقيدي کان انحراف سان ڳنڍيو. بهرحال اڪبر جي مذهبي پاليسيءَ بابت جديد مورخن ۾ اختلاف موجود آهي. [[ايس. ايم. اڪرام]] سميت ڪجهه محققن دليل ڏنو آهي تہ اڪبر جو مقصد نئون منظم مذهب قائم ڪرڻ بدران پنهنجي چونڊيل درٻارين سان ''ارادت'' يا روحاني شاگرديءَ جو تعلق پيدا ڪرڻ هو.<ref name="Ikram1964">{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |editor-last=Embree |editor-first=Ainslie T. |title=Muslim Civilization in India |chapter=Religion at Akbar's Court |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 }}</ref> ان ڪري اڪبر بابت مودودي جي راءِ کي تاريخي حقيقت جي قطعي بيان بدران سندس مذهبي-سياسي تفسير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === عالمن ۽ روايتي فقهي ورثي بابت موقف === مودودي روايتي [[علماء]] جو مڪمل مخالف نہ هو، پر هن پنهنجي دور جي مذهبي عالمن جي علمي ۽ سياسي ڪردار تي سخت تنقيد ڪئي. سندس خيال ۾ ڪيترائي عالم جديد سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کان اڻواقف هئا ۽ فقهي روايت جي بنيادي اصولن ۽ تاريخي تفصيلن وچ ۾ فرق ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا هئا.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع ۽ جديد حالتن لاءِ اجتهاد تي زور ڏنو، پر ساڳئي وقت اجتهاد کي غير تربيت يافته ماڻهن لاءِ آزاد نہ ڇڏيو. سندس مثالي اسلامي نظام ۾ جديد ۽ روايتي ٻنهي علمن سان واقف عالمن ۽ قانوندانن کي اهم ڪردار حاصل هو.<ref name="Nasr1996"/> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس علماء سان تعلق پڻ تبديل ٿيو. جن روايتي مذهبي حلقن تي هو اڳ تنقيد ڪندو هو، انهن مان ڪيترن سان اسلامي آئين ۽ ٻين سياسي مسئلن تي جماعت اسلامي عملي اتحاد پڻ قائم ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> kgbz9ip9t1g6g514kdtwd25onfic98n 417587 417586 2026-10-06T21:33:07Z Intisar Ali 8681 417587 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ ۽ جماعت اسلامي جو باني (1903–1979)}} {{Infobox religious biography | name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | image = Abul Ala Maududi.jpg | caption = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | birth_name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | birth_date = {{Birth date|1903|9|25|df=y}} | birth_place = [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1979|9|22|1903|9|25|df=y}} | death_place = [[بفيلو، نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]] | resting_place = [[اڇرا]]، [[لاهور]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | occupation = اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ، صحافي، مفسر ۽ سياسي اڳواڻ | notable_works = ''[[تفہيم القرآن]]''، ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' | known_for = [[جماعت اسلامي]] جو قيام، اسلامي سياسي فڪر | movement = [[جماعت اسلامي]] | founder = [[جماعت اسلامي]] | awards = [[شاهه فيصل عالمي انعام]]، 1979ع }} '''سيد ابو الاعلىٰ مودودي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Abul A'la Maududi}} (25 سيپٽمبر 1903ع – 22 سيپٽمبر 1979ع) ننڍي کنڊ جو اسلامي عالم، قرآن جو مفسر، صحافي، ليکڪ، سياسي مفڪر ۽ [[جماعت اسلامي]] جو باني هو.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-509695-8 }}</ref> هن ويهين صديءَ ۾ اسلام کي رڳو شخصي عقيدي يا عبادتن جي دائري بدران سماجي، سياسي، قانوني ۽ معاشي نظام طور بيان ڪرڻ لاءِ هڪ منظم فڪري خاڪو پيش ڪيو. جديد تحقيق ۾ کيس جديد اسلامي احياءَ ۽ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم ترين نظريه سازن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009230438 |isbn=9781009230438 }}</ref> مودودي جي لکڻين ۾ [[قرآن جي تفسير]]، حديث، اسلامي قانون، سياست، معيشت، سماج، اخلاق، قومپرستي، سيڪيولرزم، عورتن جي سماجي حيثيت ۽ اسلامي رياست جهڙا موضوع شامل آهن. سندس سڀ کان وڏي علمي تصنيف اردو تفسير ''[[تفہيم القرآن]]'' آهي، جڏهن تہ ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' ۽ ٻيا ڪيترائي ڪتاب پڻ سندس مشهور تصنيفن ۾ شامل آهن.<ref name="Nasr1996"/> سندس تحريرون اردو مان عربي، انگريزي، بنگالي، هندي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيون ۽ سندس فڪر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ٻين مسلم معاشرن جي اسلامي احيائي تحريڪن تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Nasr1996"/> 26 آگسٽ 1941ع تي مودودي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو پاڪستان آيو ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي ذريعي ملڪ جي آئين ۽ رياستي نظام کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي اصولن تي قائم ڪرڻ جي سياسي مهم هلائيندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> سندس سياسي ۽ مذهبي نظرين جا ڪيترائي پهلو—خاص ڪري اسلامي رياست، حاڪميت، جمهوريت، عورتن، غير مسلم شهرين، جهاد ۽ اسلامي قانون بابت موقف—علمي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Iqtidar2026"/> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul Ala'a Al-Mowdoodi |url=https://kingfaisalprize.org/ar/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |publisher=King Faisal Foundation |access-date=7 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == ابو الاعلىٰ مودودي 25 سيپٽمبر 1903ع تي [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، ان وقت جي نوابي [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ پيدا ٿيو.<ref name="KFP1979"/> سندس خاندان دهليءَ جي اشرافيه سان تاريخي نسبت رکندڙ سيد خاندان هو.<ref name="Qasmi2017">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |editor-last1=Qasmi |editor-first1=Ali Usman |editor-last2=Robb |editor-first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |doi=10.1017/9781108628012 }}</ref> مودودي پنهنجي دور جي ڪيترن روايتي عالمن جي ابتڙ ڪنهن هڪ مدرسي جي باقاعده ڊگهي نصابي تعليم مان فارغ ٿيل عالم نه هو. سندس تعليم جو وڏو حصو گهر، ذاتي مطالعي ۽ مختلف استادن وٽ حاصل ڪيل تعليم تي ٻڌل هو. ان هوندي به هن عربي، فارسي ۽ اسلامي علوم جو مطالعو ڪيو ۽ بعد ۾ قرآن، حديث، فقه ۽ جديد سياسي فڪر بابت وسيع لکڻيون ڪيون. مورخ علي عثمان قاسمي موجب، مدرسي جي روايتي رسمي تربيت نه هئڻ باوجود مودودي ڪلاسيڪي اسلامي روايت سان گڏ جديد مغربي سياسي فڪر جي به قابل ذڪر ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> سندس والد سيد احمد حسن مودودي وڪالت سان وابسته هو ۽ مذهبي رجحان رکندو هو. ابتدائي عمر ۾ مودودي کي گهر ۾ عربي، فارسي، قرآن ۽ اسلامي تعليم ڏني وئي. سندس رسمي تعليم گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي؛ والد جي بيماري ۽ پوءِ خاندان جي معاشي حالتن سبب نوجوان مودودي کي نسبتاً ننڍي عمر ۾ عملي زندگي اختيار ڪرڻي پئي.<ref name="Nasr1996"/> == صحافتي زندگي == مودودي جي عملي زندگيءَ جي شروعات بنيادي طور [[صحافت]] سان ٿي، ۽ اهو تجربو سندس بعد واري لکڻيءَ جي اسلوب ۽ سياسي فڪر تي نمايان اثرانداز ٿيو. قاسمي موجب، مسجد يا مدرسي سان مستقل وابستگي بدران صحافت مان ڪيريئر شروع ڪرڻ کيس هندستان جي آئيني مستقبل، مسلمانن جي سياسي نمائندگي، هندو-مسلم لاڳاپن ۽ برطانوي اقتدار کان پوءِ ممڪن سياسي نظام بابت هلندڙ بحثن سان سڌي واقفيت ڏني.<ref name="Qasmi2017"/> نوجوانيءَ ۾ هن مختلف اخبارن سان ڪم ڪيو. 1918ع ڌاري سندس صحافتي زندگي شروع ٿي ۽ پوءِ هو جبلپور مان نڪرندڙ روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو. بعد ۾ دهليءَ ۾ مسلمان صحافت سان ڪم ڪيائين. هن ''مسلم'' ۽ پوءِ [[جمعيت علماءِ هند]] سان لاڳاپيل اخبار ''الجمعية'' جي ادارت پڻ ڪئي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Qasmi2017"/> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|ساڄو|سيد ابو الاعلىٰ مودودي]] صحافت مودودي لاءِ رڳو پيشو نه رهي؛ اها سندس سياسي ۽ مذهبي خيالن جي تشڪيل جو اهم ذريعو بڻجي وئي. سندس تحرير جو انداز روايتي عالماڻي نثر کان نسبتاً مختلف، سڌو ۽ عام پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ جوڳو هو. ان وسيلي هو پيچيده مذهبي ۽ سياسي تصورن کي جديد سياسي اصطلاحن سان پيش ڪرڻ لڳو.<ref name="Qasmi2017"/> == علمي ۽ فڪري تشڪيل == 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان ۾ فرقيواراڻي تشدد، خلافت تحريڪ کان پوءِ جي سياسي صورتحال ۽ اسلام ۽ جهاد بابت ٿيندڙ بحثن مودودي جي فڪري ارتقا تي اثر وڌو. ان ماحول ۾ هن جهاد جي اسلامي تصور بابت لکڻ شروع ڪيو، جنهن جو نتيجو سندس ابتدائي اهم تصنيف ''الجهاد في الإسلام'' جي صورت ۾ نڪتو. ڪتاب جو مواد پهرين قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Iqtidar2026"/> ''الجهاد في الإسلام'' مودودي جي شروعاتي دور جي اهم تصنيفن مان هئي. جديد Cambridge edition هن ڪتاب کي سندس شروعاتي ۽ اثرائتي سياسي تحريرن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان کي نوآبادياتي دور، تشدد جي جواز، اسلامي سياسي نظام ۽ جديد رياست بابت سندس وسيع فڪر جي پسمنظر ۾ رکي ٿي.<ref name="Iqtidar2026"/> مودودي جو فڪر وقت سان هڪ اهڙي نظريي ڏانهن وڌيو جنهن ۾ اسلام کي مڪمل طرزِ حيات قرار ڏنو ويو. سندس نظر ۾ دين جي دائري ۾ فردي عبادت سان گڏ سياست، معيشت، قانون، سماج ۽ رياست پڻ شامل هئا. ولي نصر جي تجزيي موجب مودودي جديد دور ۾ سياسي اسلام جو هڪ منظم نظرياتي خاڪو تيار ڪيو ۽ ان نظريي کي عملي سماجي تحريڪ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> بهرحال، جديد علمي تحقيق مودودي جي فڪري تشڪيل کي صرف ”اولهه جي مخالفت“ جو نتيجو نٿي سمجهي. نصر ان کي برطانوي هندستان ۾ مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ سياسي طاقت، اجتماعي سڃاڻپ، قومپرستي ۽ نوآبادياتي نظام کان پوءِ مستقبل جي رياست بابت بحثن سان پڻ ڳنڍي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == ترجمان القرآن == 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مودودي پنهنجي رسالي ''ترجمان القرآن'' جي ادارت ۽ اشاعت شروع ڪئي. اهو رسالو اڳتي هلي سندس فڪر جي تشهير جو اهم ذريعو بڻيو. ''ترجمان القرآن'' ۾ هن قرآن، اسلامي تاريخ، سياست، قومپرستي، جديد تهذيب، مسلمانن جي اجتماعي حالت ۽ اسلامي نظام بابت مسلسل مضمون لکيا.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> هن دور تائين مودودي روايتي صحافي کان هڪ منظم مذهبي-سياسي مفڪر ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو. سندس لکڻين ۾ اهو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو تہ مسلمانن جي مسئلن جو حل رڳو سياسي نمائندگي يا اقتدار ۾ حصي حاصل ڪرڻ ۾ نه، پر فرد ۽ سماج کي اسلامي اصولن مطابق نئين سر منظم ڪرڻ ۾ آهي.<ref name="Nasr1996"/> == علامه اقبال ۽ دارالاسلام == 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ مودودي جو رابطو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] ۽ چوڌري نياز علي خان سان ٿيو. چوڌري نياز علي خان پنجاب ۾ هڪ علمي ۽ ديني مرڪز قائم ڪرڻ لاءِ زمين وقف ڪئي هئي، جنهن کي ''دارالاسلام'' جي نالي سان سڃاتو ويو. 1938ع ۾ مودودي حيدرآباد دکن ڇڏي [[پٺاڻ ڪوٽ]] ڀرسان دارالاسلام منتقل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> دارالاسلام واري دور ۾ مودودي کي پنهنجي مذهبي ۽ سماجي فڪر کي هڪ منظم تحريڪ جي صورت ڏيڻ لاءِ ماحول مليو. جيتوڻيڪ اقبال اپريل 1938ع ۾ وفات ڪري ويو، دارالاسلام جو تجربو مودودي جي بعد واري تنظيمي سوچ ۽ جماعت اسلامي جي قيام کان اڳ واري فڪري مرحلي ۾ اهم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> == هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ بابت موقف == مودودي گڏيل هندستان ۾ رائج علائقائي يا قومي قومپرستيءَ جو سخت نقاد هو. سندس نظر ۾ مسلمانن جي بنيادي اجتماعي سڃاڻپ قوم، نسل يا جاگرافي بدران اسلام سان وابسته هئڻ گهرجي. انهيءَ بنياد تي هن [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي گڏيل هندستاني قومپرستيءَ سان گڏ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي مسلمان قومپرستيءَ جي سياسي صورت تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> اهو موقف هڪ اهم تاريخي فرق پيدا ڪري ٿو: مودودي مسلمانن لاءِ اسلامي سياسي نظام جو حامي هو، پر مسلم ليگ جي قيادت هيٺ هلي رهي پاڪستان تحريڪ جي سياسي نظريي ۽ حڪمت عمليءَ سان شروع کان متفق نه هو. علي عثمان قاسمي جي تحقيق موجب مودودي مسلم ليگ ۽ [[محمد علي جناح]] تي تنقيد ڪندي دليل ڏنو تہ رڳو مسلمانن جي اڪثريت واري قومي رياست قائم ٿيڻ سان اها خود بخود ”اسلامي رياست“ نه بڻجي ويندي.<ref name="Qasmi2017"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو پاڪستان بابت ورهاڱي کان اڳ وارو موقف ۽ 1947ع کان پوءِ پاڪستان کي اسلامي رياست بنائڻ لاءِ سندس سياسي سرگرمي ٻه الڳ تاريخي مرحلا آهن؛ ٻنهي کي هڪٻئي سان ملائي پيش ڪرڻ سان سندس سياسي ارتقا جي صحيح تصوير سامهون نٿي اچي.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جو قيام == {{Main|جماعت اسلامي}} مودودي جي فڪري ۽ تنظيمي سرگرمين جو نتيجو 26 آگسٽ 1941ع تي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] جي قيام جي صورت ۾ سامهون آيو. جماعت جي قيام جو مقصد اهڙي منظم جماعت تيار ڪرڻ هو جيڪا اسلامي اصولن مطابق فرد، سماج ۽ آخرڪار رياستي نظام جي تبديلي لاءِ ڪم ڪري. مودودي جماعت جو پهريون امير چونڊيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي جي تصور ۾ جماعت محض چونڊن لاءِ قائم ڪيل سياسي پارٽي نه هئي، بلڪه هڪ نظرياتي ۽ اصلاحي تحريڪ هئي. ان جو ابتدائي طريقو تعليم، تربيت، اشاعت ۽ چونڊيل ڪارڪنن جي تياري ذريعي سماج ۾ تدريجي تبديلي آڻڻ هو. نصر موجب مودودي جي اهم جدت اها هئي تہ هن پنهنجي سياسي-مذهبي نظريي سان گڏ ان کي عملي جامو پارائڻ لاءِ هڪ منظم سماجي ۽ سياسي تنظيم جو خاڪو پڻ پيش ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> ورهاڱي کان اڳ جماعت اسلامي سڄي برطانوي هندستان جي تنظيم هئي. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت جون هندستاني ۽ پاڪستاني شاخون جدا تنظيمي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ لڳيون، جڏهن تہ مودودي پاڪستان منتقل ٿيو ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي قيادت جاري رکي.<ref name="Nasr1996"/> == پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ == 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ مودودي پاڪستان لڏي آيو ۽ [[لاهور]] سندس سياسي، علمي ۽ تنظيمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. ورهاڱي کان اڳ مسلم ليگ جي پاڪستان واري تصور تي تنقيد ڪرڻ باوجود، نئين رياست قائم ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي سرگرمين جو مرڪز پاڪستان جي آئيني ۽ قانوني ڍانچي کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي بنائڻ تي رکيو.<ref name="Nasr1996"/> هن ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي آئين ۾ خدا جي حاڪميت، اسلامي قانون جي بالادستي ۽ رياست جي اسلامي سڃاڻپ کي تسليم ڪرائڻ لاءِ مهم هلائي. پاڪستان جي رياست سان سندس تعلق ان ڪري مختلف وقتن تي تعاون، سياسي اختلاف، گرفتاري ۽ قيد جي مرحلن مان گذريو. سندس اسلامي رياست، جمهوريت ۽ آئين بابت تفصيلي نظريو بعد وارن حصن ۾ الڳ بيان ڪيو ويندو. == گرفتاريون ۽ رياست سان ٽڪراءُ == پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ مودودي ۽ حڪومت جا لاڳاپا جلد خراب ٿيا. 1948ع ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصو قيد ۾ رکيو ويو. سندس سياسي سرگرمين ۾ پاڪستان کي اسلامي آئين ڏيڻ جو مطالبو مرڪزي حيثيت اختيار ڪندو ويو.<ref name="Nasr1996"/> 1953ع ۾ پنجاب، خاص طور [[لاهور]]، ۾ احمدين خلاف تحريڪ ۽ فسادن دوران مودودي جو لکيل رسالو ''قادياني مسئلو'' پڻ شديد سياسي تڪرار جو حصو بڻيو. مارشل لا اختيارين کيس گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ موت جي سزا ٻڌائي. سزا تي عمل نه ٿيو؛ بعد ۾ اها عمر قيد ۾ تبديل ڪئي وئي ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> ان واقعي مودودي جي سياسي حيثيت کي وڏي شهرت ڏني، پر 1953ع جي تشدد ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي تنظيمن جي ڪردار، جماعت اسلامي جي ذميواري ۽ مودودي جي تحريرن جي اثر بابت تاريخي بحث کي سندس حامين جي روايت کان الڳ، معتبر ثانوي ذريعن جي بنياد تي ڏسڻ ضروري آهي. ان موضوع کي سندس احمديت بابت نظرين واري حصي ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويندو. == تفسير تفهيم القرآن == {{Main|تفهيم القرآن}} مودودي 1942ع ۾ قرآن جي اردو تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' لکڻ شروع ڪئي. اهو منصوبو لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تائين جاري رهيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ ترجمي سان گڏ تاريخي پسمنظر، آيتن جي تشريح، سماجي ۽ قانوني مسئلن ۽ مودودي جي سياسي ۽ مذهبي فڪر بابت تفصيلي حاشيا شامل آهن. هي تفسير سندس سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ وسيع اثر رکندڙ تصنيفن مان بڻيو ۽ بعد ۾ ڪيترين ٻولين ۾ ان جا ترجما ٿيا. ''تفهيم القرآن'' سندس مجموعي فڪر کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي رياست، قانون، معيشت، عورت، جهاد، غير مسلمانن ۽ سماجي نظام بابت سندس ڪيترن نظرين جي قرآني استدلال جو تفصيلي اظهار ان ۾ ملي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا == مودودي تقريباً ٽن ڏهاڪن تائين جماعت اسلامي جي قيادت ڪئي. صحت جي مسئلن ۽ تنظيمي حالتن جي پسمنظر ۾ هن 1972ع ۾ جماعت اسلامي جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. امارت ڇڏڻ کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي فڪر ۽ جماعت سان فڪري لاڳاپي ۾ سرگرم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> ساڳئي سال سندس ڊگهي عرصي کان جاري ''تفهيم القرآن'' پڻ مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ جو آخري دور بنيادي طور علمي ڪم، لکڻين ۽ خراب ٿيندڙ صحت سان لاڳاپيل رهيو. == اعزاز == 1979ع ۾ مودودي کي '''اسلام جي خدمت''' جي شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979"/> انعام جي سرڪاري فيصلي ۾ سندس اسلامي صحافت، لکڻين، ننڍي کنڊ ۾ اسلامي فڪر جي تجديد لاءِ سرگرمين ۽ اسلامي قدرن جي ترويج کي انعام ڏيڻ جا اهم سبب ڄاڻايو ويو.<ref name="KFP1979"/> [[File:King Faisal International Prize.jpg|thumb|شاهه فيصل عالمي انعام؛ مودودي 1979ع ۾ ''خدمتِ اسلام'' واري شعبي جو پهريون انعام يافته هو.]] == آخري بيماري ۽ وفات == مودودي ڪيترن سالن کان گڙدن جي بيماريءَ ۾ مبتلا هو ۽ زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.<ref name="Nasr1996"/> 1979ع ۾ علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. علاج دوران سندس حالت وڌيڪ خراب ٿي ۽ 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ 75 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪيائين.<ref name="Nasr1996"/> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو. لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. [[File:Grave maududi.jpg|thumb|ساڄو|[[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ ابو الاعلىٰ مودودي جي قبر]] مودودي جي وفات سندس سياسي ۽ فڪري اثر جو خاتمو ثابت نه ٿي. سندس لکڻيون، جماعت اسلامي جو تنظيمي ڍانچو ۽ اسلامي رياست بابت سندس اصطلاحي ۽ نظرياتي تصورات ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر به جديد اسلامي سياسي تحريڪن جي بحث جو حصو بڻيا. جديد علمي ادب ۾ ان اثر جي نوعيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن، جن جو تفصيلي جائزو مضمون جي ''اثر ۽ ورثو'' واري حصي ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026"/> == فڪر ۽ نظريا == مودودي جي فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام رڳو فرد جي ذاتي عقيدي، عبادت يا روحاني زندگي تائين محدود مذهب نہ، پر انسان جي انفرادي ۽ اجتماعي زندگيءَ لاءِ هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، قانوني ۽ سياسي نظام آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت کي ان نظام جا بنيادي ماخذ قرار ڏنو ۽ جديد رياست، آئين، معيشت ۽ سماج بابت اسلامي اصطلاحن کي ويهين صديءَ جي سياسي ٻوليءَ سان ملائي هڪ منظم نظريو پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Iqtidar2020">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Theorizing Popular Sovereignty in the Colony: Abul Aʿla Maududi's “Theodemocracy” |journal=The Review of Politics |volume=82 |issue=4 |year=2020 |pages=595–617 |doi=10.1017/S0034670520000595 }}</ref> جديد عالمن مودودي جي هن فڪر کي رڳو قديم اسلامي سياسي تصورن جي بحالي قرار ڏيڻ بدران نوآبادياتي هندستان، جديد قومي رياست، عوامي حاڪميت، جمهوريت، سوشلزم ۽ يورپي سياسي نظرين سان سندس فڪري بحث جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهيو آهي.<ref name="Iqtidar2020"/><ref name="Iqtidar2026"/> خاص طور سندس ''حاڪميت''، ''اسلامي رياست'' ۽ ''اسلامي انقلاب'' جهڙا تصور بعد ۾ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم اصطلاحن ۾ شامل ٿيا.<ref name="Zaman2015">{{cite journal |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |title=The Sovereignty of God in Modern Islamic Thought |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=25 |issue=3 |year=2015 |pages=389–418 |doi=10.1017/S1356186314000561 }}</ref> === قرآن ۽ سنت === مودودي قرآن کي اسلامي فڪر ۽ قانون جو بنيادي ماخذ سمجهندو هو، پر قرآن سان گڏ [[سنت]] کي پڻ لازمي قانوني ۽ ديني حجت قرار ڏيندو هو. سندس دليل موجب قرآن پاڻ رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو، تنهنڪري اسلامي نظام کي صرف قرآن تائين محدود ڪري سنت کي قانوني حجيت کان ڌار نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Adams1983">{{cite book |last=Adams |first=Charles J. |chapter=Mawdudi and the Islamic State |editor-last=Esposito |editor-first=John L. |title=Voices of Resurgent Islam |publisher=Oxford University Press |year=1983 |pages=99–133 |isbn=9780195033404 }}</ref> سندس مشهور تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' صرف لفظي يا لغوي تفسير نہ هو؛ ان ۾ تاريخ، قانون، سياست، معيشت ۽ سماجي معاملن بابت سندس فڪري موقف پڻ وڏي پيماني تي بيان ٿيل آهي. انهيءَ ڪري ''تفهيم القرآن'' مودودي جي سياسي ۽ سماجي فڪر کي سمجهڻ لاءِ به بنيادي ماخذ آهي.<ref name="Nasr1996"/> === حاڪميتِ الٰهي === مودودي جي سياسي فڪر جو هڪ اهم تصور '''حاڪميتِ الٰهي''' هو. سندس نظر ۾ آخري ۽ مطلق حاڪميت انسان، بادشاهه، پارليامينٽ يا قوم بدران خدا جي آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙو مطلق قانون ساز اختيار حاصل نہ آهي جنهن تحت هو خدائي هدايت کان آزاد ٿي حلال ۽ حرام جا بنيادي معيار مقرر ڪري.<ref name="Zaman2015"/> محمد قاسم زمان موجب ''حاڪميتِ الٰهي'' جديد اسلام پسند سياسي فڪر جو نمايان تصور بڻيو ۽ مودودي ان جي ويهين صديءَ واري تشڪيل جي اهم ترين مفڪرن مان هو.<ref name="Zaman2015"/> جديد تحقيق ساڳئي وقت اهو پڻ واضح ڪري ٿي تہ مودودي جي حاڪميت واري تصور کي سڌي طرح وچئين دور جي اسلامي سياسي نظريي جو نقل سمجهڻ درست نہ ٿيندو؛ ان جي جديد صورت نوآبادياتي رياست، قانون سازي ۽ عوامي حاڪميت بابت جديد بحثن سان پڻ جڙيل هئي.<ref name="AlAzami2022">{{cite journal |last=Al-Azami |first=Usaama |title=Locating Ḥākimiyya in Global History: The Concept of Sovereignty in Premodern Islam and Its Reception after Mawdūdī and Quṭb |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=355–376 |doi=10.1017/S1356186321000605 }}</ref> مودودي انساني حاڪميت کي رد ڪندي اهو نہ چيو تہ رياستي انتظام ۾ ماڻهن جو ڪو ڪردار ئي نہ هجي. سندس تصور ۾ مسلمان خدا جا ''خليفا'' يا نائب آهن ۽ مقرر ڪيل اسلامي حدن اندر اجتماعي معاملن جي انتظام، مشاورت ۽ اهڙن معاملن بابت فيصلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا جن بابت شريعت ڪو واضح حڪم نہ ڏنو هجي.<ref name="ILC1977">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1977 }}</ref> === اسلامي رياست === {{further|اسلامي رياست}} مودودي جديد دور ۾ ''اسلامي رياست'' جي منظم نظريي کي ترقي ڏيندڙ نمايان مفڪرن مان هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس تصور ۾ اسلامي رياست جي بنياد جا ٽي اهم اصول '''توحيد'''، '''رسالت''' ۽ '''خلافت''' هئا. توحيد مان خدا جي حاڪميت، رسالت مان قرآن ۽ سنت جي رهنمائي، ۽ خلافت مان انسان جي محدود ۽ امانتي سياسي اختيار جو تصور اخذ ڪيو ويو.<ref name="ILC1977"/> هن اسلامي رياست کي ڪنهن مخصوص نسل، قوم يا جاگرافيءَ تي ٻڌل قومي رياست بدران هڪ '''نظرياتي رياست''' طور پيش ڪيو. سندس نظر ۾ رياست جي اسلامي هجڻ جو بنيادي معيار ان جي آباديءَ جو فقط مسلمان هجڻ نہ، پر ان جي قانوني ۽ سياسي نظام جو اسلامي اصولن سان مطابقت رکڻ هو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي 1955ع ۾ پنهنجي مثالي نظام لاءِ ”خدا پرست جمهوري خلافت“ جهڙا لفظ پڻ استعمال ڪيا.<ref name="Nasr1996"/> سندس لکڻين ۾ اسلامي رياست جو دائرو وسيع آهي: خانداني معاملن کان وٺي معيشت، عدليه، انتظاميا، شهرين جي حقن ۽ فرضن، جنگ ۽ امن ۽ بين الاقوامي لاڳاپن تائين شريعت کي هدايت جو بنياد قرار ڏنو ويو.<ref name="Adams1983"/> بهرحال سندس تصور ۾ رياست جو هر انتظامي تفصيل اڳواٽ مقرر ٿيل نہ هو. مودودي پاڻ تسليم ڪيو تہ انساني معاملن جو هڪ وڏو ميدان اهڙو آهي جنهن بابت شريعت خاموش آهي؛ اهڙن معاملن ۾ اسلامي رياست حالتن مطابق قانون ۽ ضابطا ٺاهي سگهي ٿي، بشرطيڪ اهي قرآن ۽ سنت جي واضح حڪمن سان ٽڪراءَ ۾ نہ هجن.<ref name="Adams1983"/> === ٿيئوڊيموڪريسي === مودودي پنهنجي مثالي سياسي نظام کي روايتي معنيٰ ۾ '''[[ٿيوڪريسي]]''' سڏڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن '''theo-democracy''' يا ''خدائي جمهوري نظام'' جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ آخري حاڪميت خدا جي هجي، پر مسلمان اجتماعي طور خلافت جي حق کي استعمال ڪن.<ref name="Iqtidar2020"/> Humeira Iqtidar جي تحقيق موجب مودودي جي ''theodemocracy'' کي فقط ”مذهبي آمريت“ جو مترادف سمجهڻ سندس نظريي جي پيچيدگي کي نظرانداز ڪري ٿو. مودودي هڪ طرف مطلق عوامي حاڪميت کي رد ڪيو، پر ٻئي طرف حڪمرانن کي خدا جي نمائندگي ڪندڙ پادري طبقي جي صورت ۾ مطلق اختيار ڏيڻ به قبول نہ ڪيو. سندس تصور ۾ اجتماعي مشاورت، نمائندگي ۽ عوام جي سياسي شموليت موجود هئي، پر اها شريعت جي حدن اندر هئي.<ref name="Iqtidar2020"/> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|مودودي جي سياسي فڪر ۾ ''حاڪميتِ الٰهي''، خلافت ۽ مشاورت بنيادي تصورن مان هئا.]] === جمهوريت ۽ شوريٰ === مودودي مغربي لبرل جمهوريت جي ان اصول سان اختلاف رکندو هو جنهن موجب عوام يا سندن چونڊيل پارليامينٽ آخري قانون ساز حاڪم آهي. سندس خيال ۾ جيڪڏهن اڪثريت کي اخلاقي يا خدائي حدن کان آزاد مڪمل قانون ساز اختيار ڏنو وڃي تہ مقبول خواهش پاڻ صحيح ۽ غلط جو معيار بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Iqtidar2020"/> هن آمريڪا ۾ شراب جي ممانعت ۽ پوءِ ان جي خاتمي کي مثال طور استعمال ڪندي دليل ڏنو تہ عددي اڪثريت لازمي طور اخلاقي يا سماجي لحاظ کان درست فيصلو نٿي ڪري.<ref name="PoliticalTheory">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Political Theory of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |edition=8th |year=1993 |pages=23–25 }}</ref> ٻئي طرف، هو حڪومت جي معاملن ۾ '''شوريٰ''' يا گڏيل صلاح مشوري کي ضروري سمجهندو هو. حڪمران کي ماڻهن جي اعتماد جو حامل هئڻ گهرجي ۽ جن معاملن بابت شريعت ۾ قطعي حڪم موجود نہ هجي، انهن بابت مسلمانن جي صلاح ۽ اتفاق ذريعي فيصلا ڪري سگهجن ٿا.<ref name="ILC1977"/><ref name="Adams1983"/> انهيءَ سبب مودودي جي جمهوريت بابت موقف کي سادي نموني ”جمهوريت جي حمايت“ يا ”جمهوريت جي مڪمل مخالفت“ طور بيان ڪرڻ اڻپورو آهي. هو عوامي نمائندگي ۽ مشاورت قبول ڪندو هو، پر عوام جي غير محدود قانون ساز حاڪميت کي رد ڪندو هو.<ref name="Iqtidar2020"/> === رياستي ادارا ۽ آئين === مودودي جو خيال هو تہ اسلام جا بنيادي آئيني اصول قرآن، سنت، خلفاءِ راشدين جي روايت ۽ اسلامي قانوني ورثي مان اخذ ٿين ٿا، پر جديد رياست لاءِ انهن اصولن کي لکيل آئين جي صورت ڏيڻ ضروري آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن جي تصور موجب رياست جو سربراهه چونڊيل هجي ۽ عوام جو اعتماد حاصل هجي. قانون ساز اداري ۾ اهڙا ماڻهو شامل هجن جيڪي اسلامي قانون کي سمجهڻ ۽ جديد مسئلن تي ان جي اصولن کي لاڳو ڪرڻ جي صلاحيت رکن. قانون سازيءَ جو اختيار اهڙن شعبن ۾ وسيع ٿي سگهي ٿو جن بابت شريعت واضح حڪم نہ ڏئي، پر قرآن ۽ سنت جي قطعي حڪمن کي تبديل ڪرڻ پارليامينٽ جي اختيار ۾ نہ هوندو.<ref name="ILC1977"/> مودودي جي عدليه بابت سوچ وقت سان تبديل ٿي. شروعاتي دور ۾ هن مغربي adversarial عدالتي نظام ۽ وڪيلن جي ڪردار تي تنقيد ڪئي، پر پاڪستان ۾ جماعت اسلامي خلاف سرڪاري ڪارروائين دوران عدالتن کان رليف ملڻ کان پوءِ هن آزاد عدليه، اپيل جي حق ۽ adversarial نظام جي فائدن کي وڌيڪ قبول ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح سندس سياسي فڪر مڪمل طور جامد نہ رهيو؛ عملي پاڪستاني سياست ۽ رياستي ادارن سان تجربن جي نتيجي ۾ سندس ڪجهه آئيني تجويزون تبديل ٿينديون رهيون.<ref name="Nasr1996"/> === شريعت === مودودي لاءِ '''[[شريعت]]''' اسلامي رياست جي سڃاڻپ جو بنيادي معيار هئي. هن لکيو تہ جيڪڏهن مسلمان سماج شعوري طور شريعت کي رد ڪري پنهنجو قانون ان کان آزاد ڪنهن ٻئي ماخذ مان اخذ ڪري، تہ اهڙو سماج اسلامي نظام جي بنيادي دعويٰ کي ڪمزور ڪري ٿو.<ref name="IslamicLaw1955">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=Islamic Law and Its Introduction |publisher=Islamic Publications |year=1955 |pages=13–14 }}</ref> سندس تصور ۾ شريعت رڳو عبادتن يا خانداني قانون تائين محدود نہ هئي، پر سماجي ۽ معاشي معاملا، انتظام، عدليه، شهري حق ۽ فرض ۽ جنگ ۽ امن جا اصول پڻ ان جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref name="Adams1983"/> مودودي اسلامي فوجداري قانون جي [[حدود]]، سود جي خاتمي ۽ ٻين شرعي حڪمن جي نفاذ جي حمايت ڪئي. هن مغربي يا مغرب زدہ مسلمانن طرفان حدود کي ظالماڻو قرار ڏيڻ واري تنقيد رد ڪئي، پر ساڳئي وقت دليل ڏنو تہ اهڙيون سزائون هڪ مڪمل اسلامي سماجي نظام ۽ اسلامي تعليم جي قيام کان اڳ الڳ نموني لاڳو ڪرڻ مناسب نہ ٿيندو.<ref name="Nasr1996"/> 2026ع ۾ Cambridge University Press پاران شايع ڪيل سندس چونڊ سياسي تحريرن جي scholarly edition پڻ سندس ''Islamic Law and Constitution'' واري بحث کي ان ڪوشش طور بيان ڪري ٿي جنهن ۾ مودودي جديد رياستي حڪمراني ۽ شريعت جي وچ ۾ مطابقت جو سياسي-قانوني تصور پيش ڪيو.<ref name="Iqtidar2026"/> === اجتهاد === مودودي [[اجتهاد]] کي مڪمل طور رد نہ ڪيو، پر ان جي استعمال لاءِ سخت علمي شرطون رکندو هو. سندس نظر ۾ اجتهاد اهڙي شخص يا اداري جو ڪم هجڻ گهرجي جنهن کي قرآن، سنت، فقهي اصولن ۽ اسلامي علمي روايت تي عبور هجي ۽ جيڪو شريعت کي آخري معيار طور قبول ڪري.<ref name="Nasr1996"/> ان لحاظ کان سندس تصور جديديت پسند مفڪرن کان مختلف هو، جيڪي جديد عقل يا سماجي ضرورتن کي روايتي فقهي نتيجن جي وسيع نئين تشريح لاءِ وڌيڪ آزاد معيار طور استعمال ڪندا هئا. === اسلامي انقلاب === مودودي 1930ع ۽ 1940ع جي ڏهاڪن کان اسلام کي هڪ ''انقلابي نظريي'' ۽ جماعت اسلامي کي سماجي تبديليءَ جي تحريڪ طور بيان ڪندو رهيو. سندس استعمال ڪيل '''اسلامي انقلاب''' جو تصور بعد ۾ ٻين اسلامي تحريڪن ۾ وڏي پيماني تي رائج ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> پر مودودي جو ”انقلاب“ عام طور هٿياربند بغاوت يا اوچتي اقتدار تي قبضي جي معنيٰ ۾ نہ هو. هن سماج جي اخلاقي ۽ فڪري تبديلي، تربيت يافته ڪارڪنن جي تياري، تعليم ۽ دعوت ذريعي تدريجي تبديليءَ کي ترجيح ڏني. سندس خيال ۾ پائيدار سياسي تبديلي ان وقت ممڪن هئي جڏهن سماج ۾ ان لاءِ فڪري ۽ اخلاقي بنياد تيار ٿي وڃي.<ref name="Nasr1996"/> 1957ع ۾ جماعت اسلامي جي مستقبل جي حڪمت عملي بابت هن غير آئيني ذريعن سان سياسي نظام بدلائڻ جي مخالفت ڪئي. ايوب خان ۽ پوءِ ذوالفقار علي ڀٽي جي حڪومتن سان شديد اختلافن باوجود مودودي عام طور جماعت کي ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جي مخالفت ڪندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو انقلابي سياسي vocabulary ۽ سندس تجويز ڪيل عملي طريقو الڳ رکڻ ضروري آهي: سندس لکڻين ۾ سماجي نظام جي بنيادي تبديلي لاءِ انقلابي اصطلاح موجود آهن، پر جماعت لاءِ سندس سياسي حڪمت عملي گهڻو ڪري تدريجي، تنظيمي ۽ آئيني رهي.<ref name="Nasr1996"/> === قومپرستي === مودودي '''[[قومپرستي]]''' کي جديد مغربي سياسي تصور سمجهندو هو ۽ مسلمانن جي بنيادي سياسي سڃاڻپ کي جاگرافي، نسل يا ٻوليءَ سان ٻڌڻ جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس خيال ۾ اسلامي امت سرحدن ۽ نسلي قوميتن کان مٿانهين مذهبي برادري آهي، تنهنڪري مسلمانن کي قومپرست وفاداريءَ بدران اسلام سان پنهنجي بنيادي اجتماعي وابستگي قائم رکڻ گهرجي. هن قومپرستيءَ جي ڪجهه صورتن کي ايتري حد تائين رد ڪيو جو انهن کي توحيد سان متصادم قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ قوم کي آخري سياسي وفاداريءَ جو مرڪز بڻائڻ اسلام جي عالمگير دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> اهو ئي سبب هو جو ورهاڱي کان اڳ هو ڪانگريس جي گڏيل هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ جي مسلمان قومي رياست واري منصوبي ٻنهي کان فاصلو رکندو هو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ، البت، هن نئين ملڪ کي پنهنجي تصور واري اسلامي رياست ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ڪئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === سيڪيولرزم === مودودي [[سيڪيولرزم]] جو پڻ سخت نقاد هو. هن ان لاءِ اردو ۾ اڪثر ''لادينيت'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ۽ سيڪيولر سياست کي مذهب ۽ اخلاقيات کي اجتماعي حڪمرانيءَ کان جدا ڪرڻ واري نظام طور ڏٺو.<ref name="Adams1983"/> سندس نظر ۾ اخلاقي قدرن جو آخري سرچشمو خدا ۽ وحي هئا؛ تنهنڪري رياست کي مذهب کان اصولي طور آزاد ڪرڻ آخرڪار سياست کي مستقل خدائي اخلاقي معيار کان محروم ڪري ڇڏيندو. Charles J. Adams جي تجزيي موجب مودودي لاءِ سيڪيولرزم صرف رياست جي مذهبي غيرجانبداري نہ، پر هڪ اهڙو تصور هو جنهن ۾ انساني خواهش يا سياسي طاقت کي خدائي هدايت کان خودمختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Adams1983"/> هي تفسير جديد سيڪيولرزم جي سڀني نظرين جي غيرجانبدار وصف نہ، بلڪه '''مودودي جو پنهنجو تنقيدي تصور''' هو؛ تنهنڪري ان کي سندس موقف طور بيان ڪرڻ ضروري آهي. === اسلامي جديديت === مودودي جديديت ۽ مغربي تهذيب کي هڪ ئي شيءِ نہ سمجهندو هو. هن جديد سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ ڪارائتي ادارتي طريقن کي اصولي طور رد نہ ڪيو، پر مغربي تهذيب جي فلسفي، سيڪيولر اخلاقيات ۽ سماجي قدرن جي تقليد جي مخالفت ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> هو [[اسلامي جديديت]] جي انهن مفڪرن سان متفق هو تہ اسلام عقل جي خلاف نہ آهي. اختلاف ان ڳالهه تي هو تہ قرآن ۽ سنت کي جديد انساني عقل جي معيار تي پرکيو وڃي يا عقل کي وحي جي دائري اندر استعمال ڪيو وڃي. مودودي جي نظر ۾ قرآن ۽ سنت آخري معيار هئا؛ عقل جو ڪم انهن جي معنائن ۽ نون حالتن ۾ انهن جي اطلاق کي سمجهڻ هو، نہ تہ وحي جي صحت جو آزاد حاڪم بڻجڻ.<ref name="Mortimer1982">{{cite book |last=Mortimer |first=Edward |title=Faith and Power: The Politics of Islam |publisher=Vintage Books |year=1982 |page=204 |isbn=9780571119448 }}</ref> محققن ساڳئي وقت نشاندهي ڪئي آهي تہ مغربيت جي مخالفت باوجود مودودي پنهنجي فڪر ۾ جديد سياسي اصطلاحن—''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست''، ''آئين''، ''پارٽي'' ۽ ''نظام''—جو وسيع استعمال ڪيو. ان ڪري سندس فڪر روايتي اسلامي اصطلاحن ۽ جديد سياسي vocabulary جي هڪ نئين ميلاپ طور پڻ مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="Iqtidar2026"/> === سائنس === مودودي جديد [[سائنس]] کي بذات خود ڪنهن مخصوص مذهبي يا سيڪيولر فلسفي سان لازم ملزوم نہ سمجهندو هو. سندس مشهور تشبيهه موجب جديد سائنس هڪ ''جسم'' وانگر هئي جنهن ۾ مختلف فلسفي يا قدرن جو ''روح'' داخل ٿي سگهي ٿو؛ جيئن ريڊيو پاڻ پيغام جو نظريو مقرر نہ ڪندو آهي پر مختلف قسم جا پيغام نشر ڪري سگهي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> انهيءَ بنياد تي هن جديد سائنسي ۽ فني علم حاصل ڪرڻ جي مخالفت نہ ڪئي؛ سندس اعتراض ان وقت پيدا ٿيندو هو جڏهن سائنس سان گڏ مادي پرستي يا سيڪيولر فلسفي کي به لازمي سچ طور قبول ڪيو وڃي.<ref name="Nasr1996"/> === مغربي تهذيب بابت موقف === مودودي جديد مغربي تهذيب جي سائنس ۽ فني ڪاميابين ۽ ان جي اخلاقي ۽ سماجي قدرن وچ ۾ فرق ڪندو هو. سندس تنقيد خاص طور سيڪيولرزم، قومپرستي، آزاد جنسي سماجي لاڳاپن، سودي معيشت ۽ مطلق عوامي حاڪميت تي مرڪوز هئي.<ref name="Nasr1996"/> ان هوندي به جديد تحقيق سندس فڪر کي ”مغرب جي مڪمل رد“ تائين محدود نٿي ڪري. Humeira Iqtidar موجب مودودي نوآبادياتي لبرل رياست کي هڪ طرف تنقيد جو نشانو بڻايو، پر ٻئي طرف جديد رياست، آئين، نمائندگي ۽ حاڪميت جي ڪيترن ئي ادارتي تصورن سان فڪري طور بحث ڪندي انهن کي پنهنجي اسلامي سياسي نظريي ۾ نئين صورت پڻ ڏني.<ref name="Iqtidar2020"/> === مغل سلطنت ۽ اڪبر بابت موقف === مودودي [[مغل سلطنت]] جي تاريخ کي مڪمل طور مثالي اسلامي حڪمراني نہ سمجهندو هو. خاص طور هن [[اڪبر اعظم]] جي مذهبي پاليسين ۽ جنهن کي بعد جي ادب ۾ ''[[دين الهي]]'' چيو ويو، ان تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان کي اسلامي عقيدي کان انحراف سان ڳنڍيو. بهرحال اڪبر جي مذهبي پاليسيءَ بابت جديد مورخن ۾ اختلاف موجود آهي. [[ايس. ايم. اڪرام]] سميت ڪجهه محققن دليل ڏنو آهي تہ اڪبر جو مقصد نئون منظم مذهب قائم ڪرڻ بدران پنهنجي چونڊيل درٻارين سان ''ارادت'' يا روحاني شاگرديءَ جو تعلق پيدا ڪرڻ هو.<ref name="Ikram1964">{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |editor-last=Embree |editor-first=Ainslie T. |title=Muslim Civilization in India |chapter=Religion at Akbar's Court |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 }}</ref> ان ڪري اڪبر بابت مودودي جي راءِ کي تاريخي حقيقت جي قطعي بيان بدران سندس مذهبي-سياسي تفسير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === عالمن ۽ روايتي فقهي ورثي بابت موقف === مودودي روايتي [[علماء]] جو مڪمل مخالف نہ هو، پر هن پنهنجي دور جي مذهبي عالمن جي علمي ۽ سياسي ڪردار تي سخت تنقيد ڪئي. سندس خيال ۾ ڪيترائي عالم جديد سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کان اڻواقف هئا ۽ فقهي روايت جي بنيادي اصولن ۽ تاريخي تفصيلن وچ ۾ فرق ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا هئا.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع ۽ جديد حالتن لاءِ اجتهاد تي زور ڏنو، پر ساڳئي وقت اجتهاد کي غير تربيت يافته ماڻهن لاءِ آزاد نہ ڇڏيو. سندس مثالي اسلامي نظام ۾ جديد ۽ روايتي ٻنهي علمن سان واقف عالمن ۽ قانوندانن کي اهم ڪردار حاصل هو.<ref name="Nasr1996"/> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس علماء سان تعلق پڻ تبديل ٿيو. جن روايتي مذهبي حلقن تي هو اڳ تنقيد ڪندو هو، انهن مان ڪيترن سان اسلامي آئين ۽ ٻين سياسي مسئلن تي جماعت اسلامي عملي اتحاد پڻ قائم ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> === عورتن بابت خيال === مودودي جي سماجي فڪر ۾ [[عورت]]، خاندان، پردو ۽ مردن ۽ عورتن جي سماجي ڪردارن بابت سوالن کي خاص اهميت حاصل هئي. هن انهن موضوعن تي پنهنجي مشهور ڪتاب ''پردہ'' (''Purdah and the Status of Woman in Islam'') ۾ تفصيلي بحث ڪيو. ڪتاب پهريون ڀيرو 1939ع–1940ع جي لڳ ڀڳ شايع ٿيو ۽ شروع کان ئي بحث هيٺ رهيو.<ref name="IqtidarPardah2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=160–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> مودودي جو خيال هو تہ مرد ۽ عورت انساني ۽ اخلاقي قدر جي لحاظ کان خدا آڏو ذميوار آهن، پر سندن سماجي ڪردار مڪمل طور هڪجهڙا نہ آهن. هن اهڙي صنفي مساوات جي مخالفت ڪئي جنهن ۾ مرد ۽ عورت جا سماجي ڪردار هڪٻئي سان مڪمل طور مٽاسٽا لائق سمجهيا وڃن. جديد محقق [[حميرا اقتدار]] جي تجزيي موجب ''پردہ'' ۾ مودودي جو استدلال صرف روايتي صنفي علحدگيءَ جو دفاع نہ هو؛ هن جديد سرمائيداري، مارڪيٽ ۾ عورت جي محنت جي وڪري ۽ خاندان تي مارڪيٽ جي اثرن بابت پڻ تنقيدي دليل ڏنا.<ref name="IqtidarEquality2021">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Conservative Anti-Colonialism: Maududi, Marx and Social Equality |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=295–310 |doi=10.1017/S1356186321000332 }}</ref> [[عرفان احمد]] موجب مودودي جديد شهري زندگيءَ ۾ عورتن جي وڌندڙ عوامي موجودگيءَ کي اسلامي اخلاقي ۽ خانداني نظام لاءِ هڪ اهم چئلينج سمجهندو هو. هن بازارن، ڪاليجن، ٿيئٽرن ۽ ٻين گڏيل سماجي هنڌن ۾ مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول، ۽ جديد تفريحي ثقافت جي ڪيترن پاسن تي تنقيد ڪئي.<ref name="IrfanAhmad2013">{{cite book |last=Ahmad |first=Irfan |chapter=Cracks in the 'Mightiest Fortress' |editor1-last=Osella |editor1-first=Filippo |editor2-last=Osella |editor2-first=Caroline |title=Islamic Reform in South Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |page=322 |isbn=9781107276673 }}</ref> ==== خاندان ۽ گهريلو ڪردار ==== مودودي خاندان کي اسلامي سماج جي بنيادي اداري طور ڏٺو. ''Towards Understanding Islam'' ۾ هن عورت جي بنيادي ذميوارين ۾ گهر جي انتظام، ٻارن جي تربيت ۽ پرورش ۽ خانداني زندگيءَ جي سنڀال کي شامل ڪيو.<ref name="TUIWomen">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |others=Khurshid Ahmad, translator |year=1979 |page=112 }}</ref> سندس نظر ۾ خاندان اندر مرد ۽ عورت جي ذميوارين جي ورهاست سندن برابريءَ جي نفي نہ، پر مختلف سماجي ڪردارن جي تقسيم هئي. تنهن هوندي بہ جديد صنفي مطالعي ۾ سندس هن تصور کي واضح طور درجابنديءَ تي ٻڌل تصور پڻ سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس تجويز ڪيل سماجي نظام عورت جي عوامي، سياسي ۽ معاشي سرگرميءَ تي مرد جي ڀيٽ ۾ گهڻيون پابنديون لاڳو ڪندو هو.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== پردو ۽ صنفي علحدگي ==== مودودي [[پردو|پردي]] کي رڳو لباس جو مسئلو نہ، پر مردن ۽ عورتن جي سماجي تعلقن کي منظم ڪندڙ وسيع نظام سمجهندو هو. هن غير محرم مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول جي مخالفت ڪئي ۽ دليل ڏنو تہ ضرورت کان سواءِ عورتن جو گهر کان ٻاهر نڪرڻ محدود رهڻ گهرجي.<ref name="IqtidarPardah2026"/> هن قرآن جي آيتن {{قرآن|24|30}}–{{قرآن|24|31}}، {{قرآن|33|32}}–{{قرآن|33|33}} ۽ {{قرآن|33|59}} کي پردي ۽ صنفي اخلاق بابت پنهنجي استدلال جي اهم بنيادن طور استعمال ڪيو.<ref name="PardahCommands2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Commandments regarding Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=191–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> منهن ۽ هٿن جي پردي بابت فقهي اختلاف ۾ مودودي وڌيڪ سخت موقف اختيار ڪيو. سندس لکڻين ۾ عام حالتن ۾ گهر کان ٻاهر نڪرندڙ عورت لاءِ منهن ۽ هٿن کي به ڍڪڻ جي حمايت ملي ٿي، جڏهن تہ حقيقي ضرورت جي حالت ۾ ان جي گنجائش تسليم ڪئي وئي.<ref name="TUIWomen"/><ref name="Ruthven329">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |page=329 }}</ref> [[File:Maududi 1941.jpg|thumb|مودودي 1941ع ۾؛ ساڳئي دور ۾ سندس سماجي ۽ سياسي فڪر وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري رهيو هو.]] مودودي جو عورتن بابت هي موقف جماعت اسلامي اندر هميشه اڻبدليل نہ رهيو. عرفان احمد جي تحقيق موجب 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جماعت جي ڪجهه ڪارڪنن ۽ مفڪرن عورتن جي تعليم، ملازمت، سياسي شموليت ۽ چهري جي پردي بابت مودودي جي تشريح کان مختلف رايا پيش ڪيا.<ref name="AhmadWomen2008">{{cite journal |last=Ahmad |first=Irfan |title=Cracks in the 'Mightiest Fortress': Jamaat-e-Islami's Changing Discourse on Women |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=549–575 |doi=10.1017/S0026749X07003101 }}</ref> ==== عورتن جي سياسي ڪردار بابت موقف ==== مودودي عورت کي رياست جي سربراهه ٿيڻ يا مردن ۽ عورتن تي مشتمل عام قانون ساز اداري ۾ ساڳي سياسي ڪردار ادا ڪرڻ جي حمايت نہ ڪندو هو. سندس تجويز موجب عورتون پنهنجي نمائندن تي مشتمل هڪ الڳ مجلس چونڊي سگهن ٿيون، جيڪا عورتن جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل معاملن تي راءِ ڏئي ۽ عام قومي معاملن تي تنقيد پڻ ڪري سگهي.<ref name="ILC308">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=308 }}</ref> بعد واري جماعت اسلامي جي عملي سياست هن ابتدائي نظريي کان ڪيترن معاملن ۾ اڳتي وڌي. ڏکڻ ايشيا ۾ جماعت سان لاڳاپيل عورتن تعليم، سياسي مهمن ۽ تنظيمي سرگرمين ۾ وڌندڙ ڪردار ادا ڪيو؛ بنگلاديش بابت مطالعي پڻ جماعت جي بعد واري عورتن بابت discourse ۽ مودودي جي ابتدائي موقف وچ ۾ تبديليءَ جي نشاندهي ڪئي آهي.<ref name="Shehabuddin2008">{{cite journal |last=Shehabuddin |first=Elora |title=Jamaat-i-Islami in Bangladesh: Women, Democracy and the Transformation of Islamist Politics |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=577–603 |doi=10.1017/S0026749X07003210 }}</ref> ==== خانداني منصوبابندي ==== مودودي جديد [[خانداني منصوبابندي]] ۽ خاص طور آباديءَ کي سرڪاري پاليسيءَ وسيلي محدود ڪرڻ جو مخالف هو. هن اهڙي پاليسيءَ کي فطري نظام ۾ مداخلت ۽ خدا جي رزق ۽ آباديءَ بابت تدبير تي اعتماد جي کوٽ سان ڳنڍيو.<ref name="BirthControl">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Birth Control |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1978 |page=73 }}</ref> هن آباديءَ جي واڌ کي لازمي طور معاشي تباهيءَ جو سبب سمجهڻ کان به انڪار ڪيو. محمد نجات الله صديقي موجب مودودي ان دليل سان به اختلاف ڪيو تہ ننڍو خاندان لازمي طور ٻارن کي بهتر غذا ۽ تعليم فراهم ڪري ٿو؛ مودودي مشڪلات ۽ محدود وسيلن کي ڪڏهن ڪڏهن انساني شخصيت ۽ محنت لاءِ محرڪ پڻ سمجهندو هو.<ref name="Siddiqi2007">{{cite book |last=Siddiqi |first=Mohammad Nejatullah |title=Muslim Economic Thinking: A Survey of Contemporary Literature |publisher=The Islamic Foundation |location=Leicester |year=2007 |page=41 }}</ref> === موسيقي ۽ تفريح === مودودي [[موسيقي]] ۽ ناچ جي ڪيترين مروج صورتن کي پنهنجي اسلامي اخلاقي نظام سان ناموافق سمجهندو هو. سندس معاشي ۽ سماجي لکڻين ۾ موسيقارن، ناچ ڪندڙن ۽ تفريحي صنعت کي اهڙي عياش معاشري جي مثالن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ دولت ضرورتن ۽ سماجي ڀلائيءَ بدران اهڙين سرگرمين تي خرچ ٿئي ٿي جن کي هو اخلاقي طور نقصانڪار سمجهندو هو.<ref name="EconomicSystem1941">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |orig-year=1941 }}</ref> ان موقف کي مودودي جي مجموعي سماجي فلسفي جي پسمنظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ هو جديد تجارتي تفريح، جنسي نمائش ۽ صارف پرستيءَ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل مسئلا سمجهندو هو. سندس موسيقي بابت موقف کي سڀني اسلامي فقهي مڪتبن جو متفقه موقف سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي تاريخ ۾ موسيقي ۽ سماع بابت مختلف فقهي ۽ صوفيانه رايا موجود رهيا آهن. === معاشي فڪر === مودودي جديد '''اسلامي معاشيات''' جي ابتدائي اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيل ''The Economic Problem of Man and Its Islamic Solution'' ۽ ''Economic System of Islam'' جديد اسلامي معاشي فڪر جي تشڪيل ۾ اثرانداز ٿيا.<ref name="NasrEconomics">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=103–106 |isbn=9780195096958 }}</ref> اقتصاديات جي ماهر [[محمد عمر چپرا]] مودودي کي انهن مفڪرن مان شمار ڪيو آهي جن جديد دور ۾ اسلامي معاشيات کي هڪ جدا فڪري موضوع طور اڳتي وڌائڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |volume=94 |issue=2 |year=2004 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> مودودي جو معاشي نظريو سرمائيداري ۽ سوشلزم ٻنهي کان پاڻ کي الڳ پيش ڪندو هو. سندس خيال ۾ اسلام خانگي ملڪيت ۽ واپار کي تسليم ڪري ٿو، پر ملڪيت کي مڪمل ۽ غير مشروط حق نہ بڻائي ٿو؛ زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، اخلاقي پابنديون ۽ سماجي ذميواري ملڪيت جي استعمال تي حدون مقرر ڪن ٿيون.<ref name="EconomicSystem1941"/> جديد اسلامي معاشيات بابت وسيع علمي ادب ۾ پڻ خانگي ملڪيت ۽ مارڪيٽ کي عام طور قبول ڪرڻ، پر انهن کي شريعت ۽ اخلاقي ذميوارين سان محدود ڪرڻ، اسلامي معاشي فڪر جون اهم خصوصيتون سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="OxfordIslamicEconomics">{{cite encyclopedia |last=Wilson |first=Rodney |title=Islamic Economic Principles |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Religion |publisher=Oxford University Press |year=2019 |doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.685 }}</ref> ==== سرمائيداريءَ تي تنقيد ==== مودودي [[سرمائيداري]] کي ان جي غير محدود صورت ۾ رد ڪيو. سندس تنقيد جو هڪ حصو سودي مالياتي نظام، دولت جي ارتڪاز، استحصال ۽ دولت کي اخلاقي ذميواريءَ کان آزاد سمجهڻ تي مرڪوز هو.<ref name="EconomicSystem1941"/> هن جديد اقتصاديات جي بچت ۽ سيڙپڪاريءَ بابت ڪجهه بنيادي مفروضن تي پڻ سخت تنقيد ڪئي. سندس دليل هو تہ آمدنيءَ جو وڏي پيماني تي خرچ کان هٽي مالي بچت ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ ڏانهن وڃڻ مجموعي طلب کي گهٽائي سگهي ٿو ۽ ان مان وڌيڪ پيداوار، واپاري مقابلو ۽ معاشي بحران پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="MaududiSaving">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=21–24 }}</ref> هي معاشي تجزيو جديد mainstream economics جو متفقه نتيجو نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي مودودي جي معاشي نظريي طور ئي بيان ڪرڻ مناسب آهي. ==== سوشلزم بابت موقف ==== مودودي [[سوشلزم]] ۽ [[ڪميونزم]] جو پڻ سخت مخالف هو. سندس خيال ۾ پيداوار جي ذريعن کي وڏي پيماني تي رياست جي ملڪيت ۾ ڏيڻ معاشي طاقت سان گڏ سياسي طاقت به حڪومت وٽ مرڪوز ڪري ڇڏي ٿو ۽ فرد جي آزادي ۽ ملڪيت جي حق کي خطري ۾ وجهي ٿو.<ref name="EconomicSystemSocialism">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=25–28 }}</ref> هن غربت ۽ معاشي استحصال جي وجود کي تسليم ڪيو، پر مارڪسي تجزيي سان اختلاف ڪيو تہ انهن جو بنيادي سبب خانگي ملڪيت يا نفعي جو تصور آهي. سندس نظر ۾ اصل مسئلو دولت جي استعمال ۾ اخلاقي ضابطن، سماجي ذميواري ۽ شرعي حدن جي کوٽ هو.<ref name="RuthvenEconomic">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=329–330 }}</ref> حميرا اقتدار جي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جي سوشلزم سان سخت اختلاف باوجود سندس سرمائيداري ۽ مارڪيٽائيزيشن بابت ڪجهه دليلن ۾ مارڪسي تنقيد سان قابل ذڪر فڪري مشابهت موجود هئي، خاص طور سماجي تعلقن کي مارڪيٽ جي منطق هيٺ آڻڻ بابت.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== اسلامي معاشي نظام ==== مودودي پنهنجي تجويز ڪيل نظام کي laissez-faire سرمائيداري ۽ رياستي سوشلزم جي وچ ۾ صرف هڪ '''مخلوط معيشت''' نہ سمجهندو هو. سندس دعويٰ هئي تہ اسلامي معاشي نظام جو بنياد هڪ الڳ اخلاقي ۽ قانوني worldview تي آهي، جنهن ۾ حلال ۽ حرام، زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، سماجي ذميواري ۽ خانگي ملڪيت گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="NasrEconomics"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ مودودي جي بيان ڪيل معاشي نظامن جو تقابلي خاڪو ! پهلو ! سرمائيداري بابت سندس تنقيد ! سوشلزم بابت سندس تنقيد ! سندس تجويز ڪيل اسلامي نظام |- | ملڪيت | خانگي ملڪيت کي حد کان وڌيڪ آزادي | رياستي ملڪيت جو حد کان وڌيڪ غلبو | خانگي ملڪيت، پر شرعي ۽ سماجي ذميوارين سان |- | سرمايو | سودي سرمايي ۽ دولت جي ارتڪاز تي تنقيد | سرمايي تي رياستي ڪنٽرول | سود کان پاڪ سيڙپڪاري ۽ نفعي-نقصان ۾ شراڪت |- | سماجي انصاف | مارڪيٽ پاڻ ڪافي نہ آهي | جبري مساوات فردي آزادي گهٽائي سگهي ٿي | زڪوات، وراثت، خيرات ۽ اخلاقي ذميواري |- | رياست | غير محدود مارڪيٽ جي مخالفت | مڪمل معاشي مرڪزيت جي مخالفت | شرعي حدن اندر ضابطو ۽ سماجي ڀلائي |} هي جدول مودودي جي پنهنجي normative classification جو خلاصو آهي؛ جديد معاشي علم ۾ سرمائيداري ۽ سوشلزم جون گهڻيون مختلف صورتون موجود آهن ۽ اهي لازمي طور انهن ٽن سادن خانن تائين محدود نہ آهن.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== سود جي ممانعت ==== مودودي جي معاشي فڪر ۾ سڀ کان اهم مسئلن مان هڪ '''[[ربا|سود (ربا)]]''' هو. هن قرض تي ورتل هر مقرر واڌ کي ربا قرار ڏيندي ان جي مڪمل خاتمي جي حمايت ڪئي. سندس نظر ۾ قرآن جي سود بابت ممانعت صرف انتهائي يا استحصالي وياج تائين محدود نہ هئي.<ref name="MaududiRiba">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=166–199 }}</ref> هن ”مناسب“ يا گهٽ شرح واري سود ۽ استحصالي سود جي وچ ۾ بنيادي شرعي فرق قبول نہ ڪيو. سندس دليل موجب جيڪڏهن قرض تي اڳواٽ مقرر واڌ جو اصول تسليم ڪيو وڃي تہ شرح گهٽ يا وڌيڪ هجڻ ان جي بنيادي نوعيت تبديل نٿي ڪري.<ref name="MaududiRiba"/> سودي قرض جي متبادل طور مودودي '''سڌي حصيداريءَ واري سيڙپڪاري''' ۽ [[نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت]] تي زور ڏنو، جنهن ۾ سرمايو فراهم ڪندڙ کي اڳواٽ مقرر وياج بدران ڪاروبار جي حقيقي نتيجي ۾ حصو ملي.<ref name="MaududiRiba"/> اهو تصور بعد ۾ اسلامي بئنڪنگ جي نظرياتي ادب ۾ [[مضاربت]] ۽ [[مشارڪت]] جهڙن risk-sharing طريقن سان ڳنڍيو ويو. جديد اسلامي ماليات ۾، البت، عملي ادارا صرف equity finance تي نہ هلن ٿا ۽ مرابحه، اجاره ۽ ٻين شريعت مطابق معاهدن جو پڻ وسيع استعمال ڪن ٿا.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== مودودي جي معاشي فڪر تي تنقيد ==== معاشيات جي محقق [[فيصل خان]] دليل ڏنو آهي تہ مودودي جو سودي ماليات جو بيان گهڻو ڪري ڏکڻ ايشيا جي ڳوٺاڻي قرض ڏيندڙ ۽ غريب هاريءَ جي استحصالي تعلق سان مشابهت رکي ٿو، جڏهن تہ جديد تجارتي بئنڪنگ جا ڪيترائي پاسا ان کان وڌيڪ پيچيدا آهن.<ref name="FeisalKhan">{{cite book |last=Khan |first=Feisal |title=Islamic Banking in Pakistan: Shariah-Compliant Finance and the Quest to Make Pakistan More Islamic |publisher=Routledge |year=2015 |pages=57–65 |isbn=9780415712699 }}</ref> خان اهو سوال پڻ اٿاري ٿو تہ سود جي بدران equity financing اختيار ڪرڻ پاڻمرادو اهڙي منصوبي ڏانهن سرمايو ڇو منتقل ڪندو جيڪو سماجي طور فائديمند هجي پر مالي طور گهٽ منافعي وارو هجي. ان ڪري مودودي جي تجويزن کي جديد اسلامي معاشيات جي تاريخ ۾ اثرائتو نظرياتي قدم سمجهيو وڃي ٿو، پر انهن جي عملي معاشي نتيجن بابت بحث جاري رهيو آهي.<ref name="FeisalKhan"/> ==== زمينداري ۽ زرعي سڌارا ==== مودودي خانگي ملڪيت جي حق جو مضبوط حامي هو ۽ پاڪستان جي شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني جي [[زرعي سڌارا|زرعي سڌارن]] ۽ زمين جي جبري ورهاست بابت شڪي موقف اختيار ڪيائين. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ هن پنجاب ۾ زمين جي مالڪيءَ تي سخت حدون لاڳو ڪرڻ جي ڪجهه تجويزن جي مخالفت ڪئي.<ref name="NasrLand">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> سندس دليل جو بنياد اهو هو تہ جيڪڏهن ملڪيت شرعي طور جائز طريقي سان حاصل ڪئي وئي هجي تہ صرف ان جي وڏي مقدار رياست کي ان جي ضبط يا ورهاست جو پاڻمرادو حق نٿي ڏئي. بعد ۾ هن معاشي انصاف ۽ دولت جي منصفاڻي ورڇ تي وڌيڪ زور ڏنو، پر [[مساوات پسندي]] ۽ خانگي ملڪيت جي جبري خاتمي جي مخالفت جاري رکي.<ref name="NasrLand"/> === تصوف === مودودي جو [[تصوف]] بابت موقف وقت سان تبديل ٿيو ۽ ان کي فقط ”تصوف جي مخالفت“ طور بيان ڪرڻ درست نہ آهي. پنهنجي ابتدائي دور ۾ هو برصغير ۾ رائج تصوف جي ڪيترين رسمن، پير پرستي، مزارن سان لاڳاپيل عقيدن ۽ اهڙين صوفيانه تشريحن جو سخت نقاد هو جيڪي سندس نظر ۾ قرآن، سنت ۽ شريعت کان پري ٿي ويون هيون.<ref name="NasrSufism">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=122–124 |isbn=9780195096958 }}</ref> هن پنهنجي جوانيءَ ۾ اسلامي روحانيت ۽ تصوف جي ڪجهه علمن جو باقاعده مطالعو پڻ ڪيو. سندس فڪري پسمنظر تي [[ديوبندي]] اصلاح پسند روايت، [[ابن تيميه]] ۽ ٻين اهڙن عالمن جي اثر جي نشاندهي ڪئي وئي آهي، جيڪي روحاني تزڪيي کي قبول ڪندي غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تي تنقيد ڪندا هئا.<ref name="Sirriyeh2013">{{cite book |last=Sirriyeh |first=Elizabeth |title=Sufis and Anti-Sufis: The Defence, Rethinking and Rejection of Sufism in the Modern World |publisher=Routledge |year=2013 |pages=162–164 |isbn=9781136812767 }}</ref> ==== تصوف ۽ شريعت ==== مودودي پنهنجي بعد واري لکڻين ۾ واضح ڪيو تہ سندس اعتراض '''تصوف بذات خود''' تي نہ، پر اهڙي تصوف تي آهي جيڪو شريعت کان آزاد ٿيڻ جي دعويٰ ڪري. هن ''Towards Understanding Islam'' ۾ فقہ ۽ تصوف جي وچ ۾ فرق کي نماز جي مثال سان بيان ڪيو: فقہ نماز جي ظاهري شرطن ۽ عملن کي ڏسي ٿي، جڏهن تہ تصوف عبادت جي اندروني توجهه، اخلاص ۽ انسان جي اخلاق تي ان جي اثر کي ڏسي ٿو.<ref name="MaududiTasawwuf">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=111 }}</ref> هن اهڙي روحاني تربيت کي قبول ڪيو جيڪا قرآن، سنت ۽ شريعت جي پابنديءَ سان گڏ هجي، پر انهن صوفيانه دعوائن جي مخالفت ڪئي جن موجب ڪو روحاني مقام حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان عام شرعي فرضن کان مٿانهون ٿي سگهي ٿو.<ref name="Sirriyeh2013"/> ==== موقف ۾ تبديلي ==== Vali Nasr موجب مودودي جي شروعاتي تحريرن ۾ تصوف بابت ٻولي ڪافي سخت هئي، پر پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس موقف وڌيڪ تفريقي بڻيو. هن تصوف جي روحاني ۽ اخلاقي پهلو کي قبول ڪندي پنهنجي تنقيد کي خاص طور غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تائين محدود ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="NasrSufism"/> 1951ع ۾ هن واضح طور چيو تہ نہ هو ۽ نہ جماعت اسلامي تصوف جي اصل روحاني تصور جا مخالف آهن. هن شرعي پابنديءَ ۾ رهندڙ تصوف ۽ مزارن، ميلن ۽ ٻين اهڙين عوامي رسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو جن کي هو بعد ۾ پيدا ٿيل بدعتون سمجهندو هو.<ref name="NasrSufism"/> مودودي جي وفات کان پوءِ جماعت اسلامي جو تصوف سان عملي تعلق به هڪجهڙو نہ رهيو. مثال طور جماعت جي امير [[قاضي حسين احمد]] 1987ع ۾ لاهور جي مشهور صوفي درگاهه [[داتا درٻار]] جو دورو ڪيو، جڏهن تہ جماعت جي ٻين حلقن صوفي رسمن جي ڪجهه صورتن تي تنقيد جاري رکي.<ref name="NasrSufism"/><ref name="Sirriyeh2013"/> ان ڪري مودودي جي تصوف بابت فڪر کي ٽن پاسن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: روحاني تزڪيي ۽ احسان جي قبوليت، شريعت کان آزاد باطنيت جي مخالفت، ۽ مزارن يا اولياءَ سان لاڳاپيل انهن عوامي رسمن تي تنقيد جن کي هو قرآن ۽ سنت سان غير موافق سمجهندو هو. 7ao2t21vfwaepyey2mq4glv037u1t26 417588 417587 2026-10-06T21:34:30Z Intisar Ali 8681 417588 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ ۽ جماعت اسلامي جو باني (1903–1979)}} {{Infobox religious biography | name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | image = Abul Ala Maududi.jpg | caption = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | birth_name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | birth_date = {{Birth date|1903|9|25|df=y}} | birth_place = [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1979|9|22|1903|9|25|df=y}} | death_place = [[بفيلو، نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]] | resting_place = [[اڇرا]]، [[لاهور]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | occupation = اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ، صحافي، مفسر ۽ سياسي اڳواڻ | notable_works = ''[[تفہيم القرآن]]''، ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' | known_for = [[جماعت اسلامي]] جو قيام، اسلامي سياسي فڪر | movement = [[جماعت اسلامي]] | founder = [[جماعت اسلامي]] | awards = [[شاهه فيصل عالمي انعام]]، 1979ع }} '''سيد ابو الاعلىٰ مودودي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Abul A'la Maududi}} (25 سيپٽمبر 1903ع – 22 سيپٽمبر 1979ع) ننڍي کنڊ جو اسلامي عالم، قرآن جو مفسر، صحافي، ليکڪ، سياسي مفڪر ۽ [[جماعت اسلامي]] جو باني هو.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-509695-8 }}</ref> هن ويهين صديءَ ۾ اسلام کي رڳو شخصي عقيدي يا عبادتن جي دائري بدران سماجي، سياسي، قانوني ۽ معاشي نظام طور بيان ڪرڻ لاءِ هڪ منظم فڪري خاڪو پيش ڪيو. جديد تحقيق ۾ کيس جديد اسلامي احياءَ ۽ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم ترين نظريه سازن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009230438 |isbn=9781009230438 }}</ref> مودودي جي لکڻين ۾ [[قرآن جي تفسير]]، حديث، اسلامي قانون، سياست، معيشت، سماج، اخلاق، قومپرستي، سيڪيولرزم، عورتن جي سماجي حيثيت ۽ اسلامي رياست جهڙا موضوع شامل آهن. سندس سڀ کان وڏي علمي تصنيف اردو تفسير ''[[تفہيم القرآن]]'' آهي، جڏهن تہ ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' ۽ ٻيا ڪيترائي ڪتاب پڻ سندس مشهور تصنيفن ۾ شامل آهن.<ref name="Nasr1996"/> سندس تحريرون اردو مان عربي، انگريزي، بنگالي، هندي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيون ۽ سندس فڪر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ٻين مسلم معاشرن جي اسلامي احيائي تحريڪن تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Nasr1996"/> 26 آگسٽ 1941ع تي مودودي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو پاڪستان آيو ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي ذريعي ملڪ جي آئين ۽ رياستي نظام کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي اصولن تي قائم ڪرڻ جي سياسي مهم هلائيندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> سندس سياسي ۽ مذهبي نظرين جا ڪيترائي پهلو—خاص ڪري اسلامي رياست، حاڪميت، جمهوريت، عورتن، غير مسلم شهرين، جهاد ۽ اسلامي قانون بابت موقف—علمي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Iqtidar2026"/> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul Ala'a Al-Mowdoodi |url=https://kingfaisalprize.org/ar/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |publisher=King Faisal Foundation |access-date=7 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == ابو الاعلىٰ مودودي 25 سيپٽمبر 1903ع تي [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، ان وقت جي نوابي [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ پيدا ٿيو.<ref name="KFP1979"/> سندس خاندان دهليءَ جي اشرافيه سان تاريخي نسبت رکندڙ سيد خاندان هو.<ref name="Qasmi2017">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |editor-last1=Qasmi |editor-first1=Ali Usman |editor-last2=Robb |editor-first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |doi=10.1017/9781108628012 }}</ref> مودودي پنهنجي دور جي ڪيترن روايتي عالمن جي ابتڙ ڪنهن هڪ مدرسي جي باقاعده ڊگهي نصابي تعليم مان فارغ ٿيل عالم نه هو. سندس تعليم جو وڏو حصو گهر، ذاتي مطالعي ۽ مختلف استادن وٽ حاصل ڪيل تعليم تي ٻڌل هو. ان هوندي به هن عربي، فارسي ۽ اسلامي علوم جو مطالعو ڪيو ۽ بعد ۾ قرآن، حديث، فقه ۽ جديد سياسي فڪر بابت وسيع لکڻيون ڪيون. مورخ علي عثمان قاسمي موجب، مدرسي جي روايتي رسمي تربيت نه هئڻ باوجود مودودي ڪلاسيڪي اسلامي روايت سان گڏ جديد مغربي سياسي فڪر جي به قابل ذڪر ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> سندس والد سيد احمد حسن مودودي وڪالت سان وابسته هو ۽ مذهبي رجحان رکندو هو. ابتدائي عمر ۾ مودودي کي گهر ۾ عربي، فارسي، قرآن ۽ اسلامي تعليم ڏني وئي. سندس رسمي تعليم گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي؛ والد جي بيماري ۽ پوءِ خاندان جي معاشي حالتن سبب نوجوان مودودي کي نسبتاً ننڍي عمر ۾ عملي زندگي اختيار ڪرڻي پئي.<ref name="Nasr1996"/> == صحافتي زندگي == مودودي جي عملي زندگيءَ جي شروعات بنيادي طور [[صحافت]] سان ٿي، ۽ اهو تجربو سندس بعد واري لکڻيءَ جي اسلوب ۽ سياسي فڪر تي نمايان اثرانداز ٿيو. قاسمي موجب، مسجد يا مدرسي سان مستقل وابستگي بدران صحافت مان ڪيريئر شروع ڪرڻ کيس هندستان جي آئيني مستقبل، مسلمانن جي سياسي نمائندگي، هندو-مسلم لاڳاپن ۽ برطانوي اقتدار کان پوءِ ممڪن سياسي نظام بابت هلندڙ بحثن سان سڌي واقفيت ڏني.<ref name="Qasmi2017"/> نوجوانيءَ ۾ هن مختلف اخبارن سان ڪم ڪيو. 1918ع ڌاري سندس صحافتي زندگي شروع ٿي ۽ پوءِ هو جبلپور مان نڪرندڙ روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو. بعد ۾ دهليءَ ۾ مسلمان صحافت سان ڪم ڪيائين. هن ''مسلم'' ۽ پوءِ [[جمعيت علماءِ هند]] سان لاڳاپيل اخبار ''الجمعية'' جي ادارت پڻ ڪئي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Qasmi2017"/> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|ساڄو|سيد ابو الاعلىٰ مودودي]] صحافت مودودي لاءِ رڳو پيشو نه رهي؛ اها سندس سياسي ۽ مذهبي خيالن جي تشڪيل جو اهم ذريعو بڻجي وئي. سندس تحرير جو انداز روايتي عالماڻي نثر کان نسبتاً مختلف، سڌو ۽ عام پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ جوڳو هو. ان وسيلي هو پيچيده مذهبي ۽ سياسي تصورن کي جديد سياسي اصطلاحن سان پيش ڪرڻ لڳو.<ref name="Qasmi2017"/> == علمي ۽ فڪري تشڪيل == 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان ۾ فرقيواراڻي تشدد، خلافت تحريڪ کان پوءِ جي سياسي صورتحال ۽ اسلام ۽ جهاد بابت ٿيندڙ بحثن مودودي جي فڪري ارتقا تي اثر وڌو. ان ماحول ۾ هن جهاد جي اسلامي تصور بابت لکڻ شروع ڪيو، جنهن جو نتيجو سندس ابتدائي اهم تصنيف ''الجهاد في الإسلام'' جي صورت ۾ نڪتو. ڪتاب جو مواد پهرين قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Iqtidar2026"/> ''الجهاد في الإسلام'' مودودي جي شروعاتي دور جي اهم تصنيفن مان هئي. جديد Cambridge edition هن ڪتاب کي سندس شروعاتي ۽ اثرائتي سياسي تحريرن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان کي نوآبادياتي دور، تشدد جي جواز، اسلامي سياسي نظام ۽ جديد رياست بابت سندس وسيع فڪر جي پسمنظر ۾ رکي ٿي.<ref name="Iqtidar2026"/> مودودي جو فڪر وقت سان هڪ اهڙي نظريي ڏانهن وڌيو جنهن ۾ اسلام کي مڪمل طرزِ حيات قرار ڏنو ويو. سندس نظر ۾ دين جي دائري ۾ فردي عبادت سان گڏ سياست، معيشت، قانون، سماج ۽ رياست پڻ شامل هئا. ولي نصر جي تجزيي موجب مودودي جديد دور ۾ سياسي اسلام جو هڪ منظم نظرياتي خاڪو تيار ڪيو ۽ ان نظريي کي عملي سماجي تحريڪ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> بهرحال، جديد علمي تحقيق مودودي جي فڪري تشڪيل کي صرف ”اولهه جي مخالفت“ جو نتيجو نٿي سمجهي. نصر ان کي برطانوي هندستان ۾ مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ سياسي طاقت، اجتماعي سڃاڻپ، قومپرستي ۽ نوآبادياتي نظام کان پوءِ مستقبل جي رياست بابت بحثن سان پڻ ڳنڍي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == ترجمان القرآن == 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مودودي پنهنجي رسالي ''ترجمان القرآن'' جي ادارت ۽ اشاعت شروع ڪئي. اهو رسالو اڳتي هلي سندس فڪر جي تشهير جو اهم ذريعو بڻيو. ''ترجمان القرآن'' ۾ هن قرآن، اسلامي تاريخ، سياست، قومپرستي، جديد تهذيب، مسلمانن جي اجتماعي حالت ۽ اسلامي نظام بابت مسلسل مضمون لکيا.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> هن دور تائين مودودي روايتي صحافي کان هڪ منظم مذهبي-سياسي مفڪر ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو. سندس لکڻين ۾ اهو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو تہ مسلمانن جي مسئلن جو حل رڳو سياسي نمائندگي يا اقتدار ۾ حصي حاصل ڪرڻ ۾ نه، پر فرد ۽ سماج کي اسلامي اصولن مطابق نئين سر منظم ڪرڻ ۾ آهي.<ref name="Nasr1996"/> == علامه اقبال ۽ دارالاسلام == 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ مودودي جو رابطو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] ۽ چوڌري نياز علي خان سان ٿيو. چوڌري نياز علي خان پنجاب ۾ هڪ علمي ۽ ديني مرڪز قائم ڪرڻ لاءِ زمين وقف ڪئي هئي، جنهن کي ''دارالاسلام'' جي نالي سان سڃاتو ويو. 1938ع ۾ مودودي حيدرآباد دکن ڇڏي [[پٺاڻ ڪوٽ]] ڀرسان دارالاسلام منتقل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> دارالاسلام واري دور ۾ مودودي کي پنهنجي مذهبي ۽ سماجي فڪر کي هڪ منظم تحريڪ جي صورت ڏيڻ لاءِ ماحول مليو. جيتوڻيڪ اقبال اپريل 1938ع ۾ وفات ڪري ويو، دارالاسلام جو تجربو مودودي جي بعد واري تنظيمي سوچ ۽ جماعت اسلامي جي قيام کان اڳ واري فڪري مرحلي ۾ اهم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> == هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ بابت موقف == مودودي گڏيل هندستان ۾ رائج علائقائي يا قومي قومپرستيءَ جو سخت نقاد هو. سندس نظر ۾ مسلمانن جي بنيادي اجتماعي سڃاڻپ قوم، نسل يا جاگرافي بدران اسلام سان وابسته هئڻ گهرجي. انهيءَ بنياد تي هن [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي گڏيل هندستاني قومپرستيءَ سان گڏ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي مسلمان قومپرستيءَ جي سياسي صورت تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> اهو موقف هڪ اهم تاريخي فرق پيدا ڪري ٿو: مودودي مسلمانن لاءِ اسلامي سياسي نظام جو حامي هو، پر مسلم ليگ جي قيادت هيٺ هلي رهي پاڪستان تحريڪ جي سياسي نظريي ۽ حڪمت عمليءَ سان شروع کان متفق نه هو. علي عثمان قاسمي جي تحقيق موجب مودودي مسلم ليگ ۽ [[محمد علي جناح]] تي تنقيد ڪندي دليل ڏنو تہ رڳو مسلمانن جي اڪثريت واري قومي رياست قائم ٿيڻ سان اها خود بخود ”اسلامي رياست“ نه بڻجي ويندي.<ref name="Qasmi2017"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو پاڪستان بابت ورهاڱي کان اڳ وارو موقف ۽ 1947ع کان پوءِ پاڪستان کي اسلامي رياست بنائڻ لاءِ سندس سياسي سرگرمي ٻه الڳ تاريخي مرحلا آهن؛ ٻنهي کي هڪٻئي سان ملائي پيش ڪرڻ سان سندس سياسي ارتقا جي صحيح تصوير سامهون نٿي اچي.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جو قيام == {{Main|جماعت اسلامي}} مودودي جي فڪري ۽ تنظيمي سرگرمين جو نتيجو 26 آگسٽ 1941ع تي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] جي قيام جي صورت ۾ سامهون آيو. جماعت جي قيام جو مقصد اهڙي منظم جماعت تيار ڪرڻ هو جيڪا اسلامي اصولن مطابق فرد، سماج ۽ آخرڪار رياستي نظام جي تبديلي لاءِ ڪم ڪري. مودودي جماعت جو پهريون امير چونڊيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي جي تصور ۾ جماعت محض چونڊن لاءِ قائم ڪيل سياسي پارٽي نه هئي، بلڪه هڪ نظرياتي ۽ اصلاحي تحريڪ هئي. ان جو ابتدائي طريقو تعليم، تربيت، اشاعت ۽ چونڊيل ڪارڪنن جي تياري ذريعي سماج ۾ تدريجي تبديلي آڻڻ هو. نصر موجب مودودي جي اهم جدت اها هئي تہ هن پنهنجي سياسي-مذهبي نظريي سان گڏ ان کي عملي جامو پارائڻ لاءِ هڪ منظم سماجي ۽ سياسي تنظيم جو خاڪو پڻ پيش ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> ورهاڱي کان اڳ جماعت اسلامي سڄي برطانوي هندستان جي تنظيم هئي. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت جون هندستاني ۽ پاڪستاني شاخون جدا تنظيمي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ لڳيون، جڏهن تہ مودودي پاڪستان منتقل ٿيو ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي قيادت جاري رکي.<ref name="Nasr1996"/> == پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ == 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ مودودي پاڪستان لڏي آيو ۽ [[لاهور]] سندس سياسي، علمي ۽ تنظيمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. ورهاڱي کان اڳ مسلم ليگ جي پاڪستان واري تصور تي تنقيد ڪرڻ باوجود، نئين رياست قائم ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي سرگرمين جو مرڪز پاڪستان جي آئيني ۽ قانوني ڍانچي کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي بنائڻ تي رکيو.<ref name="Nasr1996"/> هن ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي آئين ۾ خدا جي حاڪميت، اسلامي قانون جي بالادستي ۽ رياست جي اسلامي سڃاڻپ کي تسليم ڪرائڻ لاءِ مهم هلائي. پاڪستان جي رياست سان سندس تعلق ان ڪري مختلف وقتن تي تعاون، سياسي اختلاف، گرفتاري ۽ قيد جي مرحلن مان گذريو. سندس اسلامي رياست، جمهوريت ۽ آئين بابت تفصيلي نظريو بعد وارن حصن ۾ الڳ بيان ڪيو ويندو. == گرفتاريون ۽ رياست سان ٽڪراءُ == پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ مودودي ۽ حڪومت جا لاڳاپا جلد خراب ٿيا. 1948ع ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصو قيد ۾ رکيو ويو. سندس سياسي سرگرمين ۾ پاڪستان کي اسلامي آئين ڏيڻ جو مطالبو مرڪزي حيثيت اختيار ڪندو ويو.<ref name="Nasr1996"/> 1953ع ۾ پنجاب، خاص طور [[لاهور]]، ۾ احمدين خلاف تحريڪ ۽ فسادن دوران مودودي جو لکيل رسالو ''قادياني مسئلو'' پڻ شديد سياسي تڪرار جو حصو بڻيو. مارشل لا اختيارين کيس گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ موت جي سزا ٻڌائي. سزا تي عمل نه ٿيو؛ بعد ۾ اها عمر قيد ۾ تبديل ڪئي وئي ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> ان واقعي مودودي جي سياسي حيثيت کي وڏي شهرت ڏني، پر 1953ع جي تشدد ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي تنظيمن جي ڪردار، جماعت اسلامي جي ذميواري ۽ مودودي جي تحريرن جي اثر بابت تاريخي بحث کي سندس حامين جي روايت کان الڳ، معتبر ثانوي ذريعن جي بنياد تي ڏسڻ ضروري آهي. ان موضوع کي سندس احمديت بابت نظرين واري حصي ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويندو. == تفسير تفهيم القرآن == {{Main|تفهيم القرآن}} مودودي 1942ع ۾ قرآن جي اردو تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' لکڻ شروع ڪئي. اهو منصوبو لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تائين جاري رهيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ ترجمي سان گڏ تاريخي پسمنظر، آيتن جي تشريح، سماجي ۽ قانوني مسئلن ۽ مودودي جي سياسي ۽ مذهبي فڪر بابت تفصيلي حاشيا شامل آهن. هي تفسير سندس سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ وسيع اثر رکندڙ تصنيفن مان بڻيو ۽ بعد ۾ ڪيترين ٻولين ۾ ان جا ترجما ٿيا. ''تفهيم القرآن'' سندس مجموعي فڪر کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي رياست، قانون، معيشت، عورت، جهاد، غير مسلمانن ۽ سماجي نظام بابت سندس ڪيترن نظرين جي قرآني استدلال جو تفصيلي اظهار ان ۾ ملي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا == مودودي تقريباً ٽن ڏهاڪن تائين جماعت اسلامي جي قيادت ڪئي. صحت جي مسئلن ۽ تنظيمي حالتن جي پسمنظر ۾ هن 1972ع ۾ جماعت اسلامي جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. امارت ڇڏڻ کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي فڪر ۽ جماعت سان فڪري لاڳاپي ۾ سرگرم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> ساڳئي سال سندس ڊگهي عرصي کان جاري ''تفهيم القرآن'' پڻ مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ جو آخري دور بنيادي طور علمي ڪم، لکڻين ۽ خراب ٿيندڙ صحت سان لاڳاپيل رهيو. == اعزاز == 1979ع ۾ مودودي کي '''اسلام جي خدمت''' جي شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979"/> انعام جي سرڪاري فيصلي ۾ سندس اسلامي صحافت، لکڻين، ننڍي کنڊ ۾ اسلامي فڪر جي تجديد لاءِ سرگرمين ۽ اسلامي قدرن جي ترويج کي انعام ڏيڻ جا اهم سبب ڄاڻايو ويو.<ref name="KFP1979"/> [[File:King Faisal International Prize.jpg|thumb|شاهه فيصل عالمي انعام؛ مودودي 1979ع ۾ ''خدمتِ اسلام'' واري شعبي جو پهريون انعام يافته هو.]] == آخري بيماري ۽ وفات == مودودي ڪيترن سالن کان گڙدن جي بيماريءَ ۾ مبتلا هو ۽ زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.<ref name="Nasr1996"/> 1979ع ۾ علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. علاج دوران سندس حالت وڌيڪ خراب ٿي ۽ 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ 75 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪيائين.<ref name="Nasr1996"/> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو. لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. [[File:Grave maududi.jpg|thumb|ساڄو|[[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ ابو الاعلىٰ مودودي جي قبر]] مودودي جي وفات سندس سياسي ۽ فڪري اثر جو خاتمو ثابت نه ٿي. سندس لکڻيون، جماعت اسلامي جو تنظيمي ڍانچو ۽ اسلامي رياست بابت سندس اصطلاحي ۽ نظرياتي تصورات ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر به جديد اسلامي سياسي تحريڪن جي بحث جو حصو بڻيا. جديد علمي ادب ۾ ان اثر جي نوعيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن، جن جو تفصيلي جائزو مضمون جي ''اثر ۽ ورثو'' واري حصي ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026"/> == فڪر ۽ نظريا == مودودي جي فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام رڳو فرد جي ذاتي عقيدي، عبادت يا روحاني زندگي تائين محدود مذهب نہ، پر انسان جي انفرادي ۽ اجتماعي زندگيءَ لاءِ هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، قانوني ۽ سياسي نظام آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت کي ان نظام جا بنيادي ماخذ قرار ڏنو ۽ جديد رياست، آئين، معيشت ۽ سماج بابت اسلامي اصطلاحن کي ويهين صديءَ جي سياسي ٻوليءَ سان ملائي هڪ منظم نظريو پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Iqtidar2020">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Theorizing Popular Sovereignty in the Colony: Abul Aʿla Maududi's “Theodemocracy” |journal=The Review of Politics |volume=82 |issue=4 |year=2020 |pages=595–617 |doi=10.1017/S0034670520000595 }}</ref> جديد عالمن مودودي جي هن فڪر کي رڳو قديم اسلامي سياسي تصورن جي بحالي قرار ڏيڻ بدران نوآبادياتي هندستان، جديد قومي رياست، عوامي حاڪميت، جمهوريت، سوشلزم ۽ يورپي سياسي نظرين سان سندس فڪري بحث جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهيو آهي.<ref name="Iqtidar2020"/><ref name="Iqtidar2026"/> خاص طور سندس ''حاڪميت''، ''اسلامي رياست'' ۽ ''اسلامي انقلاب'' جهڙا تصور بعد ۾ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم اصطلاحن ۾ شامل ٿيا.<ref name="Zaman2015">{{cite journal |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |title=The Sovereignty of God in Modern Islamic Thought |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=25 |issue=3 |year=2015 |pages=389–418 |doi=10.1017/S1356186314000561 }}</ref> === قرآن ۽ سنت === مودودي قرآن کي اسلامي فڪر ۽ قانون جو بنيادي ماخذ سمجهندو هو، پر قرآن سان گڏ [[سنت]] کي پڻ لازمي قانوني ۽ ديني حجت قرار ڏيندو هو. سندس دليل موجب قرآن پاڻ رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو، تنهنڪري اسلامي نظام کي صرف قرآن تائين محدود ڪري سنت کي قانوني حجيت کان ڌار نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Adams1983">{{cite book |last=Adams |first=Charles J. |chapter=Mawdudi and the Islamic State |editor-last=Esposito |editor-first=John L. |title=Voices of Resurgent Islam |publisher=Oxford University Press |year=1983 |pages=99–133 |isbn=9780195033404 }}</ref> سندس مشهور تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' صرف لفظي يا لغوي تفسير نہ هو؛ ان ۾ تاريخ، قانون، سياست، معيشت ۽ سماجي معاملن بابت سندس فڪري موقف پڻ وڏي پيماني تي بيان ٿيل آهي. انهيءَ ڪري ''تفهيم القرآن'' مودودي جي سياسي ۽ سماجي فڪر کي سمجهڻ لاءِ به بنيادي ماخذ آهي.<ref name="Nasr1996"/> === حاڪميتِ الٰهي === مودودي جي سياسي فڪر جو هڪ اهم تصور '''حاڪميتِ الٰهي''' هو. سندس نظر ۾ آخري ۽ مطلق حاڪميت انسان، بادشاهه، پارليامينٽ يا قوم بدران خدا جي آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙو مطلق قانون ساز اختيار حاصل نہ آهي جنهن تحت هو خدائي هدايت کان آزاد ٿي حلال ۽ حرام جا بنيادي معيار مقرر ڪري.<ref name="Zaman2015"/> محمد قاسم زمان موجب ''حاڪميتِ الٰهي'' جديد اسلام پسند سياسي فڪر جو نمايان تصور بڻيو ۽ مودودي ان جي ويهين صديءَ واري تشڪيل جي اهم ترين مفڪرن مان هو.<ref name="Zaman2015"/> جديد تحقيق ساڳئي وقت اهو پڻ واضح ڪري ٿي تہ مودودي جي حاڪميت واري تصور کي سڌي طرح وچئين دور جي اسلامي سياسي نظريي جو نقل سمجهڻ درست نہ ٿيندو؛ ان جي جديد صورت نوآبادياتي رياست، قانون سازي ۽ عوامي حاڪميت بابت جديد بحثن سان پڻ جڙيل هئي.<ref name="AlAzami2022">{{cite journal |last=Al-Azami |first=Usaama |title=Locating Ḥākimiyya in Global History: The Concept of Sovereignty in Premodern Islam and Its Reception after Mawdūdī and Quṭb |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=355–376 |doi=10.1017/S1356186321000605 }}</ref> مودودي انساني حاڪميت کي رد ڪندي اهو نہ چيو تہ رياستي انتظام ۾ ماڻهن جو ڪو ڪردار ئي نہ هجي. سندس تصور ۾ مسلمان خدا جا ''خليفا'' يا نائب آهن ۽ مقرر ڪيل اسلامي حدن اندر اجتماعي معاملن جي انتظام، مشاورت ۽ اهڙن معاملن بابت فيصلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا جن بابت شريعت ڪو واضح حڪم نہ ڏنو هجي.<ref name="ILC1977">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1977 }}</ref> === اسلامي رياست === {{further|اسلامي رياست}} مودودي جديد دور ۾ ''اسلامي رياست'' جي منظم نظريي کي ترقي ڏيندڙ نمايان مفڪرن مان هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس تصور ۾ اسلامي رياست جي بنياد جا ٽي اهم اصول '''توحيد'''، '''رسالت''' ۽ '''خلافت''' هئا. توحيد مان خدا جي حاڪميت، رسالت مان قرآن ۽ سنت جي رهنمائي، ۽ خلافت مان انسان جي محدود ۽ امانتي سياسي اختيار جو تصور اخذ ڪيو ويو.<ref name="ILC1977"/> هن اسلامي رياست کي ڪنهن مخصوص نسل، قوم يا جاگرافيءَ تي ٻڌل قومي رياست بدران هڪ '''نظرياتي رياست''' طور پيش ڪيو. سندس نظر ۾ رياست جي اسلامي هجڻ جو بنيادي معيار ان جي آباديءَ جو فقط مسلمان هجڻ نہ، پر ان جي قانوني ۽ سياسي نظام جو اسلامي اصولن سان مطابقت رکڻ هو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي 1955ع ۾ پنهنجي مثالي نظام لاءِ ”خدا پرست جمهوري خلافت“ جهڙا لفظ پڻ استعمال ڪيا.<ref name="Nasr1996"/> سندس لکڻين ۾ اسلامي رياست جو دائرو وسيع آهي: خانداني معاملن کان وٺي معيشت، عدليه، انتظاميا، شهرين جي حقن ۽ فرضن، جنگ ۽ امن ۽ بين الاقوامي لاڳاپن تائين شريعت کي هدايت جو بنياد قرار ڏنو ويو.<ref name="Adams1983"/> بهرحال سندس تصور ۾ رياست جو هر انتظامي تفصيل اڳواٽ مقرر ٿيل نہ هو. مودودي پاڻ تسليم ڪيو تہ انساني معاملن جو هڪ وڏو ميدان اهڙو آهي جنهن بابت شريعت خاموش آهي؛ اهڙن معاملن ۾ اسلامي رياست حالتن مطابق قانون ۽ ضابطا ٺاهي سگهي ٿي، بشرطيڪ اهي قرآن ۽ سنت جي واضح حڪمن سان ٽڪراءَ ۾ نہ هجن.<ref name="Adams1983"/> === ٿيئوڊيموڪريسي === مودودي پنهنجي مثالي سياسي نظام کي روايتي معنيٰ ۾ '''[[ٿيوڪريسي]]''' سڏڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن '''theo-democracy''' يا ''خدائي جمهوري نظام'' جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ آخري حاڪميت خدا جي هجي، پر مسلمان اجتماعي طور خلافت جي حق کي استعمال ڪن.<ref name="Iqtidar2020"/> Humeira Iqtidar جي تحقيق موجب مودودي جي ''theodemocracy'' کي فقط ”مذهبي آمريت“ جو مترادف سمجهڻ سندس نظريي جي پيچيدگي کي نظرانداز ڪري ٿو. مودودي هڪ طرف مطلق عوامي حاڪميت کي رد ڪيو، پر ٻئي طرف حڪمرانن کي خدا جي نمائندگي ڪندڙ پادري طبقي جي صورت ۾ مطلق اختيار ڏيڻ به قبول نہ ڪيو. سندس تصور ۾ اجتماعي مشاورت، نمائندگي ۽ عوام جي سياسي شموليت موجود هئي، پر اها شريعت جي حدن اندر هئي.<ref name="Iqtidar2020"/> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|مودودي جي سياسي فڪر ۾ ''حاڪميتِ الٰهي''، خلافت ۽ مشاورت بنيادي تصورن مان هئا.]] === جمهوريت ۽ شوريٰ === مودودي مغربي لبرل جمهوريت جي ان اصول سان اختلاف رکندو هو جنهن موجب عوام يا سندن چونڊيل پارليامينٽ آخري قانون ساز حاڪم آهي. سندس خيال ۾ جيڪڏهن اڪثريت کي اخلاقي يا خدائي حدن کان آزاد مڪمل قانون ساز اختيار ڏنو وڃي تہ مقبول خواهش پاڻ صحيح ۽ غلط جو معيار بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Iqtidar2020"/> هن آمريڪا ۾ شراب جي ممانعت ۽ پوءِ ان جي خاتمي کي مثال طور استعمال ڪندي دليل ڏنو تہ عددي اڪثريت لازمي طور اخلاقي يا سماجي لحاظ کان درست فيصلو نٿي ڪري.<ref name="PoliticalTheory">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Political Theory of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |edition=8th |year=1993 |pages=23–25 }}</ref> ٻئي طرف، هو حڪومت جي معاملن ۾ '''شوريٰ''' يا گڏيل صلاح مشوري کي ضروري سمجهندو هو. حڪمران کي ماڻهن جي اعتماد جو حامل هئڻ گهرجي ۽ جن معاملن بابت شريعت ۾ قطعي حڪم موجود نہ هجي، انهن بابت مسلمانن جي صلاح ۽ اتفاق ذريعي فيصلا ڪري سگهجن ٿا.<ref name="ILC1977"/><ref name="Adams1983"/> انهيءَ سبب مودودي جي جمهوريت بابت موقف کي سادي نموني ”جمهوريت جي حمايت“ يا ”جمهوريت جي مڪمل مخالفت“ طور بيان ڪرڻ اڻپورو آهي. هو عوامي نمائندگي ۽ مشاورت قبول ڪندو هو، پر عوام جي غير محدود قانون ساز حاڪميت کي رد ڪندو هو.<ref name="Iqtidar2020"/> === رياستي ادارا ۽ آئين === مودودي جو خيال هو تہ اسلام جا بنيادي آئيني اصول قرآن، سنت، خلفاءِ راشدين جي روايت ۽ اسلامي قانوني ورثي مان اخذ ٿين ٿا، پر جديد رياست لاءِ انهن اصولن کي لکيل آئين جي صورت ڏيڻ ضروري آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن جي تصور موجب رياست جو سربراهه چونڊيل هجي ۽ عوام جو اعتماد حاصل هجي. قانون ساز اداري ۾ اهڙا ماڻهو شامل هجن جيڪي اسلامي قانون کي سمجهڻ ۽ جديد مسئلن تي ان جي اصولن کي لاڳو ڪرڻ جي صلاحيت رکن. قانون سازيءَ جو اختيار اهڙن شعبن ۾ وسيع ٿي سگهي ٿو جن بابت شريعت واضح حڪم نہ ڏئي، پر قرآن ۽ سنت جي قطعي حڪمن کي تبديل ڪرڻ پارليامينٽ جي اختيار ۾ نہ هوندو.<ref name="ILC1977"/> مودودي جي عدليه بابت سوچ وقت سان تبديل ٿي. شروعاتي دور ۾ هن مغربي adversarial عدالتي نظام ۽ وڪيلن جي ڪردار تي تنقيد ڪئي، پر پاڪستان ۾ جماعت اسلامي خلاف سرڪاري ڪارروائين دوران عدالتن کان رليف ملڻ کان پوءِ هن آزاد عدليه، اپيل جي حق ۽ adversarial نظام جي فائدن کي وڌيڪ قبول ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح سندس سياسي فڪر مڪمل طور جامد نہ رهيو؛ عملي پاڪستاني سياست ۽ رياستي ادارن سان تجربن جي نتيجي ۾ سندس ڪجهه آئيني تجويزون تبديل ٿينديون رهيون.<ref name="Nasr1996"/> === شريعت === مودودي لاءِ '''[[شريعت]]''' اسلامي رياست جي سڃاڻپ جو بنيادي معيار هئي. هن لکيو تہ جيڪڏهن مسلمان سماج شعوري طور شريعت کي رد ڪري پنهنجو قانون ان کان آزاد ڪنهن ٻئي ماخذ مان اخذ ڪري، تہ اهڙو سماج اسلامي نظام جي بنيادي دعويٰ کي ڪمزور ڪري ٿو.<ref name="IslamicLaw1955">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=Islamic Law and Its Introduction |publisher=Islamic Publications |year=1955 |pages=13–14 }}</ref> سندس تصور ۾ شريعت رڳو عبادتن يا خانداني قانون تائين محدود نہ هئي، پر سماجي ۽ معاشي معاملا، انتظام، عدليه، شهري حق ۽ فرض ۽ جنگ ۽ امن جا اصول پڻ ان جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref name="Adams1983"/> مودودي اسلامي فوجداري قانون جي [[حدود]]، سود جي خاتمي ۽ ٻين شرعي حڪمن جي نفاذ جي حمايت ڪئي. هن مغربي يا مغرب زدہ مسلمانن طرفان حدود کي ظالماڻو قرار ڏيڻ واري تنقيد رد ڪئي، پر ساڳئي وقت دليل ڏنو تہ اهڙيون سزائون هڪ مڪمل اسلامي سماجي نظام ۽ اسلامي تعليم جي قيام کان اڳ الڳ نموني لاڳو ڪرڻ مناسب نہ ٿيندو.<ref name="Nasr1996"/> 2026ع ۾ Cambridge University Press پاران شايع ڪيل سندس چونڊ سياسي تحريرن جي scholarly edition پڻ سندس ''Islamic Law and Constitution'' واري بحث کي ان ڪوشش طور بيان ڪري ٿي جنهن ۾ مودودي جديد رياستي حڪمراني ۽ شريعت جي وچ ۾ مطابقت جو سياسي-قانوني تصور پيش ڪيو.<ref name="Iqtidar2026"/> === اجتهاد === مودودي [[اجتهاد]] کي مڪمل طور رد نہ ڪيو، پر ان جي استعمال لاءِ سخت علمي شرطون رکندو هو. سندس نظر ۾ اجتهاد اهڙي شخص يا اداري جو ڪم هجڻ گهرجي جنهن کي قرآن، سنت، فقهي اصولن ۽ اسلامي علمي روايت تي عبور هجي ۽ جيڪو شريعت کي آخري معيار طور قبول ڪري.<ref name="Nasr1996"/> ان لحاظ کان سندس تصور جديديت پسند مفڪرن کان مختلف هو، جيڪي جديد عقل يا سماجي ضرورتن کي روايتي فقهي نتيجن جي وسيع نئين تشريح لاءِ وڌيڪ آزاد معيار طور استعمال ڪندا هئا. === اسلامي انقلاب === مودودي 1930ع ۽ 1940ع جي ڏهاڪن کان اسلام کي هڪ ''انقلابي نظريي'' ۽ جماعت اسلامي کي سماجي تبديليءَ جي تحريڪ طور بيان ڪندو رهيو. سندس استعمال ڪيل '''اسلامي انقلاب''' جو تصور بعد ۾ ٻين اسلامي تحريڪن ۾ وڏي پيماني تي رائج ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> پر مودودي جو ”انقلاب“ عام طور هٿياربند بغاوت يا اوچتي اقتدار تي قبضي جي معنيٰ ۾ نہ هو. هن سماج جي اخلاقي ۽ فڪري تبديلي، تربيت يافته ڪارڪنن جي تياري، تعليم ۽ دعوت ذريعي تدريجي تبديليءَ کي ترجيح ڏني. سندس خيال ۾ پائيدار سياسي تبديلي ان وقت ممڪن هئي جڏهن سماج ۾ ان لاءِ فڪري ۽ اخلاقي بنياد تيار ٿي وڃي.<ref name="Nasr1996"/> 1957ع ۾ جماعت اسلامي جي مستقبل جي حڪمت عملي بابت هن غير آئيني ذريعن سان سياسي نظام بدلائڻ جي مخالفت ڪئي. ايوب خان ۽ پوءِ ذوالفقار علي ڀٽي جي حڪومتن سان شديد اختلافن باوجود مودودي عام طور جماعت کي ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جي مخالفت ڪندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو انقلابي سياسي vocabulary ۽ سندس تجويز ڪيل عملي طريقو الڳ رکڻ ضروري آهي: سندس لکڻين ۾ سماجي نظام جي بنيادي تبديلي لاءِ انقلابي اصطلاح موجود آهن، پر جماعت لاءِ سندس سياسي حڪمت عملي گهڻو ڪري تدريجي، تنظيمي ۽ آئيني رهي.<ref name="Nasr1996"/> === قومپرستي === مودودي '''[[قومپرستي]]''' کي جديد مغربي سياسي تصور سمجهندو هو ۽ مسلمانن جي بنيادي سياسي سڃاڻپ کي جاگرافي، نسل يا ٻوليءَ سان ٻڌڻ جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس خيال ۾ اسلامي امت سرحدن ۽ نسلي قوميتن کان مٿانهين مذهبي برادري آهي، تنهنڪري مسلمانن کي قومپرست وفاداريءَ بدران اسلام سان پنهنجي بنيادي اجتماعي وابستگي قائم رکڻ گهرجي. هن قومپرستيءَ جي ڪجهه صورتن کي ايتري حد تائين رد ڪيو جو انهن کي توحيد سان متصادم قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ قوم کي آخري سياسي وفاداريءَ جو مرڪز بڻائڻ اسلام جي عالمگير دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> اهو ئي سبب هو جو ورهاڱي کان اڳ هو ڪانگريس جي گڏيل هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ جي مسلمان قومي رياست واري منصوبي ٻنهي کان فاصلو رکندو هو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ، البت، هن نئين ملڪ کي پنهنجي تصور واري اسلامي رياست ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ڪئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === سيڪيولرزم === مودودي [[سيڪيولرزم]] جو پڻ سخت نقاد هو. هن ان لاءِ اردو ۾ اڪثر ''لادينيت'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ۽ سيڪيولر سياست کي مذهب ۽ اخلاقيات کي اجتماعي حڪمرانيءَ کان جدا ڪرڻ واري نظام طور ڏٺو.<ref name="Adams1983"/> سندس نظر ۾ اخلاقي قدرن جو آخري سرچشمو خدا ۽ وحي هئا؛ تنهنڪري رياست کي مذهب کان اصولي طور آزاد ڪرڻ آخرڪار سياست کي مستقل خدائي اخلاقي معيار کان محروم ڪري ڇڏيندو. Charles J. Adams جي تجزيي موجب مودودي لاءِ سيڪيولرزم صرف رياست جي مذهبي غيرجانبداري نہ، پر هڪ اهڙو تصور هو جنهن ۾ انساني خواهش يا سياسي طاقت کي خدائي هدايت کان خودمختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Adams1983"/> هي تفسير جديد سيڪيولرزم جي سڀني نظرين جي غيرجانبدار وصف نہ، بلڪه '''مودودي جو پنهنجو تنقيدي تصور''' هو؛ تنهنڪري ان کي سندس موقف طور بيان ڪرڻ ضروري آهي. === اسلامي جديديت === مودودي جديديت ۽ مغربي تهذيب کي هڪ ئي شيءِ نہ سمجهندو هو. هن جديد سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ ڪارائتي ادارتي طريقن کي اصولي طور رد نہ ڪيو، پر مغربي تهذيب جي فلسفي، سيڪيولر اخلاقيات ۽ سماجي قدرن جي تقليد جي مخالفت ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> هو [[اسلامي جديديت]] جي انهن مفڪرن سان متفق هو تہ اسلام عقل جي خلاف نہ آهي. اختلاف ان ڳالهه تي هو تہ قرآن ۽ سنت کي جديد انساني عقل جي معيار تي پرکيو وڃي يا عقل کي وحي جي دائري اندر استعمال ڪيو وڃي. مودودي جي نظر ۾ قرآن ۽ سنت آخري معيار هئا؛ عقل جو ڪم انهن جي معنائن ۽ نون حالتن ۾ انهن جي اطلاق کي سمجهڻ هو، نہ تہ وحي جي صحت جو آزاد حاڪم بڻجڻ.<ref name="Mortimer1982">{{cite book |last=Mortimer |first=Edward |title=Faith and Power: The Politics of Islam |publisher=Vintage Books |year=1982 |page=204 |isbn=9780571119448 }}</ref> محققن ساڳئي وقت نشاندهي ڪئي آهي تہ مغربيت جي مخالفت باوجود مودودي پنهنجي فڪر ۾ جديد سياسي اصطلاحن—''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست''، ''آئين''، ''پارٽي'' ۽ ''نظام''—جو وسيع استعمال ڪيو. ان ڪري سندس فڪر روايتي اسلامي اصطلاحن ۽ جديد سياسي vocabulary جي هڪ نئين ميلاپ طور پڻ مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="Iqtidar2026"/> === سائنس === مودودي جديد [[سائنس]] کي بذات خود ڪنهن مخصوص مذهبي يا سيڪيولر فلسفي سان لازم ملزوم نہ سمجهندو هو. سندس مشهور تشبيهه موجب جديد سائنس هڪ ''جسم'' وانگر هئي جنهن ۾ مختلف فلسفي يا قدرن جو ''روح'' داخل ٿي سگهي ٿو؛ جيئن ريڊيو پاڻ پيغام جو نظريو مقرر نہ ڪندو آهي پر مختلف قسم جا پيغام نشر ڪري سگهي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> انهيءَ بنياد تي هن جديد سائنسي ۽ فني علم حاصل ڪرڻ جي مخالفت نہ ڪئي؛ سندس اعتراض ان وقت پيدا ٿيندو هو جڏهن سائنس سان گڏ مادي پرستي يا سيڪيولر فلسفي کي به لازمي سچ طور قبول ڪيو وڃي.<ref name="Nasr1996"/> === مغربي تهذيب بابت موقف === مودودي جديد مغربي تهذيب جي سائنس ۽ فني ڪاميابين ۽ ان جي اخلاقي ۽ سماجي قدرن وچ ۾ فرق ڪندو هو. سندس تنقيد خاص طور سيڪيولرزم، قومپرستي، آزاد جنسي سماجي لاڳاپن، سودي معيشت ۽ مطلق عوامي حاڪميت تي مرڪوز هئي.<ref name="Nasr1996"/> ان هوندي به جديد تحقيق سندس فڪر کي ”مغرب جي مڪمل رد“ تائين محدود نٿي ڪري. Humeira Iqtidar موجب مودودي نوآبادياتي لبرل رياست کي هڪ طرف تنقيد جو نشانو بڻايو، پر ٻئي طرف جديد رياست، آئين، نمائندگي ۽ حاڪميت جي ڪيترن ئي ادارتي تصورن سان فڪري طور بحث ڪندي انهن کي پنهنجي اسلامي سياسي نظريي ۾ نئين صورت پڻ ڏني.<ref name="Iqtidar2020"/> === مغل سلطنت ۽ اڪبر بابت موقف === مودودي [[مغل سلطنت]] جي تاريخ کي مڪمل طور مثالي اسلامي حڪمراني نہ سمجهندو هو. خاص طور هن [[اڪبر اعظم]] جي مذهبي پاليسين ۽ جنهن کي بعد جي ادب ۾ ''[[دين الهي]]'' چيو ويو، ان تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان کي اسلامي عقيدي کان انحراف سان ڳنڍيو. بهرحال اڪبر جي مذهبي پاليسيءَ بابت جديد مورخن ۾ اختلاف موجود آهي. [[ايس. ايم. اڪرام]] سميت ڪجهه محققن دليل ڏنو آهي تہ اڪبر جو مقصد نئون منظم مذهب قائم ڪرڻ بدران پنهنجي چونڊيل درٻارين سان ''ارادت'' يا روحاني شاگرديءَ جو تعلق پيدا ڪرڻ هو.<ref name="Ikram1964">{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |editor-last=Embree |editor-first=Ainslie T. |title=Muslim Civilization in India |chapter=Religion at Akbar's Court |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 }}</ref> ان ڪري اڪبر بابت مودودي جي راءِ کي تاريخي حقيقت جي قطعي بيان بدران سندس مذهبي-سياسي تفسير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === عالمن ۽ روايتي فقهي ورثي بابت موقف === مودودي روايتي [[علماء]] جو مڪمل مخالف نہ هو، پر هن پنهنجي دور جي مذهبي عالمن جي علمي ۽ سياسي ڪردار تي سخت تنقيد ڪئي. سندس خيال ۾ ڪيترائي عالم جديد سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کان اڻواقف هئا ۽ فقهي روايت جي بنيادي اصولن ۽ تاريخي تفصيلن وچ ۾ فرق ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا هئا.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع ۽ جديد حالتن لاءِ اجتهاد تي زور ڏنو، پر ساڳئي وقت اجتهاد کي غير تربيت يافته ماڻهن لاءِ آزاد نہ ڇڏيو. سندس مثالي اسلامي نظام ۾ جديد ۽ روايتي ٻنهي علمن سان واقف عالمن ۽ قانوندانن کي اهم ڪردار حاصل هو.<ref name="Nasr1996"/> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس علماء سان تعلق پڻ تبديل ٿيو. جن روايتي مذهبي حلقن تي هو اڳ تنقيد ڪندو هو، انهن مان ڪيترن سان اسلامي آئين ۽ ٻين سياسي مسئلن تي جماعت اسلامي عملي اتحاد پڻ قائم ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> === عورتن بابت خيال === مودودي جي سماجي فڪر ۾ [[عورت]]، خاندان، پردو ۽ مردن ۽ عورتن جي سماجي ڪردارن بابت سوالن کي خاص اهميت حاصل هئي. هن انهن موضوعن تي پنهنجي مشهور ڪتاب ''پردہ'' (''Purdah and the Status of Woman in Islam'') ۾ تفصيلي بحث ڪيو. ڪتاب پهريون ڀيرو 1939ع–1940ع جي لڳ ڀڳ شايع ٿيو ۽ شروع کان ئي بحث هيٺ رهيو.<ref name="IqtidarPardah2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=160–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> مودودي جو خيال هو تہ مرد ۽ عورت انساني ۽ اخلاقي قدر جي لحاظ کان خدا آڏو ذميوار آهن، پر سندن سماجي ڪردار مڪمل طور هڪجهڙا نہ آهن. هن اهڙي صنفي مساوات جي مخالفت ڪئي جنهن ۾ مرد ۽ عورت جا سماجي ڪردار هڪٻئي سان مڪمل طور مٽاسٽا لائق سمجهيا وڃن. جديد محقق [[حميرا اقتدار]] جي تجزيي موجب ''پردہ'' ۾ مودودي جو استدلال صرف روايتي صنفي علحدگيءَ جو دفاع نہ هو؛ هن جديد سرمائيداري، مارڪيٽ ۾ عورت جي محنت جي وڪري ۽ خاندان تي مارڪيٽ جي اثرن بابت پڻ تنقيدي دليل ڏنا.<ref name="IqtidarEquality2021">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Conservative Anti-Colonialism: Maududi, Marx and Social Equality |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=295–310 |doi=10.1017/S1356186321000332 }}</ref> [[عرفان احمد]] موجب مودودي جديد شهري زندگيءَ ۾ عورتن جي وڌندڙ عوامي موجودگيءَ کي اسلامي اخلاقي ۽ خانداني نظام لاءِ هڪ اهم چئلينج سمجهندو هو. هن بازارن، ڪاليجن، ٿيئٽرن ۽ ٻين گڏيل سماجي هنڌن ۾ مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول، ۽ جديد تفريحي ثقافت جي ڪيترن پاسن تي تنقيد ڪئي.<ref name="IrfanAhmad2013">{{cite book |last=Ahmad |first=Irfan |chapter=Cracks in the 'Mightiest Fortress' |editor1-last=Osella |editor1-first=Filippo |editor2-last=Osella |editor2-first=Caroline |title=Islamic Reform in South Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |page=322 |isbn=9781107276673 }}</ref> ==== خاندان ۽ گهريلو ڪردار ==== مودودي خاندان کي اسلامي سماج جي بنيادي اداري طور ڏٺو. ''Towards Understanding Islam'' ۾ هن عورت جي بنيادي ذميوارين ۾ گهر جي انتظام، ٻارن جي تربيت ۽ پرورش ۽ خانداني زندگيءَ جي سنڀال کي شامل ڪيو.<ref name="TUIWomen">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |others=Khurshid Ahmad, translator |year=1979 |page=112 }}</ref> سندس نظر ۾ خاندان اندر مرد ۽ عورت جي ذميوارين جي ورهاست سندن برابريءَ جي نفي نہ، پر مختلف سماجي ڪردارن جي تقسيم هئي. تنهن هوندي بہ جديد صنفي مطالعي ۾ سندس هن تصور کي واضح طور درجابنديءَ تي ٻڌل تصور پڻ سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس تجويز ڪيل سماجي نظام عورت جي عوامي، سياسي ۽ معاشي سرگرميءَ تي مرد جي ڀيٽ ۾ گهڻيون پابنديون لاڳو ڪندو هو.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== پردو ۽ صنفي علحدگي ==== مودودي [[پردو|پردي]] کي رڳو لباس جو مسئلو نہ، پر مردن ۽ عورتن جي سماجي تعلقن کي منظم ڪندڙ وسيع نظام سمجهندو هو. هن غير محرم مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول جي مخالفت ڪئي ۽ دليل ڏنو تہ ضرورت کان سواءِ عورتن جو گهر کان ٻاهر نڪرڻ محدود رهڻ گهرجي.<ref name="IqtidarPardah2026"/> هن قرآن جي آيتن {{قرآن|24|30}}–{{قرآن|24|31}}، {{قرآن|33|32}}–{{قرآن|33|33}} ۽ {{قرآن|33|59}} کي پردي ۽ صنفي اخلاق بابت پنهنجي استدلال جي اهم بنيادن طور استعمال ڪيو.<ref name="PardahCommands2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Commandments regarding Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=191–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> منهن ۽ هٿن جي پردي بابت فقهي اختلاف ۾ مودودي وڌيڪ سخت موقف اختيار ڪيو. سندس لکڻين ۾ عام حالتن ۾ گهر کان ٻاهر نڪرندڙ عورت لاءِ منهن ۽ هٿن کي به ڍڪڻ جي حمايت ملي ٿي، جڏهن تہ حقيقي ضرورت جي حالت ۾ ان جي گنجائش تسليم ڪئي وئي.<ref name="TUIWomen"/><ref name="Ruthven329">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |page=329 }}</ref> [[File:Maududi 1941.jpg|thumb|مودودي 1941ع ۾؛ ساڳئي دور ۾ سندس سماجي ۽ سياسي فڪر وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري رهيو هو.]] مودودي جو عورتن بابت هي موقف جماعت اسلامي اندر هميشه اڻبدليل نہ رهيو. عرفان احمد جي تحقيق موجب 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جماعت جي ڪجهه ڪارڪنن ۽ مفڪرن عورتن جي تعليم، ملازمت، سياسي شموليت ۽ چهري جي پردي بابت مودودي جي تشريح کان مختلف رايا پيش ڪيا.<ref name="AhmadWomen2008">{{cite journal |last=Ahmad |first=Irfan |title=Cracks in the 'Mightiest Fortress': Jamaat-e-Islami's Changing Discourse on Women |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=549–575 |doi=10.1017/S0026749X07003101 }}</ref> ==== عورتن جي سياسي ڪردار بابت موقف ==== مودودي عورت کي رياست جي سربراهه ٿيڻ يا مردن ۽ عورتن تي مشتمل عام قانون ساز اداري ۾ ساڳي سياسي ڪردار ادا ڪرڻ جي حمايت نہ ڪندو هو. سندس تجويز موجب عورتون پنهنجي نمائندن تي مشتمل هڪ الڳ مجلس چونڊي سگهن ٿيون، جيڪا عورتن جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل معاملن تي راءِ ڏئي ۽ عام قومي معاملن تي تنقيد پڻ ڪري سگهي.<ref name="ILC308">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=308 }}</ref> بعد واري جماعت اسلامي جي عملي سياست هن ابتدائي نظريي کان ڪيترن معاملن ۾ اڳتي وڌي. ڏکڻ ايشيا ۾ جماعت سان لاڳاپيل عورتن تعليم، سياسي مهمن ۽ تنظيمي سرگرمين ۾ وڌندڙ ڪردار ادا ڪيو؛ بنگلاديش بابت مطالعي پڻ جماعت جي بعد واري عورتن بابت discourse ۽ مودودي جي ابتدائي موقف وچ ۾ تبديليءَ جي نشاندهي ڪئي آهي.<ref name="Shehabuddin2008">{{cite journal |last=Shehabuddin |first=Elora |title=Jamaat-i-Islami in Bangladesh: Women, Democracy and the Transformation of Islamist Politics |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=577–603 |doi=10.1017/S0026749X07003210 }}</ref> ==== خانداني منصوبابندي ==== مودودي جديد [[خانداني منصوبابندي]] ۽ خاص طور آباديءَ کي سرڪاري پاليسيءَ وسيلي محدود ڪرڻ جو مخالف هو. هن اهڙي پاليسيءَ کي فطري نظام ۾ مداخلت ۽ خدا جي رزق ۽ آباديءَ بابت تدبير تي اعتماد جي کوٽ سان ڳنڍيو.<ref name="BirthControl">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Birth Control |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1978 |page=73 }}</ref> هن آباديءَ جي واڌ کي لازمي طور معاشي تباهيءَ جو سبب سمجهڻ کان به انڪار ڪيو. محمد نجات الله صديقي موجب مودودي ان دليل سان به اختلاف ڪيو تہ ننڍو خاندان لازمي طور ٻارن کي بهتر غذا ۽ تعليم فراهم ڪري ٿو؛ مودودي مشڪلات ۽ محدود وسيلن کي ڪڏهن ڪڏهن انساني شخصيت ۽ محنت لاءِ محرڪ پڻ سمجهندو هو.<ref name="Siddiqi2007">{{cite book |last=Siddiqi |first=Mohammad Nejatullah |title=Muslim Economic Thinking: A Survey of Contemporary Literature |publisher=The Islamic Foundation |location=Leicester |year=2007 |page=41 }}</ref> === موسيقي ۽ تفريح === مودودي [[موسيقي]] ۽ ناچ جي ڪيترين مروج صورتن کي پنهنجي اسلامي اخلاقي نظام سان ناموافق سمجهندو هو. سندس معاشي ۽ سماجي لکڻين ۾ موسيقارن، ناچ ڪندڙن ۽ تفريحي صنعت کي اهڙي عياش معاشري جي مثالن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ دولت ضرورتن ۽ سماجي ڀلائيءَ بدران اهڙين سرگرمين تي خرچ ٿئي ٿي جن کي هو اخلاقي طور نقصانڪار سمجهندو هو.<ref name="EconomicSystem1941">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |orig-year=1941 }}</ref> ان موقف کي مودودي جي مجموعي سماجي فلسفي جي پسمنظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ هو جديد تجارتي تفريح، جنسي نمائش ۽ صارف پرستيءَ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل مسئلا سمجهندو هو. سندس موسيقي بابت موقف کي سڀني اسلامي فقهي مڪتبن جو متفقه موقف سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي تاريخ ۾ موسيقي ۽ سماع بابت مختلف فقهي ۽ صوفيانه رايا موجود رهيا آهن. === معاشي فڪر === مودودي جديد '''اسلامي معاشيات''' جي ابتدائي اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيل ''The Economic Problem of Man and Its Islamic Solution'' ۽ ''Economic System of Islam'' جديد اسلامي معاشي فڪر جي تشڪيل ۾ اثرانداز ٿيا.<ref name="NasrEconomics">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=103–106 |isbn=9780195096958 }}</ref> اقتصاديات جي ماهر [[محمد عمر چپرا]] مودودي کي انهن مفڪرن مان شمار ڪيو آهي جن جديد دور ۾ اسلامي معاشيات کي هڪ جدا فڪري موضوع طور اڳتي وڌائڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |volume=94 |issue=2 |year=2004 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> مودودي جو معاشي نظريو سرمائيداري ۽ سوشلزم ٻنهي کان پاڻ کي الڳ پيش ڪندو هو. سندس خيال ۾ اسلام خانگي ملڪيت ۽ واپار کي تسليم ڪري ٿو، پر ملڪيت کي مڪمل ۽ غير مشروط حق نہ بڻائي ٿو؛ زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، اخلاقي پابنديون ۽ سماجي ذميواري ملڪيت جي استعمال تي حدون مقرر ڪن ٿيون.<ref name="EconomicSystem1941"/> جديد اسلامي معاشيات بابت وسيع علمي ادب ۾ پڻ خانگي ملڪيت ۽ مارڪيٽ کي عام طور قبول ڪرڻ، پر انهن کي شريعت ۽ اخلاقي ذميوارين سان محدود ڪرڻ، اسلامي معاشي فڪر جون اهم خصوصيتون سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="OxfordIslamicEconomics">{{cite encyclopedia |last=Wilson |first=Rodney |title=Islamic Economic Principles |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Religion |publisher=Oxford University Press |year=2019 |doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.685 }}</ref> ==== سرمائيداريءَ تي تنقيد ==== مودودي [[سرمائيداري]] کي ان جي غير محدود صورت ۾ رد ڪيو. سندس تنقيد جو هڪ حصو سودي مالياتي نظام، دولت جي ارتڪاز، استحصال ۽ دولت کي اخلاقي ذميواريءَ کان آزاد سمجهڻ تي مرڪوز هو.<ref name="EconomicSystem1941"/> هن جديد اقتصاديات جي بچت ۽ سيڙپڪاريءَ بابت ڪجهه بنيادي مفروضن تي پڻ سخت تنقيد ڪئي. سندس دليل هو تہ آمدنيءَ جو وڏي پيماني تي خرچ کان هٽي مالي بچت ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ ڏانهن وڃڻ مجموعي طلب کي گهٽائي سگهي ٿو ۽ ان مان وڌيڪ پيداوار، واپاري مقابلو ۽ معاشي بحران پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="MaududiSaving">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=21–24 }}</ref> هي معاشي تجزيو جديد mainstream economics جو متفقه نتيجو نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي مودودي جي معاشي نظريي طور ئي بيان ڪرڻ مناسب آهي. ==== سوشلزم بابت موقف ==== مودودي [[سوشلزم]] ۽ [[ڪميونزم]] جو پڻ سخت مخالف هو. سندس خيال ۾ پيداوار جي ذريعن کي وڏي پيماني تي رياست جي ملڪيت ۾ ڏيڻ معاشي طاقت سان گڏ سياسي طاقت به حڪومت وٽ مرڪوز ڪري ڇڏي ٿو ۽ فرد جي آزادي ۽ ملڪيت جي حق کي خطري ۾ وجهي ٿو.<ref name="EconomicSystemSocialism">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=25–28 }}</ref> هن غربت ۽ معاشي استحصال جي وجود کي تسليم ڪيو، پر مارڪسي تجزيي سان اختلاف ڪيو تہ انهن جو بنيادي سبب خانگي ملڪيت يا نفعي جو تصور آهي. سندس نظر ۾ اصل مسئلو دولت جي استعمال ۾ اخلاقي ضابطن، سماجي ذميواري ۽ شرعي حدن جي کوٽ هو.<ref name="RuthvenEconomic">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=329–330 }}</ref> حميرا اقتدار جي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جي سوشلزم سان سخت اختلاف باوجود سندس سرمائيداري ۽ مارڪيٽائيزيشن بابت ڪجهه دليلن ۾ مارڪسي تنقيد سان قابل ذڪر فڪري مشابهت موجود هئي، خاص طور سماجي تعلقن کي مارڪيٽ جي منطق هيٺ آڻڻ بابت.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== اسلامي معاشي نظام ==== مودودي پنهنجي تجويز ڪيل نظام کي laissez-faire سرمائيداري ۽ رياستي سوشلزم جي وچ ۾ صرف هڪ '''مخلوط معيشت''' نہ سمجهندو هو. سندس دعويٰ هئي تہ اسلامي معاشي نظام جو بنياد هڪ الڳ اخلاقي ۽ قانوني worldview تي آهي، جنهن ۾ حلال ۽ حرام، زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، سماجي ذميواري ۽ خانگي ملڪيت گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="NasrEconomics"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ مودودي جي بيان ڪيل معاشي نظامن جو تقابلي خاڪو ! پهلو ! سرمائيداري بابت سندس تنقيد ! سوشلزم بابت سندس تنقيد ! سندس تجويز ڪيل اسلامي نظام |- | ملڪيت | خانگي ملڪيت کي حد کان وڌيڪ آزادي | رياستي ملڪيت جو حد کان وڌيڪ غلبو | خانگي ملڪيت، پر شرعي ۽ سماجي ذميوارين سان |- | سرمايو | سودي سرمايي ۽ دولت جي ارتڪاز تي تنقيد | سرمايي تي رياستي ڪنٽرول | سود کان پاڪ سيڙپڪاري ۽ نفعي-نقصان ۾ شراڪت |- | سماجي انصاف | مارڪيٽ پاڻ ڪافي نہ آهي | جبري مساوات فردي آزادي گهٽائي سگهي ٿي | زڪوات، وراثت، خيرات ۽ اخلاقي ذميواري |- | رياست | غير محدود مارڪيٽ جي مخالفت | مڪمل معاشي مرڪزيت جي مخالفت | شرعي حدن اندر ضابطو ۽ سماجي ڀلائي |} هي جدول مودودي جي پنهنجي normative classification جو خلاصو آهي؛ جديد معاشي علم ۾ سرمائيداري ۽ سوشلزم جون گهڻيون مختلف صورتون موجود آهن ۽ اهي لازمي طور انهن ٽن سادن خانن تائين محدود نہ آهن.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== سود جي ممانعت ==== مودودي جي معاشي فڪر ۾ سڀ کان اهم مسئلن مان هڪ '''[[ربا|سود (ربا)]]''' هو. هن قرض تي ورتل هر مقرر واڌ کي ربا قرار ڏيندي ان جي مڪمل خاتمي جي حمايت ڪئي. سندس نظر ۾ قرآن جي سود بابت ممانعت صرف انتهائي يا استحصالي وياج تائين محدود نہ هئي.<ref name="MaududiRiba">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=166–199 }}</ref> هن ”مناسب“ يا گهٽ شرح واري سود ۽ استحصالي سود جي وچ ۾ بنيادي شرعي فرق قبول نہ ڪيو. سندس دليل موجب جيڪڏهن قرض تي اڳواٽ مقرر واڌ جو اصول تسليم ڪيو وڃي تہ شرح گهٽ يا وڌيڪ هجڻ ان جي بنيادي نوعيت تبديل نٿي ڪري.<ref name="MaududiRiba"/> سودي قرض جي متبادل طور مودودي '''سڌي حصيداريءَ واري سيڙپڪاري''' ۽ [[نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت]] تي زور ڏنو، جنهن ۾ سرمايو فراهم ڪندڙ کي اڳواٽ مقرر وياج بدران ڪاروبار جي حقيقي نتيجي ۾ حصو ملي.<ref name="MaududiRiba"/> اهو تصور بعد ۾ اسلامي بئنڪنگ جي نظرياتي ادب ۾ [[مضاربت]] ۽ [[مشارڪت]] جهڙن risk-sharing طريقن سان ڳنڍيو ويو. جديد اسلامي ماليات ۾، البت، عملي ادارا صرف equity finance تي نہ هلن ٿا ۽ مرابحه، اجاره ۽ ٻين شريعت مطابق معاهدن جو پڻ وسيع استعمال ڪن ٿا.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== مودودي جي معاشي فڪر تي تنقيد ==== معاشيات جي محقق [[فيصل خان]] دليل ڏنو آهي تہ مودودي جو سودي ماليات جو بيان گهڻو ڪري ڏکڻ ايشيا جي ڳوٺاڻي قرض ڏيندڙ ۽ غريب هاريءَ جي استحصالي تعلق سان مشابهت رکي ٿو، جڏهن تہ جديد تجارتي بئنڪنگ جا ڪيترائي پاسا ان کان وڌيڪ پيچيدا آهن.<ref name="FeisalKhan">{{cite book |last=Khan |first=Feisal |title=Islamic Banking in Pakistan: Shariah-Compliant Finance and the Quest to Make Pakistan More Islamic |publisher=Routledge |year=2015 |pages=57–65 |isbn=9780415712699 }}</ref> خان اهو سوال پڻ اٿاري ٿو تہ سود جي بدران equity financing اختيار ڪرڻ پاڻمرادو اهڙي منصوبي ڏانهن سرمايو ڇو منتقل ڪندو جيڪو سماجي طور فائديمند هجي پر مالي طور گهٽ منافعي وارو هجي. ان ڪري مودودي جي تجويزن کي جديد اسلامي معاشيات جي تاريخ ۾ اثرائتو نظرياتي قدم سمجهيو وڃي ٿو، پر انهن جي عملي معاشي نتيجن بابت بحث جاري رهيو آهي.<ref name="FeisalKhan"/> ==== زمينداري ۽ زرعي سڌارا ==== مودودي خانگي ملڪيت جي حق جو مضبوط حامي هو ۽ پاڪستان جي شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني جي [[زرعي سڌارا|زرعي سڌارن]] ۽ زمين جي جبري ورهاست بابت شڪي موقف اختيار ڪيائين. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ هن پنجاب ۾ زمين جي مالڪيءَ تي سخت حدون لاڳو ڪرڻ جي ڪجهه تجويزن جي مخالفت ڪئي.<ref name="NasrLand">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> سندس دليل جو بنياد اهو هو تہ جيڪڏهن ملڪيت شرعي طور جائز طريقي سان حاصل ڪئي وئي هجي تہ صرف ان جي وڏي مقدار رياست کي ان جي ضبط يا ورهاست جو پاڻمرادو حق نٿي ڏئي. بعد ۾ هن معاشي انصاف ۽ دولت جي منصفاڻي ورڇ تي وڌيڪ زور ڏنو، پر [[مساوات پسندي]] ۽ خانگي ملڪيت جي جبري خاتمي جي مخالفت جاري رکي.<ref name="NasrLand"/> === تصوف === مودودي جو [[تصوف]] بابت موقف وقت سان تبديل ٿيو ۽ ان کي فقط ”تصوف جي مخالفت“ طور بيان ڪرڻ درست نہ آهي. پنهنجي ابتدائي دور ۾ هو برصغير ۾ رائج تصوف جي ڪيترين رسمن، پير پرستي، مزارن سان لاڳاپيل عقيدن ۽ اهڙين صوفيانه تشريحن جو سخت نقاد هو جيڪي سندس نظر ۾ قرآن، سنت ۽ شريعت کان پري ٿي ويون هيون.<ref name="NasrSufism">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=122–124 |isbn=9780195096958 }}</ref> هن پنهنجي جوانيءَ ۾ اسلامي روحانيت ۽ تصوف جي ڪجهه علمن جو باقاعده مطالعو پڻ ڪيو. سندس فڪري پسمنظر تي [[ديوبندي]] اصلاح پسند روايت، [[ابن تيميه]] ۽ ٻين اهڙن عالمن جي اثر جي نشاندهي ڪئي وئي آهي، جيڪي روحاني تزڪيي کي قبول ڪندي غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تي تنقيد ڪندا هئا.<ref name="Sirriyeh2013">{{cite book |last=Sirriyeh |first=Elizabeth |title=Sufis and Anti-Sufis: The Defence, Rethinking and Rejection of Sufism in the Modern World |publisher=Routledge |year=2013 |pages=162–164 |isbn=9781136812767 }}</ref> ==== تصوف ۽ شريعت ==== مودودي پنهنجي بعد واري لکڻين ۾ واضح ڪيو تہ سندس اعتراض '''تصوف بذات خود''' تي نہ، پر اهڙي تصوف تي آهي جيڪو شريعت کان آزاد ٿيڻ جي دعويٰ ڪري. هن ''Towards Understanding Islam'' ۾ فقہ ۽ تصوف جي وچ ۾ فرق کي نماز جي مثال سان بيان ڪيو: فقہ نماز جي ظاهري شرطن ۽ عملن کي ڏسي ٿي، جڏهن تہ تصوف عبادت جي اندروني توجهه، اخلاص ۽ انسان جي اخلاق تي ان جي اثر کي ڏسي ٿو.<ref name="MaududiTasawwuf">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=111 }}</ref> هن اهڙي روحاني تربيت کي قبول ڪيو جيڪا قرآن، سنت ۽ شريعت جي پابنديءَ سان گڏ هجي، پر انهن صوفيانه دعوائن جي مخالفت ڪئي جن موجب ڪو روحاني مقام حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان عام شرعي فرضن کان مٿانهون ٿي سگهي ٿو.<ref name="Sirriyeh2013"/> ==== موقف ۾ تبديلي ==== Vali Nasr موجب مودودي جي شروعاتي تحريرن ۾ تصوف بابت ٻولي ڪافي سخت هئي، پر پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس موقف وڌيڪ تفريقي بڻيو. هن تصوف جي روحاني ۽ اخلاقي پهلو کي قبول ڪندي پنهنجي تنقيد کي خاص طور غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تائين محدود ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="NasrSufism"/> 1951ع ۾ هن واضح طور چيو تہ نہ هو ۽ نہ جماعت اسلامي تصوف جي اصل روحاني تصور جا مخالف آهن. هن شرعي پابنديءَ ۾ رهندڙ تصوف ۽ مزارن، ميلن ۽ ٻين اهڙين عوامي رسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو جن کي هو بعد ۾ پيدا ٿيل بدعتون سمجهندو هو.<ref name="NasrSufism"/> مودودي جي وفات کان پوءِ جماعت اسلامي جو تصوف سان عملي تعلق به هڪجهڙو نہ رهيو. مثال طور جماعت جي امير [[قاضي حسين احمد]] 1987ع ۾ لاهور جي مشهور صوفي درگاهه [[داتا درٻار]] جو دورو ڪيو، جڏهن تہ جماعت جي ٻين حلقن صوفي رسمن جي ڪجهه صورتن تي تنقيد جاري رکي.<ref name="NasrSufism"/><ref name="Sirriyeh2013"/> ان ڪري مودودي جي تصوف بابت فڪر کي ٽن پاسن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: روحاني تزڪيي ۽ احسان جي قبوليت، شريعت کان آزاد باطنيت جي مخالفت، ۽ مزارن يا اولياءَ سان لاڳاپيل انهن عوامي رسمن تي تنقيد جن کي هو قرآن ۽ سنت سان غير موافق سمجهندو هو. === غير مسلمانن بابت خيال === مودودي جي سياسي نظريي ۾ غير مسلمانن جي حيثيت سندس '''اسلامي رياست''' جي تصور سان ڳنڍيل هئي. هو غير مسلمانن جي جان، مال، عبادت ۽ شخصي قانونن جي تحفظ جو حامي هو، پر ساڳئي وقت سندس تجويز ڪيل رياست هڪ نظرياتي اسلامي رياست هئي، جنهن جي بنيادي پاليسي ۽ اعليٰ حڪمراني سندس نظر ۾ انهن ماڻهن جي هٿ ۾ رهڻ گهرجي جيڪي ان جي اسلامي نظريي کي قبول ڪن.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> برطانوي هند واري دور ۾ مودودي اقليتن جي مسئلي کي اڪثريتي قومي جمهوريت جي تنقيد سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال هو تہ جيڪڏهن رياست ۾ سياسي اقتدار رڳو عددي اڪثريت جي بنياد تي هجي تہ مستقل مذهبي اقليتون اڪثريت جي سياسي غلبي هيٺ اچي سگهن ٿيون. ان ڪري سندس قومپرستيءَ خلاف لکڻين ۾ ''بنيادي حقن'' ۽ اقليتن جي تحفظ جو سوال نمايان رهيو.<ref name="Iqtidar2026Rights">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Fundamental Rights |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=129–143 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس حل سيڪيولر شهريت بدران اسلامي نظرياتي رياست جي اندر اقليتن جي تحفظ تي ٻڌل ٿيو. سندس لکڻين موجب غير مسلمانن جي مذهبي عقيدن، عبادتن ۽ ذاتي سماجي رسمن ۾ عام طور مداخلت نہ ٿيڻ گهرجي، پر رياست جي بنيادي اسلامي پاليسيءَ کي تبديل ڪرڻ يا ان جي اعليٰ نظرياتي قيادت تي اثرانداز ٿيڻ جو کين ساڳيو حق حاصل نہ هوندو.<ref name="ILC237">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237 }}</ref> هن تصور ۾ غير مسلمان عام سرڪاري ملازمتن ۾ ڪم ڪري سگهن ٿا، پر اهڙن اهم عهدن کان محروم رهندا جن وسيلي اسلامي رياست جي بنيادي پاليسي طئي ٿئي. مودودي الڳ نمائندگيءَ جو تصور پڻ پيش ڪيو، جنهن موجب غير مسلم شهري پنهنجا نمائندا چونڊي سگهن ٿا.<ref name="ILCMinorities">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237, 282, 288–297 }}</ref> اهڙي نموني سندس فڪر ۾ مذهبي آزادي ۽ قانوني تحفظ سان گڏ سياسي اختيار جي غير مساوي ورڇ موجود هئي. جديد سياسي معيارن، خاص طور برابر شهريت جي تصور، جي لحاظ کان اهو پاسو تنقيد جو موضوع رهيو آهي؛ جڏهن تہ مودودي پاڻ اهڙي فرق کي مذهبي امتياز بدران نظرياتي رياست جي منطقي نتيجي طور پيش ڪندو هو.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/> ==== جزيه ==== مودودي روايتي اسلامي [[جزيه]] جي ادائيگيءَ کي اسلامي رياست ۾ غير مسلم مرد شهرين جي حيثيت سان ڳنڍيو. سندس تشريح موجب بالغ ۽ قابل غير مسلم مرد جزيه ادا ڪندا، جڏهن تہ عورتون، ٻار ۽ ڪجهه ٻين مستثنيٰ طبقن تي اهو لاڳو نہ ٿيندو؛ فوجي خدمت ڪندڙ غير مسلمانن کي پڻ ان کان ڇوٽ ملي سگهي ٿي.<ref name="ILC292">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1983 |page=292 }}</ref> مودودي جزيي کي صرف مالي محصول نہ، پر اسلامي رياست جي سياسي حاڪميت سان پڻ ڳنڍيو. ''تفہيم القرآن'' ۾ سندس تشريح موجب جزيي جي ادائيگي غير مسلم سياسي گروهن جي آزاد حاڪميت ختم ٿيڻ ۽ اسلامي سياسي اقتدار جي قبوليت جي علامت پڻ هئي.<ref name="TafhimJizya">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Meaning of the Qur'an |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1993 |volume=2 |pages=183–186 }}</ref> ان ڪري مودودي جي جزيي بابت تصور کي رڳو جديد ''tax in lieu of military service'' سان برابر سمجهڻ سندس مڪمل موقف جي عڪاسي نہ ڪندو؛ سندس پنهنجي لکڻين ۾ ان جا دفاعي ذميواري ۽ سياسي حاڪميت ٻئي پاسا موجود آهن. === احمديه مسئلو === [[احمديه جماعت]] بابت مودودي جو موقف پاڪستان جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ سندس سڀ کان تڪراري موقفن مان هڪ رهيو. هو احمدين کي اسلامي عقيدي جي دائري کان ٻاهر سمجهندو هو ۽ خاص طور [[ختم نبوت]] جي مسئلي تي سندن عقيدن جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Valentine2008">{{cite book |last=Valentine |first=Simon Ross |title=Islam and the Ahmadiyya Jama'at: History, Belief, Practice |publisher=Columbia University Press |year=2008 |pages=228–229 |isbn=9780231700948 }}</ref> 1953ع جي پنجاب ۽ لاهور واري احمديه مخالف تحريڪ دوران مودودي ''قادياني مسئلو'' نالي رسالو لکيو. ان ۾ هن احمدين جي مذهبي حيثيت ۽ پاڪستاني رياست ۾ سندن آئيني حيثيت بابت پنهنجا دليل پيش ڪيا. سندس تحرير ان دور جي وسيع احمديه مخالف سياسي مهم جو حصو بڻجي وئي.<ref name="Valentine2008"/> [[File:Maulana Maududi 1953.jpg|thumb|مودودي جي سياسي زندگيءَ ۾ 1953ع جو احمديه مخالف تحريڪ وارو دور اهم ۽ تڪراري مرحلو هو.]] 1953ع جي فسادن کان پوءِ لاڳو ٿيل مارشل لا هيٺ هڪ فوجي عدالت مودودي کي موت جي سزا ٻڌائي. اها سزا عملي طور نافذ نہ ٿي؛ پوءِ ان کي عمر قيد ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996Ahmadi">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> احمدين ۽ مودودي جي اسلامي رياست جي تصور جي تعلق تي جديد تحقيق پڻ خاص ڌيان ڏنو آهي. مذهبي قوميت ۽ جديد اسلامي رياست بابت مطالعي ۾ مودودي جي احمدين بابت موقف کي ان وڏي سوال سان ڳنڍيو ويو آهي تہ هڪ نظرياتي اسلامي رياست ۾ ''مسلمان'' جي قانوني تعريف ڪرڻ جو اختيار ڪنهن وٽ هوندو ۽ اهڙي تعريف اقليتي شهريت تي ڪهڙا اثر وجهي سگهي ٿي.<ref name="Haj2023">{{cite book |last=Haj |first=Samira |chapter=Abul Ala Mawdudi's Islamic State and Minority Ahmadis |title=Sunni Chauvinism and the Roots of Muslim Modernism |publisher=Stanford University Press |year=2023 |pages=135–167 |doi=10.1515/9781503636255-008 }}</ref> === جهاد === مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''[[جهاد]]''' هڪ مرڪزي تصور هو. سندس پهريون وڏو علمي ڪم ''الجهاد في الاسلام'' هو، جيڪو 1927ع کان اخبار ۾ قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. اهو ڪتاب ان وقت لکيو ويو جڏهن هندستان برطانوي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ هو ۽ برصغير ۾ جنگ، آزادي، عدم تشدد ۽ اسلامي سياسي اختيار بابت شديد بحث جاري هئا.<ref name="Khalidi2012">{{cite book |last=Khalidi |first=Omar |chapter=Muslim Debates on Jihad in British India: The Writings of Chiragh ‘Ali and Abu al-A‘la Mawdudi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=305–321 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199755042.003.0015 }}</ref> مودودي جهاد کي فقط ذاتي روحاني جدوجهد يا صرف دفاعي جنگ تائين محدود نہ ڪيو. سندس نظريي ۾ اسلام هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي ۽ سياسي نظام هو، تنهنڪري جهاد اهڙي منظم جدوجهد جو نالو پڻ هو جنهن جو مقصد انسان جي انسان تي حاڪميت بدران خدا جي حاڪميت تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظام قائم ڪرڻ هو.<ref name="MawdudiThemes">{{cite book |chapter=Central themes of Mawdudi's writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 }}</ref> ==== ''الجهاد في الاسلام'' ==== ''الجهاد في الاسلام'' ۾ مودودي قومپرست جنگ ۽ اسلامي جهاد ۾ فرق ڪيو. سندس دليل موجب اسلامي جهاد جو مقصد ڪنهن خاص قوم، نسل يا علائقي جي سياسي طاقت وڌائڻ نہ، پر اهڙي سياسي ۽ سماجي نظام کي ختم ڪرڻ آهي جنهن کي هو غير اسلامي ۽ ظالماڻو سمجهي ٿو، ۽ ان جي جاءِ تي اسلامي نظام قائم ڪرڻ آهي.<ref name="AlJihad">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Al Jihad fil Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore }}</ref> ان ڪري سندس لکڻين ۾ اسلامي تحريڪ جي دائري کي ڪنهن هڪ ''وطن'' تائين محدود نہ ڪيو ويو. مودودي اسلامي پيغام کي عالمگير سمجهندو هو ۽ سياسي نظام جي تبديليءَ کي به ان عالمگير دعويٰ سان ڳنڍيندو هو.<ref name="MawdudiThemes"/> جديد محققن هن نظريي کي مختلف نمونن سان پڙهيو آهي. عمر خالدي ان کي برطانوي هند ۾ جهاد بابت جديد مسلم بحثن جي مخصوص تاريخي تناظر ۾ رکي ٿو، جڏهن تہ بين الاقوامي قانون بابت ڪجهه محقق مودودي کي ويهين صديءَ جي '''offensive theory of jihad''' جي اهم جديد نمائندن مان شمار ڪن ٿا.<ref name="Khalidi2012"/><ref name="UseForce2013">{{cite journal |title=Use of Force under Islamic Law |journal=European Journal of International Law |volume=24 |issue=1 |year=2013 |pages=343–365 |doi=10.1093/ejil/cht013 }}</ref> اهڙي scholarly classification کي مودودي جي پنهنجي اصطلاحن سان خلط نہ ڪرڻ گهرجي: هو پنهنجي تصور کي سامراجي توسيع يا قومي فتح طور پيش نہ ڪندو هو، بلڪه ان کي ظلم ۽ انسان جي انسان تي حاڪميت ختم ڪرڻ جي انقلابي جدوجهد قرار ڏيندو هو. تنهن هوندي بہ سندس نظريي ۾ ضرورت پوڻ تي سياسي نظام بدلائڻ لاءِ هٿياربند طاقت جي استعمال جي گنجائش موجود هئي.<ref name="UseForce2013"/> ==== جنگ ۽ غير جنگي جهاد ==== مودودي وٽ جهاد صرف جنگ جي ميدان ۾ وڙهڻ جو نالو نہ هو. سندس تشريح ۾ سياسي تنظيم، دعوت، تعليم، فڪري جدوجهد، مالي مدد ۽ جنگ لاءِ تياري پڻ وسيع جهاد جو حصو ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ سڌي هٿياربند جنگ لاءِ هن ''قتال'' جو تصور استعمال ڪيو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1979 |pages=104–105 }}</ref> هو جنگ ۾ جاني ۽ مالي نقصان کي سنجيده قرباني سمجهندو هو، پر سندس استدلال موجب جيڪڏهن وڏي اخلاقي ۽ سياسي برائي کي روڪڻ لاءِ محدود نقصان ناگزير هجي تہ اهو جائز ٿي سگهي ٿو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding"/> ==== جهاد جو اعلان ۽ ڪشمير ==== مودودي جي نظرياتي لکڻين جي باوجود، هو هر فرد يا مذهبي جماعت کي پنهنجي طور تي هٿياربند جهاد شروع ڪرڻ جو اختيار نہ ڏيندو هو. 1947ع–1948ع جي [[ڪشمير تڪرار]] دوران هن دليل ڏنو تہ منظم جنگ يا جهاد جو اعلان جائز سياسي حڪومت جي اختيار هيٺ هجڻ گهرجي.<ref name="NasrKashmir">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> ان سبب ڪشمير بابت سندس موقف سندس وسيع انقلابي ٻوليءَ جي مقابلي ۾ وڌيڪ رياست-مرڪوز هو: غير رياستي مذهبي اڳواڻ يا جماعت پنهنجي طور تي جنگ شروع ڪرڻ جا مجاز نہ هئا. اهو فرق مودودي جي جهاد جي نظريي کي بعد ۾ پيدا ٿيل ڪيترن غير رياستي هٿياربند اسلام پسند تصورن کان ڌار ڪري ٿو.<ref name="NasrKashmir"/> === شخصيت ۽ ذاتي زندگي === [[جماعت اسلامي]] جي امير طور مودودي پنهنجي جماعت جي ڪارڪنن سان نسبتاً ويجهو رابطو رکندو هو. سندس گهر ۾ عصر ۽ مغرب جي نمازن جي وچ واري وقت ۾ ڪارڪنن ۽ مهمانن سان غير رسمي ملاقاتون ۽ بحث ٿيندا هئا.<ref name="NasrPersonality">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=127–140 }}</ref> سندس سوانح نگارن ۽ همعصرن کيس خاموش طبع، منظم، مضبوط ارادي وارو ۽ پنهنجي فڪري موقف تي قائم رهندڙ شخص طور بيان ڪيو آهي. سندس تقرير جو انداز عام جذباتي خطابت کان مختلف هو؛ هو دليل کي مرحليوار ترتيب ڏيندي قرآن، حديث ۽ سياسي منطق مان نتيجا اخذ ڪندو هو.<ref name="NasrPersonality"/> اردو سندس فڪري اظهار جو بنيادي وسيلو هو. جيتوڻيڪ هو عربي ۽ فارسي علمي روايتن سان واقف هو ۽ جديد مغربي سياسي فڪر به پڙهيو هئائين، هن پنهنجي گهڻي تصنيف [[اردو]] ۾ ڪئي. ان سان سندس لکڻيون برصغير جي پڙهيل مسلم وچولي طبقي تائين وڏي پيماني تي پهتيون.<ref name="Qasmi2018">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |title=Muslims against the Muslim League |publisher=Cambridge University Press |year=2018 }}</ref> مودودي روايتي مدرسي مان مڪمل رسمي تعليم حاصل ڪندڙ عالم نہ هو. سندس علمي شخصيت صحافت، ذاتي مطالعي، عربي ۽ اسلامي علوم جي تعليم ۽ جديد سياسي ادب جي مطالعي جي ميلاپ مان ٺهي. جديد مؤرخ علي عثمان قاسمي کيس پنهنجي دور جي عالمن ۾ هڪ غير معمولي شخصيت قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ مدرسي جي روايتي مڪمل تعليم کان سواءِ به هن ڪلاسيڪي اسلامي علم ۽ جديد مغربي سياسي فڪر ٻنهي تي قابل ذڪر دسترس حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2018"/> ==== خاندان ==== مودودي پنهنجي گهرواري محمودہ بيگم سان شادي ڪئي ۽ سندن ڪيترائي پٽ ۽ ڌيئرون ٿيون. سندس سياسي، تصنيفي ۽ دعوتي مصروفيتن سبب گهريلو زندگيءَ لاءِ وقت محدود هوندو هو. Vali Nasr موجب سندس نون ٻارن مان فقط هڪ مستقل طور جماعت اسلامي سان تنظيمي طور وابسته ٿيو، جڏهن تہ سندس ڌيءَ اسماءَ کي علمي دلچسپيءَ جي لحاظ کان نمايان قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NasrFamily">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 }}</ref> مودودي کي روايتي [[يوناني طب]] سان پڻ دلچسپي هئي ۽ هو ذاتي سطح تي ان جي ڪجهه طريقن کان واقف ۽ عملي طور استعمال ڪندڙ هو، جيتوڻيڪ اها سندس عوامي سڃاڻپ جو بنيادي حصو نہ هئي.<ref name="NasrPersonality"/> ==== صحت ==== مودودي زندگيءَ جي وڏي حصي ۾ گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت ايتري خراب ٿي جو هو گهڻو وقت بستري تائين محدود رهيو. 1969ع ۾ علاج لاءِ انگلينڊ به ويو.<ref name="NasrFamily"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گردن جي پراڻي بيماري سان گڏ دل جون تڪليفون به وڌي ويون. ان وقت سندس عمر ۽ ڊگهي سياسي ۽ علمي سرگرميءَ سبب صحت مسلسل ڪمزور ٿيندي وئي. === آخري سال ۽ وفات === 1972ع ۾ مودودي جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، ديني فڪر ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. ساڳئي سال سندس لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تي پکڙيل قرآن جي تفسير '''[[تفہيم القرآن]]''' جي تصنيف مڪمل ٿي.<ref name="NasrLateLife">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت تي پهريون '''[[شاهه فيصل بين الاقوامي انعام]]''' ڏنو ويو. انعام ڏيندڙ اداري موجب سندس اسلامي فڪر، تفسير، سياسي نظريي ۽ اسلامي قانون بابت لکڻين کي ان اعزاز جو بنيادي سبب سمجهيو ويو.<ref name="KFIP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul A'la Al-Mawdudi |url=https://kingfaisalprize.org/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |access-date=7 October 2026 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi Grave.jpg|thumb|[[اڇره]]، [[لاهور]] ۾ مودودي جي قبر.]] اپريل 1979ع کان سندس گردن ۽ دل جون بيماريون وڌيڪ شديد ٿي ويون. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيويارڪ]] ۾ اسپتال داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="NasrFamily"/> '''22 سيپٽمبر 1979ع''' تي 75 ورهين جي عمر ۾ آمريڪا ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="KFIP1979"/> سندس ميت پاڪستان آندي وئي، جتي لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس سندس رهائشگاهه [[اڇره]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NasrLateLife"/> سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. جنازي ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهن جي شرڪت سندس پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا ۾ حاصل ڪيل اثر جي عڪاسي ڪئي.<ref name="MaududiFuneral">{{cite news |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |work=Daily Pakistan |date=2 October 2020 }}</ref> 8t6nftyft9i1n4jb3wn2gqgxsmrif62 417589 417588 2026-10-06T21:35:50Z Intisar Ali 8681 417589 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ ۽ جماعت اسلامي جو باني (1903–1979)}} {{Infobox religious biography | name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | image = Abul Ala Maududi.jpg | caption = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | birth_name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | birth_date = {{Birth date|1903|9|25|df=y}} | birth_place = [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1979|9|22|1903|9|25|df=y}} | death_place = [[بفيلو، نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]] | resting_place = [[اڇرا]]، [[لاهور]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | occupation = اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ، صحافي، مفسر ۽ سياسي اڳواڻ | notable_works = ''[[تفہيم القرآن]]''، ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' | known_for = [[جماعت اسلامي]] جو قيام، اسلامي سياسي فڪر | movement = [[جماعت اسلامي]] | founder = [[جماعت اسلامي]] | awards = [[شاهه فيصل عالمي انعام]]، 1979ع }} '''سيد ابو الاعلىٰ مودودي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Abul A'la Maududi}} (25 سيپٽمبر 1903ع – 22 سيپٽمبر 1979ع) ننڍي کنڊ جو اسلامي عالم، قرآن جو مفسر، صحافي، ليکڪ، سياسي مفڪر ۽ [[جماعت اسلامي]] جو باني هو.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-509695-8 }}</ref> هن ويهين صديءَ ۾ اسلام کي رڳو شخصي عقيدي يا عبادتن جي دائري بدران سماجي، سياسي، قانوني ۽ معاشي نظام طور بيان ڪرڻ لاءِ هڪ منظم فڪري خاڪو پيش ڪيو. جديد تحقيق ۾ کيس جديد اسلامي احياءَ ۽ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم ترين نظريه سازن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009230438 |isbn=9781009230438 }}</ref> مودودي جي لکڻين ۾ [[قرآن جي تفسير]]، حديث، اسلامي قانون، سياست، معيشت، سماج، اخلاق، قومپرستي، سيڪيولرزم، عورتن جي سماجي حيثيت ۽ اسلامي رياست جهڙا موضوع شامل آهن. سندس سڀ کان وڏي علمي تصنيف اردو تفسير ''[[تفہيم القرآن]]'' آهي، جڏهن تہ ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' ۽ ٻيا ڪيترائي ڪتاب پڻ سندس مشهور تصنيفن ۾ شامل آهن.<ref name="Nasr1996"/> سندس تحريرون اردو مان عربي، انگريزي، بنگالي، هندي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيون ۽ سندس فڪر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ٻين مسلم معاشرن جي اسلامي احيائي تحريڪن تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Nasr1996"/> 26 آگسٽ 1941ع تي مودودي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو پاڪستان آيو ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي ذريعي ملڪ جي آئين ۽ رياستي نظام کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي اصولن تي قائم ڪرڻ جي سياسي مهم هلائيندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> سندس سياسي ۽ مذهبي نظرين جا ڪيترائي پهلو—خاص ڪري اسلامي رياست، حاڪميت، جمهوريت، عورتن، غير مسلم شهرين، جهاد ۽ اسلامي قانون بابت موقف—علمي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Iqtidar2026"/> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul Ala'a Al-Mowdoodi |url=https://kingfaisalprize.org/ar/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |publisher=King Faisal Foundation |access-date=7 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == ابو الاعلىٰ مودودي 25 سيپٽمبر 1903ع تي [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، ان وقت جي نوابي [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ پيدا ٿيو.<ref name="KFP1979"/> سندس خاندان دهليءَ جي اشرافيه سان تاريخي نسبت رکندڙ سيد خاندان هو.<ref name="Qasmi2017">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |editor-last1=Qasmi |editor-first1=Ali Usman |editor-last2=Robb |editor-first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |doi=10.1017/9781108628012 }}</ref> مودودي پنهنجي دور جي ڪيترن روايتي عالمن جي ابتڙ ڪنهن هڪ مدرسي جي باقاعده ڊگهي نصابي تعليم مان فارغ ٿيل عالم نه هو. سندس تعليم جو وڏو حصو گهر، ذاتي مطالعي ۽ مختلف استادن وٽ حاصل ڪيل تعليم تي ٻڌل هو. ان هوندي به هن عربي، فارسي ۽ اسلامي علوم جو مطالعو ڪيو ۽ بعد ۾ قرآن، حديث، فقه ۽ جديد سياسي فڪر بابت وسيع لکڻيون ڪيون. مورخ علي عثمان قاسمي موجب، مدرسي جي روايتي رسمي تربيت نه هئڻ باوجود مودودي ڪلاسيڪي اسلامي روايت سان گڏ جديد مغربي سياسي فڪر جي به قابل ذڪر ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> سندس والد سيد احمد حسن مودودي وڪالت سان وابسته هو ۽ مذهبي رجحان رکندو هو. ابتدائي عمر ۾ مودودي کي گهر ۾ عربي، فارسي، قرآن ۽ اسلامي تعليم ڏني وئي. سندس رسمي تعليم گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي؛ والد جي بيماري ۽ پوءِ خاندان جي معاشي حالتن سبب نوجوان مودودي کي نسبتاً ننڍي عمر ۾ عملي زندگي اختيار ڪرڻي پئي.<ref name="Nasr1996"/> == صحافتي زندگي == مودودي جي عملي زندگيءَ جي شروعات بنيادي طور [[صحافت]] سان ٿي، ۽ اهو تجربو سندس بعد واري لکڻيءَ جي اسلوب ۽ سياسي فڪر تي نمايان اثرانداز ٿيو. قاسمي موجب، مسجد يا مدرسي سان مستقل وابستگي بدران صحافت مان ڪيريئر شروع ڪرڻ کيس هندستان جي آئيني مستقبل، مسلمانن جي سياسي نمائندگي، هندو-مسلم لاڳاپن ۽ برطانوي اقتدار کان پوءِ ممڪن سياسي نظام بابت هلندڙ بحثن سان سڌي واقفيت ڏني.<ref name="Qasmi2017"/> نوجوانيءَ ۾ هن مختلف اخبارن سان ڪم ڪيو. 1918ع ڌاري سندس صحافتي زندگي شروع ٿي ۽ پوءِ هو جبلپور مان نڪرندڙ روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو. بعد ۾ دهليءَ ۾ مسلمان صحافت سان ڪم ڪيائين. هن ''مسلم'' ۽ پوءِ [[جمعيت علماءِ هند]] سان لاڳاپيل اخبار ''الجمعية'' جي ادارت پڻ ڪئي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Qasmi2017"/> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|ساڄو|سيد ابو الاعلىٰ مودودي]] صحافت مودودي لاءِ رڳو پيشو نه رهي؛ اها سندس سياسي ۽ مذهبي خيالن جي تشڪيل جو اهم ذريعو بڻجي وئي. سندس تحرير جو انداز روايتي عالماڻي نثر کان نسبتاً مختلف، سڌو ۽ عام پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ جوڳو هو. ان وسيلي هو پيچيده مذهبي ۽ سياسي تصورن کي جديد سياسي اصطلاحن سان پيش ڪرڻ لڳو.<ref name="Qasmi2017"/> == علمي ۽ فڪري تشڪيل == 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان ۾ فرقيواراڻي تشدد، خلافت تحريڪ کان پوءِ جي سياسي صورتحال ۽ اسلام ۽ جهاد بابت ٿيندڙ بحثن مودودي جي فڪري ارتقا تي اثر وڌو. ان ماحول ۾ هن جهاد جي اسلامي تصور بابت لکڻ شروع ڪيو، جنهن جو نتيجو سندس ابتدائي اهم تصنيف ''الجهاد في الإسلام'' جي صورت ۾ نڪتو. ڪتاب جو مواد پهرين قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Iqtidar2026"/> ''الجهاد في الإسلام'' مودودي جي شروعاتي دور جي اهم تصنيفن مان هئي. جديد Cambridge edition هن ڪتاب کي سندس شروعاتي ۽ اثرائتي سياسي تحريرن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان کي نوآبادياتي دور، تشدد جي جواز، اسلامي سياسي نظام ۽ جديد رياست بابت سندس وسيع فڪر جي پسمنظر ۾ رکي ٿي.<ref name="Iqtidar2026"/> مودودي جو فڪر وقت سان هڪ اهڙي نظريي ڏانهن وڌيو جنهن ۾ اسلام کي مڪمل طرزِ حيات قرار ڏنو ويو. سندس نظر ۾ دين جي دائري ۾ فردي عبادت سان گڏ سياست، معيشت، قانون، سماج ۽ رياست پڻ شامل هئا. ولي نصر جي تجزيي موجب مودودي جديد دور ۾ سياسي اسلام جو هڪ منظم نظرياتي خاڪو تيار ڪيو ۽ ان نظريي کي عملي سماجي تحريڪ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> بهرحال، جديد علمي تحقيق مودودي جي فڪري تشڪيل کي صرف ”اولهه جي مخالفت“ جو نتيجو نٿي سمجهي. نصر ان کي برطانوي هندستان ۾ مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ سياسي طاقت، اجتماعي سڃاڻپ، قومپرستي ۽ نوآبادياتي نظام کان پوءِ مستقبل جي رياست بابت بحثن سان پڻ ڳنڍي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == ترجمان القرآن == 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مودودي پنهنجي رسالي ''ترجمان القرآن'' جي ادارت ۽ اشاعت شروع ڪئي. اهو رسالو اڳتي هلي سندس فڪر جي تشهير جو اهم ذريعو بڻيو. ''ترجمان القرآن'' ۾ هن قرآن، اسلامي تاريخ، سياست، قومپرستي، جديد تهذيب، مسلمانن جي اجتماعي حالت ۽ اسلامي نظام بابت مسلسل مضمون لکيا.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> هن دور تائين مودودي روايتي صحافي کان هڪ منظم مذهبي-سياسي مفڪر ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو. سندس لکڻين ۾ اهو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو تہ مسلمانن جي مسئلن جو حل رڳو سياسي نمائندگي يا اقتدار ۾ حصي حاصل ڪرڻ ۾ نه، پر فرد ۽ سماج کي اسلامي اصولن مطابق نئين سر منظم ڪرڻ ۾ آهي.<ref name="Nasr1996"/> == علامه اقبال ۽ دارالاسلام == 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ مودودي جو رابطو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] ۽ چوڌري نياز علي خان سان ٿيو. چوڌري نياز علي خان پنجاب ۾ هڪ علمي ۽ ديني مرڪز قائم ڪرڻ لاءِ زمين وقف ڪئي هئي، جنهن کي ''دارالاسلام'' جي نالي سان سڃاتو ويو. 1938ع ۾ مودودي حيدرآباد دکن ڇڏي [[پٺاڻ ڪوٽ]] ڀرسان دارالاسلام منتقل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> دارالاسلام واري دور ۾ مودودي کي پنهنجي مذهبي ۽ سماجي فڪر کي هڪ منظم تحريڪ جي صورت ڏيڻ لاءِ ماحول مليو. جيتوڻيڪ اقبال اپريل 1938ع ۾ وفات ڪري ويو، دارالاسلام جو تجربو مودودي جي بعد واري تنظيمي سوچ ۽ جماعت اسلامي جي قيام کان اڳ واري فڪري مرحلي ۾ اهم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> == هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ بابت موقف == مودودي گڏيل هندستان ۾ رائج علائقائي يا قومي قومپرستيءَ جو سخت نقاد هو. سندس نظر ۾ مسلمانن جي بنيادي اجتماعي سڃاڻپ قوم، نسل يا جاگرافي بدران اسلام سان وابسته هئڻ گهرجي. انهيءَ بنياد تي هن [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي گڏيل هندستاني قومپرستيءَ سان گڏ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي مسلمان قومپرستيءَ جي سياسي صورت تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> اهو موقف هڪ اهم تاريخي فرق پيدا ڪري ٿو: مودودي مسلمانن لاءِ اسلامي سياسي نظام جو حامي هو، پر مسلم ليگ جي قيادت هيٺ هلي رهي پاڪستان تحريڪ جي سياسي نظريي ۽ حڪمت عمليءَ سان شروع کان متفق نه هو. علي عثمان قاسمي جي تحقيق موجب مودودي مسلم ليگ ۽ [[محمد علي جناح]] تي تنقيد ڪندي دليل ڏنو تہ رڳو مسلمانن جي اڪثريت واري قومي رياست قائم ٿيڻ سان اها خود بخود ”اسلامي رياست“ نه بڻجي ويندي.<ref name="Qasmi2017"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو پاڪستان بابت ورهاڱي کان اڳ وارو موقف ۽ 1947ع کان پوءِ پاڪستان کي اسلامي رياست بنائڻ لاءِ سندس سياسي سرگرمي ٻه الڳ تاريخي مرحلا آهن؛ ٻنهي کي هڪٻئي سان ملائي پيش ڪرڻ سان سندس سياسي ارتقا جي صحيح تصوير سامهون نٿي اچي.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جو قيام == {{Main|جماعت اسلامي}} مودودي جي فڪري ۽ تنظيمي سرگرمين جو نتيجو 26 آگسٽ 1941ع تي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] جي قيام جي صورت ۾ سامهون آيو. جماعت جي قيام جو مقصد اهڙي منظم جماعت تيار ڪرڻ هو جيڪا اسلامي اصولن مطابق فرد، سماج ۽ آخرڪار رياستي نظام جي تبديلي لاءِ ڪم ڪري. مودودي جماعت جو پهريون امير چونڊيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي جي تصور ۾ جماعت محض چونڊن لاءِ قائم ڪيل سياسي پارٽي نه هئي، بلڪه هڪ نظرياتي ۽ اصلاحي تحريڪ هئي. ان جو ابتدائي طريقو تعليم، تربيت، اشاعت ۽ چونڊيل ڪارڪنن جي تياري ذريعي سماج ۾ تدريجي تبديلي آڻڻ هو. نصر موجب مودودي جي اهم جدت اها هئي تہ هن پنهنجي سياسي-مذهبي نظريي سان گڏ ان کي عملي جامو پارائڻ لاءِ هڪ منظم سماجي ۽ سياسي تنظيم جو خاڪو پڻ پيش ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> ورهاڱي کان اڳ جماعت اسلامي سڄي برطانوي هندستان جي تنظيم هئي. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت جون هندستاني ۽ پاڪستاني شاخون جدا تنظيمي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ لڳيون، جڏهن تہ مودودي پاڪستان منتقل ٿيو ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي قيادت جاري رکي.<ref name="Nasr1996"/> == پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ == 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ مودودي پاڪستان لڏي آيو ۽ [[لاهور]] سندس سياسي، علمي ۽ تنظيمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. ورهاڱي کان اڳ مسلم ليگ جي پاڪستان واري تصور تي تنقيد ڪرڻ باوجود، نئين رياست قائم ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي سرگرمين جو مرڪز پاڪستان جي آئيني ۽ قانوني ڍانچي کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي بنائڻ تي رکيو.<ref name="Nasr1996"/> هن ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي آئين ۾ خدا جي حاڪميت، اسلامي قانون جي بالادستي ۽ رياست جي اسلامي سڃاڻپ کي تسليم ڪرائڻ لاءِ مهم هلائي. پاڪستان جي رياست سان سندس تعلق ان ڪري مختلف وقتن تي تعاون، سياسي اختلاف، گرفتاري ۽ قيد جي مرحلن مان گذريو. سندس اسلامي رياست، جمهوريت ۽ آئين بابت تفصيلي نظريو بعد وارن حصن ۾ الڳ بيان ڪيو ويندو. == گرفتاريون ۽ رياست سان ٽڪراءُ == پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ مودودي ۽ حڪومت جا لاڳاپا جلد خراب ٿيا. 1948ع ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصو قيد ۾ رکيو ويو. سندس سياسي سرگرمين ۾ پاڪستان کي اسلامي آئين ڏيڻ جو مطالبو مرڪزي حيثيت اختيار ڪندو ويو.<ref name="Nasr1996"/> 1953ع ۾ پنجاب، خاص طور [[لاهور]]، ۾ احمدين خلاف تحريڪ ۽ فسادن دوران مودودي جو لکيل رسالو ''قادياني مسئلو'' پڻ شديد سياسي تڪرار جو حصو بڻيو. مارشل لا اختيارين کيس گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ موت جي سزا ٻڌائي. سزا تي عمل نه ٿيو؛ بعد ۾ اها عمر قيد ۾ تبديل ڪئي وئي ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> ان واقعي مودودي جي سياسي حيثيت کي وڏي شهرت ڏني، پر 1953ع جي تشدد ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي تنظيمن جي ڪردار، جماعت اسلامي جي ذميواري ۽ مودودي جي تحريرن جي اثر بابت تاريخي بحث کي سندس حامين جي روايت کان الڳ، معتبر ثانوي ذريعن جي بنياد تي ڏسڻ ضروري آهي. ان موضوع کي سندس احمديت بابت نظرين واري حصي ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويندو. == تفسير تفهيم القرآن == {{Main|تفهيم القرآن}} مودودي 1942ع ۾ قرآن جي اردو تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' لکڻ شروع ڪئي. اهو منصوبو لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تائين جاري رهيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ ترجمي سان گڏ تاريخي پسمنظر، آيتن جي تشريح، سماجي ۽ قانوني مسئلن ۽ مودودي جي سياسي ۽ مذهبي فڪر بابت تفصيلي حاشيا شامل آهن. هي تفسير سندس سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ وسيع اثر رکندڙ تصنيفن مان بڻيو ۽ بعد ۾ ڪيترين ٻولين ۾ ان جا ترجما ٿيا. ''تفهيم القرآن'' سندس مجموعي فڪر کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي رياست، قانون، معيشت، عورت، جهاد، غير مسلمانن ۽ سماجي نظام بابت سندس ڪيترن نظرين جي قرآني استدلال جو تفصيلي اظهار ان ۾ ملي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا == مودودي تقريباً ٽن ڏهاڪن تائين جماعت اسلامي جي قيادت ڪئي. صحت جي مسئلن ۽ تنظيمي حالتن جي پسمنظر ۾ هن 1972ع ۾ جماعت اسلامي جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. امارت ڇڏڻ کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي فڪر ۽ جماعت سان فڪري لاڳاپي ۾ سرگرم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> ساڳئي سال سندس ڊگهي عرصي کان جاري ''تفهيم القرآن'' پڻ مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ جو آخري دور بنيادي طور علمي ڪم، لکڻين ۽ خراب ٿيندڙ صحت سان لاڳاپيل رهيو. == اعزاز == 1979ع ۾ مودودي کي '''اسلام جي خدمت''' جي شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979"/> انعام جي سرڪاري فيصلي ۾ سندس اسلامي صحافت، لکڻين، ننڍي کنڊ ۾ اسلامي فڪر جي تجديد لاءِ سرگرمين ۽ اسلامي قدرن جي ترويج کي انعام ڏيڻ جا اهم سبب ڄاڻايو ويو.<ref name="KFP1979"/> [[File:King Faisal International Prize.jpg|thumb|شاهه فيصل عالمي انعام؛ مودودي 1979ع ۾ ''خدمتِ اسلام'' واري شعبي جو پهريون انعام يافته هو.]] == آخري بيماري ۽ وفات == مودودي ڪيترن سالن کان گڙدن جي بيماريءَ ۾ مبتلا هو ۽ زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.<ref name="Nasr1996"/> 1979ع ۾ علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. علاج دوران سندس حالت وڌيڪ خراب ٿي ۽ 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ 75 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪيائين.<ref name="Nasr1996"/> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو. لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. [[File:Grave maududi.jpg|thumb|ساڄو|[[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ ابو الاعلىٰ مودودي جي قبر]] مودودي جي وفات سندس سياسي ۽ فڪري اثر جو خاتمو ثابت نه ٿي. سندس لکڻيون، جماعت اسلامي جو تنظيمي ڍانچو ۽ اسلامي رياست بابت سندس اصطلاحي ۽ نظرياتي تصورات ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر به جديد اسلامي سياسي تحريڪن جي بحث جو حصو بڻيا. جديد علمي ادب ۾ ان اثر جي نوعيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن، جن جو تفصيلي جائزو مضمون جي ''اثر ۽ ورثو'' واري حصي ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026"/> == فڪر ۽ نظريا == مودودي جي فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام رڳو فرد جي ذاتي عقيدي، عبادت يا روحاني زندگي تائين محدود مذهب نہ، پر انسان جي انفرادي ۽ اجتماعي زندگيءَ لاءِ هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، قانوني ۽ سياسي نظام آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت کي ان نظام جا بنيادي ماخذ قرار ڏنو ۽ جديد رياست، آئين، معيشت ۽ سماج بابت اسلامي اصطلاحن کي ويهين صديءَ جي سياسي ٻوليءَ سان ملائي هڪ منظم نظريو پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Iqtidar2020">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Theorizing Popular Sovereignty in the Colony: Abul Aʿla Maududi's “Theodemocracy” |journal=The Review of Politics |volume=82 |issue=4 |year=2020 |pages=595–617 |doi=10.1017/S0034670520000595 }}</ref> جديد عالمن مودودي جي هن فڪر کي رڳو قديم اسلامي سياسي تصورن جي بحالي قرار ڏيڻ بدران نوآبادياتي هندستان، جديد قومي رياست، عوامي حاڪميت، جمهوريت، سوشلزم ۽ يورپي سياسي نظرين سان سندس فڪري بحث جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهيو آهي.<ref name="Iqtidar2020"/><ref name="Iqtidar2026"/> خاص طور سندس ''حاڪميت''، ''اسلامي رياست'' ۽ ''اسلامي انقلاب'' جهڙا تصور بعد ۾ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم اصطلاحن ۾ شامل ٿيا.<ref name="Zaman2015">{{cite journal |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |title=The Sovereignty of God in Modern Islamic Thought |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=25 |issue=3 |year=2015 |pages=389–418 |doi=10.1017/S1356186314000561 }}</ref> === قرآن ۽ سنت === مودودي قرآن کي اسلامي فڪر ۽ قانون جو بنيادي ماخذ سمجهندو هو، پر قرآن سان گڏ [[سنت]] کي پڻ لازمي قانوني ۽ ديني حجت قرار ڏيندو هو. سندس دليل موجب قرآن پاڻ رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو، تنهنڪري اسلامي نظام کي صرف قرآن تائين محدود ڪري سنت کي قانوني حجيت کان ڌار نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Adams1983">{{cite book |last=Adams |first=Charles J. |chapter=Mawdudi and the Islamic State |editor-last=Esposito |editor-first=John L. |title=Voices of Resurgent Islam |publisher=Oxford University Press |year=1983 |pages=99–133 |isbn=9780195033404 }}</ref> سندس مشهور تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' صرف لفظي يا لغوي تفسير نہ هو؛ ان ۾ تاريخ، قانون، سياست، معيشت ۽ سماجي معاملن بابت سندس فڪري موقف پڻ وڏي پيماني تي بيان ٿيل آهي. انهيءَ ڪري ''تفهيم القرآن'' مودودي جي سياسي ۽ سماجي فڪر کي سمجهڻ لاءِ به بنيادي ماخذ آهي.<ref name="Nasr1996"/> === حاڪميتِ الٰهي === مودودي جي سياسي فڪر جو هڪ اهم تصور '''حاڪميتِ الٰهي''' هو. سندس نظر ۾ آخري ۽ مطلق حاڪميت انسان، بادشاهه، پارليامينٽ يا قوم بدران خدا جي آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙو مطلق قانون ساز اختيار حاصل نہ آهي جنهن تحت هو خدائي هدايت کان آزاد ٿي حلال ۽ حرام جا بنيادي معيار مقرر ڪري.<ref name="Zaman2015"/> محمد قاسم زمان موجب ''حاڪميتِ الٰهي'' جديد اسلام پسند سياسي فڪر جو نمايان تصور بڻيو ۽ مودودي ان جي ويهين صديءَ واري تشڪيل جي اهم ترين مفڪرن مان هو.<ref name="Zaman2015"/> جديد تحقيق ساڳئي وقت اهو پڻ واضح ڪري ٿي تہ مودودي جي حاڪميت واري تصور کي سڌي طرح وچئين دور جي اسلامي سياسي نظريي جو نقل سمجهڻ درست نہ ٿيندو؛ ان جي جديد صورت نوآبادياتي رياست، قانون سازي ۽ عوامي حاڪميت بابت جديد بحثن سان پڻ جڙيل هئي.<ref name="AlAzami2022">{{cite journal |last=Al-Azami |first=Usaama |title=Locating Ḥākimiyya in Global History: The Concept of Sovereignty in Premodern Islam and Its Reception after Mawdūdī and Quṭb |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=355–376 |doi=10.1017/S1356186321000605 }}</ref> مودودي انساني حاڪميت کي رد ڪندي اهو نہ چيو تہ رياستي انتظام ۾ ماڻهن جو ڪو ڪردار ئي نہ هجي. سندس تصور ۾ مسلمان خدا جا ''خليفا'' يا نائب آهن ۽ مقرر ڪيل اسلامي حدن اندر اجتماعي معاملن جي انتظام، مشاورت ۽ اهڙن معاملن بابت فيصلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا جن بابت شريعت ڪو واضح حڪم نہ ڏنو هجي.<ref name="ILC1977">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1977 }}</ref> === اسلامي رياست === {{further|اسلامي رياست}} مودودي جديد دور ۾ ''اسلامي رياست'' جي منظم نظريي کي ترقي ڏيندڙ نمايان مفڪرن مان هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس تصور ۾ اسلامي رياست جي بنياد جا ٽي اهم اصول '''توحيد'''، '''رسالت''' ۽ '''خلافت''' هئا. توحيد مان خدا جي حاڪميت، رسالت مان قرآن ۽ سنت جي رهنمائي، ۽ خلافت مان انسان جي محدود ۽ امانتي سياسي اختيار جو تصور اخذ ڪيو ويو.<ref name="ILC1977"/> هن اسلامي رياست کي ڪنهن مخصوص نسل، قوم يا جاگرافيءَ تي ٻڌل قومي رياست بدران هڪ '''نظرياتي رياست''' طور پيش ڪيو. سندس نظر ۾ رياست جي اسلامي هجڻ جو بنيادي معيار ان جي آباديءَ جو فقط مسلمان هجڻ نہ، پر ان جي قانوني ۽ سياسي نظام جو اسلامي اصولن سان مطابقت رکڻ هو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي 1955ع ۾ پنهنجي مثالي نظام لاءِ ”خدا پرست جمهوري خلافت“ جهڙا لفظ پڻ استعمال ڪيا.<ref name="Nasr1996"/> سندس لکڻين ۾ اسلامي رياست جو دائرو وسيع آهي: خانداني معاملن کان وٺي معيشت، عدليه، انتظاميا، شهرين جي حقن ۽ فرضن، جنگ ۽ امن ۽ بين الاقوامي لاڳاپن تائين شريعت کي هدايت جو بنياد قرار ڏنو ويو.<ref name="Adams1983"/> بهرحال سندس تصور ۾ رياست جو هر انتظامي تفصيل اڳواٽ مقرر ٿيل نہ هو. مودودي پاڻ تسليم ڪيو تہ انساني معاملن جو هڪ وڏو ميدان اهڙو آهي جنهن بابت شريعت خاموش آهي؛ اهڙن معاملن ۾ اسلامي رياست حالتن مطابق قانون ۽ ضابطا ٺاهي سگهي ٿي، بشرطيڪ اهي قرآن ۽ سنت جي واضح حڪمن سان ٽڪراءَ ۾ نہ هجن.<ref name="Adams1983"/> === ٿيئوڊيموڪريسي === مودودي پنهنجي مثالي سياسي نظام کي روايتي معنيٰ ۾ '''[[ٿيوڪريسي]]''' سڏڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن '''theo-democracy''' يا ''خدائي جمهوري نظام'' جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ آخري حاڪميت خدا جي هجي، پر مسلمان اجتماعي طور خلافت جي حق کي استعمال ڪن.<ref name="Iqtidar2020"/> Humeira Iqtidar جي تحقيق موجب مودودي جي ''theodemocracy'' کي فقط ”مذهبي آمريت“ جو مترادف سمجهڻ سندس نظريي جي پيچيدگي کي نظرانداز ڪري ٿو. مودودي هڪ طرف مطلق عوامي حاڪميت کي رد ڪيو، پر ٻئي طرف حڪمرانن کي خدا جي نمائندگي ڪندڙ پادري طبقي جي صورت ۾ مطلق اختيار ڏيڻ به قبول نہ ڪيو. سندس تصور ۾ اجتماعي مشاورت، نمائندگي ۽ عوام جي سياسي شموليت موجود هئي، پر اها شريعت جي حدن اندر هئي.<ref name="Iqtidar2020"/> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|مودودي جي سياسي فڪر ۾ ''حاڪميتِ الٰهي''، خلافت ۽ مشاورت بنيادي تصورن مان هئا.]] === جمهوريت ۽ شوريٰ === مودودي مغربي لبرل جمهوريت جي ان اصول سان اختلاف رکندو هو جنهن موجب عوام يا سندن چونڊيل پارليامينٽ آخري قانون ساز حاڪم آهي. سندس خيال ۾ جيڪڏهن اڪثريت کي اخلاقي يا خدائي حدن کان آزاد مڪمل قانون ساز اختيار ڏنو وڃي تہ مقبول خواهش پاڻ صحيح ۽ غلط جو معيار بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Iqtidar2020"/> هن آمريڪا ۾ شراب جي ممانعت ۽ پوءِ ان جي خاتمي کي مثال طور استعمال ڪندي دليل ڏنو تہ عددي اڪثريت لازمي طور اخلاقي يا سماجي لحاظ کان درست فيصلو نٿي ڪري.<ref name="PoliticalTheory">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Political Theory of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |edition=8th |year=1993 |pages=23–25 }}</ref> ٻئي طرف، هو حڪومت جي معاملن ۾ '''شوريٰ''' يا گڏيل صلاح مشوري کي ضروري سمجهندو هو. حڪمران کي ماڻهن جي اعتماد جو حامل هئڻ گهرجي ۽ جن معاملن بابت شريعت ۾ قطعي حڪم موجود نہ هجي، انهن بابت مسلمانن جي صلاح ۽ اتفاق ذريعي فيصلا ڪري سگهجن ٿا.<ref name="ILC1977"/><ref name="Adams1983"/> انهيءَ سبب مودودي جي جمهوريت بابت موقف کي سادي نموني ”جمهوريت جي حمايت“ يا ”جمهوريت جي مڪمل مخالفت“ طور بيان ڪرڻ اڻپورو آهي. هو عوامي نمائندگي ۽ مشاورت قبول ڪندو هو، پر عوام جي غير محدود قانون ساز حاڪميت کي رد ڪندو هو.<ref name="Iqtidar2020"/> === رياستي ادارا ۽ آئين === مودودي جو خيال هو تہ اسلام جا بنيادي آئيني اصول قرآن، سنت، خلفاءِ راشدين جي روايت ۽ اسلامي قانوني ورثي مان اخذ ٿين ٿا، پر جديد رياست لاءِ انهن اصولن کي لکيل آئين جي صورت ڏيڻ ضروري آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن جي تصور موجب رياست جو سربراهه چونڊيل هجي ۽ عوام جو اعتماد حاصل هجي. قانون ساز اداري ۾ اهڙا ماڻهو شامل هجن جيڪي اسلامي قانون کي سمجهڻ ۽ جديد مسئلن تي ان جي اصولن کي لاڳو ڪرڻ جي صلاحيت رکن. قانون سازيءَ جو اختيار اهڙن شعبن ۾ وسيع ٿي سگهي ٿو جن بابت شريعت واضح حڪم نہ ڏئي، پر قرآن ۽ سنت جي قطعي حڪمن کي تبديل ڪرڻ پارليامينٽ جي اختيار ۾ نہ هوندو.<ref name="ILC1977"/> مودودي جي عدليه بابت سوچ وقت سان تبديل ٿي. شروعاتي دور ۾ هن مغربي adversarial عدالتي نظام ۽ وڪيلن جي ڪردار تي تنقيد ڪئي، پر پاڪستان ۾ جماعت اسلامي خلاف سرڪاري ڪارروائين دوران عدالتن کان رليف ملڻ کان پوءِ هن آزاد عدليه، اپيل جي حق ۽ adversarial نظام جي فائدن کي وڌيڪ قبول ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح سندس سياسي فڪر مڪمل طور جامد نہ رهيو؛ عملي پاڪستاني سياست ۽ رياستي ادارن سان تجربن جي نتيجي ۾ سندس ڪجهه آئيني تجويزون تبديل ٿينديون رهيون.<ref name="Nasr1996"/> === شريعت === مودودي لاءِ '''[[شريعت]]''' اسلامي رياست جي سڃاڻپ جو بنيادي معيار هئي. هن لکيو تہ جيڪڏهن مسلمان سماج شعوري طور شريعت کي رد ڪري پنهنجو قانون ان کان آزاد ڪنهن ٻئي ماخذ مان اخذ ڪري، تہ اهڙو سماج اسلامي نظام جي بنيادي دعويٰ کي ڪمزور ڪري ٿو.<ref name="IslamicLaw1955">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=Islamic Law and Its Introduction |publisher=Islamic Publications |year=1955 |pages=13–14 }}</ref> سندس تصور ۾ شريعت رڳو عبادتن يا خانداني قانون تائين محدود نہ هئي، پر سماجي ۽ معاشي معاملا، انتظام، عدليه، شهري حق ۽ فرض ۽ جنگ ۽ امن جا اصول پڻ ان جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref name="Adams1983"/> مودودي اسلامي فوجداري قانون جي [[حدود]]، سود جي خاتمي ۽ ٻين شرعي حڪمن جي نفاذ جي حمايت ڪئي. هن مغربي يا مغرب زدہ مسلمانن طرفان حدود کي ظالماڻو قرار ڏيڻ واري تنقيد رد ڪئي، پر ساڳئي وقت دليل ڏنو تہ اهڙيون سزائون هڪ مڪمل اسلامي سماجي نظام ۽ اسلامي تعليم جي قيام کان اڳ الڳ نموني لاڳو ڪرڻ مناسب نہ ٿيندو.<ref name="Nasr1996"/> 2026ع ۾ Cambridge University Press پاران شايع ڪيل سندس چونڊ سياسي تحريرن جي scholarly edition پڻ سندس ''Islamic Law and Constitution'' واري بحث کي ان ڪوشش طور بيان ڪري ٿي جنهن ۾ مودودي جديد رياستي حڪمراني ۽ شريعت جي وچ ۾ مطابقت جو سياسي-قانوني تصور پيش ڪيو.<ref name="Iqtidar2026"/> === اجتهاد === مودودي [[اجتهاد]] کي مڪمل طور رد نہ ڪيو، پر ان جي استعمال لاءِ سخت علمي شرطون رکندو هو. سندس نظر ۾ اجتهاد اهڙي شخص يا اداري جو ڪم هجڻ گهرجي جنهن کي قرآن، سنت، فقهي اصولن ۽ اسلامي علمي روايت تي عبور هجي ۽ جيڪو شريعت کي آخري معيار طور قبول ڪري.<ref name="Nasr1996"/> ان لحاظ کان سندس تصور جديديت پسند مفڪرن کان مختلف هو، جيڪي جديد عقل يا سماجي ضرورتن کي روايتي فقهي نتيجن جي وسيع نئين تشريح لاءِ وڌيڪ آزاد معيار طور استعمال ڪندا هئا. === اسلامي انقلاب === مودودي 1930ع ۽ 1940ع جي ڏهاڪن کان اسلام کي هڪ ''انقلابي نظريي'' ۽ جماعت اسلامي کي سماجي تبديليءَ جي تحريڪ طور بيان ڪندو رهيو. سندس استعمال ڪيل '''اسلامي انقلاب''' جو تصور بعد ۾ ٻين اسلامي تحريڪن ۾ وڏي پيماني تي رائج ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> پر مودودي جو ”انقلاب“ عام طور هٿياربند بغاوت يا اوچتي اقتدار تي قبضي جي معنيٰ ۾ نہ هو. هن سماج جي اخلاقي ۽ فڪري تبديلي، تربيت يافته ڪارڪنن جي تياري، تعليم ۽ دعوت ذريعي تدريجي تبديليءَ کي ترجيح ڏني. سندس خيال ۾ پائيدار سياسي تبديلي ان وقت ممڪن هئي جڏهن سماج ۾ ان لاءِ فڪري ۽ اخلاقي بنياد تيار ٿي وڃي.<ref name="Nasr1996"/> 1957ع ۾ جماعت اسلامي جي مستقبل جي حڪمت عملي بابت هن غير آئيني ذريعن سان سياسي نظام بدلائڻ جي مخالفت ڪئي. ايوب خان ۽ پوءِ ذوالفقار علي ڀٽي جي حڪومتن سان شديد اختلافن باوجود مودودي عام طور جماعت کي ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جي مخالفت ڪندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو انقلابي سياسي vocabulary ۽ سندس تجويز ڪيل عملي طريقو الڳ رکڻ ضروري آهي: سندس لکڻين ۾ سماجي نظام جي بنيادي تبديلي لاءِ انقلابي اصطلاح موجود آهن، پر جماعت لاءِ سندس سياسي حڪمت عملي گهڻو ڪري تدريجي، تنظيمي ۽ آئيني رهي.<ref name="Nasr1996"/> === قومپرستي === مودودي '''[[قومپرستي]]''' کي جديد مغربي سياسي تصور سمجهندو هو ۽ مسلمانن جي بنيادي سياسي سڃاڻپ کي جاگرافي، نسل يا ٻوليءَ سان ٻڌڻ جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس خيال ۾ اسلامي امت سرحدن ۽ نسلي قوميتن کان مٿانهين مذهبي برادري آهي، تنهنڪري مسلمانن کي قومپرست وفاداريءَ بدران اسلام سان پنهنجي بنيادي اجتماعي وابستگي قائم رکڻ گهرجي. هن قومپرستيءَ جي ڪجهه صورتن کي ايتري حد تائين رد ڪيو جو انهن کي توحيد سان متصادم قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ قوم کي آخري سياسي وفاداريءَ جو مرڪز بڻائڻ اسلام جي عالمگير دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> اهو ئي سبب هو جو ورهاڱي کان اڳ هو ڪانگريس جي گڏيل هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ جي مسلمان قومي رياست واري منصوبي ٻنهي کان فاصلو رکندو هو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ، البت، هن نئين ملڪ کي پنهنجي تصور واري اسلامي رياست ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ڪئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === سيڪيولرزم === مودودي [[سيڪيولرزم]] جو پڻ سخت نقاد هو. هن ان لاءِ اردو ۾ اڪثر ''لادينيت'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ۽ سيڪيولر سياست کي مذهب ۽ اخلاقيات کي اجتماعي حڪمرانيءَ کان جدا ڪرڻ واري نظام طور ڏٺو.<ref name="Adams1983"/> سندس نظر ۾ اخلاقي قدرن جو آخري سرچشمو خدا ۽ وحي هئا؛ تنهنڪري رياست کي مذهب کان اصولي طور آزاد ڪرڻ آخرڪار سياست کي مستقل خدائي اخلاقي معيار کان محروم ڪري ڇڏيندو. Charles J. Adams جي تجزيي موجب مودودي لاءِ سيڪيولرزم صرف رياست جي مذهبي غيرجانبداري نہ، پر هڪ اهڙو تصور هو جنهن ۾ انساني خواهش يا سياسي طاقت کي خدائي هدايت کان خودمختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Adams1983"/> هي تفسير جديد سيڪيولرزم جي سڀني نظرين جي غيرجانبدار وصف نہ، بلڪه '''مودودي جو پنهنجو تنقيدي تصور''' هو؛ تنهنڪري ان کي سندس موقف طور بيان ڪرڻ ضروري آهي. === اسلامي جديديت === مودودي جديديت ۽ مغربي تهذيب کي هڪ ئي شيءِ نہ سمجهندو هو. هن جديد سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ ڪارائتي ادارتي طريقن کي اصولي طور رد نہ ڪيو، پر مغربي تهذيب جي فلسفي، سيڪيولر اخلاقيات ۽ سماجي قدرن جي تقليد جي مخالفت ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> هو [[اسلامي جديديت]] جي انهن مفڪرن سان متفق هو تہ اسلام عقل جي خلاف نہ آهي. اختلاف ان ڳالهه تي هو تہ قرآن ۽ سنت کي جديد انساني عقل جي معيار تي پرکيو وڃي يا عقل کي وحي جي دائري اندر استعمال ڪيو وڃي. مودودي جي نظر ۾ قرآن ۽ سنت آخري معيار هئا؛ عقل جو ڪم انهن جي معنائن ۽ نون حالتن ۾ انهن جي اطلاق کي سمجهڻ هو، نہ تہ وحي جي صحت جو آزاد حاڪم بڻجڻ.<ref name="Mortimer1982">{{cite book |last=Mortimer |first=Edward |title=Faith and Power: The Politics of Islam |publisher=Vintage Books |year=1982 |page=204 |isbn=9780571119448 }}</ref> محققن ساڳئي وقت نشاندهي ڪئي آهي تہ مغربيت جي مخالفت باوجود مودودي پنهنجي فڪر ۾ جديد سياسي اصطلاحن—''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست''، ''آئين''، ''پارٽي'' ۽ ''نظام''—جو وسيع استعمال ڪيو. ان ڪري سندس فڪر روايتي اسلامي اصطلاحن ۽ جديد سياسي vocabulary جي هڪ نئين ميلاپ طور پڻ مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="Iqtidar2026"/> === سائنس === مودودي جديد [[سائنس]] کي بذات خود ڪنهن مخصوص مذهبي يا سيڪيولر فلسفي سان لازم ملزوم نہ سمجهندو هو. سندس مشهور تشبيهه موجب جديد سائنس هڪ ''جسم'' وانگر هئي جنهن ۾ مختلف فلسفي يا قدرن جو ''روح'' داخل ٿي سگهي ٿو؛ جيئن ريڊيو پاڻ پيغام جو نظريو مقرر نہ ڪندو آهي پر مختلف قسم جا پيغام نشر ڪري سگهي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> انهيءَ بنياد تي هن جديد سائنسي ۽ فني علم حاصل ڪرڻ جي مخالفت نہ ڪئي؛ سندس اعتراض ان وقت پيدا ٿيندو هو جڏهن سائنس سان گڏ مادي پرستي يا سيڪيولر فلسفي کي به لازمي سچ طور قبول ڪيو وڃي.<ref name="Nasr1996"/> === مغربي تهذيب بابت موقف === مودودي جديد مغربي تهذيب جي سائنس ۽ فني ڪاميابين ۽ ان جي اخلاقي ۽ سماجي قدرن وچ ۾ فرق ڪندو هو. سندس تنقيد خاص طور سيڪيولرزم، قومپرستي، آزاد جنسي سماجي لاڳاپن، سودي معيشت ۽ مطلق عوامي حاڪميت تي مرڪوز هئي.<ref name="Nasr1996"/> ان هوندي به جديد تحقيق سندس فڪر کي ”مغرب جي مڪمل رد“ تائين محدود نٿي ڪري. Humeira Iqtidar موجب مودودي نوآبادياتي لبرل رياست کي هڪ طرف تنقيد جو نشانو بڻايو، پر ٻئي طرف جديد رياست، آئين، نمائندگي ۽ حاڪميت جي ڪيترن ئي ادارتي تصورن سان فڪري طور بحث ڪندي انهن کي پنهنجي اسلامي سياسي نظريي ۾ نئين صورت پڻ ڏني.<ref name="Iqtidar2020"/> === مغل سلطنت ۽ اڪبر بابت موقف === مودودي [[مغل سلطنت]] جي تاريخ کي مڪمل طور مثالي اسلامي حڪمراني نہ سمجهندو هو. خاص طور هن [[اڪبر اعظم]] جي مذهبي پاليسين ۽ جنهن کي بعد جي ادب ۾ ''[[دين الهي]]'' چيو ويو، ان تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان کي اسلامي عقيدي کان انحراف سان ڳنڍيو. بهرحال اڪبر جي مذهبي پاليسيءَ بابت جديد مورخن ۾ اختلاف موجود آهي. [[ايس. ايم. اڪرام]] سميت ڪجهه محققن دليل ڏنو آهي تہ اڪبر جو مقصد نئون منظم مذهب قائم ڪرڻ بدران پنهنجي چونڊيل درٻارين سان ''ارادت'' يا روحاني شاگرديءَ جو تعلق پيدا ڪرڻ هو.<ref name="Ikram1964">{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |editor-last=Embree |editor-first=Ainslie T. |title=Muslim Civilization in India |chapter=Religion at Akbar's Court |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 }}</ref> ان ڪري اڪبر بابت مودودي جي راءِ کي تاريخي حقيقت جي قطعي بيان بدران سندس مذهبي-سياسي تفسير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === عالمن ۽ روايتي فقهي ورثي بابت موقف === مودودي روايتي [[علماء]] جو مڪمل مخالف نہ هو، پر هن پنهنجي دور جي مذهبي عالمن جي علمي ۽ سياسي ڪردار تي سخت تنقيد ڪئي. سندس خيال ۾ ڪيترائي عالم جديد سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کان اڻواقف هئا ۽ فقهي روايت جي بنيادي اصولن ۽ تاريخي تفصيلن وچ ۾ فرق ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا هئا.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع ۽ جديد حالتن لاءِ اجتهاد تي زور ڏنو، پر ساڳئي وقت اجتهاد کي غير تربيت يافته ماڻهن لاءِ آزاد نہ ڇڏيو. سندس مثالي اسلامي نظام ۾ جديد ۽ روايتي ٻنهي علمن سان واقف عالمن ۽ قانوندانن کي اهم ڪردار حاصل هو.<ref name="Nasr1996"/> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس علماء سان تعلق پڻ تبديل ٿيو. جن روايتي مذهبي حلقن تي هو اڳ تنقيد ڪندو هو، انهن مان ڪيترن سان اسلامي آئين ۽ ٻين سياسي مسئلن تي جماعت اسلامي عملي اتحاد پڻ قائم ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> === عورتن بابت خيال === مودودي جي سماجي فڪر ۾ [[عورت]]، خاندان، پردو ۽ مردن ۽ عورتن جي سماجي ڪردارن بابت سوالن کي خاص اهميت حاصل هئي. هن انهن موضوعن تي پنهنجي مشهور ڪتاب ''پردہ'' (''Purdah and the Status of Woman in Islam'') ۾ تفصيلي بحث ڪيو. ڪتاب پهريون ڀيرو 1939ع–1940ع جي لڳ ڀڳ شايع ٿيو ۽ شروع کان ئي بحث هيٺ رهيو.<ref name="IqtidarPardah2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=160–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> مودودي جو خيال هو تہ مرد ۽ عورت انساني ۽ اخلاقي قدر جي لحاظ کان خدا آڏو ذميوار آهن، پر سندن سماجي ڪردار مڪمل طور هڪجهڙا نہ آهن. هن اهڙي صنفي مساوات جي مخالفت ڪئي جنهن ۾ مرد ۽ عورت جا سماجي ڪردار هڪٻئي سان مڪمل طور مٽاسٽا لائق سمجهيا وڃن. جديد محقق [[حميرا اقتدار]] جي تجزيي موجب ''پردہ'' ۾ مودودي جو استدلال صرف روايتي صنفي علحدگيءَ جو دفاع نہ هو؛ هن جديد سرمائيداري، مارڪيٽ ۾ عورت جي محنت جي وڪري ۽ خاندان تي مارڪيٽ جي اثرن بابت پڻ تنقيدي دليل ڏنا.<ref name="IqtidarEquality2021">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Conservative Anti-Colonialism: Maududi, Marx and Social Equality |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=295–310 |doi=10.1017/S1356186321000332 }}</ref> [[عرفان احمد]] موجب مودودي جديد شهري زندگيءَ ۾ عورتن جي وڌندڙ عوامي موجودگيءَ کي اسلامي اخلاقي ۽ خانداني نظام لاءِ هڪ اهم چئلينج سمجهندو هو. هن بازارن، ڪاليجن، ٿيئٽرن ۽ ٻين گڏيل سماجي هنڌن ۾ مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول، ۽ جديد تفريحي ثقافت جي ڪيترن پاسن تي تنقيد ڪئي.<ref name="IrfanAhmad2013">{{cite book |last=Ahmad |first=Irfan |chapter=Cracks in the 'Mightiest Fortress' |editor1-last=Osella |editor1-first=Filippo |editor2-last=Osella |editor2-first=Caroline |title=Islamic Reform in South Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |page=322 |isbn=9781107276673 }}</ref> ==== خاندان ۽ گهريلو ڪردار ==== مودودي خاندان کي اسلامي سماج جي بنيادي اداري طور ڏٺو. ''Towards Understanding Islam'' ۾ هن عورت جي بنيادي ذميوارين ۾ گهر جي انتظام، ٻارن جي تربيت ۽ پرورش ۽ خانداني زندگيءَ جي سنڀال کي شامل ڪيو.<ref name="TUIWomen">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |others=Khurshid Ahmad, translator |year=1979 |page=112 }}</ref> سندس نظر ۾ خاندان اندر مرد ۽ عورت جي ذميوارين جي ورهاست سندن برابريءَ جي نفي نہ، پر مختلف سماجي ڪردارن جي تقسيم هئي. تنهن هوندي بہ جديد صنفي مطالعي ۾ سندس هن تصور کي واضح طور درجابنديءَ تي ٻڌل تصور پڻ سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس تجويز ڪيل سماجي نظام عورت جي عوامي، سياسي ۽ معاشي سرگرميءَ تي مرد جي ڀيٽ ۾ گهڻيون پابنديون لاڳو ڪندو هو.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== پردو ۽ صنفي علحدگي ==== مودودي [[پردو|پردي]] کي رڳو لباس جو مسئلو نہ، پر مردن ۽ عورتن جي سماجي تعلقن کي منظم ڪندڙ وسيع نظام سمجهندو هو. هن غير محرم مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول جي مخالفت ڪئي ۽ دليل ڏنو تہ ضرورت کان سواءِ عورتن جو گهر کان ٻاهر نڪرڻ محدود رهڻ گهرجي.<ref name="IqtidarPardah2026"/> هن قرآن جي آيتن {{قرآن|24|30}}–{{قرآن|24|31}}، {{قرآن|33|32}}–{{قرآن|33|33}} ۽ {{قرآن|33|59}} کي پردي ۽ صنفي اخلاق بابت پنهنجي استدلال جي اهم بنيادن طور استعمال ڪيو.<ref name="PardahCommands2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Commandments regarding Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=191–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> منهن ۽ هٿن جي پردي بابت فقهي اختلاف ۾ مودودي وڌيڪ سخت موقف اختيار ڪيو. سندس لکڻين ۾ عام حالتن ۾ گهر کان ٻاهر نڪرندڙ عورت لاءِ منهن ۽ هٿن کي به ڍڪڻ جي حمايت ملي ٿي، جڏهن تہ حقيقي ضرورت جي حالت ۾ ان جي گنجائش تسليم ڪئي وئي.<ref name="TUIWomen"/><ref name="Ruthven329">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |page=329 }}</ref> [[File:Maududi 1941.jpg|thumb|مودودي 1941ع ۾؛ ساڳئي دور ۾ سندس سماجي ۽ سياسي فڪر وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري رهيو هو.]] مودودي جو عورتن بابت هي موقف جماعت اسلامي اندر هميشه اڻبدليل نہ رهيو. عرفان احمد جي تحقيق موجب 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جماعت جي ڪجهه ڪارڪنن ۽ مفڪرن عورتن جي تعليم، ملازمت، سياسي شموليت ۽ چهري جي پردي بابت مودودي جي تشريح کان مختلف رايا پيش ڪيا.<ref name="AhmadWomen2008">{{cite journal |last=Ahmad |first=Irfan |title=Cracks in the 'Mightiest Fortress': Jamaat-e-Islami's Changing Discourse on Women |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=549–575 |doi=10.1017/S0026749X07003101 }}</ref> ==== عورتن جي سياسي ڪردار بابت موقف ==== مودودي عورت کي رياست جي سربراهه ٿيڻ يا مردن ۽ عورتن تي مشتمل عام قانون ساز اداري ۾ ساڳي سياسي ڪردار ادا ڪرڻ جي حمايت نہ ڪندو هو. سندس تجويز موجب عورتون پنهنجي نمائندن تي مشتمل هڪ الڳ مجلس چونڊي سگهن ٿيون، جيڪا عورتن جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل معاملن تي راءِ ڏئي ۽ عام قومي معاملن تي تنقيد پڻ ڪري سگهي.<ref name="ILC308">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=308 }}</ref> بعد واري جماعت اسلامي جي عملي سياست هن ابتدائي نظريي کان ڪيترن معاملن ۾ اڳتي وڌي. ڏکڻ ايشيا ۾ جماعت سان لاڳاپيل عورتن تعليم، سياسي مهمن ۽ تنظيمي سرگرمين ۾ وڌندڙ ڪردار ادا ڪيو؛ بنگلاديش بابت مطالعي پڻ جماعت جي بعد واري عورتن بابت discourse ۽ مودودي جي ابتدائي موقف وچ ۾ تبديليءَ جي نشاندهي ڪئي آهي.<ref name="Shehabuddin2008">{{cite journal |last=Shehabuddin |first=Elora |title=Jamaat-i-Islami in Bangladesh: Women, Democracy and the Transformation of Islamist Politics |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=577–603 |doi=10.1017/S0026749X07003210 }}</ref> ==== خانداني منصوبابندي ==== مودودي جديد [[خانداني منصوبابندي]] ۽ خاص طور آباديءَ کي سرڪاري پاليسيءَ وسيلي محدود ڪرڻ جو مخالف هو. هن اهڙي پاليسيءَ کي فطري نظام ۾ مداخلت ۽ خدا جي رزق ۽ آباديءَ بابت تدبير تي اعتماد جي کوٽ سان ڳنڍيو.<ref name="BirthControl">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Birth Control |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1978 |page=73 }}</ref> هن آباديءَ جي واڌ کي لازمي طور معاشي تباهيءَ جو سبب سمجهڻ کان به انڪار ڪيو. محمد نجات الله صديقي موجب مودودي ان دليل سان به اختلاف ڪيو تہ ننڍو خاندان لازمي طور ٻارن کي بهتر غذا ۽ تعليم فراهم ڪري ٿو؛ مودودي مشڪلات ۽ محدود وسيلن کي ڪڏهن ڪڏهن انساني شخصيت ۽ محنت لاءِ محرڪ پڻ سمجهندو هو.<ref name="Siddiqi2007">{{cite book |last=Siddiqi |first=Mohammad Nejatullah |title=Muslim Economic Thinking: A Survey of Contemporary Literature |publisher=The Islamic Foundation |location=Leicester |year=2007 |page=41 }}</ref> === موسيقي ۽ تفريح === مودودي [[موسيقي]] ۽ ناچ جي ڪيترين مروج صورتن کي پنهنجي اسلامي اخلاقي نظام سان ناموافق سمجهندو هو. سندس معاشي ۽ سماجي لکڻين ۾ موسيقارن، ناچ ڪندڙن ۽ تفريحي صنعت کي اهڙي عياش معاشري جي مثالن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ دولت ضرورتن ۽ سماجي ڀلائيءَ بدران اهڙين سرگرمين تي خرچ ٿئي ٿي جن کي هو اخلاقي طور نقصانڪار سمجهندو هو.<ref name="EconomicSystem1941">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |orig-year=1941 }}</ref> ان موقف کي مودودي جي مجموعي سماجي فلسفي جي پسمنظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ هو جديد تجارتي تفريح، جنسي نمائش ۽ صارف پرستيءَ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل مسئلا سمجهندو هو. سندس موسيقي بابت موقف کي سڀني اسلامي فقهي مڪتبن جو متفقه موقف سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي تاريخ ۾ موسيقي ۽ سماع بابت مختلف فقهي ۽ صوفيانه رايا موجود رهيا آهن. === معاشي فڪر === مودودي جديد '''اسلامي معاشيات''' جي ابتدائي اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيل ''The Economic Problem of Man and Its Islamic Solution'' ۽ ''Economic System of Islam'' جديد اسلامي معاشي فڪر جي تشڪيل ۾ اثرانداز ٿيا.<ref name="NasrEconomics">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=103–106 |isbn=9780195096958 }}</ref> اقتصاديات جي ماهر [[محمد عمر چپرا]] مودودي کي انهن مفڪرن مان شمار ڪيو آهي جن جديد دور ۾ اسلامي معاشيات کي هڪ جدا فڪري موضوع طور اڳتي وڌائڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |volume=94 |issue=2 |year=2004 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> مودودي جو معاشي نظريو سرمائيداري ۽ سوشلزم ٻنهي کان پاڻ کي الڳ پيش ڪندو هو. سندس خيال ۾ اسلام خانگي ملڪيت ۽ واپار کي تسليم ڪري ٿو، پر ملڪيت کي مڪمل ۽ غير مشروط حق نہ بڻائي ٿو؛ زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، اخلاقي پابنديون ۽ سماجي ذميواري ملڪيت جي استعمال تي حدون مقرر ڪن ٿيون.<ref name="EconomicSystem1941"/> جديد اسلامي معاشيات بابت وسيع علمي ادب ۾ پڻ خانگي ملڪيت ۽ مارڪيٽ کي عام طور قبول ڪرڻ، پر انهن کي شريعت ۽ اخلاقي ذميوارين سان محدود ڪرڻ، اسلامي معاشي فڪر جون اهم خصوصيتون سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="OxfordIslamicEconomics">{{cite encyclopedia |last=Wilson |first=Rodney |title=Islamic Economic Principles |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Religion |publisher=Oxford University Press |year=2019 |doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.685 }}</ref> ==== سرمائيداريءَ تي تنقيد ==== مودودي [[سرمائيداري]] کي ان جي غير محدود صورت ۾ رد ڪيو. سندس تنقيد جو هڪ حصو سودي مالياتي نظام، دولت جي ارتڪاز، استحصال ۽ دولت کي اخلاقي ذميواريءَ کان آزاد سمجهڻ تي مرڪوز هو.<ref name="EconomicSystem1941"/> هن جديد اقتصاديات جي بچت ۽ سيڙپڪاريءَ بابت ڪجهه بنيادي مفروضن تي پڻ سخت تنقيد ڪئي. سندس دليل هو تہ آمدنيءَ جو وڏي پيماني تي خرچ کان هٽي مالي بچت ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ ڏانهن وڃڻ مجموعي طلب کي گهٽائي سگهي ٿو ۽ ان مان وڌيڪ پيداوار، واپاري مقابلو ۽ معاشي بحران پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="MaududiSaving">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=21–24 }}</ref> هي معاشي تجزيو جديد mainstream economics جو متفقه نتيجو نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي مودودي جي معاشي نظريي طور ئي بيان ڪرڻ مناسب آهي. ==== سوشلزم بابت موقف ==== مودودي [[سوشلزم]] ۽ [[ڪميونزم]] جو پڻ سخت مخالف هو. سندس خيال ۾ پيداوار جي ذريعن کي وڏي پيماني تي رياست جي ملڪيت ۾ ڏيڻ معاشي طاقت سان گڏ سياسي طاقت به حڪومت وٽ مرڪوز ڪري ڇڏي ٿو ۽ فرد جي آزادي ۽ ملڪيت جي حق کي خطري ۾ وجهي ٿو.<ref name="EconomicSystemSocialism">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=25–28 }}</ref> هن غربت ۽ معاشي استحصال جي وجود کي تسليم ڪيو، پر مارڪسي تجزيي سان اختلاف ڪيو تہ انهن جو بنيادي سبب خانگي ملڪيت يا نفعي جو تصور آهي. سندس نظر ۾ اصل مسئلو دولت جي استعمال ۾ اخلاقي ضابطن، سماجي ذميواري ۽ شرعي حدن جي کوٽ هو.<ref name="RuthvenEconomic">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=329–330 }}</ref> حميرا اقتدار جي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جي سوشلزم سان سخت اختلاف باوجود سندس سرمائيداري ۽ مارڪيٽائيزيشن بابت ڪجهه دليلن ۾ مارڪسي تنقيد سان قابل ذڪر فڪري مشابهت موجود هئي، خاص طور سماجي تعلقن کي مارڪيٽ جي منطق هيٺ آڻڻ بابت.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== اسلامي معاشي نظام ==== مودودي پنهنجي تجويز ڪيل نظام کي laissez-faire سرمائيداري ۽ رياستي سوشلزم جي وچ ۾ صرف هڪ '''مخلوط معيشت''' نہ سمجهندو هو. سندس دعويٰ هئي تہ اسلامي معاشي نظام جو بنياد هڪ الڳ اخلاقي ۽ قانوني worldview تي آهي، جنهن ۾ حلال ۽ حرام، زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، سماجي ذميواري ۽ خانگي ملڪيت گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="NasrEconomics"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ مودودي جي بيان ڪيل معاشي نظامن جو تقابلي خاڪو ! پهلو ! سرمائيداري بابت سندس تنقيد ! سوشلزم بابت سندس تنقيد ! سندس تجويز ڪيل اسلامي نظام |- | ملڪيت | خانگي ملڪيت کي حد کان وڌيڪ آزادي | رياستي ملڪيت جو حد کان وڌيڪ غلبو | خانگي ملڪيت، پر شرعي ۽ سماجي ذميوارين سان |- | سرمايو | سودي سرمايي ۽ دولت جي ارتڪاز تي تنقيد | سرمايي تي رياستي ڪنٽرول | سود کان پاڪ سيڙپڪاري ۽ نفعي-نقصان ۾ شراڪت |- | سماجي انصاف | مارڪيٽ پاڻ ڪافي نہ آهي | جبري مساوات فردي آزادي گهٽائي سگهي ٿي | زڪوات، وراثت، خيرات ۽ اخلاقي ذميواري |- | رياست | غير محدود مارڪيٽ جي مخالفت | مڪمل معاشي مرڪزيت جي مخالفت | شرعي حدن اندر ضابطو ۽ سماجي ڀلائي |} هي جدول مودودي جي پنهنجي normative classification جو خلاصو آهي؛ جديد معاشي علم ۾ سرمائيداري ۽ سوشلزم جون گهڻيون مختلف صورتون موجود آهن ۽ اهي لازمي طور انهن ٽن سادن خانن تائين محدود نہ آهن.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== سود جي ممانعت ==== مودودي جي معاشي فڪر ۾ سڀ کان اهم مسئلن مان هڪ '''[[ربا|سود (ربا)]]''' هو. هن قرض تي ورتل هر مقرر واڌ کي ربا قرار ڏيندي ان جي مڪمل خاتمي جي حمايت ڪئي. سندس نظر ۾ قرآن جي سود بابت ممانعت صرف انتهائي يا استحصالي وياج تائين محدود نہ هئي.<ref name="MaududiRiba">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=166–199 }}</ref> هن ”مناسب“ يا گهٽ شرح واري سود ۽ استحصالي سود جي وچ ۾ بنيادي شرعي فرق قبول نہ ڪيو. سندس دليل موجب جيڪڏهن قرض تي اڳواٽ مقرر واڌ جو اصول تسليم ڪيو وڃي تہ شرح گهٽ يا وڌيڪ هجڻ ان جي بنيادي نوعيت تبديل نٿي ڪري.<ref name="MaududiRiba"/> سودي قرض جي متبادل طور مودودي '''سڌي حصيداريءَ واري سيڙپڪاري''' ۽ [[نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت]] تي زور ڏنو، جنهن ۾ سرمايو فراهم ڪندڙ کي اڳواٽ مقرر وياج بدران ڪاروبار جي حقيقي نتيجي ۾ حصو ملي.<ref name="MaududiRiba"/> اهو تصور بعد ۾ اسلامي بئنڪنگ جي نظرياتي ادب ۾ [[مضاربت]] ۽ [[مشارڪت]] جهڙن risk-sharing طريقن سان ڳنڍيو ويو. جديد اسلامي ماليات ۾، البت، عملي ادارا صرف equity finance تي نہ هلن ٿا ۽ مرابحه، اجاره ۽ ٻين شريعت مطابق معاهدن جو پڻ وسيع استعمال ڪن ٿا.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== مودودي جي معاشي فڪر تي تنقيد ==== معاشيات جي محقق [[فيصل خان]] دليل ڏنو آهي تہ مودودي جو سودي ماليات جو بيان گهڻو ڪري ڏکڻ ايشيا جي ڳوٺاڻي قرض ڏيندڙ ۽ غريب هاريءَ جي استحصالي تعلق سان مشابهت رکي ٿو، جڏهن تہ جديد تجارتي بئنڪنگ جا ڪيترائي پاسا ان کان وڌيڪ پيچيدا آهن.<ref name="FeisalKhan">{{cite book |last=Khan |first=Feisal |title=Islamic Banking in Pakistan: Shariah-Compliant Finance and the Quest to Make Pakistan More Islamic |publisher=Routledge |year=2015 |pages=57–65 |isbn=9780415712699 }}</ref> خان اهو سوال پڻ اٿاري ٿو تہ سود جي بدران equity financing اختيار ڪرڻ پاڻمرادو اهڙي منصوبي ڏانهن سرمايو ڇو منتقل ڪندو جيڪو سماجي طور فائديمند هجي پر مالي طور گهٽ منافعي وارو هجي. ان ڪري مودودي جي تجويزن کي جديد اسلامي معاشيات جي تاريخ ۾ اثرائتو نظرياتي قدم سمجهيو وڃي ٿو، پر انهن جي عملي معاشي نتيجن بابت بحث جاري رهيو آهي.<ref name="FeisalKhan"/> ==== زمينداري ۽ زرعي سڌارا ==== مودودي خانگي ملڪيت جي حق جو مضبوط حامي هو ۽ پاڪستان جي شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني جي [[زرعي سڌارا|زرعي سڌارن]] ۽ زمين جي جبري ورهاست بابت شڪي موقف اختيار ڪيائين. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ هن پنجاب ۾ زمين جي مالڪيءَ تي سخت حدون لاڳو ڪرڻ جي ڪجهه تجويزن جي مخالفت ڪئي.<ref name="NasrLand">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> سندس دليل جو بنياد اهو هو تہ جيڪڏهن ملڪيت شرعي طور جائز طريقي سان حاصل ڪئي وئي هجي تہ صرف ان جي وڏي مقدار رياست کي ان جي ضبط يا ورهاست جو پاڻمرادو حق نٿي ڏئي. بعد ۾ هن معاشي انصاف ۽ دولت جي منصفاڻي ورڇ تي وڌيڪ زور ڏنو، پر [[مساوات پسندي]] ۽ خانگي ملڪيت جي جبري خاتمي جي مخالفت جاري رکي.<ref name="NasrLand"/> === تصوف === مودودي جو [[تصوف]] بابت موقف وقت سان تبديل ٿيو ۽ ان کي فقط ”تصوف جي مخالفت“ طور بيان ڪرڻ درست نہ آهي. پنهنجي ابتدائي دور ۾ هو برصغير ۾ رائج تصوف جي ڪيترين رسمن، پير پرستي، مزارن سان لاڳاپيل عقيدن ۽ اهڙين صوفيانه تشريحن جو سخت نقاد هو جيڪي سندس نظر ۾ قرآن، سنت ۽ شريعت کان پري ٿي ويون هيون.<ref name="NasrSufism">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=122–124 |isbn=9780195096958 }}</ref> هن پنهنجي جوانيءَ ۾ اسلامي روحانيت ۽ تصوف جي ڪجهه علمن جو باقاعده مطالعو پڻ ڪيو. سندس فڪري پسمنظر تي [[ديوبندي]] اصلاح پسند روايت، [[ابن تيميه]] ۽ ٻين اهڙن عالمن جي اثر جي نشاندهي ڪئي وئي آهي، جيڪي روحاني تزڪيي کي قبول ڪندي غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تي تنقيد ڪندا هئا.<ref name="Sirriyeh2013">{{cite book |last=Sirriyeh |first=Elizabeth |title=Sufis and Anti-Sufis: The Defence, Rethinking and Rejection of Sufism in the Modern World |publisher=Routledge |year=2013 |pages=162–164 |isbn=9781136812767 }}</ref> ==== تصوف ۽ شريعت ==== مودودي پنهنجي بعد واري لکڻين ۾ واضح ڪيو تہ سندس اعتراض '''تصوف بذات خود''' تي نہ، پر اهڙي تصوف تي آهي جيڪو شريعت کان آزاد ٿيڻ جي دعويٰ ڪري. هن ''Towards Understanding Islam'' ۾ فقہ ۽ تصوف جي وچ ۾ فرق کي نماز جي مثال سان بيان ڪيو: فقہ نماز جي ظاهري شرطن ۽ عملن کي ڏسي ٿي، جڏهن تہ تصوف عبادت جي اندروني توجهه، اخلاص ۽ انسان جي اخلاق تي ان جي اثر کي ڏسي ٿو.<ref name="MaududiTasawwuf">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=111 }}</ref> هن اهڙي روحاني تربيت کي قبول ڪيو جيڪا قرآن، سنت ۽ شريعت جي پابنديءَ سان گڏ هجي، پر انهن صوفيانه دعوائن جي مخالفت ڪئي جن موجب ڪو روحاني مقام حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان عام شرعي فرضن کان مٿانهون ٿي سگهي ٿو.<ref name="Sirriyeh2013"/> ==== موقف ۾ تبديلي ==== Vali Nasr موجب مودودي جي شروعاتي تحريرن ۾ تصوف بابت ٻولي ڪافي سخت هئي، پر پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس موقف وڌيڪ تفريقي بڻيو. هن تصوف جي روحاني ۽ اخلاقي پهلو کي قبول ڪندي پنهنجي تنقيد کي خاص طور غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تائين محدود ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="NasrSufism"/> 1951ع ۾ هن واضح طور چيو تہ نہ هو ۽ نہ جماعت اسلامي تصوف جي اصل روحاني تصور جا مخالف آهن. هن شرعي پابنديءَ ۾ رهندڙ تصوف ۽ مزارن، ميلن ۽ ٻين اهڙين عوامي رسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو جن کي هو بعد ۾ پيدا ٿيل بدعتون سمجهندو هو.<ref name="NasrSufism"/> مودودي جي وفات کان پوءِ جماعت اسلامي جو تصوف سان عملي تعلق به هڪجهڙو نہ رهيو. مثال طور جماعت جي امير [[قاضي حسين احمد]] 1987ع ۾ لاهور جي مشهور صوفي درگاهه [[داتا درٻار]] جو دورو ڪيو، جڏهن تہ جماعت جي ٻين حلقن صوفي رسمن جي ڪجهه صورتن تي تنقيد جاري رکي.<ref name="NasrSufism"/><ref name="Sirriyeh2013"/> ان ڪري مودودي جي تصوف بابت فڪر کي ٽن پاسن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: روحاني تزڪيي ۽ احسان جي قبوليت، شريعت کان آزاد باطنيت جي مخالفت، ۽ مزارن يا اولياءَ سان لاڳاپيل انهن عوامي رسمن تي تنقيد جن کي هو قرآن ۽ سنت سان غير موافق سمجهندو هو. === غير مسلمانن بابت خيال === مودودي جي سياسي نظريي ۾ غير مسلمانن جي حيثيت سندس '''اسلامي رياست''' جي تصور سان ڳنڍيل هئي. هو غير مسلمانن جي جان، مال، عبادت ۽ شخصي قانونن جي تحفظ جو حامي هو، پر ساڳئي وقت سندس تجويز ڪيل رياست هڪ نظرياتي اسلامي رياست هئي، جنهن جي بنيادي پاليسي ۽ اعليٰ حڪمراني سندس نظر ۾ انهن ماڻهن جي هٿ ۾ رهڻ گهرجي جيڪي ان جي اسلامي نظريي کي قبول ڪن.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> برطانوي هند واري دور ۾ مودودي اقليتن جي مسئلي کي اڪثريتي قومي جمهوريت جي تنقيد سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال هو تہ جيڪڏهن رياست ۾ سياسي اقتدار رڳو عددي اڪثريت جي بنياد تي هجي تہ مستقل مذهبي اقليتون اڪثريت جي سياسي غلبي هيٺ اچي سگهن ٿيون. ان ڪري سندس قومپرستيءَ خلاف لکڻين ۾ ''بنيادي حقن'' ۽ اقليتن جي تحفظ جو سوال نمايان رهيو.<ref name="Iqtidar2026Rights">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Fundamental Rights |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=129–143 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس حل سيڪيولر شهريت بدران اسلامي نظرياتي رياست جي اندر اقليتن جي تحفظ تي ٻڌل ٿيو. سندس لکڻين موجب غير مسلمانن جي مذهبي عقيدن، عبادتن ۽ ذاتي سماجي رسمن ۾ عام طور مداخلت نہ ٿيڻ گهرجي، پر رياست جي بنيادي اسلامي پاليسيءَ کي تبديل ڪرڻ يا ان جي اعليٰ نظرياتي قيادت تي اثرانداز ٿيڻ جو کين ساڳيو حق حاصل نہ هوندو.<ref name="ILC237">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237 }}</ref> هن تصور ۾ غير مسلمان عام سرڪاري ملازمتن ۾ ڪم ڪري سگهن ٿا، پر اهڙن اهم عهدن کان محروم رهندا جن وسيلي اسلامي رياست جي بنيادي پاليسي طئي ٿئي. مودودي الڳ نمائندگيءَ جو تصور پڻ پيش ڪيو، جنهن موجب غير مسلم شهري پنهنجا نمائندا چونڊي سگهن ٿا.<ref name="ILCMinorities">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237, 282, 288–297 }}</ref> اهڙي نموني سندس فڪر ۾ مذهبي آزادي ۽ قانوني تحفظ سان گڏ سياسي اختيار جي غير مساوي ورڇ موجود هئي. جديد سياسي معيارن، خاص طور برابر شهريت جي تصور، جي لحاظ کان اهو پاسو تنقيد جو موضوع رهيو آهي؛ جڏهن تہ مودودي پاڻ اهڙي فرق کي مذهبي امتياز بدران نظرياتي رياست جي منطقي نتيجي طور پيش ڪندو هو.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/> ==== جزيه ==== مودودي روايتي اسلامي [[جزيه]] جي ادائيگيءَ کي اسلامي رياست ۾ غير مسلم مرد شهرين جي حيثيت سان ڳنڍيو. سندس تشريح موجب بالغ ۽ قابل غير مسلم مرد جزيه ادا ڪندا، جڏهن تہ عورتون، ٻار ۽ ڪجهه ٻين مستثنيٰ طبقن تي اهو لاڳو نہ ٿيندو؛ فوجي خدمت ڪندڙ غير مسلمانن کي پڻ ان کان ڇوٽ ملي سگهي ٿي.<ref name="ILC292">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1983 |page=292 }}</ref> مودودي جزيي کي صرف مالي محصول نہ، پر اسلامي رياست جي سياسي حاڪميت سان پڻ ڳنڍيو. ''تفہيم القرآن'' ۾ سندس تشريح موجب جزيي جي ادائيگي غير مسلم سياسي گروهن جي آزاد حاڪميت ختم ٿيڻ ۽ اسلامي سياسي اقتدار جي قبوليت جي علامت پڻ هئي.<ref name="TafhimJizya">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Meaning of the Qur'an |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1993 |volume=2 |pages=183–186 }}</ref> ان ڪري مودودي جي جزيي بابت تصور کي رڳو جديد ''tax in lieu of military service'' سان برابر سمجهڻ سندس مڪمل موقف جي عڪاسي نہ ڪندو؛ سندس پنهنجي لکڻين ۾ ان جا دفاعي ذميواري ۽ سياسي حاڪميت ٻئي پاسا موجود آهن. === احمديه مسئلو === [[احمديه جماعت]] بابت مودودي جو موقف پاڪستان جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ سندس سڀ کان تڪراري موقفن مان هڪ رهيو. هو احمدين کي اسلامي عقيدي جي دائري کان ٻاهر سمجهندو هو ۽ خاص طور [[ختم نبوت]] جي مسئلي تي سندن عقيدن جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Valentine2008">{{cite book |last=Valentine |first=Simon Ross |title=Islam and the Ahmadiyya Jama'at: History, Belief, Practice |publisher=Columbia University Press |year=2008 |pages=228–229 |isbn=9780231700948 }}</ref> 1953ع جي پنجاب ۽ لاهور واري احمديه مخالف تحريڪ دوران مودودي ''قادياني مسئلو'' نالي رسالو لکيو. ان ۾ هن احمدين جي مذهبي حيثيت ۽ پاڪستاني رياست ۾ سندن آئيني حيثيت بابت پنهنجا دليل پيش ڪيا. سندس تحرير ان دور جي وسيع احمديه مخالف سياسي مهم جو حصو بڻجي وئي.<ref name="Valentine2008"/> [[File:Maulana Maududi 1953.jpg|thumb|مودودي جي سياسي زندگيءَ ۾ 1953ع جو احمديه مخالف تحريڪ وارو دور اهم ۽ تڪراري مرحلو هو.]] 1953ع جي فسادن کان پوءِ لاڳو ٿيل مارشل لا هيٺ هڪ فوجي عدالت مودودي کي موت جي سزا ٻڌائي. اها سزا عملي طور نافذ نہ ٿي؛ پوءِ ان کي عمر قيد ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996Ahmadi">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> احمدين ۽ مودودي جي اسلامي رياست جي تصور جي تعلق تي جديد تحقيق پڻ خاص ڌيان ڏنو آهي. مذهبي قوميت ۽ جديد اسلامي رياست بابت مطالعي ۾ مودودي جي احمدين بابت موقف کي ان وڏي سوال سان ڳنڍيو ويو آهي تہ هڪ نظرياتي اسلامي رياست ۾ ''مسلمان'' جي قانوني تعريف ڪرڻ جو اختيار ڪنهن وٽ هوندو ۽ اهڙي تعريف اقليتي شهريت تي ڪهڙا اثر وجهي سگهي ٿي.<ref name="Haj2023">{{cite book |last=Haj |first=Samira |chapter=Abul Ala Mawdudi's Islamic State and Minority Ahmadis |title=Sunni Chauvinism and the Roots of Muslim Modernism |publisher=Stanford University Press |year=2023 |pages=135–167 |doi=10.1515/9781503636255-008 }}</ref> === جهاد === مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''[[جهاد]]''' هڪ مرڪزي تصور هو. سندس پهريون وڏو علمي ڪم ''الجهاد في الاسلام'' هو، جيڪو 1927ع کان اخبار ۾ قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. اهو ڪتاب ان وقت لکيو ويو جڏهن هندستان برطانوي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ هو ۽ برصغير ۾ جنگ، آزادي، عدم تشدد ۽ اسلامي سياسي اختيار بابت شديد بحث جاري هئا.<ref name="Khalidi2012">{{cite book |last=Khalidi |first=Omar |chapter=Muslim Debates on Jihad in British India: The Writings of Chiragh ‘Ali and Abu al-A‘la Mawdudi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=305–321 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199755042.003.0015 }}</ref> مودودي جهاد کي فقط ذاتي روحاني جدوجهد يا صرف دفاعي جنگ تائين محدود نہ ڪيو. سندس نظريي ۾ اسلام هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي ۽ سياسي نظام هو، تنهنڪري جهاد اهڙي منظم جدوجهد جو نالو پڻ هو جنهن جو مقصد انسان جي انسان تي حاڪميت بدران خدا جي حاڪميت تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظام قائم ڪرڻ هو.<ref name="MawdudiThemes">{{cite book |chapter=Central themes of Mawdudi's writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 }}</ref> ==== ''الجهاد في الاسلام'' ==== ''الجهاد في الاسلام'' ۾ مودودي قومپرست جنگ ۽ اسلامي جهاد ۾ فرق ڪيو. سندس دليل موجب اسلامي جهاد جو مقصد ڪنهن خاص قوم، نسل يا علائقي جي سياسي طاقت وڌائڻ نہ، پر اهڙي سياسي ۽ سماجي نظام کي ختم ڪرڻ آهي جنهن کي هو غير اسلامي ۽ ظالماڻو سمجهي ٿو، ۽ ان جي جاءِ تي اسلامي نظام قائم ڪرڻ آهي.<ref name="AlJihad">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Al Jihad fil Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore }}</ref> ان ڪري سندس لکڻين ۾ اسلامي تحريڪ جي دائري کي ڪنهن هڪ ''وطن'' تائين محدود نہ ڪيو ويو. مودودي اسلامي پيغام کي عالمگير سمجهندو هو ۽ سياسي نظام جي تبديليءَ کي به ان عالمگير دعويٰ سان ڳنڍيندو هو.<ref name="MawdudiThemes"/> جديد محققن هن نظريي کي مختلف نمونن سان پڙهيو آهي. عمر خالدي ان کي برطانوي هند ۾ جهاد بابت جديد مسلم بحثن جي مخصوص تاريخي تناظر ۾ رکي ٿو، جڏهن تہ بين الاقوامي قانون بابت ڪجهه محقق مودودي کي ويهين صديءَ جي '''offensive theory of jihad''' جي اهم جديد نمائندن مان شمار ڪن ٿا.<ref name="Khalidi2012"/><ref name="UseForce2013">{{cite journal |title=Use of Force under Islamic Law |journal=European Journal of International Law |volume=24 |issue=1 |year=2013 |pages=343–365 |doi=10.1093/ejil/cht013 }}</ref> اهڙي scholarly classification کي مودودي جي پنهنجي اصطلاحن سان خلط نہ ڪرڻ گهرجي: هو پنهنجي تصور کي سامراجي توسيع يا قومي فتح طور پيش نہ ڪندو هو، بلڪه ان کي ظلم ۽ انسان جي انسان تي حاڪميت ختم ڪرڻ جي انقلابي جدوجهد قرار ڏيندو هو. تنهن هوندي بہ سندس نظريي ۾ ضرورت پوڻ تي سياسي نظام بدلائڻ لاءِ هٿياربند طاقت جي استعمال جي گنجائش موجود هئي.<ref name="UseForce2013"/> ==== جنگ ۽ غير جنگي جهاد ==== مودودي وٽ جهاد صرف جنگ جي ميدان ۾ وڙهڻ جو نالو نہ هو. سندس تشريح ۾ سياسي تنظيم، دعوت، تعليم، فڪري جدوجهد، مالي مدد ۽ جنگ لاءِ تياري پڻ وسيع جهاد جو حصو ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ سڌي هٿياربند جنگ لاءِ هن ''قتال'' جو تصور استعمال ڪيو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1979 |pages=104–105 }}</ref> هو جنگ ۾ جاني ۽ مالي نقصان کي سنجيده قرباني سمجهندو هو، پر سندس استدلال موجب جيڪڏهن وڏي اخلاقي ۽ سياسي برائي کي روڪڻ لاءِ محدود نقصان ناگزير هجي تہ اهو جائز ٿي سگهي ٿو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding"/> ==== جهاد جو اعلان ۽ ڪشمير ==== مودودي جي نظرياتي لکڻين جي باوجود، هو هر فرد يا مذهبي جماعت کي پنهنجي طور تي هٿياربند جهاد شروع ڪرڻ جو اختيار نہ ڏيندو هو. 1947ع–1948ع جي [[ڪشمير تڪرار]] دوران هن دليل ڏنو تہ منظم جنگ يا جهاد جو اعلان جائز سياسي حڪومت جي اختيار هيٺ هجڻ گهرجي.<ref name="NasrKashmir">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> ان سبب ڪشمير بابت سندس موقف سندس وسيع انقلابي ٻوليءَ جي مقابلي ۾ وڌيڪ رياست-مرڪوز هو: غير رياستي مذهبي اڳواڻ يا جماعت پنهنجي طور تي جنگ شروع ڪرڻ جا مجاز نہ هئا. اهو فرق مودودي جي جهاد جي نظريي کي بعد ۾ پيدا ٿيل ڪيترن غير رياستي هٿياربند اسلام پسند تصورن کان ڌار ڪري ٿو.<ref name="NasrKashmir"/> === شخصيت ۽ ذاتي زندگي === [[جماعت اسلامي]] جي امير طور مودودي پنهنجي جماعت جي ڪارڪنن سان نسبتاً ويجهو رابطو رکندو هو. سندس گهر ۾ عصر ۽ مغرب جي نمازن جي وچ واري وقت ۾ ڪارڪنن ۽ مهمانن سان غير رسمي ملاقاتون ۽ بحث ٿيندا هئا.<ref name="NasrPersonality">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=127–140 }}</ref> سندس سوانح نگارن ۽ همعصرن کيس خاموش طبع، منظم، مضبوط ارادي وارو ۽ پنهنجي فڪري موقف تي قائم رهندڙ شخص طور بيان ڪيو آهي. سندس تقرير جو انداز عام جذباتي خطابت کان مختلف هو؛ هو دليل کي مرحليوار ترتيب ڏيندي قرآن، حديث ۽ سياسي منطق مان نتيجا اخذ ڪندو هو.<ref name="NasrPersonality"/> اردو سندس فڪري اظهار جو بنيادي وسيلو هو. جيتوڻيڪ هو عربي ۽ فارسي علمي روايتن سان واقف هو ۽ جديد مغربي سياسي فڪر به پڙهيو هئائين، هن پنهنجي گهڻي تصنيف [[اردو]] ۾ ڪئي. ان سان سندس لکڻيون برصغير جي پڙهيل مسلم وچولي طبقي تائين وڏي پيماني تي پهتيون.<ref name="Qasmi2018">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |title=Muslims against the Muslim League |publisher=Cambridge University Press |year=2018 }}</ref> مودودي روايتي مدرسي مان مڪمل رسمي تعليم حاصل ڪندڙ عالم نہ هو. سندس علمي شخصيت صحافت، ذاتي مطالعي، عربي ۽ اسلامي علوم جي تعليم ۽ جديد سياسي ادب جي مطالعي جي ميلاپ مان ٺهي. جديد مؤرخ علي عثمان قاسمي کيس پنهنجي دور جي عالمن ۾ هڪ غير معمولي شخصيت قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ مدرسي جي روايتي مڪمل تعليم کان سواءِ به هن ڪلاسيڪي اسلامي علم ۽ جديد مغربي سياسي فڪر ٻنهي تي قابل ذڪر دسترس حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2018"/> ==== خاندان ==== مودودي پنهنجي گهرواري محمودہ بيگم سان شادي ڪئي ۽ سندن ڪيترائي پٽ ۽ ڌيئرون ٿيون. سندس سياسي، تصنيفي ۽ دعوتي مصروفيتن سبب گهريلو زندگيءَ لاءِ وقت محدود هوندو هو. Vali Nasr موجب سندس نون ٻارن مان فقط هڪ مستقل طور جماعت اسلامي سان تنظيمي طور وابسته ٿيو، جڏهن تہ سندس ڌيءَ اسماءَ کي علمي دلچسپيءَ جي لحاظ کان نمايان قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NasrFamily">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 }}</ref> مودودي کي روايتي [[يوناني طب]] سان پڻ دلچسپي هئي ۽ هو ذاتي سطح تي ان جي ڪجهه طريقن کان واقف ۽ عملي طور استعمال ڪندڙ هو، جيتوڻيڪ اها سندس عوامي سڃاڻپ جو بنيادي حصو نہ هئي.<ref name="NasrPersonality"/> ==== صحت ==== مودودي زندگيءَ جي وڏي حصي ۾ گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت ايتري خراب ٿي جو هو گهڻو وقت بستري تائين محدود رهيو. 1969ع ۾ علاج لاءِ انگلينڊ به ويو.<ref name="NasrFamily"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گردن جي پراڻي بيماري سان گڏ دل جون تڪليفون به وڌي ويون. ان وقت سندس عمر ۽ ڊگهي سياسي ۽ علمي سرگرميءَ سبب صحت مسلسل ڪمزور ٿيندي وئي. === آخري سال ۽ وفات === 1972ع ۾ مودودي جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، ديني فڪر ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. ساڳئي سال سندس لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تي پکڙيل قرآن جي تفسير '''[[تفہيم القرآن]]''' جي تصنيف مڪمل ٿي.<ref name="NasrLateLife">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت تي پهريون '''[[شاهه فيصل بين الاقوامي انعام]]''' ڏنو ويو. انعام ڏيندڙ اداري موجب سندس اسلامي فڪر، تفسير، سياسي نظريي ۽ اسلامي قانون بابت لکڻين کي ان اعزاز جو بنيادي سبب سمجهيو ويو.<ref name="KFIP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul A'la Al-Mawdudi |url=https://kingfaisalprize.org/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |access-date=7 October 2026 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi Grave.jpg|thumb|[[اڇره]]، [[لاهور]] ۾ مودودي جي قبر.]] اپريل 1979ع کان سندس گردن ۽ دل جون بيماريون وڌيڪ شديد ٿي ويون. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيويارڪ]] ۾ اسپتال داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="NasrFamily"/> '''22 سيپٽمبر 1979ع''' تي 75 ورهين جي عمر ۾ آمريڪا ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="KFIP1979"/> سندس ميت پاڪستان آندي وئي، جتي لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس سندس رهائشگاهه [[اڇره]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NasrLateLife"/> سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. جنازي ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهن جي شرڪت سندس پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا ۾ حاصل ڪيل اثر جي عڪاسي ڪئي.<ref name="MaududiFuneral">{{cite news |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |work=Daily Pakistan |date=2 October 2020 }}</ref> == ورثو ۽ اثر == ابوالاعلى مودودي ويهين صديءَ جي جديد اسلامي سياسي فڪر جي سڀ کان اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. [[ولفريڊ ڪينٽويل سمٿ]] کيس جديد اسلام جي انتهائي منظم مفڪرن مان هڪ قرار ڏنو، جڏهن تہ بعد جي محققن سندس اهميت خاص طور ان ڳالهه ۾ ڏٺي آهي تہ هن اسلام کي رڳو عقيدي ۽ عبادت تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، معاشي ۽ سياسي '''نظامِ حيات''' طور منظم نظرياتي ٻوليءَ ۾ پيش ڪيو.<ref name="Smith1957">{{cite book |last=Smith |first=Wilfred Cantwell |title=Islam in Modern History |publisher=Princeton University Press |year=1957 |page=233 |oclc=397585 }}</ref><ref name="Hartung2014">{{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|ابوالاعلى مودودي؛ سندس لکڻين جو اثر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر عرب دنيا، ايران، ترڪي ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين پهتو.]] [[سيد ولي رضا نصر]] موجب مودودي جديد اسلامي احياءَ جي ابتدائي ۽ اهم نظرياتي معمارن مان هو. سندس لکڻين ۽ [[جماعت اسلامي]] جي تنظيمي سرگرمين سندس خيالن کي ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر وڏي مسلم دنيا تائين پهچايو؛ نصر سندس اثر جي جاگرافيائي دائري کي [[مراڪش]] کان [[ملائيشيا]] تائين پکڙيل قرار ڏئي ٿو.<ref name="Nasr1996Legacy">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 |doi=10.1093/oso/9780195096958.001.0001 }}</ref> مودودي جو اثر صرف سندس سياسي جماعت تائين محدود نہ رهيو. قرآن جي تفسير، حديث، اسلامي قانون، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم بابت سندس تصنيفون وڏي پيماني تي پڙهيون ويون. سندس ڪيترائي ڪتاب [[عربي]]، [[انگريزي]]، [[فارسي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيا، جنهن ڪري اردو کان ٻاهر به سندس فڪري اصطلاح ۽ دليل اسلامي تحريڪن ۽ علمي بحثن جو حصو بڻيا.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> === جديد اسلام پسنديءَ تي اثر === جديد تحقيق ۾ مودودي کي '''[[اسلام پسندي]]''' يا سياسي اسلام جي نظرياتي ارتقا جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام هڪ مڪمل نظام آهي، جنهن ۾ مذهب ۽ سياست کي الڳ نٿو ڪري سگهجي ۽ جنهن ۾ قانوني ۽ سياسي اقتدار آخرڪار خدا جي حاڪميت جي تابع آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> [[شير علي ترين]] مودودي کي ان فڪري رجحان جي اهم نظرياتي معمارن مان قرار ڏئي ٿو جنهن ۾ جديد قومي رياست جي سياسي مشينري کي مستند اسلامي قانوني نظام لاڳو ڪرڻ جو وسيلو سمجهيو ويو. ساڳئي وقت جديد scholarship اهو به ڏيکاري ٿي تہ مودودي جو فڪر رڳو روايتي اسلامي سياسي اصطلاحن جي بحالي نہ هو؛ هن ''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست'' ۽ ''نظام'' جهڙن جديد سياسي تصورن کي اسلامي اصطلاحن سان نئين ترتيب ۾ جوڙيو.<ref name="TareenMawdudi">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref><ref name="Hartung2014"/> اهڙيءَ طرح مودودي جي فڪر کي صرف ''مغربي جديديت جي رد'' طور سمجهڻ اڻپورو آهي. [[يان-پيٽر هارٽنگ]] جي تجزيي موجب مودودي مغربي سياسي ۽ فلسفيانه جديديت سان مقابلو ڪندي ساڳئي جديد دور جي ڪيترن نظرياتي تصورن کي اسلامي قالب ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو. ان لحاظ کان سندس اسلام پسندي جديديت جي مخالفت سان گڏ جديديت جي سياسي ٻوليءَ سان هڪ پيچيده لاڳاپو پڻ رکي ٿي.<ref name="Hartung2014"/> === پاڪستان === [[پاڪستان]] مودودي جي سياسي سرگرمين ۽ سندس فڪر جي عملي اثر جو سڀ کان اهم ميدان بڻيو. 1947ع کان پوءِ هن ۽ جماعت اسلاميءَ پاڪستان کي اسلامي آئين ۽ [[شريعت]] تي ٻڌل رياست بڻائڻ لاءِ منظم مهم هلائي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> پاڪستان ٺهڻ وقت ملڪ جي اسلامي يا سيڪيولر آئيني نوعيت بابت مڪمل اتفاق موجود نہ هو. مودودي انهن مذهبي سياسي مفڪرن ۾ شامل هو جيڪي رياست جي قانوني ۽ آئيني ڍانچي ۾ اسلام کي مرڪزي حيثيت ڏيڻ جو مطالبو ڪندا رهيا.<ref name="Jaffrelot2015">{{cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=439–480 |isbn=9780190235185 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190235185.003.0009 }}</ref> مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''حاڪميتِ الٰهي''' خاص اهميت رکي ٿي. [[محمد قاسم زمان]] موجب خدا جي حاڪميت جو تصور پاڪستاني اسلام پسند فڪر جي مرڪزي تصورن مان بڻيو، جنهن ۾ مودودي جو ڪردار انتهائي نمايان هو. ان تصور موجب آخري قانوني ۽ سياسي اختيار خدا جو آهي ۽ انساني قانونسازي قرآن ۽ سنت جي حدن اندر ٿيڻ گهرجي.<ref name="Zaman2018">{{cite book |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |chapter=Islamism and the Sovereignty of God |title=Islam in Pakistan: A History |publisher=Princeton University Press |year=2018 |pages=135–163 |isbn=9780691149226 |doi=10.23943/princeton/9780691149226.003.0005 }}</ref> ان جي باوجود، پاڪستان جي آئيني اسلامائيزيشن کي فقط مودودي يا جماعت اسلاميءَ جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو. [[عالمن]]، ٻين مذهبي جماعتن، مسلم ليگ جي سياستدانن ۽ مختلف اسلامي فڪري روايتن پڻ ملڪ جي اسلامي آئيني سڃاڻپ جي تشڪيل ۾ حصو ورتو.<ref name="Zaman2018"/><ref name="Jaffrelot2015"/> ==== جماعت اسلامي ==== مودودي جو سڀ کان واضح تنظيمي ورثو [[جماعت اسلامي]] آهي، جيڪا هن 1941ع ۾ قائم ڪئي. جماعت جو ابتدائي مقصد هڪ اهڙي منظم نظرياتي جماعت تيار ڪرڻ هو جنهن جا تربيت يافته ڪارڪن اسلامي اصولن مطابق سماج ۽ آخرڪار رياست جي تبديلي لاءِ ڪم ڪن.<ref name="Pervez2026">{{cite book |last=Pervez |first=Saulat |chapter=Sayyid Abul A'la al-Maududi and the Jama'at-e-Islami |editor1-last=Hamdeh |editor1-first=Emad |editor2-last=DeLong-Bas |editor2-first=Natana J. |title=The Oxford Handbook of Islamic Reform |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=416–432 |doi=10.1093/oxfordhb/9780197532805.013.55 }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ جماعت جا الڳ تنظيمي ڍانچا پاڪستان ۽ هندستان ۾ قائم ٿيا، جڏهن تہ بعد ۾ بنگلاديش ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ جماعت سان لاڳاپيل تحريڪون وجود ۾ آيون. پاڪستان ۾ جماعت مذهبي تحريڪ مان باقاعده سياسي جماعت جي صورت اختيار ڪئي ۽ چونڊن، آئيني سياست، شاگرد تنظيم، سماجي خدمتن ۽ عوامي مهمن ذريعي ڪم ڪرڻ لڳي.<ref name="Bokhari2013">{{cite book |last=Bokhari |first=Kamran |chapter=Jama'at-i Islami in Pakistan |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=574–586 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0006 }}</ref> جماعت پاڪستان جي سڀ کان منظم اسلام پسند سياسي تنظيمن مان هڪ رهي آهي، جيتوڻيڪ قومي چونڊن ۾ ان جي ووٽن ۽ پارلياماني سيٽن جو حصو گهڻو ڪري ان جي تنظيمي اثر کان گهٽ رهيو آهي. ان تضاد کي محقق جماعت جي مضبوط نظرياتي تنظيم ۽ ان جي نسبتاً محدود عوامي چونڊ مقبوليت جي فرق طور بيان ڪن ٿا.<ref name="Bokhari2013"/> ==== ضياءُ الحق جي اسلامائيزيشن ==== [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي حڪومت (1977ع–1988ع) دوران پاڪستان ۾ رياستي اسلامائيزيشن جي عمل ۽ جماعت اسلاميءَ وچ ۾ اهم سياسي لاڳاپا پيدا ٿيا. ضياءَ جي حڪومت [[زڪوات]] ۽ عشر جي سرڪاري نظام، سود کان پاڪ مالي قدمن، [[حدود آرڊيننس]] ۽ ٻين اسلامي قانوني قدمن کي اڳتي وڌايو.<ref name="Jaffrelot2015"/> انهن پاليسين مان ڪيترائي اهڙا موضوع هئا جن جي حمايت مودودي ۽ جماعت اسلامي اڳ ئي ڪندا رهيا هئا؛ تنهن هوندي بہ ضياءَ جي اسلامائيزيشن کي مودودي جي پروگرام جي سڌي يا مڪمل عملداري سمجهڻ صحيح نہ آهي. رياستي اقتدار، فوجي حڪومت جي سياسي ضرورتن، فقهي عالمن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي مطالبن پڻ ان عمل کي شڪل ڏني.<ref name="IslamicLeviathan">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Islamic Leviathan: Islam and the Making of State Power |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=9780195144260 }}</ref> ان دور ۾ جماعت اسلاميءَ جا ڪيترائي ڪارڪن ۽ همدرد رياستي ادارن، تعليم ۽ سياسي عمل ۾ وڌيڪ اثرائتا ٿيا. اهڙي طرح مودودي جي حياتيءَ ۾ مڪمل طور حاصل نہ ٿيل اسلامي رياست جو تصور سندس وفات کان پوءِ پاڪستان جي رياستي پاليسيءَ جي ڪجهه شعبن تي بالواسطه اثرانداز ٿيو.<ref name="Jaffrelot2015"/> === ڀارت ۽ بنگلاديش === ورهاڱي کان پوءِ مودودي پاڻ پاڪستان هليو ويو، پر سندس قائم ڪيل تحريڪ جو هندستاني حصو [[جماعت اسلامي هند]] جي صورت ۾ جاري رهيو. نئين سياسي حالتن ۾ هندستاني جماعت پنهنجي حڪمت عملي کي مسلمان اقليت جي مذهبي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن سان هم آهنگ ڪيو. اوڀر پاڪستان ۾ پڻ جماعت اسلامي منظم ٿي. 1971ع ۾ [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ پاڪستان جي ورهاڱي کان پوءِ بنگلاديش ۾ جماعت جي تاريخ شديد سياسي تڪرار جو موضوع بڻجي. تنهنڪري بنگلاديش ۾ مودودي جي فڪري اثر کي جماعت جي بعد واري سياسي تاريخ کان الڳ ڪري ڏسڻ ضروري آهي: مودودي جو فڪر تنظيم جو نظرياتي بنياد رهيو، پر بنگلاديشي جماعت جون بعد واريون سياسي پاليسيون مخصوص مقامي حالتن ۾ ٺهيون. === عرب دنيا ۽ اخوان المسلمين === مودودي جي اردو تصنيفن جا عربي ترجما سندس عالمي اثر وڌائڻ ۾ انتهائي اهم ثابت ٿيا. سندس اسلامي رياست، حاڪميتِ الٰهي، جاهليت، انقلاب ۽ اسلام کي مڪمل نظام سمجهڻ بابت خيالن کي عرب دنيا جي اسلام پسند حلقن ۾ پڙهيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> خاص طور [[مصر]] جي [[اخوان المسلمين]] سان لاڳاپيل مفڪرن ۾ مودودي جي تحريرن جي reception اهم رهي. هارٽنگ موجب سندس نظرياتي نظام کي وچ اوڀر، خاص طور مصري اخوان المسلمين جي فڪري حلقن ۾ قبول، ترجمو ۽ مقامي سياسي حالتن مطابق تبديل ڪيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> ==== سيد قطب ==== [[سيد قطب]] ۽ مودودي جي فڪري تعلق تي وڏي scholarly literature موجود آهي. ٻنهي وٽ اسلام کي مڪمل نظام، جديد جاهليت جي تنقيد ۽ خدا جي حاڪميت جي مرڪزيت جهڙا موضوع ملي سگهن ٿا. جديد تحقيق موجب مودودي جي 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي جي لکڻين ۾ الٰهي قانوني حاڪميت جو نظريو قطب جي آخري دور جي تحريرن کان اڳ ئي واضح صورت ۾ موجود هو.<ref name="TheonomicShift">{{cite book |chapter=Mawdudi and Qutb: The Theonomic Shift |title=Salafi Political Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |pages=164–239 |doi=10.1017/9781108850407.007 }}</ref> قطب انهن خيالن کي پنهنجي مصري، انقلابي ۽ قيد واري تجربي جي پسمنظر ۾ وڌيڪ مختلف ۽ ڪڏهن وڌيڪ سخت رخ ڏنو. تنهنڪري قطب کي صرف ''مودودي جو شاگرد'' يا سندس فڪر جي سادي نقل قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو؛ ٻنهي جي وچ ۾ اثر، ترجمي، مشترڪ اسلامي ذريعن ۽ الڳ سياسي تجربن جو پيچيده تعلق هو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> قطب جي بعد واري لکڻين، خاص طور حاڪميت ۽ جاهليت جي تشريح، 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه [[سلفي جهاديت|شدت پسند سلفي]] حلقن تي اثر وڌو. ان ڪري مودودي کان قطب ۽ پوءِ هر جديد جهادي تنظيم تائين سڌي فڪري لڪير ٺاهڻ تاريخي طور حد کان وڌيڪ سادو نتيجو ٿيندو؛ بعد واريون تحريڪون انهن تصورن کي نون سياسي ۽ فقهي معنائن ۾ استعمال ڪنديون رهيون.<ref name="TheonomicShift"/> === ايران === مودودي جون تحريرون [[ايران]] ۾ پڻ فارسي ترجمن ذريعي پهتيون. ويهين صديءَ ۾ اردو کان فارسي ترجمي جي وسيع فڪري عمل ۾ سندس ڪتاب به شامل هئا ۽ ايراني اسلامي سياسي حلقن ۾ پڙهيا ويندا هئا.<ref name="IranTranslation">{{cite journal |title=From Persianate Cosmopolis to Persianate Modernity: Translating from Urdu to Persian in Twentieth-Century Iran and Afghanistan |journal=Iranian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> [[روح الله خميني]] ۽ مودودي جي سڌي فڪري تعلق بابت محققن ۾ اختلاف آهي. ٻنهي 1963ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ملاقات ڪئي ۽ سياسي معاملن تي ڳالهه ٻولهه ڪئي هئي؛ 1979ع ۾ خميني جي ايران واپسيءَ کان اڳ سندس نمائندن مودودي سان پاڪستان ۾ ملاقات پڻ ڪئي.<ref name="IranTranslation"/> پر ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ تہ خميني جو اسلامي حڪومت وارو نظريو سڌي طرح مودودي کان ورتل هو، scholarly consensus ناهي. ايراني انقلاب جي مؤرخ [[سعيد امير ارجمند]] اهڙي سڌي نظرياتي اثر تي شڪ ظاهر ڪيو آهي؛ ساڳئي وقت تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جون عربي ۽ فارسي ترجمو ٿيل لکڻيون خميني جي ڪيترن حامين ۾ پڙهيون وينديون هيون ۽ 1979ع جي انقلاب جي سياسي ٻولي ۽ نعرن تي سندس اصطلاحن جو ڪجهه اثر پيو.<ref name="IranTranslation"/> ان ڪري مودودي ۽ ايراني انقلاب جي لاڳاپي کي '''فڪري اثر ۽ اصطلاحي مشابهت''' جي سطح تي بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي، نہ تہ خميني جي [[ولايت فقيه]] واري نظريي کي مودودي مان نڪتل قرار ڏيڻ. === ترڪي === [[ترڪي]] ۾ مودودي جو نالو عام طور '''Mevdudi''' جي صورت ۾ لکيو ويو. 1960ع واري ڏهاڪي کان سندس تصنيفن جا ترڪي ترجما تيزيءَ سان شايع ٿيڻ شروع ٿيا ۽ ڪجهه سالن اندر سندس اهم لکڻين جو وڏو حصو ترڪي پڙهندڙن لاءِ موجود ٿي ويو.<ref name="Vomel2022">{{cite book |last=Vömel |first=Jan-Markus |chapter=Global Intellectual Transfers and the Making of Turkish High Islamism, c. 1960–1995 |title=The Turkish Connection: Global Intellectual Histories of the Late Ottoman Empire and Republican Turkey |publisher=De Gruyter |year=2022 |page=256 }}</ref> انهن ترجمن مودودي کي ترڪي جي اسلامي فڪري حلقن ۾ سڃاتل شخصيت بڻايو. تنهن هوندي بہ ترڪي جي اسلام پسند سياست پنهنجي عثماني ورثي، جمهوريه جي سيڪيولر نظام ۽ مقامي مذهبي تحريڪن مان پڻ ٺهي، تنهنڪري ان کي مودودي جي فڪر جو سادو تسلسل قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Vomel2022"/> === ڏکڻ اوڀر ايشيا === مودودي جو اثر [[ملائيشيا]]، [[انڊونيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين مسلم سماجن تائين پڻ پهتو. سندس ڪتابن جا ترجما، اسلامي شاگرد تحريڪون ۽ بين الاقوامي اسلامي تنظيمي رابطا سندس فڪر جي منتقلي جا اهم وسيلا بڻيا.<ref name="Nasr1996Legacy"/> خاص طور تعليم يافته مسلمان نوجوانن ۾ اسلام کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام طور ڏسڻ، اسلامي رياست، اخلاقي اصلاح ۽ منظم دعوتي تحريڪ جا تصور مودودي جي تحريرن وسيلي گردش ۾ آيا. پر انهن ملڪن ۾ سندس فڪر کي مقامي سياسي ۽ مذهبي روايتن مطابق تبديل ڪري قبول ڪيو ويو؛ ان ڪري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي اسلامي تحريڪن کي جماعت اسلاميءَ جون سڌيون نقلون سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> === اسلامي معاشيات ۽ بئنڪنگ === مودودي جديد '''[[اسلامي معاشيات]]''' جي ابتدائي نظرياتي ليکڪن مان پڻ شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ بعد ۾ شايع ٿيل ''Economic System of Islam'' ۾ سود جي خاتمي، زڪوات، ملڪيت جي حق، معاشي انصاف ۽ سرمائي ۽ محنت جي تعلق بابت خيال پيش ڪيا ويا. اسلامي معاشيات بابت بعد واري ادب ۾ سندس اهم اثر خاص طور [[ربا]] کي جديد بئنڪ جي هر قسم جي مقرر سود سان ڳنڍڻ ۽ سود کان پاڪ مالي نظام کي اسلامي رياست جي لازمي حصي طور پيش ڪرڻ ۾ ڏٺو ويو آهي.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |year=2004 |volume=94 |issue=2 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> هن سودي قرض جي متبادل طور نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت تي ٻڌل سرمائيڪاريءَ جي حمايت ڪئي. بعد واري اسلامي بئنڪنگ صنعت ۾ اهڙا تصور اهم ٿيا، جيتوڻيڪ جديد اسلامي بئنڪن جا عملي مالي اوزار مودودي جي اصل تجويزن کان گهڻو وڌيڪ پيچيده آهن. مودودي کي جديد اسلامي معاشيات جو اڪيلو باني قرار ڏيڻ بہ درست نہ ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ ساڳئي دور ۽ ان کان پوءِ ٻين مسلمان معاشيات دانن ۽ فقيهن پڻ هن شعبي جي نظرياتي ۽ عملي تعمير ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004"/> === قرآن جي تفسير تي اثر === مودودي جو سڀ کان وسيع پڙهيو ويندڙ علمي ڪم '''[[تفہيم القرآن]]''' آهي. هي اردو تفسير تقريباً ٽيهن سالن جي عرصي ۾ تيار ٿيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ قرآن جي روايتي تفسير سان گڏ جديد سماجي، سياسي ۽ اخلاقي مسئلن بابت تشريح شامل ڪئي وئي. ''تفہيم القرآن'' جو انداز خاص طور جديد تعليم يافته عام پڙهندڙ کي سامهون رکي تيار ڪيو ويو هو. مودودي آيتن جي لغوي ۽ تاريخي وضاحت سان گڏ انهن مان سماجي ۽ سياسي اصول اخذ ڪندو هو. سندس سليس اردو ۽ منظم استدلال سبب هي تفسير ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي پڙهيو ويو ۽ ٻين ٻولين ۾ پڻ ترجمو ٿيو.<ref name="Mir2026"/> ان جي تفسيرن تي اختلاف پڻ رهيا آهن. روايتي عالمن مان ڪن سندس سياسي اصطلاحن ۽ قرآن جي ڪجهه بنيادي لفظن—جهڙوڪ ''الهٰ''، ''رب''، ''دين'' ۽ ''عبادت''—جي سياسي ۽ حاڪميت سان ڳنڍيل تشريح تي تنقيد ڪئي. ان جي باوجود، انهن اصطلاحن بابت سندس تشريح جديد اسلام پسند فڪر جي لغت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Hartung2014"/> === بعد وارين اسلام پسند ۽ شدت پسند تحريڪن تي اثر === مودودي جي فڪر جو سڀ کان تڪراري ورثو ان جو بعد وارين اسلام پسند ۽ ڪجهه شدت پسند تحريڪن سان تعلق آهي. جديد مطالعي ۾ کيس [[حسن البنا]] ۽ [[سيد قطب]] سان گڏ ويهين صديءَ جي اسلام پسند فڪر جي اهم canonical ليکڪن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="PrincetonIslamist">{{cite book |editor1-last=Euben |editor1-first=Roxanne L. |editor2-last=Zaman |editor2-first=Muhammad Qasim |title=Princeton Readings in Islamist Thought: Texts and Contexts from al-Banna to Bin Laden |publisher=Princeton University Press |year=2009 |pages=79–106 }}</ref> سندس '''حاڪميتِ الٰهي'''، اسلامي نظام، جاهليت ۽ اسلامي انقلاب جهڙا تصور بعد جي مختلف تحريڪن ۾ ٻيهر استعمال ٿيا. خاص طور سيد قطب جي ذريعي انهن مان ڪجهه تصورن جو اثر بعد ۾ پيدا ٿيندڙ وڌيڪ سخت گير تحريڪن تائين پهتو.<ref name="TheonomicShift"/> پر هتي هڪ اهم تاريخي فرق ضروري آهي: مودودي پاڻ منظم جماعت، ڊگهي مدي واري اخلاقي ۽ تعليمي تربيت، ۽ وڏي حد تائين آئيني سياسي عمل کي سماجي تبديليءَ جو طريقو سمجهندو هو. هن پاڪستان ۾ پنهنجي جماعت کي حڪومت جي سخت دٻاءَ باوجود مسلسل ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل نہ ڪيو. تنهنڪري هر اهڙي بعد واري تنظيم جيڪا سندس اصطلاح استعمال ڪري، ان جي حڪمت عملي يا تشدد کي سڌو مودودي ڏانهن منسوب ڪرڻ تاريخي لحاظ کان درست ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> ان جي ابتڙ، سندس لکڻين ۾ عالمي اسلامي نظام، غير اسلامي سياسي حاڪميت جي خاتمي ۽ جهاد بابت اهڙا نظرياتي عنصر ضرور موجود آهن جن کي بعد وارين وڌيڪ انقلابي تحريڪن پنهنجي مخصوص حالتن مطابق نئين معنيٰ ڏني. ان ڪري scholarship ۾ سندس ورثي بابت ٻنهي پاسن—'''آئيني جماعت سازي''' ۽ '''انقلابي اسلامي نظريي'''—کي گڏ پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> === فڪري اثر جو خلاصو === مودودي جي عالمي اثر کي هيٺين ريت اختصار سان ڏيکاري سگهجي ٿو: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#274c77; color:white;" | ميدان ! style="background:#3a6ea5; color:white;" | بنيادي تصور يا ڪم ! style="background:#6096ba; color:white;" | بعد وارو اثر ! style="background:#a3cef1;" | اهم علائقو |- | سياسي فڪر | حاڪميتِ الٰهي، اسلامي رياست، اسلامي جمهوريت | جديد اسلام پسند سياسي نظريي جي تشڪيل | ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر |- | تنظيمي سياست | [[جماعت اسلامي]] | نظرياتي ڪارڪنن تي ٻڌل اسلامي سياسي جماعت جو نمونو | پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش |- | قرآن جي تفسير | ''[[تفہيم القرآن]]'' | جديد سماجي ۽ سياسي رخ رکندڙ قرآن فهم | ڏکڻ ايشيا ۽ ترجمن وسيلي ٻيا ملڪ |- | اسلامي معاشيات | ربا جي خاتمي ۽ اسلامي معاشي نظام | اسلامي معاشيات ۽ سود کان پاڪ بئنڪنگ جي بحثن تي اثر | پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا |- | عرب اسلام پسندي | حاڪميت، جاهليت، انقلاب ۽ نظام | [[سيد قطب]] سميت اسلام پسند فڪري حلقن ۾ قبول ۽ نئين تشريح | مصر ۽ عرب دنيا |- | ايران | اسلامي حڪومت ۽ مغربي سياسي نظام جي تنقيد | فارسي ترجما ۽ انقلابي اسلامي سياسي ٻوليءَ تي محدود/بحث هيٺ اثر | ايران |- | ترڪي | اسلام کي مڪمل نظام طور پيش ڪرڻ | 1960ع کان پوءِ اسلام پسند فڪري حلقن ۾ ترجما ۽ مطالعو | ترڪي |- | عالمي اسلامي احياءُ | دين کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام سمجهڻ | مختلف اسلامي تحريڪن طرفان مقامي حالتن مطابق قبول ۽ تبديلي | آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين |} === علمي جائزو === مودودي بابت جديد علمي جائزو هڪ رخ وارو ناهي. سندس حامين لاءِ هو اسلامي فڪر جي تجديد ڪندڙ، قرآن جو مفسر ۽ جديد حالتن ۾ اسلامي سماجي نظام جي تشريح ڪندڙ مفڪر آهي. سياسي اسلام جي تاريخ پڙهندڙ ڪيترن محققن لاءِ هو جديد اسلام پسنديءَ جو بنيادي نظرياتي معمار آهي، جڏهن تہ نقادن سندس نظرياتي رياست، مذهبي اقليتن، عورتن، سياسي pluralism ۽ حاڪميت بابت تصورن کي جديد برابر شهريت ۽ لبرل جمهوريت سان تڪرار ۾ ڏٺو آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/><ref name="Hartung2014"/> انهيءَ ڪري سندس تاريخي اهميت ڪنهن هڪ سياسي نتيجي ۾ نہ، پر ان ڳالهه ۾ پڻ آهي تہ هن ويهين صديءَ ۾ اسلام بابت بحث جي ٻولي تبديل ڪرڻ ۾ حصو ورتو. ''اسلامي رياست''، ''اسلامي انقلاب''، ''اسلامي نظامِ حيات'' ۽ خدا جي سياسي حاڪميت جهڙا تصور سندس لکڻين وسيلي وڏي مسلم عوامي ۽ سياسي بحث ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري ويا.<ref name="Nasr1996Legacy"/><ref name="Pervez2026"/> سندس اثر جي پائيداريءَ جو هڪ سبب سندس لکڻين جو انداز پڻ هو. هن پيچيده مذهبي ۽ سياسي دليلن کي نسبتاً سليس اردو ۾ پيش ڪيو، جنهن ڪري اهي رڳو روايتي عالمن بدران جديد تعليم يافته مسلمانن تائين به پهتا. سندس تحريرون سندس حياتيءَ کان پوءِ به ترجمن، جماعت اسلاميءَ جي ادارن ۽ ٻين اسلامي تحريڪن وسيلي گردش ۾ رهيون آهن.<ref name="Mir2026"/> 2026ع ۾ شايع ٿيل ''Oxford Handbook of Islamic Reform'' پڻ مودودي کي جديد اسلامي اصلاح ۽ احياءَ جي اهم شخصيتن ۾ شامل ڪري ٿو ۽ سندس عالمي اثر کي سندس وسيع تصنيفي ڪم، خدا جي حاڪميت جي نظريي ۽ هڪ پائيدار تنظيم ــ جماعت اسلامي ــ جي قيام سان ڳنڍي ٿو.<ref name="Pervez2026"/> nrefva90qn7sdalbvej2jh8qam2gt1o 417590 417589 2026-10-06T21:36:55Z Intisar Ali 8681 417590 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ ۽ جماعت اسلامي جو باني (1903–1979)}} {{Infobox religious biography | name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | image = Abul Ala Maududi.jpg | caption = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | birth_name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | birth_date = {{Birth date|1903|9|25|df=y}} | birth_place = [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1979|9|22|1903|9|25|df=y}} | death_place = [[بفيلو، نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]] | resting_place = [[اڇرا]]، [[لاهور]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | occupation = اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ، صحافي، مفسر ۽ سياسي اڳواڻ | notable_works = ''[[تفہيم القرآن]]''، ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' | known_for = [[جماعت اسلامي]] جو قيام، اسلامي سياسي فڪر | movement = [[جماعت اسلامي]] | founder = [[جماعت اسلامي]] | awards = [[شاهه فيصل عالمي انعام]]، 1979ع }} '''سيد ابو الاعلىٰ مودودي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Abul A'la Maududi}} (25 سيپٽمبر 1903ع – 22 سيپٽمبر 1979ع) ننڍي کنڊ جو اسلامي عالم، قرآن جو مفسر، صحافي، ليکڪ، سياسي مفڪر ۽ [[جماعت اسلامي]] جو باني هو.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-509695-8 }}</ref> هن ويهين صديءَ ۾ اسلام کي رڳو شخصي عقيدي يا عبادتن جي دائري بدران سماجي، سياسي، قانوني ۽ معاشي نظام طور بيان ڪرڻ لاءِ هڪ منظم فڪري خاڪو پيش ڪيو. جديد تحقيق ۾ کيس جديد اسلامي احياءَ ۽ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم ترين نظريه سازن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009230438 |isbn=9781009230438 }}</ref> مودودي جي لکڻين ۾ [[قرآن جي تفسير]]، حديث، اسلامي قانون، سياست، معيشت، سماج، اخلاق، قومپرستي، سيڪيولرزم، عورتن جي سماجي حيثيت ۽ اسلامي رياست جهڙا موضوع شامل آهن. سندس سڀ کان وڏي علمي تصنيف اردو تفسير ''[[تفہيم القرآن]]'' آهي، جڏهن تہ ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' ۽ ٻيا ڪيترائي ڪتاب پڻ سندس مشهور تصنيفن ۾ شامل آهن.<ref name="Nasr1996"/> سندس تحريرون اردو مان عربي، انگريزي، بنگالي، هندي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيون ۽ سندس فڪر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ٻين مسلم معاشرن جي اسلامي احيائي تحريڪن تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Nasr1996"/> 26 آگسٽ 1941ع تي مودودي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو پاڪستان آيو ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي ذريعي ملڪ جي آئين ۽ رياستي نظام کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي اصولن تي قائم ڪرڻ جي سياسي مهم هلائيندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> سندس سياسي ۽ مذهبي نظرين جا ڪيترائي پهلو—خاص ڪري اسلامي رياست، حاڪميت، جمهوريت، عورتن، غير مسلم شهرين، جهاد ۽ اسلامي قانون بابت موقف—علمي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Iqtidar2026"/> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul Ala'a Al-Mowdoodi |url=https://kingfaisalprize.org/ar/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |publisher=King Faisal Foundation |access-date=7 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == ابو الاعلىٰ مودودي 25 سيپٽمبر 1903ع تي [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، ان وقت جي نوابي [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ پيدا ٿيو.<ref name="KFP1979"/> سندس خاندان دهليءَ جي اشرافيه سان تاريخي نسبت رکندڙ سيد خاندان هو.<ref name="Qasmi2017">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |editor-last1=Qasmi |editor-first1=Ali Usman |editor-last2=Robb |editor-first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |doi=10.1017/9781108628012 }}</ref> مودودي پنهنجي دور جي ڪيترن روايتي عالمن جي ابتڙ ڪنهن هڪ مدرسي جي باقاعده ڊگهي نصابي تعليم مان فارغ ٿيل عالم نه هو. سندس تعليم جو وڏو حصو گهر، ذاتي مطالعي ۽ مختلف استادن وٽ حاصل ڪيل تعليم تي ٻڌل هو. ان هوندي به هن عربي، فارسي ۽ اسلامي علوم جو مطالعو ڪيو ۽ بعد ۾ قرآن، حديث، فقه ۽ جديد سياسي فڪر بابت وسيع لکڻيون ڪيون. مورخ علي عثمان قاسمي موجب، مدرسي جي روايتي رسمي تربيت نه هئڻ باوجود مودودي ڪلاسيڪي اسلامي روايت سان گڏ جديد مغربي سياسي فڪر جي به قابل ذڪر ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> سندس والد سيد احمد حسن مودودي وڪالت سان وابسته هو ۽ مذهبي رجحان رکندو هو. ابتدائي عمر ۾ مودودي کي گهر ۾ عربي، فارسي، قرآن ۽ اسلامي تعليم ڏني وئي. سندس رسمي تعليم گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي؛ والد جي بيماري ۽ پوءِ خاندان جي معاشي حالتن سبب نوجوان مودودي کي نسبتاً ننڍي عمر ۾ عملي زندگي اختيار ڪرڻي پئي.<ref name="Nasr1996"/> == صحافتي زندگي == مودودي جي عملي زندگيءَ جي شروعات بنيادي طور [[صحافت]] سان ٿي، ۽ اهو تجربو سندس بعد واري لکڻيءَ جي اسلوب ۽ سياسي فڪر تي نمايان اثرانداز ٿيو. قاسمي موجب، مسجد يا مدرسي سان مستقل وابستگي بدران صحافت مان ڪيريئر شروع ڪرڻ کيس هندستان جي آئيني مستقبل، مسلمانن جي سياسي نمائندگي، هندو-مسلم لاڳاپن ۽ برطانوي اقتدار کان پوءِ ممڪن سياسي نظام بابت هلندڙ بحثن سان سڌي واقفيت ڏني.<ref name="Qasmi2017"/> نوجوانيءَ ۾ هن مختلف اخبارن سان ڪم ڪيو. 1918ع ڌاري سندس صحافتي زندگي شروع ٿي ۽ پوءِ هو جبلپور مان نڪرندڙ روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو. بعد ۾ دهليءَ ۾ مسلمان صحافت سان ڪم ڪيائين. هن ''مسلم'' ۽ پوءِ [[جمعيت علماءِ هند]] سان لاڳاپيل اخبار ''الجمعية'' جي ادارت پڻ ڪئي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Qasmi2017"/> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|ساڄو|سيد ابو الاعلىٰ مودودي]] صحافت مودودي لاءِ رڳو پيشو نه رهي؛ اها سندس سياسي ۽ مذهبي خيالن جي تشڪيل جو اهم ذريعو بڻجي وئي. سندس تحرير جو انداز روايتي عالماڻي نثر کان نسبتاً مختلف، سڌو ۽ عام پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ جوڳو هو. ان وسيلي هو پيچيده مذهبي ۽ سياسي تصورن کي جديد سياسي اصطلاحن سان پيش ڪرڻ لڳو.<ref name="Qasmi2017"/> == علمي ۽ فڪري تشڪيل == 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان ۾ فرقيواراڻي تشدد، خلافت تحريڪ کان پوءِ جي سياسي صورتحال ۽ اسلام ۽ جهاد بابت ٿيندڙ بحثن مودودي جي فڪري ارتقا تي اثر وڌو. ان ماحول ۾ هن جهاد جي اسلامي تصور بابت لکڻ شروع ڪيو، جنهن جو نتيجو سندس ابتدائي اهم تصنيف ''الجهاد في الإسلام'' جي صورت ۾ نڪتو. ڪتاب جو مواد پهرين قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Iqtidar2026"/> ''الجهاد في الإسلام'' مودودي جي شروعاتي دور جي اهم تصنيفن مان هئي. جديد Cambridge edition هن ڪتاب کي سندس شروعاتي ۽ اثرائتي سياسي تحريرن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان کي نوآبادياتي دور، تشدد جي جواز، اسلامي سياسي نظام ۽ جديد رياست بابت سندس وسيع فڪر جي پسمنظر ۾ رکي ٿي.<ref name="Iqtidar2026"/> مودودي جو فڪر وقت سان هڪ اهڙي نظريي ڏانهن وڌيو جنهن ۾ اسلام کي مڪمل طرزِ حيات قرار ڏنو ويو. سندس نظر ۾ دين جي دائري ۾ فردي عبادت سان گڏ سياست، معيشت، قانون، سماج ۽ رياست پڻ شامل هئا. ولي نصر جي تجزيي موجب مودودي جديد دور ۾ سياسي اسلام جو هڪ منظم نظرياتي خاڪو تيار ڪيو ۽ ان نظريي کي عملي سماجي تحريڪ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> بهرحال، جديد علمي تحقيق مودودي جي فڪري تشڪيل کي صرف ”اولهه جي مخالفت“ جو نتيجو نٿي سمجهي. نصر ان کي برطانوي هندستان ۾ مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ سياسي طاقت، اجتماعي سڃاڻپ، قومپرستي ۽ نوآبادياتي نظام کان پوءِ مستقبل جي رياست بابت بحثن سان پڻ ڳنڍي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == ترجمان القرآن == 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مودودي پنهنجي رسالي ''ترجمان القرآن'' جي ادارت ۽ اشاعت شروع ڪئي. اهو رسالو اڳتي هلي سندس فڪر جي تشهير جو اهم ذريعو بڻيو. ''ترجمان القرآن'' ۾ هن قرآن، اسلامي تاريخ، سياست، قومپرستي، جديد تهذيب، مسلمانن جي اجتماعي حالت ۽ اسلامي نظام بابت مسلسل مضمون لکيا.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> هن دور تائين مودودي روايتي صحافي کان هڪ منظم مذهبي-سياسي مفڪر ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو. سندس لکڻين ۾ اهو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو تہ مسلمانن جي مسئلن جو حل رڳو سياسي نمائندگي يا اقتدار ۾ حصي حاصل ڪرڻ ۾ نه، پر فرد ۽ سماج کي اسلامي اصولن مطابق نئين سر منظم ڪرڻ ۾ آهي.<ref name="Nasr1996"/> == علامه اقبال ۽ دارالاسلام == 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ مودودي جو رابطو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] ۽ چوڌري نياز علي خان سان ٿيو. چوڌري نياز علي خان پنجاب ۾ هڪ علمي ۽ ديني مرڪز قائم ڪرڻ لاءِ زمين وقف ڪئي هئي، جنهن کي ''دارالاسلام'' جي نالي سان سڃاتو ويو. 1938ع ۾ مودودي حيدرآباد دکن ڇڏي [[پٺاڻ ڪوٽ]] ڀرسان دارالاسلام منتقل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> دارالاسلام واري دور ۾ مودودي کي پنهنجي مذهبي ۽ سماجي فڪر کي هڪ منظم تحريڪ جي صورت ڏيڻ لاءِ ماحول مليو. جيتوڻيڪ اقبال اپريل 1938ع ۾ وفات ڪري ويو، دارالاسلام جو تجربو مودودي جي بعد واري تنظيمي سوچ ۽ جماعت اسلامي جي قيام کان اڳ واري فڪري مرحلي ۾ اهم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> == هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ بابت موقف == مودودي گڏيل هندستان ۾ رائج علائقائي يا قومي قومپرستيءَ جو سخت نقاد هو. سندس نظر ۾ مسلمانن جي بنيادي اجتماعي سڃاڻپ قوم، نسل يا جاگرافي بدران اسلام سان وابسته هئڻ گهرجي. انهيءَ بنياد تي هن [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي گڏيل هندستاني قومپرستيءَ سان گڏ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي مسلمان قومپرستيءَ جي سياسي صورت تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> اهو موقف هڪ اهم تاريخي فرق پيدا ڪري ٿو: مودودي مسلمانن لاءِ اسلامي سياسي نظام جو حامي هو، پر مسلم ليگ جي قيادت هيٺ هلي رهي پاڪستان تحريڪ جي سياسي نظريي ۽ حڪمت عمليءَ سان شروع کان متفق نه هو. علي عثمان قاسمي جي تحقيق موجب مودودي مسلم ليگ ۽ [[محمد علي جناح]] تي تنقيد ڪندي دليل ڏنو تہ رڳو مسلمانن جي اڪثريت واري قومي رياست قائم ٿيڻ سان اها خود بخود ”اسلامي رياست“ نه بڻجي ويندي.<ref name="Qasmi2017"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو پاڪستان بابت ورهاڱي کان اڳ وارو موقف ۽ 1947ع کان پوءِ پاڪستان کي اسلامي رياست بنائڻ لاءِ سندس سياسي سرگرمي ٻه الڳ تاريخي مرحلا آهن؛ ٻنهي کي هڪٻئي سان ملائي پيش ڪرڻ سان سندس سياسي ارتقا جي صحيح تصوير سامهون نٿي اچي.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جو قيام == {{Main|جماعت اسلامي}} مودودي جي فڪري ۽ تنظيمي سرگرمين جو نتيجو 26 آگسٽ 1941ع تي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] جي قيام جي صورت ۾ سامهون آيو. جماعت جي قيام جو مقصد اهڙي منظم جماعت تيار ڪرڻ هو جيڪا اسلامي اصولن مطابق فرد، سماج ۽ آخرڪار رياستي نظام جي تبديلي لاءِ ڪم ڪري. مودودي جماعت جو پهريون امير چونڊيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي جي تصور ۾ جماعت محض چونڊن لاءِ قائم ڪيل سياسي پارٽي نه هئي، بلڪه هڪ نظرياتي ۽ اصلاحي تحريڪ هئي. ان جو ابتدائي طريقو تعليم، تربيت، اشاعت ۽ چونڊيل ڪارڪنن جي تياري ذريعي سماج ۾ تدريجي تبديلي آڻڻ هو. نصر موجب مودودي جي اهم جدت اها هئي تہ هن پنهنجي سياسي-مذهبي نظريي سان گڏ ان کي عملي جامو پارائڻ لاءِ هڪ منظم سماجي ۽ سياسي تنظيم جو خاڪو پڻ پيش ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> ورهاڱي کان اڳ جماعت اسلامي سڄي برطانوي هندستان جي تنظيم هئي. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت جون هندستاني ۽ پاڪستاني شاخون جدا تنظيمي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ لڳيون، جڏهن تہ مودودي پاڪستان منتقل ٿيو ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي قيادت جاري رکي.<ref name="Nasr1996"/> == پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ == 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ مودودي پاڪستان لڏي آيو ۽ [[لاهور]] سندس سياسي، علمي ۽ تنظيمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. ورهاڱي کان اڳ مسلم ليگ جي پاڪستان واري تصور تي تنقيد ڪرڻ باوجود، نئين رياست قائم ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي سرگرمين جو مرڪز پاڪستان جي آئيني ۽ قانوني ڍانچي کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي بنائڻ تي رکيو.<ref name="Nasr1996"/> هن ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي آئين ۾ خدا جي حاڪميت، اسلامي قانون جي بالادستي ۽ رياست جي اسلامي سڃاڻپ کي تسليم ڪرائڻ لاءِ مهم هلائي. پاڪستان جي رياست سان سندس تعلق ان ڪري مختلف وقتن تي تعاون، سياسي اختلاف، گرفتاري ۽ قيد جي مرحلن مان گذريو. سندس اسلامي رياست، جمهوريت ۽ آئين بابت تفصيلي نظريو بعد وارن حصن ۾ الڳ بيان ڪيو ويندو. == گرفتاريون ۽ رياست سان ٽڪراءُ == پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ مودودي ۽ حڪومت جا لاڳاپا جلد خراب ٿيا. 1948ع ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصو قيد ۾ رکيو ويو. سندس سياسي سرگرمين ۾ پاڪستان کي اسلامي آئين ڏيڻ جو مطالبو مرڪزي حيثيت اختيار ڪندو ويو.<ref name="Nasr1996"/> 1953ع ۾ پنجاب، خاص طور [[لاهور]]، ۾ احمدين خلاف تحريڪ ۽ فسادن دوران مودودي جو لکيل رسالو ''قادياني مسئلو'' پڻ شديد سياسي تڪرار جو حصو بڻيو. مارشل لا اختيارين کيس گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ موت جي سزا ٻڌائي. سزا تي عمل نه ٿيو؛ بعد ۾ اها عمر قيد ۾ تبديل ڪئي وئي ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> ان واقعي مودودي جي سياسي حيثيت کي وڏي شهرت ڏني، پر 1953ع جي تشدد ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي تنظيمن جي ڪردار، جماعت اسلامي جي ذميواري ۽ مودودي جي تحريرن جي اثر بابت تاريخي بحث کي سندس حامين جي روايت کان الڳ، معتبر ثانوي ذريعن جي بنياد تي ڏسڻ ضروري آهي. ان موضوع کي سندس احمديت بابت نظرين واري حصي ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويندو. == تفسير تفهيم القرآن == {{Main|تفهيم القرآن}} مودودي 1942ع ۾ قرآن جي اردو تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' لکڻ شروع ڪئي. اهو منصوبو لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تائين جاري رهيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ ترجمي سان گڏ تاريخي پسمنظر، آيتن جي تشريح، سماجي ۽ قانوني مسئلن ۽ مودودي جي سياسي ۽ مذهبي فڪر بابت تفصيلي حاشيا شامل آهن. هي تفسير سندس سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ وسيع اثر رکندڙ تصنيفن مان بڻيو ۽ بعد ۾ ڪيترين ٻولين ۾ ان جا ترجما ٿيا. ''تفهيم القرآن'' سندس مجموعي فڪر کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي رياست، قانون، معيشت، عورت، جهاد، غير مسلمانن ۽ سماجي نظام بابت سندس ڪيترن نظرين جي قرآني استدلال جو تفصيلي اظهار ان ۾ ملي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا == مودودي تقريباً ٽن ڏهاڪن تائين جماعت اسلامي جي قيادت ڪئي. صحت جي مسئلن ۽ تنظيمي حالتن جي پسمنظر ۾ هن 1972ع ۾ جماعت اسلامي جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. امارت ڇڏڻ کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي فڪر ۽ جماعت سان فڪري لاڳاپي ۾ سرگرم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> ساڳئي سال سندس ڊگهي عرصي کان جاري ''تفهيم القرآن'' پڻ مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ جو آخري دور بنيادي طور علمي ڪم، لکڻين ۽ خراب ٿيندڙ صحت سان لاڳاپيل رهيو. == اعزاز == 1979ع ۾ مودودي کي '''اسلام جي خدمت''' جي شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979"/> انعام جي سرڪاري فيصلي ۾ سندس اسلامي صحافت، لکڻين، ننڍي کنڊ ۾ اسلامي فڪر جي تجديد لاءِ سرگرمين ۽ اسلامي قدرن جي ترويج کي انعام ڏيڻ جا اهم سبب ڄاڻايو ويو.<ref name="KFP1979"/> [[File:King Faisal International Prize.jpg|thumb|شاهه فيصل عالمي انعام؛ مودودي 1979ع ۾ ''خدمتِ اسلام'' واري شعبي جو پهريون انعام يافته هو.]] == آخري بيماري ۽ وفات == مودودي ڪيترن سالن کان گڙدن جي بيماريءَ ۾ مبتلا هو ۽ زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.<ref name="Nasr1996"/> 1979ع ۾ علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. علاج دوران سندس حالت وڌيڪ خراب ٿي ۽ 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ 75 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪيائين.<ref name="Nasr1996"/> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو. لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. [[File:Grave maududi.jpg|thumb|ساڄو|[[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ ابو الاعلىٰ مودودي جي قبر]] مودودي جي وفات سندس سياسي ۽ فڪري اثر جو خاتمو ثابت نه ٿي. سندس لکڻيون، جماعت اسلامي جو تنظيمي ڍانچو ۽ اسلامي رياست بابت سندس اصطلاحي ۽ نظرياتي تصورات ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر به جديد اسلامي سياسي تحريڪن جي بحث جو حصو بڻيا. جديد علمي ادب ۾ ان اثر جي نوعيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن، جن جو تفصيلي جائزو مضمون جي ''اثر ۽ ورثو'' واري حصي ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026"/> == فڪر ۽ نظريا == مودودي جي فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام رڳو فرد جي ذاتي عقيدي، عبادت يا روحاني زندگي تائين محدود مذهب نہ، پر انسان جي انفرادي ۽ اجتماعي زندگيءَ لاءِ هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، قانوني ۽ سياسي نظام آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت کي ان نظام جا بنيادي ماخذ قرار ڏنو ۽ جديد رياست، آئين، معيشت ۽ سماج بابت اسلامي اصطلاحن کي ويهين صديءَ جي سياسي ٻوليءَ سان ملائي هڪ منظم نظريو پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Iqtidar2020">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Theorizing Popular Sovereignty in the Colony: Abul Aʿla Maududi's “Theodemocracy” |journal=The Review of Politics |volume=82 |issue=4 |year=2020 |pages=595–617 |doi=10.1017/S0034670520000595 }}</ref> جديد عالمن مودودي جي هن فڪر کي رڳو قديم اسلامي سياسي تصورن جي بحالي قرار ڏيڻ بدران نوآبادياتي هندستان، جديد قومي رياست، عوامي حاڪميت، جمهوريت، سوشلزم ۽ يورپي سياسي نظرين سان سندس فڪري بحث جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهيو آهي.<ref name="Iqtidar2020"/><ref name="Iqtidar2026"/> خاص طور سندس ''حاڪميت''، ''اسلامي رياست'' ۽ ''اسلامي انقلاب'' جهڙا تصور بعد ۾ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم اصطلاحن ۾ شامل ٿيا.<ref name="Zaman2015">{{cite journal |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |title=The Sovereignty of God in Modern Islamic Thought |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=25 |issue=3 |year=2015 |pages=389–418 |doi=10.1017/S1356186314000561 }}</ref> === قرآن ۽ سنت === مودودي قرآن کي اسلامي فڪر ۽ قانون جو بنيادي ماخذ سمجهندو هو، پر قرآن سان گڏ [[سنت]] کي پڻ لازمي قانوني ۽ ديني حجت قرار ڏيندو هو. سندس دليل موجب قرآن پاڻ رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو، تنهنڪري اسلامي نظام کي صرف قرآن تائين محدود ڪري سنت کي قانوني حجيت کان ڌار نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Adams1983">{{cite book |last=Adams |first=Charles J. |chapter=Mawdudi and the Islamic State |editor-last=Esposito |editor-first=John L. |title=Voices of Resurgent Islam |publisher=Oxford University Press |year=1983 |pages=99–133 |isbn=9780195033404 }}</ref> سندس مشهور تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' صرف لفظي يا لغوي تفسير نہ هو؛ ان ۾ تاريخ، قانون، سياست، معيشت ۽ سماجي معاملن بابت سندس فڪري موقف پڻ وڏي پيماني تي بيان ٿيل آهي. انهيءَ ڪري ''تفهيم القرآن'' مودودي جي سياسي ۽ سماجي فڪر کي سمجهڻ لاءِ به بنيادي ماخذ آهي.<ref name="Nasr1996"/> === حاڪميتِ الٰهي === مودودي جي سياسي فڪر جو هڪ اهم تصور '''حاڪميتِ الٰهي''' هو. سندس نظر ۾ آخري ۽ مطلق حاڪميت انسان، بادشاهه، پارليامينٽ يا قوم بدران خدا جي آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙو مطلق قانون ساز اختيار حاصل نہ آهي جنهن تحت هو خدائي هدايت کان آزاد ٿي حلال ۽ حرام جا بنيادي معيار مقرر ڪري.<ref name="Zaman2015"/> محمد قاسم زمان موجب ''حاڪميتِ الٰهي'' جديد اسلام پسند سياسي فڪر جو نمايان تصور بڻيو ۽ مودودي ان جي ويهين صديءَ واري تشڪيل جي اهم ترين مفڪرن مان هو.<ref name="Zaman2015"/> جديد تحقيق ساڳئي وقت اهو پڻ واضح ڪري ٿي تہ مودودي جي حاڪميت واري تصور کي سڌي طرح وچئين دور جي اسلامي سياسي نظريي جو نقل سمجهڻ درست نہ ٿيندو؛ ان جي جديد صورت نوآبادياتي رياست، قانون سازي ۽ عوامي حاڪميت بابت جديد بحثن سان پڻ جڙيل هئي.<ref name="AlAzami2022">{{cite journal |last=Al-Azami |first=Usaama |title=Locating Ḥākimiyya in Global History: The Concept of Sovereignty in Premodern Islam and Its Reception after Mawdūdī and Quṭb |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=355–376 |doi=10.1017/S1356186321000605 }}</ref> مودودي انساني حاڪميت کي رد ڪندي اهو نہ چيو تہ رياستي انتظام ۾ ماڻهن جو ڪو ڪردار ئي نہ هجي. سندس تصور ۾ مسلمان خدا جا ''خليفا'' يا نائب آهن ۽ مقرر ڪيل اسلامي حدن اندر اجتماعي معاملن جي انتظام، مشاورت ۽ اهڙن معاملن بابت فيصلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا جن بابت شريعت ڪو واضح حڪم نہ ڏنو هجي.<ref name="ILC1977">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1977 }}</ref> === اسلامي رياست === {{further|اسلامي رياست}} مودودي جديد دور ۾ ''اسلامي رياست'' جي منظم نظريي کي ترقي ڏيندڙ نمايان مفڪرن مان هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس تصور ۾ اسلامي رياست جي بنياد جا ٽي اهم اصول '''توحيد'''، '''رسالت''' ۽ '''خلافت''' هئا. توحيد مان خدا جي حاڪميت، رسالت مان قرآن ۽ سنت جي رهنمائي، ۽ خلافت مان انسان جي محدود ۽ امانتي سياسي اختيار جو تصور اخذ ڪيو ويو.<ref name="ILC1977"/> هن اسلامي رياست کي ڪنهن مخصوص نسل، قوم يا جاگرافيءَ تي ٻڌل قومي رياست بدران هڪ '''نظرياتي رياست''' طور پيش ڪيو. سندس نظر ۾ رياست جي اسلامي هجڻ جو بنيادي معيار ان جي آباديءَ جو فقط مسلمان هجڻ نہ، پر ان جي قانوني ۽ سياسي نظام جو اسلامي اصولن سان مطابقت رکڻ هو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي 1955ع ۾ پنهنجي مثالي نظام لاءِ ”خدا پرست جمهوري خلافت“ جهڙا لفظ پڻ استعمال ڪيا.<ref name="Nasr1996"/> سندس لکڻين ۾ اسلامي رياست جو دائرو وسيع آهي: خانداني معاملن کان وٺي معيشت، عدليه، انتظاميا، شهرين جي حقن ۽ فرضن، جنگ ۽ امن ۽ بين الاقوامي لاڳاپن تائين شريعت کي هدايت جو بنياد قرار ڏنو ويو.<ref name="Adams1983"/> بهرحال سندس تصور ۾ رياست جو هر انتظامي تفصيل اڳواٽ مقرر ٿيل نہ هو. مودودي پاڻ تسليم ڪيو تہ انساني معاملن جو هڪ وڏو ميدان اهڙو آهي جنهن بابت شريعت خاموش آهي؛ اهڙن معاملن ۾ اسلامي رياست حالتن مطابق قانون ۽ ضابطا ٺاهي سگهي ٿي، بشرطيڪ اهي قرآن ۽ سنت جي واضح حڪمن سان ٽڪراءَ ۾ نہ هجن.<ref name="Adams1983"/> === ٿيئوڊيموڪريسي === مودودي پنهنجي مثالي سياسي نظام کي روايتي معنيٰ ۾ '''[[ٿيوڪريسي]]''' سڏڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن '''theo-democracy''' يا ''خدائي جمهوري نظام'' جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ آخري حاڪميت خدا جي هجي، پر مسلمان اجتماعي طور خلافت جي حق کي استعمال ڪن.<ref name="Iqtidar2020"/> Humeira Iqtidar جي تحقيق موجب مودودي جي ''theodemocracy'' کي فقط ”مذهبي آمريت“ جو مترادف سمجهڻ سندس نظريي جي پيچيدگي کي نظرانداز ڪري ٿو. مودودي هڪ طرف مطلق عوامي حاڪميت کي رد ڪيو، پر ٻئي طرف حڪمرانن کي خدا جي نمائندگي ڪندڙ پادري طبقي جي صورت ۾ مطلق اختيار ڏيڻ به قبول نہ ڪيو. سندس تصور ۾ اجتماعي مشاورت، نمائندگي ۽ عوام جي سياسي شموليت موجود هئي، پر اها شريعت جي حدن اندر هئي.<ref name="Iqtidar2020"/> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|مودودي جي سياسي فڪر ۾ ''حاڪميتِ الٰهي''، خلافت ۽ مشاورت بنيادي تصورن مان هئا.]] === جمهوريت ۽ شوريٰ === مودودي مغربي لبرل جمهوريت جي ان اصول سان اختلاف رکندو هو جنهن موجب عوام يا سندن چونڊيل پارليامينٽ آخري قانون ساز حاڪم آهي. سندس خيال ۾ جيڪڏهن اڪثريت کي اخلاقي يا خدائي حدن کان آزاد مڪمل قانون ساز اختيار ڏنو وڃي تہ مقبول خواهش پاڻ صحيح ۽ غلط جو معيار بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Iqtidar2020"/> هن آمريڪا ۾ شراب جي ممانعت ۽ پوءِ ان جي خاتمي کي مثال طور استعمال ڪندي دليل ڏنو تہ عددي اڪثريت لازمي طور اخلاقي يا سماجي لحاظ کان درست فيصلو نٿي ڪري.<ref name="PoliticalTheory">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Political Theory of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |edition=8th |year=1993 |pages=23–25 }}</ref> ٻئي طرف، هو حڪومت جي معاملن ۾ '''شوريٰ''' يا گڏيل صلاح مشوري کي ضروري سمجهندو هو. حڪمران کي ماڻهن جي اعتماد جو حامل هئڻ گهرجي ۽ جن معاملن بابت شريعت ۾ قطعي حڪم موجود نہ هجي، انهن بابت مسلمانن جي صلاح ۽ اتفاق ذريعي فيصلا ڪري سگهجن ٿا.<ref name="ILC1977"/><ref name="Adams1983"/> انهيءَ سبب مودودي جي جمهوريت بابت موقف کي سادي نموني ”جمهوريت جي حمايت“ يا ”جمهوريت جي مڪمل مخالفت“ طور بيان ڪرڻ اڻپورو آهي. هو عوامي نمائندگي ۽ مشاورت قبول ڪندو هو، پر عوام جي غير محدود قانون ساز حاڪميت کي رد ڪندو هو.<ref name="Iqtidar2020"/> === رياستي ادارا ۽ آئين === مودودي جو خيال هو تہ اسلام جا بنيادي آئيني اصول قرآن، سنت، خلفاءِ راشدين جي روايت ۽ اسلامي قانوني ورثي مان اخذ ٿين ٿا، پر جديد رياست لاءِ انهن اصولن کي لکيل آئين جي صورت ڏيڻ ضروري آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن جي تصور موجب رياست جو سربراهه چونڊيل هجي ۽ عوام جو اعتماد حاصل هجي. قانون ساز اداري ۾ اهڙا ماڻهو شامل هجن جيڪي اسلامي قانون کي سمجهڻ ۽ جديد مسئلن تي ان جي اصولن کي لاڳو ڪرڻ جي صلاحيت رکن. قانون سازيءَ جو اختيار اهڙن شعبن ۾ وسيع ٿي سگهي ٿو جن بابت شريعت واضح حڪم نہ ڏئي، پر قرآن ۽ سنت جي قطعي حڪمن کي تبديل ڪرڻ پارليامينٽ جي اختيار ۾ نہ هوندو.<ref name="ILC1977"/> مودودي جي عدليه بابت سوچ وقت سان تبديل ٿي. شروعاتي دور ۾ هن مغربي adversarial عدالتي نظام ۽ وڪيلن جي ڪردار تي تنقيد ڪئي، پر پاڪستان ۾ جماعت اسلامي خلاف سرڪاري ڪارروائين دوران عدالتن کان رليف ملڻ کان پوءِ هن آزاد عدليه، اپيل جي حق ۽ adversarial نظام جي فائدن کي وڌيڪ قبول ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح سندس سياسي فڪر مڪمل طور جامد نہ رهيو؛ عملي پاڪستاني سياست ۽ رياستي ادارن سان تجربن جي نتيجي ۾ سندس ڪجهه آئيني تجويزون تبديل ٿينديون رهيون.<ref name="Nasr1996"/> === شريعت === مودودي لاءِ '''[[شريعت]]''' اسلامي رياست جي سڃاڻپ جو بنيادي معيار هئي. هن لکيو تہ جيڪڏهن مسلمان سماج شعوري طور شريعت کي رد ڪري پنهنجو قانون ان کان آزاد ڪنهن ٻئي ماخذ مان اخذ ڪري، تہ اهڙو سماج اسلامي نظام جي بنيادي دعويٰ کي ڪمزور ڪري ٿو.<ref name="IslamicLaw1955">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=Islamic Law and Its Introduction |publisher=Islamic Publications |year=1955 |pages=13–14 }}</ref> سندس تصور ۾ شريعت رڳو عبادتن يا خانداني قانون تائين محدود نہ هئي، پر سماجي ۽ معاشي معاملا، انتظام، عدليه، شهري حق ۽ فرض ۽ جنگ ۽ امن جا اصول پڻ ان جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref name="Adams1983"/> مودودي اسلامي فوجداري قانون جي [[حدود]]، سود جي خاتمي ۽ ٻين شرعي حڪمن جي نفاذ جي حمايت ڪئي. هن مغربي يا مغرب زدہ مسلمانن طرفان حدود کي ظالماڻو قرار ڏيڻ واري تنقيد رد ڪئي، پر ساڳئي وقت دليل ڏنو تہ اهڙيون سزائون هڪ مڪمل اسلامي سماجي نظام ۽ اسلامي تعليم جي قيام کان اڳ الڳ نموني لاڳو ڪرڻ مناسب نہ ٿيندو.<ref name="Nasr1996"/> 2026ع ۾ Cambridge University Press پاران شايع ڪيل سندس چونڊ سياسي تحريرن جي scholarly edition پڻ سندس ''Islamic Law and Constitution'' واري بحث کي ان ڪوشش طور بيان ڪري ٿي جنهن ۾ مودودي جديد رياستي حڪمراني ۽ شريعت جي وچ ۾ مطابقت جو سياسي-قانوني تصور پيش ڪيو.<ref name="Iqtidar2026"/> === اجتهاد === مودودي [[اجتهاد]] کي مڪمل طور رد نہ ڪيو، پر ان جي استعمال لاءِ سخت علمي شرطون رکندو هو. سندس نظر ۾ اجتهاد اهڙي شخص يا اداري جو ڪم هجڻ گهرجي جنهن کي قرآن، سنت، فقهي اصولن ۽ اسلامي علمي روايت تي عبور هجي ۽ جيڪو شريعت کي آخري معيار طور قبول ڪري.<ref name="Nasr1996"/> ان لحاظ کان سندس تصور جديديت پسند مفڪرن کان مختلف هو، جيڪي جديد عقل يا سماجي ضرورتن کي روايتي فقهي نتيجن جي وسيع نئين تشريح لاءِ وڌيڪ آزاد معيار طور استعمال ڪندا هئا. === اسلامي انقلاب === مودودي 1930ع ۽ 1940ع جي ڏهاڪن کان اسلام کي هڪ ''انقلابي نظريي'' ۽ جماعت اسلامي کي سماجي تبديليءَ جي تحريڪ طور بيان ڪندو رهيو. سندس استعمال ڪيل '''اسلامي انقلاب''' جو تصور بعد ۾ ٻين اسلامي تحريڪن ۾ وڏي پيماني تي رائج ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> پر مودودي جو ”انقلاب“ عام طور هٿياربند بغاوت يا اوچتي اقتدار تي قبضي جي معنيٰ ۾ نہ هو. هن سماج جي اخلاقي ۽ فڪري تبديلي، تربيت يافته ڪارڪنن جي تياري، تعليم ۽ دعوت ذريعي تدريجي تبديليءَ کي ترجيح ڏني. سندس خيال ۾ پائيدار سياسي تبديلي ان وقت ممڪن هئي جڏهن سماج ۾ ان لاءِ فڪري ۽ اخلاقي بنياد تيار ٿي وڃي.<ref name="Nasr1996"/> 1957ع ۾ جماعت اسلامي جي مستقبل جي حڪمت عملي بابت هن غير آئيني ذريعن سان سياسي نظام بدلائڻ جي مخالفت ڪئي. ايوب خان ۽ پوءِ ذوالفقار علي ڀٽي جي حڪومتن سان شديد اختلافن باوجود مودودي عام طور جماعت کي ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جي مخالفت ڪندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو انقلابي سياسي vocabulary ۽ سندس تجويز ڪيل عملي طريقو الڳ رکڻ ضروري آهي: سندس لکڻين ۾ سماجي نظام جي بنيادي تبديلي لاءِ انقلابي اصطلاح موجود آهن، پر جماعت لاءِ سندس سياسي حڪمت عملي گهڻو ڪري تدريجي، تنظيمي ۽ آئيني رهي.<ref name="Nasr1996"/> === قومپرستي === مودودي '''[[قومپرستي]]''' کي جديد مغربي سياسي تصور سمجهندو هو ۽ مسلمانن جي بنيادي سياسي سڃاڻپ کي جاگرافي، نسل يا ٻوليءَ سان ٻڌڻ جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس خيال ۾ اسلامي امت سرحدن ۽ نسلي قوميتن کان مٿانهين مذهبي برادري آهي، تنهنڪري مسلمانن کي قومپرست وفاداريءَ بدران اسلام سان پنهنجي بنيادي اجتماعي وابستگي قائم رکڻ گهرجي. هن قومپرستيءَ جي ڪجهه صورتن کي ايتري حد تائين رد ڪيو جو انهن کي توحيد سان متصادم قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ قوم کي آخري سياسي وفاداريءَ جو مرڪز بڻائڻ اسلام جي عالمگير دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> اهو ئي سبب هو جو ورهاڱي کان اڳ هو ڪانگريس جي گڏيل هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ جي مسلمان قومي رياست واري منصوبي ٻنهي کان فاصلو رکندو هو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ، البت، هن نئين ملڪ کي پنهنجي تصور واري اسلامي رياست ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ڪئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === سيڪيولرزم === مودودي [[سيڪيولرزم]] جو پڻ سخت نقاد هو. هن ان لاءِ اردو ۾ اڪثر ''لادينيت'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ۽ سيڪيولر سياست کي مذهب ۽ اخلاقيات کي اجتماعي حڪمرانيءَ کان جدا ڪرڻ واري نظام طور ڏٺو.<ref name="Adams1983"/> سندس نظر ۾ اخلاقي قدرن جو آخري سرچشمو خدا ۽ وحي هئا؛ تنهنڪري رياست کي مذهب کان اصولي طور آزاد ڪرڻ آخرڪار سياست کي مستقل خدائي اخلاقي معيار کان محروم ڪري ڇڏيندو. Charles J. Adams جي تجزيي موجب مودودي لاءِ سيڪيولرزم صرف رياست جي مذهبي غيرجانبداري نہ، پر هڪ اهڙو تصور هو جنهن ۾ انساني خواهش يا سياسي طاقت کي خدائي هدايت کان خودمختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Adams1983"/> هي تفسير جديد سيڪيولرزم جي سڀني نظرين جي غيرجانبدار وصف نہ، بلڪه '''مودودي جو پنهنجو تنقيدي تصور''' هو؛ تنهنڪري ان کي سندس موقف طور بيان ڪرڻ ضروري آهي. === اسلامي جديديت === مودودي جديديت ۽ مغربي تهذيب کي هڪ ئي شيءِ نہ سمجهندو هو. هن جديد سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ ڪارائتي ادارتي طريقن کي اصولي طور رد نہ ڪيو، پر مغربي تهذيب جي فلسفي، سيڪيولر اخلاقيات ۽ سماجي قدرن جي تقليد جي مخالفت ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> هو [[اسلامي جديديت]] جي انهن مفڪرن سان متفق هو تہ اسلام عقل جي خلاف نہ آهي. اختلاف ان ڳالهه تي هو تہ قرآن ۽ سنت کي جديد انساني عقل جي معيار تي پرکيو وڃي يا عقل کي وحي جي دائري اندر استعمال ڪيو وڃي. مودودي جي نظر ۾ قرآن ۽ سنت آخري معيار هئا؛ عقل جو ڪم انهن جي معنائن ۽ نون حالتن ۾ انهن جي اطلاق کي سمجهڻ هو، نہ تہ وحي جي صحت جو آزاد حاڪم بڻجڻ.<ref name="Mortimer1982">{{cite book |last=Mortimer |first=Edward |title=Faith and Power: The Politics of Islam |publisher=Vintage Books |year=1982 |page=204 |isbn=9780571119448 }}</ref> محققن ساڳئي وقت نشاندهي ڪئي آهي تہ مغربيت جي مخالفت باوجود مودودي پنهنجي فڪر ۾ جديد سياسي اصطلاحن—''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست''، ''آئين''، ''پارٽي'' ۽ ''نظام''—جو وسيع استعمال ڪيو. ان ڪري سندس فڪر روايتي اسلامي اصطلاحن ۽ جديد سياسي vocabulary جي هڪ نئين ميلاپ طور پڻ مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="Iqtidar2026"/> === سائنس === مودودي جديد [[سائنس]] کي بذات خود ڪنهن مخصوص مذهبي يا سيڪيولر فلسفي سان لازم ملزوم نہ سمجهندو هو. سندس مشهور تشبيهه موجب جديد سائنس هڪ ''جسم'' وانگر هئي جنهن ۾ مختلف فلسفي يا قدرن جو ''روح'' داخل ٿي سگهي ٿو؛ جيئن ريڊيو پاڻ پيغام جو نظريو مقرر نہ ڪندو آهي پر مختلف قسم جا پيغام نشر ڪري سگهي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> انهيءَ بنياد تي هن جديد سائنسي ۽ فني علم حاصل ڪرڻ جي مخالفت نہ ڪئي؛ سندس اعتراض ان وقت پيدا ٿيندو هو جڏهن سائنس سان گڏ مادي پرستي يا سيڪيولر فلسفي کي به لازمي سچ طور قبول ڪيو وڃي.<ref name="Nasr1996"/> === مغربي تهذيب بابت موقف === مودودي جديد مغربي تهذيب جي سائنس ۽ فني ڪاميابين ۽ ان جي اخلاقي ۽ سماجي قدرن وچ ۾ فرق ڪندو هو. سندس تنقيد خاص طور سيڪيولرزم، قومپرستي، آزاد جنسي سماجي لاڳاپن، سودي معيشت ۽ مطلق عوامي حاڪميت تي مرڪوز هئي.<ref name="Nasr1996"/> ان هوندي به جديد تحقيق سندس فڪر کي ”مغرب جي مڪمل رد“ تائين محدود نٿي ڪري. Humeira Iqtidar موجب مودودي نوآبادياتي لبرل رياست کي هڪ طرف تنقيد جو نشانو بڻايو، پر ٻئي طرف جديد رياست، آئين، نمائندگي ۽ حاڪميت جي ڪيترن ئي ادارتي تصورن سان فڪري طور بحث ڪندي انهن کي پنهنجي اسلامي سياسي نظريي ۾ نئين صورت پڻ ڏني.<ref name="Iqtidar2020"/> === مغل سلطنت ۽ اڪبر بابت موقف === مودودي [[مغل سلطنت]] جي تاريخ کي مڪمل طور مثالي اسلامي حڪمراني نہ سمجهندو هو. خاص طور هن [[اڪبر اعظم]] جي مذهبي پاليسين ۽ جنهن کي بعد جي ادب ۾ ''[[دين الهي]]'' چيو ويو، ان تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان کي اسلامي عقيدي کان انحراف سان ڳنڍيو. بهرحال اڪبر جي مذهبي پاليسيءَ بابت جديد مورخن ۾ اختلاف موجود آهي. [[ايس. ايم. اڪرام]] سميت ڪجهه محققن دليل ڏنو آهي تہ اڪبر جو مقصد نئون منظم مذهب قائم ڪرڻ بدران پنهنجي چونڊيل درٻارين سان ''ارادت'' يا روحاني شاگرديءَ جو تعلق پيدا ڪرڻ هو.<ref name="Ikram1964">{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |editor-last=Embree |editor-first=Ainslie T. |title=Muslim Civilization in India |chapter=Religion at Akbar's Court |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 }}</ref> ان ڪري اڪبر بابت مودودي جي راءِ کي تاريخي حقيقت جي قطعي بيان بدران سندس مذهبي-سياسي تفسير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === عالمن ۽ روايتي فقهي ورثي بابت موقف === مودودي روايتي [[علماء]] جو مڪمل مخالف نہ هو، پر هن پنهنجي دور جي مذهبي عالمن جي علمي ۽ سياسي ڪردار تي سخت تنقيد ڪئي. سندس خيال ۾ ڪيترائي عالم جديد سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کان اڻواقف هئا ۽ فقهي روايت جي بنيادي اصولن ۽ تاريخي تفصيلن وچ ۾ فرق ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا هئا.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع ۽ جديد حالتن لاءِ اجتهاد تي زور ڏنو، پر ساڳئي وقت اجتهاد کي غير تربيت يافته ماڻهن لاءِ آزاد نہ ڇڏيو. سندس مثالي اسلامي نظام ۾ جديد ۽ روايتي ٻنهي علمن سان واقف عالمن ۽ قانوندانن کي اهم ڪردار حاصل هو.<ref name="Nasr1996"/> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس علماء سان تعلق پڻ تبديل ٿيو. جن روايتي مذهبي حلقن تي هو اڳ تنقيد ڪندو هو، انهن مان ڪيترن سان اسلامي آئين ۽ ٻين سياسي مسئلن تي جماعت اسلامي عملي اتحاد پڻ قائم ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> === عورتن بابت خيال === مودودي جي سماجي فڪر ۾ [[عورت]]، خاندان، پردو ۽ مردن ۽ عورتن جي سماجي ڪردارن بابت سوالن کي خاص اهميت حاصل هئي. هن انهن موضوعن تي پنهنجي مشهور ڪتاب ''پردہ'' (''Purdah and the Status of Woman in Islam'') ۾ تفصيلي بحث ڪيو. ڪتاب پهريون ڀيرو 1939ع–1940ع جي لڳ ڀڳ شايع ٿيو ۽ شروع کان ئي بحث هيٺ رهيو.<ref name="IqtidarPardah2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=160–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> مودودي جو خيال هو تہ مرد ۽ عورت انساني ۽ اخلاقي قدر جي لحاظ کان خدا آڏو ذميوار آهن، پر سندن سماجي ڪردار مڪمل طور هڪجهڙا نہ آهن. هن اهڙي صنفي مساوات جي مخالفت ڪئي جنهن ۾ مرد ۽ عورت جا سماجي ڪردار هڪٻئي سان مڪمل طور مٽاسٽا لائق سمجهيا وڃن. جديد محقق [[حميرا اقتدار]] جي تجزيي موجب ''پردہ'' ۾ مودودي جو استدلال صرف روايتي صنفي علحدگيءَ جو دفاع نہ هو؛ هن جديد سرمائيداري، مارڪيٽ ۾ عورت جي محنت جي وڪري ۽ خاندان تي مارڪيٽ جي اثرن بابت پڻ تنقيدي دليل ڏنا.<ref name="IqtidarEquality2021">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Conservative Anti-Colonialism: Maududi, Marx and Social Equality |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=295–310 |doi=10.1017/S1356186321000332 }}</ref> [[عرفان احمد]] موجب مودودي جديد شهري زندگيءَ ۾ عورتن جي وڌندڙ عوامي موجودگيءَ کي اسلامي اخلاقي ۽ خانداني نظام لاءِ هڪ اهم چئلينج سمجهندو هو. هن بازارن، ڪاليجن، ٿيئٽرن ۽ ٻين گڏيل سماجي هنڌن ۾ مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول، ۽ جديد تفريحي ثقافت جي ڪيترن پاسن تي تنقيد ڪئي.<ref name="IrfanAhmad2013">{{cite book |last=Ahmad |first=Irfan |chapter=Cracks in the 'Mightiest Fortress' |editor1-last=Osella |editor1-first=Filippo |editor2-last=Osella |editor2-first=Caroline |title=Islamic Reform in South Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |page=322 |isbn=9781107276673 }}</ref> ==== خاندان ۽ گهريلو ڪردار ==== مودودي خاندان کي اسلامي سماج جي بنيادي اداري طور ڏٺو. ''Towards Understanding Islam'' ۾ هن عورت جي بنيادي ذميوارين ۾ گهر جي انتظام، ٻارن جي تربيت ۽ پرورش ۽ خانداني زندگيءَ جي سنڀال کي شامل ڪيو.<ref name="TUIWomen">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |others=Khurshid Ahmad, translator |year=1979 |page=112 }}</ref> سندس نظر ۾ خاندان اندر مرد ۽ عورت جي ذميوارين جي ورهاست سندن برابريءَ جي نفي نہ، پر مختلف سماجي ڪردارن جي تقسيم هئي. تنهن هوندي بہ جديد صنفي مطالعي ۾ سندس هن تصور کي واضح طور درجابنديءَ تي ٻڌل تصور پڻ سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس تجويز ڪيل سماجي نظام عورت جي عوامي، سياسي ۽ معاشي سرگرميءَ تي مرد جي ڀيٽ ۾ گهڻيون پابنديون لاڳو ڪندو هو.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== پردو ۽ صنفي علحدگي ==== مودودي [[پردو|پردي]] کي رڳو لباس جو مسئلو نہ، پر مردن ۽ عورتن جي سماجي تعلقن کي منظم ڪندڙ وسيع نظام سمجهندو هو. هن غير محرم مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول جي مخالفت ڪئي ۽ دليل ڏنو تہ ضرورت کان سواءِ عورتن جو گهر کان ٻاهر نڪرڻ محدود رهڻ گهرجي.<ref name="IqtidarPardah2026"/> هن قرآن جي آيتن {{قرآن|24|30}}–{{قرآن|24|31}}، {{قرآن|33|32}}–{{قرآن|33|33}} ۽ {{قرآن|33|59}} کي پردي ۽ صنفي اخلاق بابت پنهنجي استدلال جي اهم بنيادن طور استعمال ڪيو.<ref name="PardahCommands2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Commandments regarding Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=191–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> منهن ۽ هٿن جي پردي بابت فقهي اختلاف ۾ مودودي وڌيڪ سخت موقف اختيار ڪيو. سندس لکڻين ۾ عام حالتن ۾ گهر کان ٻاهر نڪرندڙ عورت لاءِ منهن ۽ هٿن کي به ڍڪڻ جي حمايت ملي ٿي، جڏهن تہ حقيقي ضرورت جي حالت ۾ ان جي گنجائش تسليم ڪئي وئي.<ref name="TUIWomen"/><ref name="Ruthven329">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |page=329 }}</ref> [[File:Maududi 1941.jpg|thumb|مودودي 1941ع ۾؛ ساڳئي دور ۾ سندس سماجي ۽ سياسي فڪر وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري رهيو هو.]] مودودي جو عورتن بابت هي موقف جماعت اسلامي اندر هميشه اڻبدليل نہ رهيو. عرفان احمد جي تحقيق موجب 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جماعت جي ڪجهه ڪارڪنن ۽ مفڪرن عورتن جي تعليم، ملازمت، سياسي شموليت ۽ چهري جي پردي بابت مودودي جي تشريح کان مختلف رايا پيش ڪيا.<ref name="AhmadWomen2008">{{cite journal |last=Ahmad |first=Irfan |title=Cracks in the 'Mightiest Fortress': Jamaat-e-Islami's Changing Discourse on Women |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=549–575 |doi=10.1017/S0026749X07003101 }}</ref> ==== عورتن جي سياسي ڪردار بابت موقف ==== مودودي عورت کي رياست جي سربراهه ٿيڻ يا مردن ۽ عورتن تي مشتمل عام قانون ساز اداري ۾ ساڳي سياسي ڪردار ادا ڪرڻ جي حمايت نہ ڪندو هو. سندس تجويز موجب عورتون پنهنجي نمائندن تي مشتمل هڪ الڳ مجلس چونڊي سگهن ٿيون، جيڪا عورتن جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل معاملن تي راءِ ڏئي ۽ عام قومي معاملن تي تنقيد پڻ ڪري سگهي.<ref name="ILC308">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=308 }}</ref> بعد واري جماعت اسلامي جي عملي سياست هن ابتدائي نظريي کان ڪيترن معاملن ۾ اڳتي وڌي. ڏکڻ ايشيا ۾ جماعت سان لاڳاپيل عورتن تعليم، سياسي مهمن ۽ تنظيمي سرگرمين ۾ وڌندڙ ڪردار ادا ڪيو؛ بنگلاديش بابت مطالعي پڻ جماعت جي بعد واري عورتن بابت discourse ۽ مودودي جي ابتدائي موقف وچ ۾ تبديليءَ جي نشاندهي ڪئي آهي.<ref name="Shehabuddin2008">{{cite journal |last=Shehabuddin |first=Elora |title=Jamaat-i-Islami in Bangladesh: Women, Democracy and the Transformation of Islamist Politics |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=577–603 |doi=10.1017/S0026749X07003210 }}</ref> ==== خانداني منصوبابندي ==== مودودي جديد [[خانداني منصوبابندي]] ۽ خاص طور آباديءَ کي سرڪاري پاليسيءَ وسيلي محدود ڪرڻ جو مخالف هو. هن اهڙي پاليسيءَ کي فطري نظام ۾ مداخلت ۽ خدا جي رزق ۽ آباديءَ بابت تدبير تي اعتماد جي کوٽ سان ڳنڍيو.<ref name="BirthControl">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Birth Control |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1978 |page=73 }}</ref> هن آباديءَ جي واڌ کي لازمي طور معاشي تباهيءَ جو سبب سمجهڻ کان به انڪار ڪيو. محمد نجات الله صديقي موجب مودودي ان دليل سان به اختلاف ڪيو تہ ننڍو خاندان لازمي طور ٻارن کي بهتر غذا ۽ تعليم فراهم ڪري ٿو؛ مودودي مشڪلات ۽ محدود وسيلن کي ڪڏهن ڪڏهن انساني شخصيت ۽ محنت لاءِ محرڪ پڻ سمجهندو هو.<ref name="Siddiqi2007">{{cite book |last=Siddiqi |first=Mohammad Nejatullah |title=Muslim Economic Thinking: A Survey of Contemporary Literature |publisher=The Islamic Foundation |location=Leicester |year=2007 |page=41 }}</ref> === موسيقي ۽ تفريح === مودودي [[موسيقي]] ۽ ناچ جي ڪيترين مروج صورتن کي پنهنجي اسلامي اخلاقي نظام سان ناموافق سمجهندو هو. سندس معاشي ۽ سماجي لکڻين ۾ موسيقارن، ناچ ڪندڙن ۽ تفريحي صنعت کي اهڙي عياش معاشري جي مثالن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ دولت ضرورتن ۽ سماجي ڀلائيءَ بدران اهڙين سرگرمين تي خرچ ٿئي ٿي جن کي هو اخلاقي طور نقصانڪار سمجهندو هو.<ref name="EconomicSystem1941">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |orig-year=1941 }}</ref> ان موقف کي مودودي جي مجموعي سماجي فلسفي جي پسمنظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ هو جديد تجارتي تفريح، جنسي نمائش ۽ صارف پرستيءَ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل مسئلا سمجهندو هو. سندس موسيقي بابت موقف کي سڀني اسلامي فقهي مڪتبن جو متفقه موقف سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي تاريخ ۾ موسيقي ۽ سماع بابت مختلف فقهي ۽ صوفيانه رايا موجود رهيا آهن. === معاشي فڪر === مودودي جديد '''اسلامي معاشيات''' جي ابتدائي اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيل ''The Economic Problem of Man and Its Islamic Solution'' ۽ ''Economic System of Islam'' جديد اسلامي معاشي فڪر جي تشڪيل ۾ اثرانداز ٿيا.<ref name="NasrEconomics">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=103–106 |isbn=9780195096958 }}</ref> اقتصاديات جي ماهر [[محمد عمر چپرا]] مودودي کي انهن مفڪرن مان شمار ڪيو آهي جن جديد دور ۾ اسلامي معاشيات کي هڪ جدا فڪري موضوع طور اڳتي وڌائڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |volume=94 |issue=2 |year=2004 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> مودودي جو معاشي نظريو سرمائيداري ۽ سوشلزم ٻنهي کان پاڻ کي الڳ پيش ڪندو هو. سندس خيال ۾ اسلام خانگي ملڪيت ۽ واپار کي تسليم ڪري ٿو، پر ملڪيت کي مڪمل ۽ غير مشروط حق نہ بڻائي ٿو؛ زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، اخلاقي پابنديون ۽ سماجي ذميواري ملڪيت جي استعمال تي حدون مقرر ڪن ٿيون.<ref name="EconomicSystem1941"/> جديد اسلامي معاشيات بابت وسيع علمي ادب ۾ پڻ خانگي ملڪيت ۽ مارڪيٽ کي عام طور قبول ڪرڻ، پر انهن کي شريعت ۽ اخلاقي ذميوارين سان محدود ڪرڻ، اسلامي معاشي فڪر جون اهم خصوصيتون سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="OxfordIslamicEconomics">{{cite encyclopedia |last=Wilson |first=Rodney |title=Islamic Economic Principles |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Religion |publisher=Oxford University Press |year=2019 |doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.685 }}</ref> ==== سرمائيداريءَ تي تنقيد ==== مودودي [[سرمائيداري]] کي ان جي غير محدود صورت ۾ رد ڪيو. سندس تنقيد جو هڪ حصو سودي مالياتي نظام، دولت جي ارتڪاز، استحصال ۽ دولت کي اخلاقي ذميواريءَ کان آزاد سمجهڻ تي مرڪوز هو.<ref name="EconomicSystem1941"/> هن جديد اقتصاديات جي بچت ۽ سيڙپڪاريءَ بابت ڪجهه بنيادي مفروضن تي پڻ سخت تنقيد ڪئي. سندس دليل هو تہ آمدنيءَ جو وڏي پيماني تي خرچ کان هٽي مالي بچت ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ ڏانهن وڃڻ مجموعي طلب کي گهٽائي سگهي ٿو ۽ ان مان وڌيڪ پيداوار، واپاري مقابلو ۽ معاشي بحران پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="MaududiSaving">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=21–24 }}</ref> هي معاشي تجزيو جديد mainstream economics جو متفقه نتيجو نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي مودودي جي معاشي نظريي طور ئي بيان ڪرڻ مناسب آهي. ==== سوشلزم بابت موقف ==== مودودي [[سوشلزم]] ۽ [[ڪميونزم]] جو پڻ سخت مخالف هو. سندس خيال ۾ پيداوار جي ذريعن کي وڏي پيماني تي رياست جي ملڪيت ۾ ڏيڻ معاشي طاقت سان گڏ سياسي طاقت به حڪومت وٽ مرڪوز ڪري ڇڏي ٿو ۽ فرد جي آزادي ۽ ملڪيت جي حق کي خطري ۾ وجهي ٿو.<ref name="EconomicSystemSocialism">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=25–28 }}</ref> هن غربت ۽ معاشي استحصال جي وجود کي تسليم ڪيو، پر مارڪسي تجزيي سان اختلاف ڪيو تہ انهن جو بنيادي سبب خانگي ملڪيت يا نفعي جو تصور آهي. سندس نظر ۾ اصل مسئلو دولت جي استعمال ۾ اخلاقي ضابطن، سماجي ذميواري ۽ شرعي حدن جي کوٽ هو.<ref name="RuthvenEconomic">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=329–330 }}</ref> حميرا اقتدار جي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جي سوشلزم سان سخت اختلاف باوجود سندس سرمائيداري ۽ مارڪيٽائيزيشن بابت ڪجهه دليلن ۾ مارڪسي تنقيد سان قابل ذڪر فڪري مشابهت موجود هئي، خاص طور سماجي تعلقن کي مارڪيٽ جي منطق هيٺ آڻڻ بابت.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== اسلامي معاشي نظام ==== مودودي پنهنجي تجويز ڪيل نظام کي laissez-faire سرمائيداري ۽ رياستي سوشلزم جي وچ ۾ صرف هڪ '''مخلوط معيشت''' نہ سمجهندو هو. سندس دعويٰ هئي تہ اسلامي معاشي نظام جو بنياد هڪ الڳ اخلاقي ۽ قانوني worldview تي آهي، جنهن ۾ حلال ۽ حرام، زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، سماجي ذميواري ۽ خانگي ملڪيت گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="NasrEconomics"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ مودودي جي بيان ڪيل معاشي نظامن جو تقابلي خاڪو ! پهلو ! سرمائيداري بابت سندس تنقيد ! سوشلزم بابت سندس تنقيد ! سندس تجويز ڪيل اسلامي نظام |- | ملڪيت | خانگي ملڪيت کي حد کان وڌيڪ آزادي | رياستي ملڪيت جو حد کان وڌيڪ غلبو | خانگي ملڪيت، پر شرعي ۽ سماجي ذميوارين سان |- | سرمايو | سودي سرمايي ۽ دولت جي ارتڪاز تي تنقيد | سرمايي تي رياستي ڪنٽرول | سود کان پاڪ سيڙپڪاري ۽ نفعي-نقصان ۾ شراڪت |- | سماجي انصاف | مارڪيٽ پاڻ ڪافي نہ آهي | جبري مساوات فردي آزادي گهٽائي سگهي ٿي | زڪوات، وراثت، خيرات ۽ اخلاقي ذميواري |- | رياست | غير محدود مارڪيٽ جي مخالفت | مڪمل معاشي مرڪزيت جي مخالفت | شرعي حدن اندر ضابطو ۽ سماجي ڀلائي |} هي جدول مودودي جي پنهنجي normative classification جو خلاصو آهي؛ جديد معاشي علم ۾ سرمائيداري ۽ سوشلزم جون گهڻيون مختلف صورتون موجود آهن ۽ اهي لازمي طور انهن ٽن سادن خانن تائين محدود نہ آهن.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== سود جي ممانعت ==== مودودي جي معاشي فڪر ۾ سڀ کان اهم مسئلن مان هڪ '''[[ربا|سود (ربا)]]''' هو. هن قرض تي ورتل هر مقرر واڌ کي ربا قرار ڏيندي ان جي مڪمل خاتمي جي حمايت ڪئي. سندس نظر ۾ قرآن جي سود بابت ممانعت صرف انتهائي يا استحصالي وياج تائين محدود نہ هئي.<ref name="MaududiRiba">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=166–199 }}</ref> هن ”مناسب“ يا گهٽ شرح واري سود ۽ استحصالي سود جي وچ ۾ بنيادي شرعي فرق قبول نہ ڪيو. سندس دليل موجب جيڪڏهن قرض تي اڳواٽ مقرر واڌ جو اصول تسليم ڪيو وڃي تہ شرح گهٽ يا وڌيڪ هجڻ ان جي بنيادي نوعيت تبديل نٿي ڪري.<ref name="MaududiRiba"/> سودي قرض جي متبادل طور مودودي '''سڌي حصيداريءَ واري سيڙپڪاري''' ۽ [[نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت]] تي زور ڏنو، جنهن ۾ سرمايو فراهم ڪندڙ کي اڳواٽ مقرر وياج بدران ڪاروبار جي حقيقي نتيجي ۾ حصو ملي.<ref name="MaududiRiba"/> اهو تصور بعد ۾ اسلامي بئنڪنگ جي نظرياتي ادب ۾ [[مضاربت]] ۽ [[مشارڪت]] جهڙن risk-sharing طريقن سان ڳنڍيو ويو. جديد اسلامي ماليات ۾، البت، عملي ادارا صرف equity finance تي نہ هلن ٿا ۽ مرابحه، اجاره ۽ ٻين شريعت مطابق معاهدن جو پڻ وسيع استعمال ڪن ٿا.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== مودودي جي معاشي فڪر تي تنقيد ==== معاشيات جي محقق [[فيصل خان]] دليل ڏنو آهي تہ مودودي جو سودي ماليات جو بيان گهڻو ڪري ڏکڻ ايشيا جي ڳوٺاڻي قرض ڏيندڙ ۽ غريب هاريءَ جي استحصالي تعلق سان مشابهت رکي ٿو، جڏهن تہ جديد تجارتي بئنڪنگ جا ڪيترائي پاسا ان کان وڌيڪ پيچيدا آهن.<ref name="FeisalKhan">{{cite book |last=Khan |first=Feisal |title=Islamic Banking in Pakistan: Shariah-Compliant Finance and the Quest to Make Pakistan More Islamic |publisher=Routledge |year=2015 |pages=57–65 |isbn=9780415712699 }}</ref> خان اهو سوال پڻ اٿاري ٿو تہ سود جي بدران equity financing اختيار ڪرڻ پاڻمرادو اهڙي منصوبي ڏانهن سرمايو ڇو منتقل ڪندو جيڪو سماجي طور فائديمند هجي پر مالي طور گهٽ منافعي وارو هجي. ان ڪري مودودي جي تجويزن کي جديد اسلامي معاشيات جي تاريخ ۾ اثرائتو نظرياتي قدم سمجهيو وڃي ٿو، پر انهن جي عملي معاشي نتيجن بابت بحث جاري رهيو آهي.<ref name="FeisalKhan"/> ==== زمينداري ۽ زرعي سڌارا ==== مودودي خانگي ملڪيت جي حق جو مضبوط حامي هو ۽ پاڪستان جي شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني جي [[زرعي سڌارا|زرعي سڌارن]] ۽ زمين جي جبري ورهاست بابت شڪي موقف اختيار ڪيائين. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ هن پنجاب ۾ زمين جي مالڪيءَ تي سخت حدون لاڳو ڪرڻ جي ڪجهه تجويزن جي مخالفت ڪئي.<ref name="NasrLand">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> سندس دليل جو بنياد اهو هو تہ جيڪڏهن ملڪيت شرعي طور جائز طريقي سان حاصل ڪئي وئي هجي تہ صرف ان جي وڏي مقدار رياست کي ان جي ضبط يا ورهاست جو پاڻمرادو حق نٿي ڏئي. بعد ۾ هن معاشي انصاف ۽ دولت جي منصفاڻي ورڇ تي وڌيڪ زور ڏنو، پر [[مساوات پسندي]] ۽ خانگي ملڪيت جي جبري خاتمي جي مخالفت جاري رکي.<ref name="NasrLand"/> === تصوف === مودودي جو [[تصوف]] بابت موقف وقت سان تبديل ٿيو ۽ ان کي فقط ”تصوف جي مخالفت“ طور بيان ڪرڻ درست نہ آهي. پنهنجي ابتدائي دور ۾ هو برصغير ۾ رائج تصوف جي ڪيترين رسمن، پير پرستي، مزارن سان لاڳاپيل عقيدن ۽ اهڙين صوفيانه تشريحن جو سخت نقاد هو جيڪي سندس نظر ۾ قرآن، سنت ۽ شريعت کان پري ٿي ويون هيون.<ref name="NasrSufism">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=122–124 |isbn=9780195096958 }}</ref> هن پنهنجي جوانيءَ ۾ اسلامي روحانيت ۽ تصوف جي ڪجهه علمن جو باقاعده مطالعو پڻ ڪيو. سندس فڪري پسمنظر تي [[ديوبندي]] اصلاح پسند روايت، [[ابن تيميه]] ۽ ٻين اهڙن عالمن جي اثر جي نشاندهي ڪئي وئي آهي، جيڪي روحاني تزڪيي کي قبول ڪندي غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تي تنقيد ڪندا هئا.<ref name="Sirriyeh2013">{{cite book |last=Sirriyeh |first=Elizabeth |title=Sufis and Anti-Sufis: The Defence, Rethinking and Rejection of Sufism in the Modern World |publisher=Routledge |year=2013 |pages=162–164 |isbn=9781136812767 }}</ref> ==== تصوف ۽ شريعت ==== مودودي پنهنجي بعد واري لکڻين ۾ واضح ڪيو تہ سندس اعتراض '''تصوف بذات خود''' تي نہ، پر اهڙي تصوف تي آهي جيڪو شريعت کان آزاد ٿيڻ جي دعويٰ ڪري. هن ''Towards Understanding Islam'' ۾ فقہ ۽ تصوف جي وچ ۾ فرق کي نماز جي مثال سان بيان ڪيو: فقہ نماز جي ظاهري شرطن ۽ عملن کي ڏسي ٿي، جڏهن تہ تصوف عبادت جي اندروني توجهه، اخلاص ۽ انسان جي اخلاق تي ان جي اثر کي ڏسي ٿو.<ref name="MaududiTasawwuf">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=111 }}</ref> هن اهڙي روحاني تربيت کي قبول ڪيو جيڪا قرآن، سنت ۽ شريعت جي پابنديءَ سان گڏ هجي، پر انهن صوفيانه دعوائن جي مخالفت ڪئي جن موجب ڪو روحاني مقام حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان عام شرعي فرضن کان مٿانهون ٿي سگهي ٿو.<ref name="Sirriyeh2013"/> ==== موقف ۾ تبديلي ==== Vali Nasr موجب مودودي جي شروعاتي تحريرن ۾ تصوف بابت ٻولي ڪافي سخت هئي، پر پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس موقف وڌيڪ تفريقي بڻيو. هن تصوف جي روحاني ۽ اخلاقي پهلو کي قبول ڪندي پنهنجي تنقيد کي خاص طور غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تائين محدود ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="NasrSufism"/> 1951ع ۾ هن واضح طور چيو تہ نہ هو ۽ نہ جماعت اسلامي تصوف جي اصل روحاني تصور جا مخالف آهن. هن شرعي پابنديءَ ۾ رهندڙ تصوف ۽ مزارن، ميلن ۽ ٻين اهڙين عوامي رسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو جن کي هو بعد ۾ پيدا ٿيل بدعتون سمجهندو هو.<ref name="NasrSufism"/> مودودي جي وفات کان پوءِ جماعت اسلامي جو تصوف سان عملي تعلق به هڪجهڙو نہ رهيو. مثال طور جماعت جي امير [[قاضي حسين احمد]] 1987ع ۾ لاهور جي مشهور صوفي درگاهه [[داتا درٻار]] جو دورو ڪيو، جڏهن تہ جماعت جي ٻين حلقن صوفي رسمن جي ڪجهه صورتن تي تنقيد جاري رکي.<ref name="NasrSufism"/><ref name="Sirriyeh2013"/> ان ڪري مودودي جي تصوف بابت فڪر کي ٽن پاسن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: روحاني تزڪيي ۽ احسان جي قبوليت، شريعت کان آزاد باطنيت جي مخالفت، ۽ مزارن يا اولياءَ سان لاڳاپيل انهن عوامي رسمن تي تنقيد جن کي هو قرآن ۽ سنت سان غير موافق سمجهندو هو. === غير مسلمانن بابت خيال === مودودي جي سياسي نظريي ۾ غير مسلمانن جي حيثيت سندس '''اسلامي رياست''' جي تصور سان ڳنڍيل هئي. هو غير مسلمانن جي جان، مال، عبادت ۽ شخصي قانونن جي تحفظ جو حامي هو، پر ساڳئي وقت سندس تجويز ڪيل رياست هڪ نظرياتي اسلامي رياست هئي، جنهن جي بنيادي پاليسي ۽ اعليٰ حڪمراني سندس نظر ۾ انهن ماڻهن جي هٿ ۾ رهڻ گهرجي جيڪي ان جي اسلامي نظريي کي قبول ڪن.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> برطانوي هند واري دور ۾ مودودي اقليتن جي مسئلي کي اڪثريتي قومي جمهوريت جي تنقيد سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال هو تہ جيڪڏهن رياست ۾ سياسي اقتدار رڳو عددي اڪثريت جي بنياد تي هجي تہ مستقل مذهبي اقليتون اڪثريت جي سياسي غلبي هيٺ اچي سگهن ٿيون. ان ڪري سندس قومپرستيءَ خلاف لکڻين ۾ ''بنيادي حقن'' ۽ اقليتن جي تحفظ جو سوال نمايان رهيو.<ref name="Iqtidar2026Rights">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Fundamental Rights |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=129–143 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس حل سيڪيولر شهريت بدران اسلامي نظرياتي رياست جي اندر اقليتن جي تحفظ تي ٻڌل ٿيو. سندس لکڻين موجب غير مسلمانن جي مذهبي عقيدن، عبادتن ۽ ذاتي سماجي رسمن ۾ عام طور مداخلت نہ ٿيڻ گهرجي، پر رياست جي بنيادي اسلامي پاليسيءَ کي تبديل ڪرڻ يا ان جي اعليٰ نظرياتي قيادت تي اثرانداز ٿيڻ جو کين ساڳيو حق حاصل نہ هوندو.<ref name="ILC237">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237 }}</ref> هن تصور ۾ غير مسلمان عام سرڪاري ملازمتن ۾ ڪم ڪري سگهن ٿا، پر اهڙن اهم عهدن کان محروم رهندا جن وسيلي اسلامي رياست جي بنيادي پاليسي طئي ٿئي. مودودي الڳ نمائندگيءَ جو تصور پڻ پيش ڪيو، جنهن موجب غير مسلم شهري پنهنجا نمائندا چونڊي سگهن ٿا.<ref name="ILCMinorities">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237, 282, 288–297 }}</ref> اهڙي نموني سندس فڪر ۾ مذهبي آزادي ۽ قانوني تحفظ سان گڏ سياسي اختيار جي غير مساوي ورڇ موجود هئي. جديد سياسي معيارن، خاص طور برابر شهريت جي تصور، جي لحاظ کان اهو پاسو تنقيد جو موضوع رهيو آهي؛ جڏهن تہ مودودي پاڻ اهڙي فرق کي مذهبي امتياز بدران نظرياتي رياست جي منطقي نتيجي طور پيش ڪندو هو.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/> ==== جزيه ==== مودودي روايتي اسلامي [[جزيه]] جي ادائيگيءَ کي اسلامي رياست ۾ غير مسلم مرد شهرين جي حيثيت سان ڳنڍيو. سندس تشريح موجب بالغ ۽ قابل غير مسلم مرد جزيه ادا ڪندا، جڏهن تہ عورتون، ٻار ۽ ڪجهه ٻين مستثنيٰ طبقن تي اهو لاڳو نہ ٿيندو؛ فوجي خدمت ڪندڙ غير مسلمانن کي پڻ ان کان ڇوٽ ملي سگهي ٿي.<ref name="ILC292">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1983 |page=292 }}</ref> مودودي جزيي کي صرف مالي محصول نہ، پر اسلامي رياست جي سياسي حاڪميت سان پڻ ڳنڍيو. ''تفہيم القرآن'' ۾ سندس تشريح موجب جزيي جي ادائيگي غير مسلم سياسي گروهن جي آزاد حاڪميت ختم ٿيڻ ۽ اسلامي سياسي اقتدار جي قبوليت جي علامت پڻ هئي.<ref name="TafhimJizya">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Meaning of the Qur'an |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1993 |volume=2 |pages=183–186 }}</ref> ان ڪري مودودي جي جزيي بابت تصور کي رڳو جديد ''tax in lieu of military service'' سان برابر سمجهڻ سندس مڪمل موقف جي عڪاسي نہ ڪندو؛ سندس پنهنجي لکڻين ۾ ان جا دفاعي ذميواري ۽ سياسي حاڪميت ٻئي پاسا موجود آهن. === احمديه مسئلو === [[احمديه جماعت]] بابت مودودي جو موقف پاڪستان جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ سندس سڀ کان تڪراري موقفن مان هڪ رهيو. هو احمدين کي اسلامي عقيدي جي دائري کان ٻاهر سمجهندو هو ۽ خاص طور [[ختم نبوت]] جي مسئلي تي سندن عقيدن جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Valentine2008">{{cite book |last=Valentine |first=Simon Ross |title=Islam and the Ahmadiyya Jama'at: History, Belief, Practice |publisher=Columbia University Press |year=2008 |pages=228–229 |isbn=9780231700948 }}</ref> 1953ع جي پنجاب ۽ لاهور واري احمديه مخالف تحريڪ دوران مودودي ''قادياني مسئلو'' نالي رسالو لکيو. ان ۾ هن احمدين جي مذهبي حيثيت ۽ پاڪستاني رياست ۾ سندن آئيني حيثيت بابت پنهنجا دليل پيش ڪيا. سندس تحرير ان دور جي وسيع احمديه مخالف سياسي مهم جو حصو بڻجي وئي.<ref name="Valentine2008"/> [[File:Maulana Maududi 1953.jpg|thumb|مودودي جي سياسي زندگيءَ ۾ 1953ع جو احمديه مخالف تحريڪ وارو دور اهم ۽ تڪراري مرحلو هو.]] 1953ع جي فسادن کان پوءِ لاڳو ٿيل مارشل لا هيٺ هڪ فوجي عدالت مودودي کي موت جي سزا ٻڌائي. اها سزا عملي طور نافذ نہ ٿي؛ پوءِ ان کي عمر قيد ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996Ahmadi">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> احمدين ۽ مودودي جي اسلامي رياست جي تصور جي تعلق تي جديد تحقيق پڻ خاص ڌيان ڏنو آهي. مذهبي قوميت ۽ جديد اسلامي رياست بابت مطالعي ۾ مودودي جي احمدين بابت موقف کي ان وڏي سوال سان ڳنڍيو ويو آهي تہ هڪ نظرياتي اسلامي رياست ۾ ''مسلمان'' جي قانوني تعريف ڪرڻ جو اختيار ڪنهن وٽ هوندو ۽ اهڙي تعريف اقليتي شهريت تي ڪهڙا اثر وجهي سگهي ٿي.<ref name="Haj2023">{{cite book |last=Haj |first=Samira |chapter=Abul Ala Mawdudi's Islamic State and Minority Ahmadis |title=Sunni Chauvinism and the Roots of Muslim Modernism |publisher=Stanford University Press |year=2023 |pages=135–167 |doi=10.1515/9781503636255-008 }}</ref> === جهاد === مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''[[جهاد]]''' هڪ مرڪزي تصور هو. سندس پهريون وڏو علمي ڪم ''الجهاد في الاسلام'' هو، جيڪو 1927ع کان اخبار ۾ قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. اهو ڪتاب ان وقت لکيو ويو جڏهن هندستان برطانوي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ هو ۽ برصغير ۾ جنگ، آزادي، عدم تشدد ۽ اسلامي سياسي اختيار بابت شديد بحث جاري هئا.<ref name="Khalidi2012">{{cite book |last=Khalidi |first=Omar |chapter=Muslim Debates on Jihad in British India: The Writings of Chiragh ‘Ali and Abu al-A‘la Mawdudi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=305–321 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199755042.003.0015 }}</ref> مودودي جهاد کي فقط ذاتي روحاني جدوجهد يا صرف دفاعي جنگ تائين محدود نہ ڪيو. سندس نظريي ۾ اسلام هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي ۽ سياسي نظام هو، تنهنڪري جهاد اهڙي منظم جدوجهد جو نالو پڻ هو جنهن جو مقصد انسان جي انسان تي حاڪميت بدران خدا جي حاڪميت تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظام قائم ڪرڻ هو.<ref name="MawdudiThemes">{{cite book |chapter=Central themes of Mawdudi's writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 }}</ref> ==== ''الجهاد في الاسلام'' ==== ''الجهاد في الاسلام'' ۾ مودودي قومپرست جنگ ۽ اسلامي جهاد ۾ فرق ڪيو. سندس دليل موجب اسلامي جهاد جو مقصد ڪنهن خاص قوم، نسل يا علائقي جي سياسي طاقت وڌائڻ نہ، پر اهڙي سياسي ۽ سماجي نظام کي ختم ڪرڻ آهي جنهن کي هو غير اسلامي ۽ ظالماڻو سمجهي ٿو، ۽ ان جي جاءِ تي اسلامي نظام قائم ڪرڻ آهي.<ref name="AlJihad">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Al Jihad fil Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore }}</ref> ان ڪري سندس لکڻين ۾ اسلامي تحريڪ جي دائري کي ڪنهن هڪ ''وطن'' تائين محدود نہ ڪيو ويو. مودودي اسلامي پيغام کي عالمگير سمجهندو هو ۽ سياسي نظام جي تبديليءَ کي به ان عالمگير دعويٰ سان ڳنڍيندو هو.<ref name="MawdudiThemes"/> جديد محققن هن نظريي کي مختلف نمونن سان پڙهيو آهي. عمر خالدي ان کي برطانوي هند ۾ جهاد بابت جديد مسلم بحثن جي مخصوص تاريخي تناظر ۾ رکي ٿو، جڏهن تہ بين الاقوامي قانون بابت ڪجهه محقق مودودي کي ويهين صديءَ جي '''offensive theory of jihad''' جي اهم جديد نمائندن مان شمار ڪن ٿا.<ref name="Khalidi2012"/><ref name="UseForce2013">{{cite journal |title=Use of Force under Islamic Law |journal=European Journal of International Law |volume=24 |issue=1 |year=2013 |pages=343–365 |doi=10.1093/ejil/cht013 }}</ref> اهڙي scholarly classification کي مودودي جي پنهنجي اصطلاحن سان خلط نہ ڪرڻ گهرجي: هو پنهنجي تصور کي سامراجي توسيع يا قومي فتح طور پيش نہ ڪندو هو، بلڪه ان کي ظلم ۽ انسان جي انسان تي حاڪميت ختم ڪرڻ جي انقلابي جدوجهد قرار ڏيندو هو. تنهن هوندي بہ سندس نظريي ۾ ضرورت پوڻ تي سياسي نظام بدلائڻ لاءِ هٿياربند طاقت جي استعمال جي گنجائش موجود هئي.<ref name="UseForce2013"/> ==== جنگ ۽ غير جنگي جهاد ==== مودودي وٽ جهاد صرف جنگ جي ميدان ۾ وڙهڻ جو نالو نہ هو. سندس تشريح ۾ سياسي تنظيم، دعوت، تعليم، فڪري جدوجهد، مالي مدد ۽ جنگ لاءِ تياري پڻ وسيع جهاد جو حصو ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ سڌي هٿياربند جنگ لاءِ هن ''قتال'' جو تصور استعمال ڪيو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1979 |pages=104–105 }}</ref> هو جنگ ۾ جاني ۽ مالي نقصان کي سنجيده قرباني سمجهندو هو، پر سندس استدلال موجب جيڪڏهن وڏي اخلاقي ۽ سياسي برائي کي روڪڻ لاءِ محدود نقصان ناگزير هجي تہ اهو جائز ٿي سگهي ٿو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding"/> ==== جهاد جو اعلان ۽ ڪشمير ==== مودودي جي نظرياتي لکڻين جي باوجود، هو هر فرد يا مذهبي جماعت کي پنهنجي طور تي هٿياربند جهاد شروع ڪرڻ جو اختيار نہ ڏيندو هو. 1947ع–1948ع جي [[ڪشمير تڪرار]] دوران هن دليل ڏنو تہ منظم جنگ يا جهاد جو اعلان جائز سياسي حڪومت جي اختيار هيٺ هجڻ گهرجي.<ref name="NasrKashmir">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> ان سبب ڪشمير بابت سندس موقف سندس وسيع انقلابي ٻوليءَ جي مقابلي ۾ وڌيڪ رياست-مرڪوز هو: غير رياستي مذهبي اڳواڻ يا جماعت پنهنجي طور تي جنگ شروع ڪرڻ جا مجاز نہ هئا. اهو فرق مودودي جي جهاد جي نظريي کي بعد ۾ پيدا ٿيل ڪيترن غير رياستي هٿياربند اسلام پسند تصورن کان ڌار ڪري ٿو.<ref name="NasrKashmir"/> === شخصيت ۽ ذاتي زندگي === [[جماعت اسلامي]] جي امير طور مودودي پنهنجي جماعت جي ڪارڪنن سان نسبتاً ويجهو رابطو رکندو هو. سندس گهر ۾ عصر ۽ مغرب جي نمازن جي وچ واري وقت ۾ ڪارڪنن ۽ مهمانن سان غير رسمي ملاقاتون ۽ بحث ٿيندا هئا.<ref name="NasrPersonality">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=127–140 }}</ref> سندس سوانح نگارن ۽ همعصرن کيس خاموش طبع، منظم، مضبوط ارادي وارو ۽ پنهنجي فڪري موقف تي قائم رهندڙ شخص طور بيان ڪيو آهي. سندس تقرير جو انداز عام جذباتي خطابت کان مختلف هو؛ هو دليل کي مرحليوار ترتيب ڏيندي قرآن، حديث ۽ سياسي منطق مان نتيجا اخذ ڪندو هو.<ref name="NasrPersonality"/> اردو سندس فڪري اظهار جو بنيادي وسيلو هو. جيتوڻيڪ هو عربي ۽ فارسي علمي روايتن سان واقف هو ۽ جديد مغربي سياسي فڪر به پڙهيو هئائين، هن پنهنجي گهڻي تصنيف [[اردو]] ۾ ڪئي. ان سان سندس لکڻيون برصغير جي پڙهيل مسلم وچولي طبقي تائين وڏي پيماني تي پهتيون.<ref name="Qasmi2018">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |title=Muslims against the Muslim League |publisher=Cambridge University Press |year=2018 }}</ref> مودودي روايتي مدرسي مان مڪمل رسمي تعليم حاصل ڪندڙ عالم نہ هو. سندس علمي شخصيت صحافت، ذاتي مطالعي، عربي ۽ اسلامي علوم جي تعليم ۽ جديد سياسي ادب جي مطالعي جي ميلاپ مان ٺهي. جديد مؤرخ علي عثمان قاسمي کيس پنهنجي دور جي عالمن ۾ هڪ غير معمولي شخصيت قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ مدرسي جي روايتي مڪمل تعليم کان سواءِ به هن ڪلاسيڪي اسلامي علم ۽ جديد مغربي سياسي فڪر ٻنهي تي قابل ذڪر دسترس حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2018"/> ==== خاندان ==== مودودي پنهنجي گهرواري محمودہ بيگم سان شادي ڪئي ۽ سندن ڪيترائي پٽ ۽ ڌيئرون ٿيون. سندس سياسي، تصنيفي ۽ دعوتي مصروفيتن سبب گهريلو زندگيءَ لاءِ وقت محدود هوندو هو. Vali Nasr موجب سندس نون ٻارن مان فقط هڪ مستقل طور جماعت اسلامي سان تنظيمي طور وابسته ٿيو، جڏهن تہ سندس ڌيءَ اسماءَ کي علمي دلچسپيءَ جي لحاظ کان نمايان قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NasrFamily">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 }}</ref> مودودي کي روايتي [[يوناني طب]] سان پڻ دلچسپي هئي ۽ هو ذاتي سطح تي ان جي ڪجهه طريقن کان واقف ۽ عملي طور استعمال ڪندڙ هو، جيتوڻيڪ اها سندس عوامي سڃاڻپ جو بنيادي حصو نہ هئي.<ref name="NasrPersonality"/> ==== صحت ==== مودودي زندگيءَ جي وڏي حصي ۾ گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت ايتري خراب ٿي جو هو گهڻو وقت بستري تائين محدود رهيو. 1969ع ۾ علاج لاءِ انگلينڊ به ويو.<ref name="NasrFamily"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گردن جي پراڻي بيماري سان گڏ دل جون تڪليفون به وڌي ويون. ان وقت سندس عمر ۽ ڊگهي سياسي ۽ علمي سرگرميءَ سبب صحت مسلسل ڪمزور ٿيندي وئي. === آخري سال ۽ وفات === 1972ع ۾ مودودي جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، ديني فڪر ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. ساڳئي سال سندس لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تي پکڙيل قرآن جي تفسير '''[[تفہيم القرآن]]''' جي تصنيف مڪمل ٿي.<ref name="NasrLateLife">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت تي پهريون '''[[شاهه فيصل بين الاقوامي انعام]]''' ڏنو ويو. انعام ڏيندڙ اداري موجب سندس اسلامي فڪر، تفسير، سياسي نظريي ۽ اسلامي قانون بابت لکڻين کي ان اعزاز جو بنيادي سبب سمجهيو ويو.<ref name="KFIP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul A'la Al-Mawdudi |url=https://kingfaisalprize.org/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |access-date=7 October 2026 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi Grave.jpg|thumb|[[اڇره]]، [[لاهور]] ۾ مودودي جي قبر.]] اپريل 1979ع کان سندس گردن ۽ دل جون بيماريون وڌيڪ شديد ٿي ويون. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيويارڪ]] ۾ اسپتال داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="NasrFamily"/> '''22 سيپٽمبر 1979ع''' تي 75 ورهين جي عمر ۾ آمريڪا ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="KFIP1979"/> سندس ميت پاڪستان آندي وئي، جتي لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس سندس رهائشگاهه [[اڇره]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NasrLateLife"/> سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. جنازي ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهن جي شرڪت سندس پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا ۾ حاصل ڪيل اثر جي عڪاسي ڪئي.<ref name="MaududiFuneral">{{cite news |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |work=Daily Pakistan |date=2 October 2020 }}</ref> == ورثو ۽ اثر == ابوالاعلى مودودي ويهين صديءَ جي جديد اسلامي سياسي فڪر جي سڀ کان اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. [[ولفريڊ ڪينٽويل سمٿ]] کيس جديد اسلام جي انتهائي منظم مفڪرن مان هڪ قرار ڏنو، جڏهن تہ بعد جي محققن سندس اهميت خاص طور ان ڳالهه ۾ ڏٺي آهي تہ هن اسلام کي رڳو عقيدي ۽ عبادت تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، معاشي ۽ سياسي '''نظامِ حيات''' طور منظم نظرياتي ٻوليءَ ۾ پيش ڪيو.<ref name="Smith1957">{{cite book |last=Smith |first=Wilfred Cantwell |title=Islam in Modern History |publisher=Princeton University Press |year=1957 |page=233 |oclc=397585 }}</ref><ref name="Hartung2014">{{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|ابوالاعلى مودودي؛ سندس لکڻين جو اثر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر عرب دنيا، ايران، ترڪي ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين پهتو.]] [[سيد ولي رضا نصر]] موجب مودودي جديد اسلامي احياءَ جي ابتدائي ۽ اهم نظرياتي معمارن مان هو. سندس لکڻين ۽ [[جماعت اسلامي]] جي تنظيمي سرگرمين سندس خيالن کي ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر وڏي مسلم دنيا تائين پهچايو؛ نصر سندس اثر جي جاگرافيائي دائري کي [[مراڪش]] کان [[ملائيشيا]] تائين پکڙيل قرار ڏئي ٿو.<ref name="Nasr1996Legacy">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 |doi=10.1093/oso/9780195096958.001.0001 }}</ref> مودودي جو اثر صرف سندس سياسي جماعت تائين محدود نہ رهيو. قرآن جي تفسير، حديث، اسلامي قانون، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم بابت سندس تصنيفون وڏي پيماني تي پڙهيون ويون. سندس ڪيترائي ڪتاب [[عربي]]، [[انگريزي]]، [[فارسي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيا، جنهن ڪري اردو کان ٻاهر به سندس فڪري اصطلاح ۽ دليل اسلامي تحريڪن ۽ علمي بحثن جو حصو بڻيا.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> === جديد اسلام پسنديءَ تي اثر === جديد تحقيق ۾ مودودي کي '''[[اسلام پسندي]]''' يا سياسي اسلام جي نظرياتي ارتقا جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام هڪ مڪمل نظام آهي، جنهن ۾ مذهب ۽ سياست کي الڳ نٿو ڪري سگهجي ۽ جنهن ۾ قانوني ۽ سياسي اقتدار آخرڪار خدا جي حاڪميت جي تابع آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> [[شير علي ترين]] مودودي کي ان فڪري رجحان جي اهم نظرياتي معمارن مان قرار ڏئي ٿو جنهن ۾ جديد قومي رياست جي سياسي مشينري کي مستند اسلامي قانوني نظام لاڳو ڪرڻ جو وسيلو سمجهيو ويو. ساڳئي وقت جديد scholarship اهو به ڏيکاري ٿي تہ مودودي جو فڪر رڳو روايتي اسلامي سياسي اصطلاحن جي بحالي نہ هو؛ هن ''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست'' ۽ ''نظام'' جهڙن جديد سياسي تصورن کي اسلامي اصطلاحن سان نئين ترتيب ۾ جوڙيو.<ref name="TareenMawdudi">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref><ref name="Hartung2014"/> اهڙيءَ طرح مودودي جي فڪر کي صرف ''مغربي جديديت جي رد'' طور سمجهڻ اڻپورو آهي. [[يان-پيٽر هارٽنگ]] جي تجزيي موجب مودودي مغربي سياسي ۽ فلسفيانه جديديت سان مقابلو ڪندي ساڳئي جديد دور جي ڪيترن نظرياتي تصورن کي اسلامي قالب ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو. ان لحاظ کان سندس اسلام پسندي جديديت جي مخالفت سان گڏ جديديت جي سياسي ٻوليءَ سان هڪ پيچيده لاڳاپو پڻ رکي ٿي.<ref name="Hartung2014"/> === پاڪستان === [[پاڪستان]] مودودي جي سياسي سرگرمين ۽ سندس فڪر جي عملي اثر جو سڀ کان اهم ميدان بڻيو. 1947ع کان پوءِ هن ۽ جماعت اسلاميءَ پاڪستان کي اسلامي آئين ۽ [[شريعت]] تي ٻڌل رياست بڻائڻ لاءِ منظم مهم هلائي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> پاڪستان ٺهڻ وقت ملڪ جي اسلامي يا سيڪيولر آئيني نوعيت بابت مڪمل اتفاق موجود نہ هو. مودودي انهن مذهبي سياسي مفڪرن ۾ شامل هو جيڪي رياست جي قانوني ۽ آئيني ڍانچي ۾ اسلام کي مرڪزي حيثيت ڏيڻ جو مطالبو ڪندا رهيا.<ref name="Jaffrelot2015">{{cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=439–480 |isbn=9780190235185 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190235185.003.0009 }}</ref> مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''حاڪميتِ الٰهي''' خاص اهميت رکي ٿي. [[محمد قاسم زمان]] موجب خدا جي حاڪميت جو تصور پاڪستاني اسلام پسند فڪر جي مرڪزي تصورن مان بڻيو، جنهن ۾ مودودي جو ڪردار انتهائي نمايان هو. ان تصور موجب آخري قانوني ۽ سياسي اختيار خدا جو آهي ۽ انساني قانونسازي قرآن ۽ سنت جي حدن اندر ٿيڻ گهرجي.<ref name="Zaman2018">{{cite book |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |chapter=Islamism and the Sovereignty of God |title=Islam in Pakistan: A History |publisher=Princeton University Press |year=2018 |pages=135–163 |isbn=9780691149226 |doi=10.23943/princeton/9780691149226.003.0005 }}</ref> ان جي باوجود، پاڪستان جي آئيني اسلامائيزيشن کي فقط مودودي يا جماعت اسلاميءَ جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو. [[عالمن]]، ٻين مذهبي جماعتن، مسلم ليگ جي سياستدانن ۽ مختلف اسلامي فڪري روايتن پڻ ملڪ جي اسلامي آئيني سڃاڻپ جي تشڪيل ۾ حصو ورتو.<ref name="Zaman2018"/><ref name="Jaffrelot2015"/> ==== جماعت اسلامي ==== مودودي جو سڀ کان واضح تنظيمي ورثو [[جماعت اسلامي]] آهي، جيڪا هن 1941ع ۾ قائم ڪئي. جماعت جو ابتدائي مقصد هڪ اهڙي منظم نظرياتي جماعت تيار ڪرڻ هو جنهن جا تربيت يافته ڪارڪن اسلامي اصولن مطابق سماج ۽ آخرڪار رياست جي تبديلي لاءِ ڪم ڪن.<ref name="Pervez2026">{{cite book |last=Pervez |first=Saulat |chapter=Sayyid Abul A'la al-Maududi and the Jama'at-e-Islami |editor1-last=Hamdeh |editor1-first=Emad |editor2-last=DeLong-Bas |editor2-first=Natana J. |title=The Oxford Handbook of Islamic Reform |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=416–432 |doi=10.1093/oxfordhb/9780197532805.013.55 }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ جماعت جا الڳ تنظيمي ڍانچا پاڪستان ۽ هندستان ۾ قائم ٿيا، جڏهن تہ بعد ۾ بنگلاديش ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ جماعت سان لاڳاپيل تحريڪون وجود ۾ آيون. پاڪستان ۾ جماعت مذهبي تحريڪ مان باقاعده سياسي جماعت جي صورت اختيار ڪئي ۽ چونڊن، آئيني سياست، شاگرد تنظيم، سماجي خدمتن ۽ عوامي مهمن ذريعي ڪم ڪرڻ لڳي.<ref name="Bokhari2013">{{cite book |last=Bokhari |first=Kamran |chapter=Jama'at-i Islami in Pakistan |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=574–586 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0006 }}</ref> جماعت پاڪستان جي سڀ کان منظم اسلام پسند سياسي تنظيمن مان هڪ رهي آهي، جيتوڻيڪ قومي چونڊن ۾ ان جي ووٽن ۽ پارلياماني سيٽن جو حصو گهڻو ڪري ان جي تنظيمي اثر کان گهٽ رهيو آهي. ان تضاد کي محقق جماعت جي مضبوط نظرياتي تنظيم ۽ ان جي نسبتاً محدود عوامي چونڊ مقبوليت جي فرق طور بيان ڪن ٿا.<ref name="Bokhari2013"/> ==== ضياءُ الحق جي اسلامائيزيشن ==== [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي حڪومت (1977ع–1988ع) دوران پاڪستان ۾ رياستي اسلامائيزيشن جي عمل ۽ جماعت اسلاميءَ وچ ۾ اهم سياسي لاڳاپا پيدا ٿيا. ضياءَ جي حڪومت [[زڪوات]] ۽ عشر جي سرڪاري نظام، سود کان پاڪ مالي قدمن، [[حدود آرڊيننس]] ۽ ٻين اسلامي قانوني قدمن کي اڳتي وڌايو.<ref name="Jaffrelot2015"/> انهن پاليسين مان ڪيترائي اهڙا موضوع هئا جن جي حمايت مودودي ۽ جماعت اسلامي اڳ ئي ڪندا رهيا هئا؛ تنهن هوندي بہ ضياءَ جي اسلامائيزيشن کي مودودي جي پروگرام جي سڌي يا مڪمل عملداري سمجهڻ صحيح نہ آهي. رياستي اقتدار، فوجي حڪومت جي سياسي ضرورتن، فقهي عالمن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي مطالبن پڻ ان عمل کي شڪل ڏني.<ref name="IslamicLeviathan">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Islamic Leviathan: Islam and the Making of State Power |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=9780195144260 }}</ref> ان دور ۾ جماعت اسلاميءَ جا ڪيترائي ڪارڪن ۽ همدرد رياستي ادارن، تعليم ۽ سياسي عمل ۾ وڌيڪ اثرائتا ٿيا. اهڙي طرح مودودي جي حياتيءَ ۾ مڪمل طور حاصل نہ ٿيل اسلامي رياست جو تصور سندس وفات کان پوءِ پاڪستان جي رياستي پاليسيءَ جي ڪجهه شعبن تي بالواسطه اثرانداز ٿيو.<ref name="Jaffrelot2015"/> === ڀارت ۽ بنگلاديش === ورهاڱي کان پوءِ مودودي پاڻ پاڪستان هليو ويو، پر سندس قائم ڪيل تحريڪ جو هندستاني حصو [[جماعت اسلامي هند]] جي صورت ۾ جاري رهيو. نئين سياسي حالتن ۾ هندستاني جماعت پنهنجي حڪمت عملي کي مسلمان اقليت جي مذهبي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن سان هم آهنگ ڪيو. اوڀر پاڪستان ۾ پڻ جماعت اسلامي منظم ٿي. 1971ع ۾ [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ پاڪستان جي ورهاڱي کان پوءِ بنگلاديش ۾ جماعت جي تاريخ شديد سياسي تڪرار جو موضوع بڻجي. تنهنڪري بنگلاديش ۾ مودودي جي فڪري اثر کي جماعت جي بعد واري سياسي تاريخ کان الڳ ڪري ڏسڻ ضروري آهي: مودودي جو فڪر تنظيم جو نظرياتي بنياد رهيو، پر بنگلاديشي جماعت جون بعد واريون سياسي پاليسيون مخصوص مقامي حالتن ۾ ٺهيون. === عرب دنيا ۽ اخوان المسلمين === مودودي جي اردو تصنيفن جا عربي ترجما سندس عالمي اثر وڌائڻ ۾ انتهائي اهم ثابت ٿيا. سندس اسلامي رياست، حاڪميتِ الٰهي، جاهليت، انقلاب ۽ اسلام کي مڪمل نظام سمجهڻ بابت خيالن کي عرب دنيا جي اسلام پسند حلقن ۾ پڙهيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> خاص طور [[مصر]] جي [[اخوان المسلمين]] سان لاڳاپيل مفڪرن ۾ مودودي جي تحريرن جي reception اهم رهي. هارٽنگ موجب سندس نظرياتي نظام کي وچ اوڀر، خاص طور مصري اخوان المسلمين جي فڪري حلقن ۾ قبول، ترجمو ۽ مقامي سياسي حالتن مطابق تبديل ڪيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> ==== سيد قطب ==== [[سيد قطب]] ۽ مودودي جي فڪري تعلق تي وڏي scholarly literature موجود آهي. ٻنهي وٽ اسلام کي مڪمل نظام، جديد جاهليت جي تنقيد ۽ خدا جي حاڪميت جي مرڪزيت جهڙا موضوع ملي سگهن ٿا. جديد تحقيق موجب مودودي جي 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي جي لکڻين ۾ الٰهي قانوني حاڪميت جو نظريو قطب جي آخري دور جي تحريرن کان اڳ ئي واضح صورت ۾ موجود هو.<ref name="TheonomicShift">{{cite book |chapter=Mawdudi and Qutb: The Theonomic Shift |title=Salafi Political Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |pages=164–239 |doi=10.1017/9781108850407.007 }}</ref> قطب انهن خيالن کي پنهنجي مصري، انقلابي ۽ قيد واري تجربي جي پسمنظر ۾ وڌيڪ مختلف ۽ ڪڏهن وڌيڪ سخت رخ ڏنو. تنهنڪري قطب کي صرف ''مودودي جو شاگرد'' يا سندس فڪر جي سادي نقل قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو؛ ٻنهي جي وچ ۾ اثر، ترجمي، مشترڪ اسلامي ذريعن ۽ الڳ سياسي تجربن جو پيچيده تعلق هو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> قطب جي بعد واري لکڻين، خاص طور حاڪميت ۽ جاهليت جي تشريح، 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه [[سلفي جهاديت|شدت پسند سلفي]] حلقن تي اثر وڌو. ان ڪري مودودي کان قطب ۽ پوءِ هر جديد جهادي تنظيم تائين سڌي فڪري لڪير ٺاهڻ تاريخي طور حد کان وڌيڪ سادو نتيجو ٿيندو؛ بعد واريون تحريڪون انهن تصورن کي نون سياسي ۽ فقهي معنائن ۾ استعمال ڪنديون رهيون.<ref name="TheonomicShift"/> === ايران === مودودي جون تحريرون [[ايران]] ۾ پڻ فارسي ترجمن ذريعي پهتيون. ويهين صديءَ ۾ اردو کان فارسي ترجمي جي وسيع فڪري عمل ۾ سندس ڪتاب به شامل هئا ۽ ايراني اسلامي سياسي حلقن ۾ پڙهيا ويندا هئا.<ref name="IranTranslation">{{cite journal |title=From Persianate Cosmopolis to Persianate Modernity: Translating from Urdu to Persian in Twentieth-Century Iran and Afghanistan |journal=Iranian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> [[روح الله خميني]] ۽ مودودي جي سڌي فڪري تعلق بابت محققن ۾ اختلاف آهي. ٻنهي 1963ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ملاقات ڪئي ۽ سياسي معاملن تي ڳالهه ٻولهه ڪئي هئي؛ 1979ع ۾ خميني جي ايران واپسيءَ کان اڳ سندس نمائندن مودودي سان پاڪستان ۾ ملاقات پڻ ڪئي.<ref name="IranTranslation"/> پر ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ تہ خميني جو اسلامي حڪومت وارو نظريو سڌي طرح مودودي کان ورتل هو، scholarly consensus ناهي. ايراني انقلاب جي مؤرخ [[سعيد امير ارجمند]] اهڙي سڌي نظرياتي اثر تي شڪ ظاهر ڪيو آهي؛ ساڳئي وقت تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جون عربي ۽ فارسي ترجمو ٿيل لکڻيون خميني جي ڪيترن حامين ۾ پڙهيون وينديون هيون ۽ 1979ع جي انقلاب جي سياسي ٻولي ۽ نعرن تي سندس اصطلاحن جو ڪجهه اثر پيو.<ref name="IranTranslation"/> ان ڪري مودودي ۽ ايراني انقلاب جي لاڳاپي کي '''فڪري اثر ۽ اصطلاحي مشابهت''' جي سطح تي بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي، نہ تہ خميني جي [[ولايت فقيه]] واري نظريي کي مودودي مان نڪتل قرار ڏيڻ. === ترڪي === [[ترڪي]] ۾ مودودي جو نالو عام طور '''Mevdudi''' جي صورت ۾ لکيو ويو. 1960ع واري ڏهاڪي کان سندس تصنيفن جا ترڪي ترجما تيزيءَ سان شايع ٿيڻ شروع ٿيا ۽ ڪجهه سالن اندر سندس اهم لکڻين جو وڏو حصو ترڪي پڙهندڙن لاءِ موجود ٿي ويو.<ref name="Vomel2022">{{cite book |last=Vömel |first=Jan-Markus |chapter=Global Intellectual Transfers and the Making of Turkish High Islamism, c. 1960–1995 |title=The Turkish Connection: Global Intellectual Histories of the Late Ottoman Empire and Republican Turkey |publisher=De Gruyter |year=2022 |page=256 }}</ref> انهن ترجمن مودودي کي ترڪي جي اسلامي فڪري حلقن ۾ سڃاتل شخصيت بڻايو. تنهن هوندي بہ ترڪي جي اسلام پسند سياست پنهنجي عثماني ورثي، جمهوريه جي سيڪيولر نظام ۽ مقامي مذهبي تحريڪن مان پڻ ٺهي، تنهنڪري ان کي مودودي جي فڪر جو سادو تسلسل قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Vomel2022"/> === ڏکڻ اوڀر ايشيا === مودودي جو اثر [[ملائيشيا]]، [[انڊونيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين مسلم سماجن تائين پڻ پهتو. سندس ڪتابن جا ترجما، اسلامي شاگرد تحريڪون ۽ بين الاقوامي اسلامي تنظيمي رابطا سندس فڪر جي منتقلي جا اهم وسيلا بڻيا.<ref name="Nasr1996Legacy"/> خاص طور تعليم يافته مسلمان نوجوانن ۾ اسلام کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام طور ڏسڻ، اسلامي رياست، اخلاقي اصلاح ۽ منظم دعوتي تحريڪ جا تصور مودودي جي تحريرن وسيلي گردش ۾ آيا. پر انهن ملڪن ۾ سندس فڪر کي مقامي سياسي ۽ مذهبي روايتن مطابق تبديل ڪري قبول ڪيو ويو؛ ان ڪري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي اسلامي تحريڪن کي جماعت اسلاميءَ جون سڌيون نقلون سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> === اسلامي معاشيات ۽ بئنڪنگ === مودودي جديد '''[[اسلامي معاشيات]]''' جي ابتدائي نظرياتي ليکڪن مان پڻ شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ بعد ۾ شايع ٿيل ''Economic System of Islam'' ۾ سود جي خاتمي، زڪوات، ملڪيت جي حق، معاشي انصاف ۽ سرمائي ۽ محنت جي تعلق بابت خيال پيش ڪيا ويا. اسلامي معاشيات بابت بعد واري ادب ۾ سندس اهم اثر خاص طور [[ربا]] کي جديد بئنڪ جي هر قسم جي مقرر سود سان ڳنڍڻ ۽ سود کان پاڪ مالي نظام کي اسلامي رياست جي لازمي حصي طور پيش ڪرڻ ۾ ڏٺو ويو آهي.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |year=2004 |volume=94 |issue=2 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> هن سودي قرض جي متبادل طور نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت تي ٻڌل سرمائيڪاريءَ جي حمايت ڪئي. بعد واري اسلامي بئنڪنگ صنعت ۾ اهڙا تصور اهم ٿيا، جيتوڻيڪ جديد اسلامي بئنڪن جا عملي مالي اوزار مودودي جي اصل تجويزن کان گهڻو وڌيڪ پيچيده آهن. مودودي کي جديد اسلامي معاشيات جو اڪيلو باني قرار ڏيڻ بہ درست نہ ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ ساڳئي دور ۽ ان کان پوءِ ٻين مسلمان معاشيات دانن ۽ فقيهن پڻ هن شعبي جي نظرياتي ۽ عملي تعمير ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004"/> === قرآن جي تفسير تي اثر === مودودي جو سڀ کان وسيع پڙهيو ويندڙ علمي ڪم '''[[تفہيم القرآن]]''' آهي. هي اردو تفسير تقريباً ٽيهن سالن جي عرصي ۾ تيار ٿيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ قرآن جي روايتي تفسير سان گڏ جديد سماجي، سياسي ۽ اخلاقي مسئلن بابت تشريح شامل ڪئي وئي. ''تفہيم القرآن'' جو انداز خاص طور جديد تعليم يافته عام پڙهندڙ کي سامهون رکي تيار ڪيو ويو هو. مودودي آيتن جي لغوي ۽ تاريخي وضاحت سان گڏ انهن مان سماجي ۽ سياسي اصول اخذ ڪندو هو. سندس سليس اردو ۽ منظم استدلال سبب هي تفسير ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي پڙهيو ويو ۽ ٻين ٻولين ۾ پڻ ترجمو ٿيو.<ref name="Mir2026"/> ان جي تفسيرن تي اختلاف پڻ رهيا آهن. روايتي عالمن مان ڪن سندس سياسي اصطلاحن ۽ قرآن جي ڪجهه بنيادي لفظن—جهڙوڪ ''الهٰ''، ''رب''، ''دين'' ۽ ''عبادت''—جي سياسي ۽ حاڪميت سان ڳنڍيل تشريح تي تنقيد ڪئي. ان جي باوجود، انهن اصطلاحن بابت سندس تشريح جديد اسلام پسند فڪر جي لغت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Hartung2014"/> === بعد وارين اسلام پسند ۽ شدت پسند تحريڪن تي اثر === مودودي جي فڪر جو سڀ کان تڪراري ورثو ان جو بعد وارين اسلام پسند ۽ ڪجهه شدت پسند تحريڪن سان تعلق آهي. جديد مطالعي ۾ کيس [[حسن البنا]] ۽ [[سيد قطب]] سان گڏ ويهين صديءَ جي اسلام پسند فڪر جي اهم canonical ليکڪن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="PrincetonIslamist">{{cite book |editor1-last=Euben |editor1-first=Roxanne L. |editor2-last=Zaman |editor2-first=Muhammad Qasim |title=Princeton Readings in Islamist Thought: Texts and Contexts from al-Banna to Bin Laden |publisher=Princeton University Press |year=2009 |pages=79–106 }}</ref> سندس '''حاڪميتِ الٰهي'''، اسلامي نظام، جاهليت ۽ اسلامي انقلاب جهڙا تصور بعد جي مختلف تحريڪن ۾ ٻيهر استعمال ٿيا. خاص طور سيد قطب جي ذريعي انهن مان ڪجهه تصورن جو اثر بعد ۾ پيدا ٿيندڙ وڌيڪ سخت گير تحريڪن تائين پهتو.<ref name="TheonomicShift"/> پر هتي هڪ اهم تاريخي فرق ضروري آهي: مودودي پاڻ منظم جماعت، ڊگهي مدي واري اخلاقي ۽ تعليمي تربيت، ۽ وڏي حد تائين آئيني سياسي عمل کي سماجي تبديليءَ جو طريقو سمجهندو هو. هن پاڪستان ۾ پنهنجي جماعت کي حڪومت جي سخت دٻاءَ باوجود مسلسل ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل نہ ڪيو. تنهنڪري هر اهڙي بعد واري تنظيم جيڪا سندس اصطلاح استعمال ڪري، ان جي حڪمت عملي يا تشدد کي سڌو مودودي ڏانهن منسوب ڪرڻ تاريخي لحاظ کان درست ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> ان جي ابتڙ، سندس لکڻين ۾ عالمي اسلامي نظام، غير اسلامي سياسي حاڪميت جي خاتمي ۽ جهاد بابت اهڙا نظرياتي عنصر ضرور موجود آهن جن کي بعد وارين وڌيڪ انقلابي تحريڪن پنهنجي مخصوص حالتن مطابق نئين معنيٰ ڏني. ان ڪري scholarship ۾ سندس ورثي بابت ٻنهي پاسن—'''آئيني جماعت سازي''' ۽ '''انقلابي اسلامي نظريي'''—کي گڏ پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> === فڪري اثر جو خلاصو === مودودي جي عالمي اثر کي هيٺين ريت اختصار سان ڏيکاري سگهجي ٿو: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#274c77; color:white;" | ميدان ! style="background:#3a6ea5; color:white;" | بنيادي تصور يا ڪم ! style="background:#6096ba; color:white;" | بعد وارو اثر ! style="background:#a3cef1;" | اهم علائقو |- | سياسي فڪر | حاڪميتِ الٰهي، اسلامي رياست، اسلامي جمهوريت | جديد اسلام پسند سياسي نظريي جي تشڪيل | ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر |- | تنظيمي سياست | [[جماعت اسلامي]] | نظرياتي ڪارڪنن تي ٻڌل اسلامي سياسي جماعت جو نمونو | پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش |- | قرآن جي تفسير | ''[[تفہيم القرآن]]'' | جديد سماجي ۽ سياسي رخ رکندڙ قرآن فهم | ڏکڻ ايشيا ۽ ترجمن وسيلي ٻيا ملڪ |- | اسلامي معاشيات | ربا جي خاتمي ۽ اسلامي معاشي نظام | اسلامي معاشيات ۽ سود کان پاڪ بئنڪنگ جي بحثن تي اثر | پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا |- | عرب اسلام پسندي | حاڪميت، جاهليت، انقلاب ۽ نظام | [[سيد قطب]] سميت اسلام پسند فڪري حلقن ۾ قبول ۽ نئين تشريح | مصر ۽ عرب دنيا |- | ايران | اسلامي حڪومت ۽ مغربي سياسي نظام جي تنقيد | فارسي ترجما ۽ انقلابي اسلامي سياسي ٻوليءَ تي محدود/بحث هيٺ اثر | ايران |- | ترڪي | اسلام کي مڪمل نظام طور پيش ڪرڻ | 1960ع کان پوءِ اسلام پسند فڪري حلقن ۾ ترجما ۽ مطالعو | ترڪي |- | عالمي اسلامي احياءُ | دين کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام سمجهڻ | مختلف اسلامي تحريڪن طرفان مقامي حالتن مطابق قبول ۽ تبديلي | آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين |} === علمي جائزو === مودودي بابت جديد علمي جائزو هڪ رخ وارو ناهي. سندس حامين لاءِ هو اسلامي فڪر جي تجديد ڪندڙ، قرآن جو مفسر ۽ جديد حالتن ۾ اسلامي سماجي نظام جي تشريح ڪندڙ مفڪر آهي. سياسي اسلام جي تاريخ پڙهندڙ ڪيترن محققن لاءِ هو جديد اسلام پسنديءَ جو بنيادي نظرياتي معمار آهي، جڏهن تہ نقادن سندس نظرياتي رياست، مذهبي اقليتن، عورتن، سياسي pluralism ۽ حاڪميت بابت تصورن کي جديد برابر شهريت ۽ لبرل جمهوريت سان تڪرار ۾ ڏٺو آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/><ref name="Hartung2014"/> انهيءَ ڪري سندس تاريخي اهميت ڪنهن هڪ سياسي نتيجي ۾ نہ، پر ان ڳالهه ۾ پڻ آهي تہ هن ويهين صديءَ ۾ اسلام بابت بحث جي ٻولي تبديل ڪرڻ ۾ حصو ورتو. ''اسلامي رياست''، ''اسلامي انقلاب''، ''اسلامي نظامِ حيات'' ۽ خدا جي سياسي حاڪميت جهڙا تصور سندس لکڻين وسيلي وڏي مسلم عوامي ۽ سياسي بحث ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري ويا.<ref name="Nasr1996Legacy"/><ref name="Pervez2026"/> سندس اثر جي پائيداريءَ جو هڪ سبب سندس لکڻين جو انداز پڻ هو. هن پيچيده مذهبي ۽ سياسي دليلن کي نسبتاً سليس اردو ۾ پيش ڪيو، جنهن ڪري اهي رڳو روايتي عالمن بدران جديد تعليم يافته مسلمانن تائين به پهتا. سندس تحريرون سندس حياتيءَ کان پوءِ به ترجمن، جماعت اسلاميءَ جي ادارن ۽ ٻين اسلامي تحريڪن وسيلي گردش ۾ رهيون آهن.<ref name="Mir2026"/> 2026ع ۾ شايع ٿيل ''Oxford Handbook of Islamic Reform'' پڻ مودودي کي جديد اسلامي اصلاح ۽ احياءَ جي اهم شخصيتن ۾ شامل ڪري ٿو ۽ سندس عالمي اثر کي سندس وسيع تصنيفي ڪم، خدا جي حاڪميت جي نظريي ۽ هڪ پائيدار تنظيم ــ جماعت اسلامي ــ جي قيام سان ڳنڍي ٿو.<ref name="Pervez2026"/> == آخري زندگي، بيماري ۽ وفات == مودودي پنهنجي زندگيءَ جي وڏي حصي دوران گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت خاص طور خراب رهي ۽ هو وقت بوقت بستري تائين محدود رهيو؛ 1969ع ۾ علاج لاءِ [[برطانيا]] پڻ ويو.<ref name="Nasr1996p127">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1972ع ۾ هن [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي معاملن تي راءِ ڏيڻ ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. سندس آخري دور ۾ صحت جا مسئلا وڌندا ويا.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1979ع ۾ سندس پراڻي گردن جي بيماري وڌيڪ سنگين ٿي ۽ دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس هڪ پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيو يارڪ]] جي هڪ اسپتال ۾ داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="Nasr1996p127"/> مودودي 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 75 سال هئي.<ref name="Tareen2011">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو، جتي وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> [[File:Grave maududi.jpg|thumb|مودودي جي قبر، [[اڇرا]]، [[لاهور]]]] سندس جنازي نماز سان لاڳاپيل تقريبن ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهو شريڪ ٿيا. [[يوسف القرضاوي]] سندس جنازي نماز پڙهائيندڙ مشهور عالمن مان هو.<ref>{{cite web |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |url=https://dailypakistan.com.pk/02-Oct-2014/149195 |website=Daily Pakistan |date=2 October 2014 |access-date=7 October 2026 }}</ref> == اعزاز == مودودي کي 1979ع ۾ [[King Faisal International Prize|شاهه فيصل عالمي انعام]] جي اسلامي خدمتن واري شعبي جو انعام ڏنو ويو. اهو سندس زندگيءَ جي آخري سال ۾ ملندڙ اهم بين الاقوامي اعزازن مان هو. == تصنيفي ڪم == مودودي هڪ انتهائي گهڻو لکندڙ مصنف، صحافي، مفسر ۽ سياسي مفڪر هو. سندس لکڻيون قرآن جي تفسير، [[حديث]] ۽ [[سنت]]، علمِ ڪلام، اسلامي قانون، اخلاق، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم سميت ڪيترن ئي شعبن تي پکڙيل آهن.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> سندس لکڻين جو بنيادي گڏيل موضوع اسلام کي هڪ مڪمل ۽ باهمي طور ڳنڍيل '''نظامِ حيات''' طور پيش ڪرڻ هو. [[مستنصر مير]] موجب مودودي مختلف علمي شعبن تي لکندي به انهن کي هڪ ئي وسيع تصور سان ڳنڍيو: اسلام فرد جي عقيدي ۽ عبادت تائين محدود نه، پر اخلاقي، سماجي، اقتصادي ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ پڻ هڪ جامع نظام آهي.<ref name="Mir2026"/> مودودي پنهنجي لکڻين لاءِ بنيادي طور [[اردو]] استعمال ڪئي. سندس ڪيترائي مضمون پهرين سندس رسالي ''ترجمان القرآن'' ۾ قسطن جي صورت ۾ ڇپيا ۽ بعد ۾ ڪتابن جي صورت ۾ شايع ٿيا. سندس اهم ڪتابن مان گهڻن جا [[عربي]]، [[انگريزي]] ۽ ٻين اسلامي ۽ مغربي ٻولين ۾ ترجما ٿيا.<ref name="MirLife2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Introduction: Mawdudi’s life, personality, and works |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=1–18 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0001 }}</ref> سندس سليس ۽ عام پڙهندڙ لاءِ نسبتاً رسائي لائق اردو سندس فڪر جي ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[شير علي ترين]] موجب سندس اهم لکڻين جا انگريزيءَ ۾ ۽ ڪيترن جا عربي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجما ٿيا، جڏهن تہ ''تفہيم القرآن'' ڏکڻ ايشيا اندر ۽ ان کان ٻاهر پڻ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name="Tareen2011"/> === تفهيم القرآن === {{main|تفهيم القرآن}} مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف '''''[[تفهيم القرآن]]''''' آهي، جيڪا قرآن جو اردو ترجمو ۽ گهڻ-جلدي تفسير آهي. هن ان تي لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين ڪم ڪيو ۽ 1972ع ۾ ان کي مڪمل ڪيو.<ref name="Mir2026"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ آيتن جي ترجمي ۽ تشريح سان گڏ سورتن جو تاريخي پسمنظر، موضوعاتي تعارف، سماجي ۽ سياسي مسئلن بابت بحث ۽ مختلف هنڌن بابت وضاحتي مواد شامل آهي. مودودي قرآن کي جديد پڙهندڙ لاءِ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪندي ان جي هدايت کي انفرادي ۽ اجتماعي زندگي ٻنهي سان ڳنڍيو.<ref name="MirDomains2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Domains of thought and action |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=57–144 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0003 }}</ref> هي تفسير بعد ۾ مختلف ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ مودودي جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="Tareen2011"/> === الجهاد في الاسلام === مودودي جي ابتدائي اهم تصنيف '''''الجهاد في الاسلام''''' هئي. هن ان تي ڪم 1920ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيو؛ ان جو مواد پهرين قسطن ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. ڪتاب ۾ مودودي اسلامي قانون ۽ تاريخ جي تناظر ۾ جنگ، امن ۽ جهاد بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو. هي تصنيف سندس شروعاتي فڪري شهرت جو اهم سبب بڻي ۽ بعد جي لکڻين ۾ اسلامي سياسي نظام، رياست ۽ جهاد بابت سندس خيالن جي تشڪيل لاءِ پڻ اهم رهي.<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Jamal |title=Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām: A Neglected Document |journal=Zeitschrift für Religionswissenschaft |year=2009 |volume=17 |issue=1 |pages=61–84 |doi=10.1515/zfr.2009.17.1.61 }}</ref> === پرده === '''''پرده''''' ۾ مودودي عورتن ۽ مردن جي سماجي تعلق، لباس، حجاب، خاندان ۽ صنفي اختلاط بابت پنهنجا نظريا تفصيل سان بيان ڪيا. هي ڪتاب سندس سماجي فڪر جي اهم تصنيفن مان آهي، پر عورتن جي سماجي ۽ سياسي ڪردار بابت ان ۾ پيش ڪيل خيال جديد دور ۾ تنقيد ۽ بحث جو موضوع پڻ رهيا آهن. === اسلامي قانون ۽ دستور === '''''Islamic Law and Constitution''''' جي نالي سان انگريزيءَ ۾ مشهور لکڻين جي مجموعي ۾ مودودي اسلامي رياست، شريعت، قانونسازي، حاڪميت، خلافت، جمهوريت، اقليتن ۽ آئين بابت پنهنجا سياسي ۽ قانوني تصور بيان ڪيا. سندس جديد '''اسلامي رياست''' واري تصور کي سمجهڻ لاءِ هي سندس اهم ترين سياسي تصنيفن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> === خلافت ۽ ملوڪيت === '''''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]''''' مودودي جي تاريخي ۽ سياسي طور سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل ڪتابن مان آهي. ان ۾ هن ابتدائي اسلامي خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن سياسي تبديليءَ جو تنقيدي جائزو ورتو. ڪتاب خاص طور پهرين مسلمان حڪمرانن کان پوءِ اسلامي سياسي اقتدار جي نوعيت بابت بحث سبب مختلف مذهبي عالمن وچ ۾ اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="MirDomains2026"/> === قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون === '''''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون''''' ۾ مودودي قرآن جي چئن اصطلاحن ــ '''الهٰ، رب، عبادت ۽ دين''' ــ جي تشريح ڪئي. هن انهن لفظن کي رڳو محدود مذهبي معنائن ۾ نه، پر اقتدار، اطاعت ۽ زندگيءَ جي مجموعي نظام سان پڻ ڳنڍيو. اهي تشريحون سندس سياسي-مذهبي فڪر جي اهم بنيادن مان بڻيون، جيتوڻيڪ ٻين اسلامي عالمن سندس ڪجهه تعبيرن سان اختلاف پڻ ڪيو آهي.<ref name="MirThemes2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Central themes of Mawdudi’s writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=19–56 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0002 }}</ref> == چونڊ ڪتابيات == مودودي جي لکڻين جو تعداد تمام وڏو آهي ۽ مختلف ڇاپن، مجموعن ۽ ترجمن ۾ ڪتابن جا عنوان ڪڏهن مختلف صورتن ۾ ڏنا ويا آهن. سندس اهم تصنيفن مان هيٺيان شامل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#264653;color:white;" | تصنيف ! style="background:#2a9d8f;color:white;" | موضوع ! style="background:#457b9d;color:white;" | مختصر وضاحت |- | ''[[تفهيم القرآن]]'' | قرآن جي تفسير | گهڻ-جلدي اردو ترجمو ۽ تفسير؛ مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف |- | ''الجهاد في الاسلام'' | جهاد، جنگ ۽ سياسي نظريو | سندس ابتدائي اهم تصنيفن مان؛ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ لکڻ شروع ڪيائين |- | ''دينيّات'' / ''Towards Understanding Islam'' | اسلام جو تعارف | اسلام جي بنيادي عقيدن، عبادتن ۽ نظامِ زندگيءَ جو عام پڙهندڙ لاءِ تعارف |- | ''پردہ'' | عورت، خاندان ۽ سماج | حجاب، صنفي تعلقن ۽ اسلامي سماجي نظام بابت سندس نظريا |- | ''اسلامي قانون ۽ دستور'' | قانون ۽ سياست | اسلامي رياست، شريعت، آئين، حاڪميت ۽ قانونسازي |- | ''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]'' | اسلامي سياسي تاريخ | خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن تبديليءَ جو تنقيدي مطالعو |- | ''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون'' | قرآني اصطلاح | الهٰ، رب، عبادت ۽ دين جي مودودي واري تشريح |- | ''اسلامي نظامِ زندگي'' | سماجي ۽ سياسي فڪر | اسلام کي جامع نظامِ حيات طور بيان ڪندڙ تحريرون |- | ''اسلام جو معاشي نظام'' | [[اسلامي معاشيات]] | ملڪيت، ربا، زڪوات، سرمائي ۽ معاشي انصاف بابت بحث |- | ''اسلامي رياست'' | سياسي نظريو | اسلامي حڪومت ۽ رياست جي اصولن بابت تحريرون |- | ''تجديد و احياءِ دين'' | اسلامي تجديد | اسلامي تاريخ ۾ مجدد ۽ تجديد جي تصور بابت بحث |- | ''سنت جي آئيني حيثيت'' | حديث ۽ سنت | اسلامي قانون ۽ ديني حجت طور سنت جي حيثيت جو دفاع |- | ''رسائل و مسائل'' | مختلف مذهبي موضوع | مختلف سوالن جي جوابن ۽ فڪري مضمونن جا مجموعا |- | ''سيرت سرور عالم'' | [[محمد|محمد ﷺ]] جي سيرت | پيغمبر اسلام جي زندگي ۽ پيغام بابت تصنيف |} === انگريزي ترجمن ۾ مشهور ڪتاب === سندس ڪيترين تصنيفن جا انگريزي ترجما مختلف عنوانن هيٺ شايع ٿيا آهن، جن ۾ هي شامل آهن: * ''Towards Understanding Islam'' * ''Purdah and the Status of Woman in Islam'' * ''The Islamic Law and Constitution'' * ''Let Us Be Muslims'' * ''The Islamic Way of Life'' * ''A Short History of the Revivalist Movement in Islam'' * ''Human Rights in Islam'' * ''Four Basic Qur'anic Terms'' * ''The Process of Islamic Revolution'' * ''Unity of the Muslim World'' * ''The Moral Foundations of the Islamic Movement'' * ''Economic System of Islam'' * ''The Road to Peace and Salvation'' * ''The Qadiani Problem'' * ''The Question of Dress'' * ''The Rights of Non-Muslims in Islamic State'' * ''Caliphate and Kingship'' * ''Islamic Law and its Introduction in Pakistan'' * ''Khutabat: Fundamentals of Islam'' == چونڊ زماني وار خاڪو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#283618;color:white;" | سال ! style="background:#606c38;color:white;" | واقعو |- | 1903ع | [[اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ ڄائو |- | 1918ع | صحافت سان عملي وابستگي شروع ڪئي |- | 1920ع | جبلپور جي روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو |- | 1920ع وارو ڏهاڪو | دهليءَ ۾ صحافت ۽ ديني مطالعي سان لاڳاپيل رهيو |- | 1927ع | ''الجهاد في الاسلام'' لکڻ ۽ شايع ڪرائڻ جو ابتدائي سلسلو شروع ٿيو |- | 1932ع–1933ع | ''ترجمان القرآن'' سان سندس ڊگهي ادارت ۽ فڪري سرگرميءَ جو دور شروع ٿيو |- | 1938ع | [[پٺاڻ ڪوٽ]] ويجهو دارالاسلام منصوبي سان وابسته ٿيو |- | 1941ع | [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو |- | 1942ع | ''[[تفهيم القرآن]]'' تي ڪم شروع ڪيو |- | 1947ع | ورهاڱي کان پوءِ پاڪستان منتقل ٿيو |- | 1948ع | پاڪستان ۾ اسلامي آئين ۽ رياست لاءِ مهم؛ بعد ۾ گرفتار ٿيو |- | 1953ع | احمديه مخالف تحريڪ جي پسمنظر ۾ فوجي عدالت موت جي سزا ٻڌائي؛ سزا بعد ۾ عمر قيد ۾ تبديل ۽ پوءِ ختم ڪئي وئي |- | 1964ع | جماعت اسلامي خلاف حڪومتي ڪارروائي دوران ٻيهر قيد ٿيو |- | 1972ع | ''تفهيم القرآن'' مڪمل ڪيو؛ جماعت اسلاميءَ جي امير جي عهدي تان پڻ الڳ ٿيو |- | 1979ع | [[شاهه فيصل عالمي انعام]] حاصل ڪيو |- | 22 سيپٽمبر 1979ع | [[بفيلو، نيو يارڪ]]، آمريڪا ۾ وفات |- | 1979ع | [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ دفن ڪيو ويو |} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }} * {{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }} * {{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }} * {{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }} == پڻ ڏسو == * [[جماعت اسلامي]] * [[جماعت اسلامي پاڪستان]] * [[اسلام پسندي]] * [[اسلامي رياست]] * [[اسلامي احياءُ]] * [[اسلامي معاشيات]] * [[تفهيم القرآن]] * [[خلافت ۽ ملوڪيت]] * [[سيد قطب]] * [[محمد اقبال]] == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Abul A'la Maududi}} {{Wikiquote}} == حوالا == {{Reflist}} {{Authority control}} bqowwdtb2cbtpk0iunp2j319mchzmk4 417591 417590 2026-10-06T21:39:29Z Intisar Ali 8681 /* */ 417591 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ ۽ جماعت اسلامي جو باني (1903–1979)}} {{Infobox religious biography | name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | image = أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg | caption = سيد ابوالاعلى مودودي | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | birth_name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | birth_date = {{Birth date|1903|9|25|df=y}} | birth_place = [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1979|9|22|1903|9|25|df=y}} | death_place = [[بفيلو، نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]] | resting_place = [[اڇرا]]، [[لاهور]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | occupation = اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ، صحافي، مفسر ۽ سياسي اڳواڻ | notable_works = ''[[تفہيم القرآن]]''، ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' | known_for = [[جماعت اسلامي]] جو قيام، اسلامي سياسي فڪر | movement = [[جماعت اسلامي]] | founder = [[جماعت اسلامي]] | awards = [[شاهه فيصل عالمي انعام]]، 1979ع }} '''سيد ابو الاعلىٰ مودودي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Abul A'la Maududi}} (25 سيپٽمبر 1903ع – 22 سيپٽمبر 1979ع) ننڍي کنڊ جو اسلامي عالم، قرآن جو مفسر، صحافي، ليکڪ، سياسي مفڪر ۽ [[جماعت اسلامي]] جو باني هو.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-509695-8 }}</ref> هن ويهين صديءَ ۾ اسلام کي رڳو شخصي عقيدي يا عبادتن جي دائري بدران سماجي، سياسي، قانوني ۽ معاشي نظام طور بيان ڪرڻ لاءِ هڪ منظم فڪري خاڪو پيش ڪيو. جديد تحقيق ۾ کيس جديد اسلامي احياءَ ۽ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم ترين نظريه سازن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009230438 |isbn=9781009230438 }}</ref> مودودي جي لکڻين ۾ [[قرآن جي تفسير]]، حديث، اسلامي قانون، سياست، معيشت، سماج، اخلاق، قومپرستي، سيڪيولرزم، عورتن جي سماجي حيثيت ۽ اسلامي رياست جهڙا موضوع شامل آهن. سندس سڀ کان وڏي علمي تصنيف اردو تفسير ''[[تفہيم القرآن]]'' آهي، جڏهن تہ ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' ۽ ٻيا ڪيترائي ڪتاب پڻ سندس مشهور تصنيفن ۾ شامل آهن.<ref name="Nasr1996"/> سندس تحريرون اردو مان عربي، انگريزي، بنگالي، هندي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيون ۽ سندس فڪر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ٻين مسلم معاشرن جي اسلامي احيائي تحريڪن تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Nasr1996"/> 26 آگسٽ 1941ع تي مودودي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو پاڪستان آيو ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي ذريعي ملڪ جي آئين ۽ رياستي نظام کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي اصولن تي قائم ڪرڻ جي سياسي مهم هلائيندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> سندس سياسي ۽ مذهبي نظرين جا ڪيترائي پهلو—خاص ڪري اسلامي رياست، حاڪميت، جمهوريت، عورتن، غير مسلم شهرين، جهاد ۽ اسلامي قانون بابت موقف—علمي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Iqtidar2026"/> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul Ala'a Al-Mowdoodi |url=https://kingfaisalprize.org/ar/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |publisher=King Faisal Foundation |access-date=7 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == ابو الاعلىٰ مودودي 25 سيپٽمبر 1903ع تي [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، ان وقت جي نوابي [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ پيدا ٿيو.<ref name="KFP1979"/> سندس خاندان دهليءَ جي اشرافيه سان تاريخي نسبت رکندڙ سيد خاندان هو.<ref name="Qasmi2017">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |editor-last1=Qasmi |editor-first1=Ali Usman |editor-last2=Robb |editor-first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |doi=10.1017/9781108628012 }}</ref> مودودي پنهنجي دور جي ڪيترن روايتي عالمن جي ابتڙ ڪنهن هڪ مدرسي جي باقاعده ڊگهي نصابي تعليم مان فارغ ٿيل عالم نه هو. سندس تعليم جو وڏو حصو گهر، ذاتي مطالعي ۽ مختلف استادن وٽ حاصل ڪيل تعليم تي ٻڌل هو. ان هوندي به هن عربي، فارسي ۽ اسلامي علوم جو مطالعو ڪيو ۽ بعد ۾ قرآن، حديث، فقه ۽ جديد سياسي فڪر بابت وسيع لکڻيون ڪيون. مورخ علي عثمان قاسمي موجب، مدرسي جي روايتي رسمي تربيت نه هئڻ باوجود مودودي ڪلاسيڪي اسلامي روايت سان گڏ جديد مغربي سياسي فڪر جي به قابل ذڪر ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> سندس والد سيد احمد حسن مودودي وڪالت سان وابسته هو ۽ مذهبي رجحان رکندو هو. ابتدائي عمر ۾ مودودي کي گهر ۾ عربي، فارسي، قرآن ۽ اسلامي تعليم ڏني وئي. سندس رسمي تعليم گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي؛ والد جي بيماري ۽ پوءِ خاندان جي معاشي حالتن سبب نوجوان مودودي کي نسبتاً ننڍي عمر ۾ عملي زندگي اختيار ڪرڻي پئي.<ref name="Nasr1996"/> == صحافتي زندگي == مودودي جي عملي زندگيءَ جي شروعات بنيادي طور [[صحافت]] سان ٿي، ۽ اهو تجربو سندس بعد واري لکڻيءَ جي اسلوب ۽ سياسي فڪر تي نمايان اثرانداز ٿيو. قاسمي موجب، مسجد يا مدرسي سان مستقل وابستگي بدران صحافت مان ڪيريئر شروع ڪرڻ کيس هندستان جي آئيني مستقبل، مسلمانن جي سياسي نمائندگي، هندو-مسلم لاڳاپن ۽ برطانوي اقتدار کان پوءِ ممڪن سياسي نظام بابت هلندڙ بحثن سان سڌي واقفيت ڏني.<ref name="Qasmi2017"/> نوجوانيءَ ۾ هن مختلف اخبارن سان ڪم ڪيو. 1918ع ڌاري سندس صحافتي زندگي شروع ٿي ۽ پوءِ هو جبلپور مان نڪرندڙ روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو. بعد ۾ دهليءَ ۾ مسلمان صحافت سان ڪم ڪيائين. هن ''مسلم'' ۽ پوءِ [[جمعيت علماءِ هند]] سان لاڳاپيل اخبار ''الجمعية'' جي ادارت پڻ ڪئي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Qasmi2017"/> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|ساڄو|سيد ابو الاعلىٰ مودودي]] صحافت مودودي لاءِ رڳو پيشو نه رهي؛ اها سندس سياسي ۽ مذهبي خيالن جي تشڪيل جو اهم ذريعو بڻجي وئي. سندس تحرير جو انداز روايتي عالماڻي نثر کان نسبتاً مختلف، سڌو ۽ عام پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ جوڳو هو. ان وسيلي هو پيچيده مذهبي ۽ سياسي تصورن کي جديد سياسي اصطلاحن سان پيش ڪرڻ لڳو.<ref name="Qasmi2017"/> == علمي ۽ فڪري تشڪيل == 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان ۾ فرقيواراڻي تشدد، خلافت تحريڪ کان پوءِ جي سياسي صورتحال ۽ اسلام ۽ جهاد بابت ٿيندڙ بحثن مودودي جي فڪري ارتقا تي اثر وڌو. ان ماحول ۾ هن جهاد جي اسلامي تصور بابت لکڻ شروع ڪيو، جنهن جو نتيجو سندس ابتدائي اهم تصنيف ''الجهاد في الإسلام'' جي صورت ۾ نڪتو. ڪتاب جو مواد پهرين قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Iqtidar2026"/> ''الجهاد في الإسلام'' مودودي جي شروعاتي دور جي اهم تصنيفن مان هئي. جديد Cambridge edition هن ڪتاب کي سندس شروعاتي ۽ اثرائتي سياسي تحريرن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان کي نوآبادياتي دور، تشدد جي جواز، اسلامي سياسي نظام ۽ جديد رياست بابت سندس وسيع فڪر جي پسمنظر ۾ رکي ٿي.<ref name="Iqtidar2026"/> مودودي جو فڪر وقت سان هڪ اهڙي نظريي ڏانهن وڌيو جنهن ۾ اسلام کي مڪمل طرزِ حيات قرار ڏنو ويو. سندس نظر ۾ دين جي دائري ۾ فردي عبادت سان گڏ سياست، معيشت، قانون، سماج ۽ رياست پڻ شامل هئا. ولي نصر جي تجزيي موجب مودودي جديد دور ۾ سياسي اسلام جو هڪ منظم نظرياتي خاڪو تيار ڪيو ۽ ان نظريي کي عملي سماجي تحريڪ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> بهرحال، جديد علمي تحقيق مودودي جي فڪري تشڪيل کي صرف ”اولهه جي مخالفت“ جو نتيجو نٿي سمجهي. نصر ان کي برطانوي هندستان ۾ مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ سياسي طاقت، اجتماعي سڃاڻپ، قومپرستي ۽ نوآبادياتي نظام کان پوءِ مستقبل جي رياست بابت بحثن سان پڻ ڳنڍي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == ترجمان القرآن == 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مودودي پنهنجي رسالي ''ترجمان القرآن'' جي ادارت ۽ اشاعت شروع ڪئي. اهو رسالو اڳتي هلي سندس فڪر جي تشهير جو اهم ذريعو بڻيو. ''ترجمان القرآن'' ۾ هن قرآن، اسلامي تاريخ، سياست، قومپرستي، جديد تهذيب، مسلمانن جي اجتماعي حالت ۽ اسلامي نظام بابت مسلسل مضمون لکيا.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> هن دور تائين مودودي روايتي صحافي کان هڪ منظم مذهبي-سياسي مفڪر ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو. سندس لکڻين ۾ اهو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو تہ مسلمانن جي مسئلن جو حل رڳو سياسي نمائندگي يا اقتدار ۾ حصي حاصل ڪرڻ ۾ نه، پر فرد ۽ سماج کي اسلامي اصولن مطابق نئين سر منظم ڪرڻ ۾ آهي.<ref name="Nasr1996"/> == علامه اقبال ۽ دارالاسلام == 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ مودودي جو رابطو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] ۽ چوڌري نياز علي خان سان ٿيو. چوڌري نياز علي خان پنجاب ۾ هڪ علمي ۽ ديني مرڪز قائم ڪرڻ لاءِ زمين وقف ڪئي هئي، جنهن کي ''دارالاسلام'' جي نالي سان سڃاتو ويو. 1938ع ۾ مودودي حيدرآباد دکن ڇڏي [[پٺاڻ ڪوٽ]] ڀرسان دارالاسلام منتقل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> دارالاسلام واري دور ۾ مودودي کي پنهنجي مذهبي ۽ سماجي فڪر کي هڪ منظم تحريڪ جي صورت ڏيڻ لاءِ ماحول مليو. جيتوڻيڪ اقبال اپريل 1938ع ۾ وفات ڪري ويو، دارالاسلام جو تجربو مودودي جي بعد واري تنظيمي سوچ ۽ جماعت اسلامي جي قيام کان اڳ واري فڪري مرحلي ۾ اهم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> == هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ بابت موقف == مودودي گڏيل هندستان ۾ رائج علائقائي يا قومي قومپرستيءَ جو سخت نقاد هو. سندس نظر ۾ مسلمانن جي بنيادي اجتماعي سڃاڻپ قوم، نسل يا جاگرافي بدران اسلام سان وابسته هئڻ گهرجي. انهيءَ بنياد تي هن [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي گڏيل هندستاني قومپرستيءَ سان گڏ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي مسلمان قومپرستيءَ جي سياسي صورت تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> اهو موقف هڪ اهم تاريخي فرق پيدا ڪري ٿو: مودودي مسلمانن لاءِ اسلامي سياسي نظام جو حامي هو، پر مسلم ليگ جي قيادت هيٺ هلي رهي پاڪستان تحريڪ جي سياسي نظريي ۽ حڪمت عمليءَ سان شروع کان متفق نه هو. علي عثمان قاسمي جي تحقيق موجب مودودي مسلم ليگ ۽ [[محمد علي جناح]] تي تنقيد ڪندي دليل ڏنو تہ رڳو مسلمانن جي اڪثريت واري قومي رياست قائم ٿيڻ سان اها خود بخود ”اسلامي رياست“ نه بڻجي ويندي.<ref name="Qasmi2017"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو پاڪستان بابت ورهاڱي کان اڳ وارو موقف ۽ 1947ع کان پوءِ پاڪستان کي اسلامي رياست بنائڻ لاءِ سندس سياسي سرگرمي ٻه الڳ تاريخي مرحلا آهن؛ ٻنهي کي هڪٻئي سان ملائي پيش ڪرڻ سان سندس سياسي ارتقا جي صحيح تصوير سامهون نٿي اچي.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جو قيام == {{Main|جماعت اسلامي}} مودودي جي فڪري ۽ تنظيمي سرگرمين جو نتيجو 26 آگسٽ 1941ع تي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] جي قيام جي صورت ۾ سامهون آيو. جماعت جي قيام جو مقصد اهڙي منظم جماعت تيار ڪرڻ هو جيڪا اسلامي اصولن مطابق فرد، سماج ۽ آخرڪار رياستي نظام جي تبديلي لاءِ ڪم ڪري. مودودي جماعت جو پهريون امير چونڊيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي جي تصور ۾ جماعت محض چونڊن لاءِ قائم ڪيل سياسي پارٽي نه هئي، بلڪه هڪ نظرياتي ۽ اصلاحي تحريڪ هئي. ان جو ابتدائي طريقو تعليم، تربيت، اشاعت ۽ چونڊيل ڪارڪنن جي تياري ذريعي سماج ۾ تدريجي تبديلي آڻڻ هو. نصر موجب مودودي جي اهم جدت اها هئي تہ هن پنهنجي سياسي-مذهبي نظريي سان گڏ ان کي عملي جامو پارائڻ لاءِ هڪ منظم سماجي ۽ سياسي تنظيم جو خاڪو پڻ پيش ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> ورهاڱي کان اڳ جماعت اسلامي سڄي برطانوي هندستان جي تنظيم هئي. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت جون هندستاني ۽ پاڪستاني شاخون جدا تنظيمي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ لڳيون، جڏهن تہ مودودي پاڪستان منتقل ٿيو ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي قيادت جاري رکي.<ref name="Nasr1996"/> == پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ == 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ مودودي پاڪستان لڏي آيو ۽ [[لاهور]] سندس سياسي، علمي ۽ تنظيمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. ورهاڱي کان اڳ مسلم ليگ جي پاڪستان واري تصور تي تنقيد ڪرڻ باوجود، نئين رياست قائم ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي سرگرمين جو مرڪز پاڪستان جي آئيني ۽ قانوني ڍانچي کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي بنائڻ تي رکيو.<ref name="Nasr1996"/> هن ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي آئين ۾ خدا جي حاڪميت، اسلامي قانون جي بالادستي ۽ رياست جي اسلامي سڃاڻپ کي تسليم ڪرائڻ لاءِ مهم هلائي. پاڪستان جي رياست سان سندس تعلق ان ڪري مختلف وقتن تي تعاون، سياسي اختلاف، گرفتاري ۽ قيد جي مرحلن مان گذريو. سندس اسلامي رياست، جمهوريت ۽ آئين بابت تفصيلي نظريو بعد وارن حصن ۾ الڳ بيان ڪيو ويندو. == گرفتاريون ۽ رياست سان ٽڪراءُ == پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ مودودي ۽ حڪومت جا لاڳاپا جلد خراب ٿيا. 1948ع ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصو قيد ۾ رکيو ويو. سندس سياسي سرگرمين ۾ پاڪستان کي اسلامي آئين ڏيڻ جو مطالبو مرڪزي حيثيت اختيار ڪندو ويو.<ref name="Nasr1996"/> 1953ع ۾ پنجاب، خاص طور [[لاهور]]، ۾ احمدين خلاف تحريڪ ۽ فسادن دوران مودودي جو لکيل رسالو ''قادياني مسئلو'' پڻ شديد سياسي تڪرار جو حصو بڻيو. مارشل لا اختيارين کيس گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ موت جي سزا ٻڌائي. سزا تي عمل نه ٿيو؛ بعد ۾ اها عمر قيد ۾ تبديل ڪئي وئي ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> ان واقعي مودودي جي سياسي حيثيت کي وڏي شهرت ڏني، پر 1953ع جي تشدد ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي تنظيمن جي ڪردار، جماعت اسلامي جي ذميواري ۽ مودودي جي تحريرن جي اثر بابت تاريخي بحث کي سندس حامين جي روايت کان الڳ، معتبر ثانوي ذريعن جي بنياد تي ڏسڻ ضروري آهي. ان موضوع کي سندس احمديت بابت نظرين واري حصي ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويندو. == تفسير تفهيم القرآن == {{Main|تفهيم القرآن}} مودودي 1942ع ۾ قرآن جي اردو تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' لکڻ شروع ڪئي. اهو منصوبو لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تائين جاري رهيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ ترجمي سان گڏ تاريخي پسمنظر، آيتن جي تشريح، سماجي ۽ قانوني مسئلن ۽ مودودي جي سياسي ۽ مذهبي فڪر بابت تفصيلي حاشيا شامل آهن. هي تفسير سندس سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ وسيع اثر رکندڙ تصنيفن مان بڻيو ۽ بعد ۾ ڪيترين ٻولين ۾ ان جا ترجما ٿيا. ''تفهيم القرآن'' سندس مجموعي فڪر کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي رياست، قانون، معيشت، عورت، جهاد، غير مسلمانن ۽ سماجي نظام بابت سندس ڪيترن نظرين جي قرآني استدلال جو تفصيلي اظهار ان ۾ ملي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا == مودودي تقريباً ٽن ڏهاڪن تائين جماعت اسلامي جي قيادت ڪئي. صحت جي مسئلن ۽ تنظيمي حالتن جي پسمنظر ۾ هن 1972ع ۾ جماعت اسلامي جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. امارت ڇڏڻ کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي فڪر ۽ جماعت سان فڪري لاڳاپي ۾ سرگرم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> ساڳئي سال سندس ڊگهي عرصي کان جاري ''تفهيم القرآن'' پڻ مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ جو آخري دور بنيادي طور علمي ڪم، لکڻين ۽ خراب ٿيندڙ صحت سان لاڳاپيل رهيو. == اعزاز == 1979ع ۾ مودودي کي '''اسلام جي خدمت''' جي شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979"/> انعام جي سرڪاري فيصلي ۾ سندس اسلامي صحافت، لکڻين، ننڍي کنڊ ۾ اسلامي فڪر جي تجديد لاءِ سرگرمين ۽ اسلامي قدرن جي ترويج کي انعام ڏيڻ جا اهم سبب ڄاڻايو ويو.<ref name="KFP1979"/> [[File:King Faisal International Prize.jpg|thumb|شاهه فيصل عالمي انعام؛ مودودي 1979ع ۾ ''خدمتِ اسلام'' واري شعبي جو پهريون انعام يافته هو.]] == آخري بيماري ۽ وفات == مودودي ڪيترن سالن کان گڙدن جي بيماريءَ ۾ مبتلا هو ۽ زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.<ref name="Nasr1996"/> 1979ع ۾ علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. علاج دوران سندس حالت وڌيڪ خراب ٿي ۽ 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ 75 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪيائين.<ref name="Nasr1996"/> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو. لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. [[File:Grave maududi.jpg|thumb|ساڄو|[[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ ابو الاعلىٰ مودودي جي قبر]] مودودي جي وفات سندس سياسي ۽ فڪري اثر جو خاتمو ثابت نه ٿي. سندس لکڻيون، جماعت اسلامي جو تنظيمي ڍانچو ۽ اسلامي رياست بابت سندس اصطلاحي ۽ نظرياتي تصورات ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر به جديد اسلامي سياسي تحريڪن جي بحث جو حصو بڻيا. جديد علمي ادب ۾ ان اثر جي نوعيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن، جن جو تفصيلي جائزو مضمون جي ''اثر ۽ ورثو'' واري حصي ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026"/> == فڪر ۽ نظريا == مودودي جي فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام رڳو فرد جي ذاتي عقيدي، عبادت يا روحاني زندگي تائين محدود مذهب نہ، پر انسان جي انفرادي ۽ اجتماعي زندگيءَ لاءِ هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، قانوني ۽ سياسي نظام آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت کي ان نظام جا بنيادي ماخذ قرار ڏنو ۽ جديد رياست، آئين، معيشت ۽ سماج بابت اسلامي اصطلاحن کي ويهين صديءَ جي سياسي ٻوليءَ سان ملائي هڪ منظم نظريو پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Iqtidar2020">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Theorizing Popular Sovereignty in the Colony: Abul Aʿla Maududi's “Theodemocracy” |journal=The Review of Politics |volume=82 |issue=4 |year=2020 |pages=595–617 |doi=10.1017/S0034670520000595 }}</ref> جديد عالمن مودودي جي هن فڪر کي رڳو قديم اسلامي سياسي تصورن جي بحالي قرار ڏيڻ بدران نوآبادياتي هندستان، جديد قومي رياست، عوامي حاڪميت، جمهوريت، سوشلزم ۽ يورپي سياسي نظرين سان سندس فڪري بحث جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهيو آهي.<ref name="Iqtidar2020"/><ref name="Iqtidar2026"/> خاص طور سندس ''حاڪميت''، ''اسلامي رياست'' ۽ ''اسلامي انقلاب'' جهڙا تصور بعد ۾ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم اصطلاحن ۾ شامل ٿيا.<ref name="Zaman2015">{{cite journal |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |title=The Sovereignty of God in Modern Islamic Thought |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=25 |issue=3 |year=2015 |pages=389–418 |doi=10.1017/S1356186314000561 }}</ref> === قرآن ۽ سنت === مودودي قرآن کي اسلامي فڪر ۽ قانون جو بنيادي ماخذ سمجهندو هو، پر قرآن سان گڏ [[سنت]] کي پڻ لازمي قانوني ۽ ديني حجت قرار ڏيندو هو. سندس دليل موجب قرآن پاڻ رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو، تنهنڪري اسلامي نظام کي صرف قرآن تائين محدود ڪري سنت کي قانوني حجيت کان ڌار نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Adams1983">{{cite book |last=Adams |first=Charles J. |chapter=Mawdudi and the Islamic State |editor-last=Esposito |editor-first=John L. |title=Voices of Resurgent Islam |publisher=Oxford University Press |year=1983 |pages=99–133 |isbn=9780195033404 }}</ref> سندس مشهور تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' صرف لفظي يا لغوي تفسير نہ هو؛ ان ۾ تاريخ، قانون، سياست، معيشت ۽ سماجي معاملن بابت سندس فڪري موقف پڻ وڏي پيماني تي بيان ٿيل آهي. انهيءَ ڪري ''تفهيم القرآن'' مودودي جي سياسي ۽ سماجي فڪر کي سمجهڻ لاءِ به بنيادي ماخذ آهي.<ref name="Nasr1996"/> === حاڪميتِ الٰهي === مودودي جي سياسي فڪر جو هڪ اهم تصور '''حاڪميتِ الٰهي''' هو. سندس نظر ۾ آخري ۽ مطلق حاڪميت انسان، بادشاهه، پارليامينٽ يا قوم بدران خدا جي آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙو مطلق قانون ساز اختيار حاصل نہ آهي جنهن تحت هو خدائي هدايت کان آزاد ٿي حلال ۽ حرام جا بنيادي معيار مقرر ڪري.<ref name="Zaman2015"/> محمد قاسم زمان موجب ''حاڪميتِ الٰهي'' جديد اسلام پسند سياسي فڪر جو نمايان تصور بڻيو ۽ مودودي ان جي ويهين صديءَ واري تشڪيل جي اهم ترين مفڪرن مان هو.<ref name="Zaman2015"/> جديد تحقيق ساڳئي وقت اهو پڻ واضح ڪري ٿي تہ مودودي جي حاڪميت واري تصور کي سڌي طرح وچئين دور جي اسلامي سياسي نظريي جو نقل سمجهڻ درست نہ ٿيندو؛ ان جي جديد صورت نوآبادياتي رياست، قانون سازي ۽ عوامي حاڪميت بابت جديد بحثن سان پڻ جڙيل هئي.<ref name="AlAzami2022">{{cite journal |last=Al-Azami |first=Usaama |title=Locating Ḥākimiyya in Global History: The Concept of Sovereignty in Premodern Islam and Its Reception after Mawdūdī and Quṭb |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=355–376 |doi=10.1017/S1356186321000605 }}</ref> مودودي انساني حاڪميت کي رد ڪندي اهو نہ چيو تہ رياستي انتظام ۾ ماڻهن جو ڪو ڪردار ئي نہ هجي. سندس تصور ۾ مسلمان خدا جا ''خليفا'' يا نائب آهن ۽ مقرر ڪيل اسلامي حدن اندر اجتماعي معاملن جي انتظام، مشاورت ۽ اهڙن معاملن بابت فيصلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا جن بابت شريعت ڪو واضح حڪم نہ ڏنو هجي.<ref name="ILC1977">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1977 }}</ref> === اسلامي رياست === {{further|اسلامي رياست}} مودودي جديد دور ۾ ''اسلامي رياست'' جي منظم نظريي کي ترقي ڏيندڙ نمايان مفڪرن مان هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس تصور ۾ اسلامي رياست جي بنياد جا ٽي اهم اصول '''توحيد'''، '''رسالت''' ۽ '''خلافت''' هئا. توحيد مان خدا جي حاڪميت، رسالت مان قرآن ۽ سنت جي رهنمائي، ۽ خلافت مان انسان جي محدود ۽ امانتي سياسي اختيار جو تصور اخذ ڪيو ويو.<ref name="ILC1977"/> هن اسلامي رياست کي ڪنهن مخصوص نسل، قوم يا جاگرافيءَ تي ٻڌل قومي رياست بدران هڪ '''نظرياتي رياست''' طور پيش ڪيو. سندس نظر ۾ رياست جي اسلامي هجڻ جو بنيادي معيار ان جي آباديءَ جو فقط مسلمان هجڻ نہ، پر ان جي قانوني ۽ سياسي نظام جو اسلامي اصولن سان مطابقت رکڻ هو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي 1955ع ۾ پنهنجي مثالي نظام لاءِ ”خدا پرست جمهوري خلافت“ جهڙا لفظ پڻ استعمال ڪيا.<ref name="Nasr1996"/> سندس لکڻين ۾ اسلامي رياست جو دائرو وسيع آهي: خانداني معاملن کان وٺي معيشت، عدليه، انتظاميا، شهرين جي حقن ۽ فرضن، جنگ ۽ امن ۽ بين الاقوامي لاڳاپن تائين شريعت کي هدايت جو بنياد قرار ڏنو ويو.<ref name="Adams1983"/> بهرحال سندس تصور ۾ رياست جو هر انتظامي تفصيل اڳواٽ مقرر ٿيل نہ هو. مودودي پاڻ تسليم ڪيو تہ انساني معاملن جو هڪ وڏو ميدان اهڙو آهي جنهن بابت شريعت خاموش آهي؛ اهڙن معاملن ۾ اسلامي رياست حالتن مطابق قانون ۽ ضابطا ٺاهي سگهي ٿي، بشرطيڪ اهي قرآن ۽ سنت جي واضح حڪمن سان ٽڪراءَ ۾ نہ هجن.<ref name="Adams1983"/> === ٿيئوڊيموڪريسي === مودودي پنهنجي مثالي سياسي نظام کي روايتي معنيٰ ۾ '''[[ٿيوڪريسي]]''' سڏڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن '''theo-democracy''' يا ''خدائي جمهوري نظام'' جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ آخري حاڪميت خدا جي هجي، پر مسلمان اجتماعي طور خلافت جي حق کي استعمال ڪن.<ref name="Iqtidar2020"/> Humeira Iqtidar جي تحقيق موجب مودودي جي ''theodemocracy'' کي فقط ”مذهبي آمريت“ جو مترادف سمجهڻ سندس نظريي جي پيچيدگي کي نظرانداز ڪري ٿو. مودودي هڪ طرف مطلق عوامي حاڪميت کي رد ڪيو، پر ٻئي طرف حڪمرانن کي خدا جي نمائندگي ڪندڙ پادري طبقي جي صورت ۾ مطلق اختيار ڏيڻ به قبول نہ ڪيو. سندس تصور ۾ اجتماعي مشاورت، نمائندگي ۽ عوام جي سياسي شموليت موجود هئي، پر اها شريعت جي حدن اندر هئي.<ref name="Iqtidar2020"/> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|مودودي جي سياسي فڪر ۾ ''حاڪميتِ الٰهي''، خلافت ۽ مشاورت بنيادي تصورن مان هئا.]] === جمهوريت ۽ شوريٰ === مودودي مغربي لبرل جمهوريت جي ان اصول سان اختلاف رکندو هو جنهن موجب عوام يا سندن چونڊيل پارليامينٽ آخري قانون ساز حاڪم آهي. سندس خيال ۾ جيڪڏهن اڪثريت کي اخلاقي يا خدائي حدن کان آزاد مڪمل قانون ساز اختيار ڏنو وڃي تہ مقبول خواهش پاڻ صحيح ۽ غلط جو معيار بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Iqtidar2020"/> هن آمريڪا ۾ شراب جي ممانعت ۽ پوءِ ان جي خاتمي کي مثال طور استعمال ڪندي دليل ڏنو تہ عددي اڪثريت لازمي طور اخلاقي يا سماجي لحاظ کان درست فيصلو نٿي ڪري.<ref name="PoliticalTheory">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Political Theory of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |edition=8th |year=1993 |pages=23–25 }}</ref> ٻئي طرف، هو حڪومت جي معاملن ۾ '''شوريٰ''' يا گڏيل صلاح مشوري کي ضروري سمجهندو هو. حڪمران کي ماڻهن جي اعتماد جو حامل هئڻ گهرجي ۽ جن معاملن بابت شريعت ۾ قطعي حڪم موجود نہ هجي، انهن بابت مسلمانن جي صلاح ۽ اتفاق ذريعي فيصلا ڪري سگهجن ٿا.<ref name="ILC1977"/><ref name="Adams1983"/> انهيءَ سبب مودودي جي جمهوريت بابت موقف کي سادي نموني ”جمهوريت جي حمايت“ يا ”جمهوريت جي مڪمل مخالفت“ طور بيان ڪرڻ اڻپورو آهي. هو عوامي نمائندگي ۽ مشاورت قبول ڪندو هو، پر عوام جي غير محدود قانون ساز حاڪميت کي رد ڪندو هو.<ref name="Iqtidar2020"/> === رياستي ادارا ۽ آئين === مودودي جو خيال هو تہ اسلام جا بنيادي آئيني اصول قرآن، سنت، خلفاءِ راشدين جي روايت ۽ اسلامي قانوني ورثي مان اخذ ٿين ٿا، پر جديد رياست لاءِ انهن اصولن کي لکيل آئين جي صورت ڏيڻ ضروري آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن جي تصور موجب رياست جو سربراهه چونڊيل هجي ۽ عوام جو اعتماد حاصل هجي. قانون ساز اداري ۾ اهڙا ماڻهو شامل هجن جيڪي اسلامي قانون کي سمجهڻ ۽ جديد مسئلن تي ان جي اصولن کي لاڳو ڪرڻ جي صلاحيت رکن. قانون سازيءَ جو اختيار اهڙن شعبن ۾ وسيع ٿي سگهي ٿو جن بابت شريعت واضح حڪم نہ ڏئي، پر قرآن ۽ سنت جي قطعي حڪمن کي تبديل ڪرڻ پارليامينٽ جي اختيار ۾ نہ هوندو.<ref name="ILC1977"/> مودودي جي عدليه بابت سوچ وقت سان تبديل ٿي. شروعاتي دور ۾ هن مغربي adversarial عدالتي نظام ۽ وڪيلن جي ڪردار تي تنقيد ڪئي، پر پاڪستان ۾ جماعت اسلامي خلاف سرڪاري ڪارروائين دوران عدالتن کان رليف ملڻ کان پوءِ هن آزاد عدليه، اپيل جي حق ۽ adversarial نظام جي فائدن کي وڌيڪ قبول ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح سندس سياسي فڪر مڪمل طور جامد نہ رهيو؛ عملي پاڪستاني سياست ۽ رياستي ادارن سان تجربن جي نتيجي ۾ سندس ڪجهه آئيني تجويزون تبديل ٿينديون رهيون.<ref name="Nasr1996"/> === شريعت === مودودي لاءِ '''[[شريعت]]''' اسلامي رياست جي سڃاڻپ جو بنيادي معيار هئي. هن لکيو تہ جيڪڏهن مسلمان سماج شعوري طور شريعت کي رد ڪري پنهنجو قانون ان کان آزاد ڪنهن ٻئي ماخذ مان اخذ ڪري، تہ اهڙو سماج اسلامي نظام جي بنيادي دعويٰ کي ڪمزور ڪري ٿو.<ref name="IslamicLaw1955">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=Islamic Law and Its Introduction |publisher=Islamic Publications |year=1955 |pages=13–14 }}</ref> سندس تصور ۾ شريعت رڳو عبادتن يا خانداني قانون تائين محدود نہ هئي، پر سماجي ۽ معاشي معاملا، انتظام، عدليه، شهري حق ۽ فرض ۽ جنگ ۽ امن جا اصول پڻ ان جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref name="Adams1983"/> مودودي اسلامي فوجداري قانون جي [[حدود]]، سود جي خاتمي ۽ ٻين شرعي حڪمن جي نفاذ جي حمايت ڪئي. هن مغربي يا مغرب زدہ مسلمانن طرفان حدود کي ظالماڻو قرار ڏيڻ واري تنقيد رد ڪئي، پر ساڳئي وقت دليل ڏنو تہ اهڙيون سزائون هڪ مڪمل اسلامي سماجي نظام ۽ اسلامي تعليم جي قيام کان اڳ الڳ نموني لاڳو ڪرڻ مناسب نہ ٿيندو.<ref name="Nasr1996"/> 2026ع ۾ Cambridge University Press پاران شايع ڪيل سندس چونڊ سياسي تحريرن جي scholarly edition پڻ سندس ''Islamic Law and Constitution'' واري بحث کي ان ڪوشش طور بيان ڪري ٿي جنهن ۾ مودودي جديد رياستي حڪمراني ۽ شريعت جي وچ ۾ مطابقت جو سياسي-قانوني تصور پيش ڪيو.<ref name="Iqtidar2026"/> === اجتهاد === مودودي [[اجتهاد]] کي مڪمل طور رد نہ ڪيو، پر ان جي استعمال لاءِ سخت علمي شرطون رکندو هو. سندس نظر ۾ اجتهاد اهڙي شخص يا اداري جو ڪم هجڻ گهرجي جنهن کي قرآن، سنت، فقهي اصولن ۽ اسلامي علمي روايت تي عبور هجي ۽ جيڪو شريعت کي آخري معيار طور قبول ڪري.<ref name="Nasr1996"/> ان لحاظ کان سندس تصور جديديت پسند مفڪرن کان مختلف هو، جيڪي جديد عقل يا سماجي ضرورتن کي روايتي فقهي نتيجن جي وسيع نئين تشريح لاءِ وڌيڪ آزاد معيار طور استعمال ڪندا هئا. === اسلامي انقلاب === مودودي 1930ع ۽ 1940ع جي ڏهاڪن کان اسلام کي هڪ ''انقلابي نظريي'' ۽ جماعت اسلامي کي سماجي تبديليءَ جي تحريڪ طور بيان ڪندو رهيو. سندس استعمال ڪيل '''اسلامي انقلاب''' جو تصور بعد ۾ ٻين اسلامي تحريڪن ۾ وڏي پيماني تي رائج ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> پر مودودي جو ”انقلاب“ عام طور هٿياربند بغاوت يا اوچتي اقتدار تي قبضي جي معنيٰ ۾ نہ هو. هن سماج جي اخلاقي ۽ فڪري تبديلي، تربيت يافته ڪارڪنن جي تياري، تعليم ۽ دعوت ذريعي تدريجي تبديليءَ کي ترجيح ڏني. سندس خيال ۾ پائيدار سياسي تبديلي ان وقت ممڪن هئي جڏهن سماج ۾ ان لاءِ فڪري ۽ اخلاقي بنياد تيار ٿي وڃي.<ref name="Nasr1996"/> 1957ع ۾ جماعت اسلامي جي مستقبل جي حڪمت عملي بابت هن غير آئيني ذريعن سان سياسي نظام بدلائڻ جي مخالفت ڪئي. ايوب خان ۽ پوءِ ذوالفقار علي ڀٽي جي حڪومتن سان شديد اختلافن باوجود مودودي عام طور جماعت کي ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جي مخالفت ڪندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو انقلابي سياسي vocabulary ۽ سندس تجويز ڪيل عملي طريقو الڳ رکڻ ضروري آهي: سندس لکڻين ۾ سماجي نظام جي بنيادي تبديلي لاءِ انقلابي اصطلاح موجود آهن، پر جماعت لاءِ سندس سياسي حڪمت عملي گهڻو ڪري تدريجي، تنظيمي ۽ آئيني رهي.<ref name="Nasr1996"/> === قومپرستي === مودودي '''[[قومپرستي]]''' کي جديد مغربي سياسي تصور سمجهندو هو ۽ مسلمانن جي بنيادي سياسي سڃاڻپ کي جاگرافي، نسل يا ٻوليءَ سان ٻڌڻ جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس خيال ۾ اسلامي امت سرحدن ۽ نسلي قوميتن کان مٿانهين مذهبي برادري آهي، تنهنڪري مسلمانن کي قومپرست وفاداريءَ بدران اسلام سان پنهنجي بنيادي اجتماعي وابستگي قائم رکڻ گهرجي. هن قومپرستيءَ جي ڪجهه صورتن کي ايتري حد تائين رد ڪيو جو انهن کي توحيد سان متصادم قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ قوم کي آخري سياسي وفاداريءَ جو مرڪز بڻائڻ اسلام جي عالمگير دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> اهو ئي سبب هو جو ورهاڱي کان اڳ هو ڪانگريس جي گڏيل هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ جي مسلمان قومي رياست واري منصوبي ٻنهي کان فاصلو رکندو هو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ، البت، هن نئين ملڪ کي پنهنجي تصور واري اسلامي رياست ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ڪئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === سيڪيولرزم === مودودي [[سيڪيولرزم]] جو پڻ سخت نقاد هو. هن ان لاءِ اردو ۾ اڪثر ''لادينيت'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ۽ سيڪيولر سياست کي مذهب ۽ اخلاقيات کي اجتماعي حڪمرانيءَ کان جدا ڪرڻ واري نظام طور ڏٺو.<ref name="Adams1983"/> سندس نظر ۾ اخلاقي قدرن جو آخري سرچشمو خدا ۽ وحي هئا؛ تنهنڪري رياست کي مذهب کان اصولي طور آزاد ڪرڻ آخرڪار سياست کي مستقل خدائي اخلاقي معيار کان محروم ڪري ڇڏيندو. Charles J. Adams جي تجزيي موجب مودودي لاءِ سيڪيولرزم صرف رياست جي مذهبي غيرجانبداري نہ، پر هڪ اهڙو تصور هو جنهن ۾ انساني خواهش يا سياسي طاقت کي خدائي هدايت کان خودمختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Adams1983"/> هي تفسير جديد سيڪيولرزم جي سڀني نظرين جي غيرجانبدار وصف نہ، بلڪه '''مودودي جو پنهنجو تنقيدي تصور''' هو؛ تنهنڪري ان کي سندس موقف طور بيان ڪرڻ ضروري آهي. === اسلامي جديديت === مودودي جديديت ۽ مغربي تهذيب کي هڪ ئي شيءِ نہ سمجهندو هو. هن جديد سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ ڪارائتي ادارتي طريقن کي اصولي طور رد نہ ڪيو، پر مغربي تهذيب جي فلسفي، سيڪيولر اخلاقيات ۽ سماجي قدرن جي تقليد جي مخالفت ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> هو [[اسلامي جديديت]] جي انهن مفڪرن سان متفق هو تہ اسلام عقل جي خلاف نہ آهي. اختلاف ان ڳالهه تي هو تہ قرآن ۽ سنت کي جديد انساني عقل جي معيار تي پرکيو وڃي يا عقل کي وحي جي دائري اندر استعمال ڪيو وڃي. مودودي جي نظر ۾ قرآن ۽ سنت آخري معيار هئا؛ عقل جو ڪم انهن جي معنائن ۽ نون حالتن ۾ انهن جي اطلاق کي سمجهڻ هو، نہ تہ وحي جي صحت جو آزاد حاڪم بڻجڻ.<ref name="Mortimer1982">{{cite book |last=Mortimer |first=Edward |title=Faith and Power: The Politics of Islam |publisher=Vintage Books |year=1982 |page=204 |isbn=9780571119448 }}</ref> محققن ساڳئي وقت نشاندهي ڪئي آهي تہ مغربيت جي مخالفت باوجود مودودي پنهنجي فڪر ۾ جديد سياسي اصطلاحن—''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست''، ''آئين''، ''پارٽي'' ۽ ''نظام''—جو وسيع استعمال ڪيو. ان ڪري سندس فڪر روايتي اسلامي اصطلاحن ۽ جديد سياسي vocabulary جي هڪ نئين ميلاپ طور پڻ مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="Iqtidar2026"/> === سائنس === مودودي جديد [[سائنس]] کي بذات خود ڪنهن مخصوص مذهبي يا سيڪيولر فلسفي سان لازم ملزوم نہ سمجهندو هو. سندس مشهور تشبيهه موجب جديد سائنس هڪ ''جسم'' وانگر هئي جنهن ۾ مختلف فلسفي يا قدرن جو ''روح'' داخل ٿي سگهي ٿو؛ جيئن ريڊيو پاڻ پيغام جو نظريو مقرر نہ ڪندو آهي پر مختلف قسم جا پيغام نشر ڪري سگهي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> انهيءَ بنياد تي هن جديد سائنسي ۽ فني علم حاصل ڪرڻ جي مخالفت نہ ڪئي؛ سندس اعتراض ان وقت پيدا ٿيندو هو جڏهن سائنس سان گڏ مادي پرستي يا سيڪيولر فلسفي کي به لازمي سچ طور قبول ڪيو وڃي.<ref name="Nasr1996"/> === مغربي تهذيب بابت موقف === مودودي جديد مغربي تهذيب جي سائنس ۽ فني ڪاميابين ۽ ان جي اخلاقي ۽ سماجي قدرن وچ ۾ فرق ڪندو هو. سندس تنقيد خاص طور سيڪيولرزم، قومپرستي، آزاد جنسي سماجي لاڳاپن، سودي معيشت ۽ مطلق عوامي حاڪميت تي مرڪوز هئي.<ref name="Nasr1996"/> ان هوندي به جديد تحقيق سندس فڪر کي ”مغرب جي مڪمل رد“ تائين محدود نٿي ڪري. Humeira Iqtidar موجب مودودي نوآبادياتي لبرل رياست کي هڪ طرف تنقيد جو نشانو بڻايو، پر ٻئي طرف جديد رياست، آئين، نمائندگي ۽ حاڪميت جي ڪيترن ئي ادارتي تصورن سان فڪري طور بحث ڪندي انهن کي پنهنجي اسلامي سياسي نظريي ۾ نئين صورت پڻ ڏني.<ref name="Iqtidar2020"/> === مغل سلطنت ۽ اڪبر بابت موقف === مودودي [[مغل سلطنت]] جي تاريخ کي مڪمل طور مثالي اسلامي حڪمراني نہ سمجهندو هو. خاص طور هن [[اڪبر اعظم]] جي مذهبي پاليسين ۽ جنهن کي بعد جي ادب ۾ ''[[دين الهي]]'' چيو ويو، ان تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان کي اسلامي عقيدي کان انحراف سان ڳنڍيو. بهرحال اڪبر جي مذهبي پاليسيءَ بابت جديد مورخن ۾ اختلاف موجود آهي. [[ايس. ايم. اڪرام]] سميت ڪجهه محققن دليل ڏنو آهي تہ اڪبر جو مقصد نئون منظم مذهب قائم ڪرڻ بدران پنهنجي چونڊيل درٻارين سان ''ارادت'' يا روحاني شاگرديءَ جو تعلق پيدا ڪرڻ هو.<ref name="Ikram1964">{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |editor-last=Embree |editor-first=Ainslie T. |title=Muslim Civilization in India |chapter=Religion at Akbar's Court |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 }}</ref> ان ڪري اڪبر بابت مودودي جي راءِ کي تاريخي حقيقت جي قطعي بيان بدران سندس مذهبي-سياسي تفسير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === عالمن ۽ روايتي فقهي ورثي بابت موقف === مودودي روايتي [[علماء]] جو مڪمل مخالف نہ هو، پر هن پنهنجي دور جي مذهبي عالمن جي علمي ۽ سياسي ڪردار تي سخت تنقيد ڪئي. سندس خيال ۾ ڪيترائي عالم جديد سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کان اڻواقف هئا ۽ فقهي روايت جي بنيادي اصولن ۽ تاريخي تفصيلن وچ ۾ فرق ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا هئا.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع ۽ جديد حالتن لاءِ اجتهاد تي زور ڏنو، پر ساڳئي وقت اجتهاد کي غير تربيت يافته ماڻهن لاءِ آزاد نہ ڇڏيو. سندس مثالي اسلامي نظام ۾ جديد ۽ روايتي ٻنهي علمن سان واقف عالمن ۽ قانوندانن کي اهم ڪردار حاصل هو.<ref name="Nasr1996"/> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس علماء سان تعلق پڻ تبديل ٿيو. جن روايتي مذهبي حلقن تي هو اڳ تنقيد ڪندو هو، انهن مان ڪيترن سان اسلامي آئين ۽ ٻين سياسي مسئلن تي جماعت اسلامي عملي اتحاد پڻ قائم ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> === عورتن بابت خيال === مودودي جي سماجي فڪر ۾ [[عورت]]، خاندان، پردو ۽ مردن ۽ عورتن جي سماجي ڪردارن بابت سوالن کي خاص اهميت حاصل هئي. هن انهن موضوعن تي پنهنجي مشهور ڪتاب ''پردہ'' (''Purdah and the Status of Woman in Islam'') ۾ تفصيلي بحث ڪيو. ڪتاب پهريون ڀيرو 1939ع–1940ع جي لڳ ڀڳ شايع ٿيو ۽ شروع کان ئي بحث هيٺ رهيو.<ref name="IqtidarPardah2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=160–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> مودودي جو خيال هو تہ مرد ۽ عورت انساني ۽ اخلاقي قدر جي لحاظ کان خدا آڏو ذميوار آهن، پر سندن سماجي ڪردار مڪمل طور هڪجهڙا نہ آهن. هن اهڙي صنفي مساوات جي مخالفت ڪئي جنهن ۾ مرد ۽ عورت جا سماجي ڪردار هڪٻئي سان مڪمل طور مٽاسٽا لائق سمجهيا وڃن. جديد محقق [[حميرا اقتدار]] جي تجزيي موجب ''پردہ'' ۾ مودودي جو استدلال صرف روايتي صنفي علحدگيءَ جو دفاع نہ هو؛ هن جديد سرمائيداري، مارڪيٽ ۾ عورت جي محنت جي وڪري ۽ خاندان تي مارڪيٽ جي اثرن بابت پڻ تنقيدي دليل ڏنا.<ref name="IqtidarEquality2021">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Conservative Anti-Colonialism: Maududi, Marx and Social Equality |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=295–310 |doi=10.1017/S1356186321000332 }}</ref> [[عرفان احمد]] موجب مودودي جديد شهري زندگيءَ ۾ عورتن جي وڌندڙ عوامي موجودگيءَ کي اسلامي اخلاقي ۽ خانداني نظام لاءِ هڪ اهم چئلينج سمجهندو هو. هن بازارن، ڪاليجن، ٿيئٽرن ۽ ٻين گڏيل سماجي هنڌن ۾ مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول، ۽ جديد تفريحي ثقافت جي ڪيترن پاسن تي تنقيد ڪئي.<ref name="IrfanAhmad2013">{{cite book |last=Ahmad |first=Irfan |chapter=Cracks in the 'Mightiest Fortress' |editor1-last=Osella |editor1-first=Filippo |editor2-last=Osella |editor2-first=Caroline |title=Islamic Reform in South Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |page=322 |isbn=9781107276673 }}</ref> ==== خاندان ۽ گهريلو ڪردار ==== مودودي خاندان کي اسلامي سماج جي بنيادي اداري طور ڏٺو. ''Towards Understanding Islam'' ۾ هن عورت جي بنيادي ذميوارين ۾ گهر جي انتظام، ٻارن جي تربيت ۽ پرورش ۽ خانداني زندگيءَ جي سنڀال کي شامل ڪيو.<ref name="TUIWomen">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |others=Khurshid Ahmad, translator |year=1979 |page=112 }}</ref> سندس نظر ۾ خاندان اندر مرد ۽ عورت جي ذميوارين جي ورهاست سندن برابريءَ جي نفي نہ، پر مختلف سماجي ڪردارن جي تقسيم هئي. تنهن هوندي بہ جديد صنفي مطالعي ۾ سندس هن تصور کي واضح طور درجابنديءَ تي ٻڌل تصور پڻ سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس تجويز ڪيل سماجي نظام عورت جي عوامي، سياسي ۽ معاشي سرگرميءَ تي مرد جي ڀيٽ ۾ گهڻيون پابنديون لاڳو ڪندو هو.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== پردو ۽ صنفي علحدگي ==== مودودي [[پردو|پردي]] کي رڳو لباس جو مسئلو نہ، پر مردن ۽ عورتن جي سماجي تعلقن کي منظم ڪندڙ وسيع نظام سمجهندو هو. هن غير محرم مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول جي مخالفت ڪئي ۽ دليل ڏنو تہ ضرورت کان سواءِ عورتن جو گهر کان ٻاهر نڪرڻ محدود رهڻ گهرجي.<ref name="IqtidarPardah2026"/> هن قرآن جي آيتن {{قرآن|24|30}}–{{قرآن|24|31}}، {{قرآن|33|32}}–{{قرآن|33|33}} ۽ {{قرآن|33|59}} کي پردي ۽ صنفي اخلاق بابت پنهنجي استدلال جي اهم بنيادن طور استعمال ڪيو.<ref name="PardahCommands2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Commandments regarding Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=191–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> منهن ۽ هٿن جي پردي بابت فقهي اختلاف ۾ مودودي وڌيڪ سخت موقف اختيار ڪيو. سندس لکڻين ۾ عام حالتن ۾ گهر کان ٻاهر نڪرندڙ عورت لاءِ منهن ۽ هٿن کي به ڍڪڻ جي حمايت ملي ٿي، جڏهن تہ حقيقي ضرورت جي حالت ۾ ان جي گنجائش تسليم ڪئي وئي.<ref name="TUIWomen"/><ref name="Ruthven329">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |page=329 }}</ref> [[File:Maududi 1941.jpg|thumb|مودودي 1941ع ۾؛ ساڳئي دور ۾ سندس سماجي ۽ سياسي فڪر وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري رهيو هو.]] مودودي جو عورتن بابت هي موقف جماعت اسلامي اندر هميشه اڻبدليل نہ رهيو. عرفان احمد جي تحقيق موجب 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جماعت جي ڪجهه ڪارڪنن ۽ مفڪرن عورتن جي تعليم، ملازمت، سياسي شموليت ۽ چهري جي پردي بابت مودودي جي تشريح کان مختلف رايا پيش ڪيا.<ref name="AhmadWomen2008">{{cite journal |last=Ahmad |first=Irfan |title=Cracks in the 'Mightiest Fortress': Jamaat-e-Islami's Changing Discourse on Women |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=549–575 |doi=10.1017/S0026749X07003101 }}</ref> ==== عورتن جي سياسي ڪردار بابت موقف ==== مودودي عورت کي رياست جي سربراهه ٿيڻ يا مردن ۽ عورتن تي مشتمل عام قانون ساز اداري ۾ ساڳي سياسي ڪردار ادا ڪرڻ جي حمايت نہ ڪندو هو. سندس تجويز موجب عورتون پنهنجي نمائندن تي مشتمل هڪ الڳ مجلس چونڊي سگهن ٿيون، جيڪا عورتن جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل معاملن تي راءِ ڏئي ۽ عام قومي معاملن تي تنقيد پڻ ڪري سگهي.<ref name="ILC308">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=308 }}</ref> بعد واري جماعت اسلامي جي عملي سياست هن ابتدائي نظريي کان ڪيترن معاملن ۾ اڳتي وڌي. ڏکڻ ايشيا ۾ جماعت سان لاڳاپيل عورتن تعليم، سياسي مهمن ۽ تنظيمي سرگرمين ۾ وڌندڙ ڪردار ادا ڪيو؛ بنگلاديش بابت مطالعي پڻ جماعت جي بعد واري عورتن بابت discourse ۽ مودودي جي ابتدائي موقف وچ ۾ تبديليءَ جي نشاندهي ڪئي آهي.<ref name="Shehabuddin2008">{{cite journal |last=Shehabuddin |first=Elora |title=Jamaat-i-Islami in Bangladesh: Women, Democracy and the Transformation of Islamist Politics |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=577–603 |doi=10.1017/S0026749X07003210 }}</ref> ==== خانداني منصوبابندي ==== مودودي جديد [[خانداني منصوبابندي]] ۽ خاص طور آباديءَ کي سرڪاري پاليسيءَ وسيلي محدود ڪرڻ جو مخالف هو. هن اهڙي پاليسيءَ کي فطري نظام ۾ مداخلت ۽ خدا جي رزق ۽ آباديءَ بابت تدبير تي اعتماد جي کوٽ سان ڳنڍيو.<ref name="BirthControl">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Birth Control |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1978 |page=73 }}</ref> هن آباديءَ جي واڌ کي لازمي طور معاشي تباهيءَ جو سبب سمجهڻ کان به انڪار ڪيو. محمد نجات الله صديقي موجب مودودي ان دليل سان به اختلاف ڪيو تہ ننڍو خاندان لازمي طور ٻارن کي بهتر غذا ۽ تعليم فراهم ڪري ٿو؛ مودودي مشڪلات ۽ محدود وسيلن کي ڪڏهن ڪڏهن انساني شخصيت ۽ محنت لاءِ محرڪ پڻ سمجهندو هو.<ref name="Siddiqi2007">{{cite book |last=Siddiqi |first=Mohammad Nejatullah |title=Muslim Economic Thinking: A Survey of Contemporary Literature |publisher=The Islamic Foundation |location=Leicester |year=2007 |page=41 }}</ref> === موسيقي ۽ تفريح === مودودي [[موسيقي]] ۽ ناچ جي ڪيترين مروج صورتن کي پنهنجي اسلامي اخلاقي نظام سان ناموافق سمجهندو هو. سندس معاشي ۽ سماجي لکڻين ۾ موسيقارن، ناچ ڪندڙن ۽ تفريحي صنعت کي اهڙي عياش معاشري جي مثالن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ دولت ضرورتن ۽ سماجي ڀلائيءَ بدران اهڙين سرگرمين تي خرچ ٿئي ٿي جن کي هو اخلاقي طور نقصانڪار سمجهندو هو.<ref name="EconomicSystem1941">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |orig-year=1941 }}</ref> ان موقف کي مودودي جي مجموعي سماجي فلسفي جي پسمنظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ هو جديد تجارتي تفريح، جنسي نمائش ۽ صارف پرستيءَ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل مسئلا سمجهندو هو. سندس موسيقي بابت موقف کي سڀني اسلامي فقهي مڪتبن جو متفقه موقف سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي تاريخ ۾ موسيقي ۽ سماع بابت مختلف فقهي ۽ صوفيانه رايا موجود رهيا آهن. === معاشي فڪر === مودودي جديد '''اسلامي معاشيات''' جي ابتدائي اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيل ''The Economic Problem of Man and Its Islamic Solution'' ۽ ''Economic System of Islam'' جديد اسلامي معاشي فڪر جي تشڪيل ۾ اثرانداز ٿيا.<ref name="NasrEconomics">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=103–106 |isbn=9780195096958 }}</ref> اقتصاديات جي ماهر [[محمد عمر چپرا]] مودودي کي انهن مفڪرن مان شمار ڪيو آهي جن جديد دور ۾ اسلامي معاشيات کي هڪ جدا فڪري موضوع طور اڳتي وڌائڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |volume=94 |issue=2 |year=2004 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> مودودي جو معاشي نظريو سرمائيداري ۽ سوشلزم ٻنهي کان پاڻ کي الڳ پيش ڪندو هو. سندس خيال ۾ اسلام خانگي ملڪيت ۽ واپار کي تسليم ڪري ٿو، پر ملڪيت کي مڪمل ۽ غير مشروط حق نہ بڻائي ٿو؛ زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، اخلاقي پابنديون ۽ سماجي ذميواري ملڪيت جي استعمال تي حدون مقرر ڪن ٿيون.<ref name="EconomicSystem1941"/> جديد اسلامي معاشيات بابت وسيع علمي ادب ۾ پڻ خانگي ملڪيت ۽ مارڪيٽ کي عام طور قبول ڪرڻ، پر انهن کي شريعت ۽ اخلاقي ذميوارين سان محدود ڪرڻ، اسلامي معاشي فڪر جون اهم خصوصيتون سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="OxfordIslamicEconomics">{{cite encyclopedia |last=Wilson |first=Rodney |title=Islamic Economic Principles |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Religion |publisher=Oxford University Press |year=2019 |doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.685 }}</ref> ==== سرمائيداريءَ تي تنقيد ==== مودودي [[سرمائيداري]] کي ان جي غير محدود صورت ۾ رد ڪيو. سندس تنقيد جو هڪ حصو سودي مالياتي نظام، دولت جي ارتڪاز، استحصال ۽ دولت کي اخلاقي ذميواريءَ کان آزاد سمجهڻ تي مرڪوز هو.<ref name="EconomicSystem1941"/> هن جديد اقتصاديات جي بچت ۽ سيڙپڪاريءَ بابت ڪجهه بنيادي مفروضن تي پڻ سخت تنقيد ڪئي. سندس دليل هو تہ آمدنيءَ جو وڏي پيماني تي خرچ کان هٽي مالي بچت ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ ڏانهن وڃڻ مجموعي طلب کي گهٽائي سگهي ٿو ۽ ان مان وڌيڪ پيداوار، واپاري مقابلو ۽ معاشي بحران پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="MaududiSaving">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=21–24 }}</ref> هي معاشي تجزيو جديد mainstream economics جو متفقه نتيجو نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي مودودي جي معاشي نظريي طور ئي بيان ڪرڻ مناسب آهي. ==== سوشلزم بابت موقف ==== مودودي [[سوشلزم]] ۽ [[ڪميونزم]] جو پڻ سخت مخالف هو. سندس خيال ۾ پيداوار جي ذريعن کي وڏي پيماني تي رياست جي ملڪيت ۾ ڏيڻ معاشي طاقت سان گڏ سياسي طاقت به حڪومت وٽ مرڪوز ڪري ڇڏي ٿو ۽ فرد جي آزادي ۽ ملڪيت جي حق کي خطري ۾ وجهي ٿو.<ref name="EconomicSystemSocialism">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=25–28 }}</ref> هن غربت ۽ معاشي استحصال جي وجود کي تسليم ڪيو، پر مارڪسي تجزيي سان اختلاف ڪيو تہ انهن جو بنيادي سبب خانگي ملڪيت يا نفعي جو تصور آهي. سندس نظر ۾ اصل مسئلو دولت جي استعمال ۾ اخلاقي ضابطن، سماجي ذميواري ۽ شرعي حدن جي کوٽ هو.<ref name="RuthvenEconomic">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=329–330 }}</ref> حميرا اقتدار جي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جي سوشلزم سان سخت اختلاف باوجود سندس سرمائيداري ۽ مارڪيٽائيزيشن بابت ڪجهه دليلن ۾ مارڪسي تنقيد سان قابل ذڪر فڪري مشابهت موجود هئي، خاص طور سماجي تعلقن کي مارڪيٽ جي منطق هيٺ آڻڻ بابت.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== اسلامي معاشي نظام ==== مودودي پنهنجي تجويز ڪيل نظام کي laissez-faire سرمائيداري ۽ رياستي سوشلزم جي وچ ۾ صرف هڪ '''مخلوط معيشت''' نہ سمجهندو هو. سندس دعويٰ هئي تہ اسلامي معاشي نظام جو بنياد هڪ الڳ اخلاقي ۽ قانوني worldview تي آهي، جنهن ۾ حلال ۽ حرام، زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، سماجي ذميواري ۽ خانگي ملڪيت گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="NasrEconomics"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ مودودي جي بيان ڪيل معاشي نظامن جو تقابلي خاڪو ! پهلو ! سرمائيداري بابت سندس تنقيد ! سوشلزم بابت سندس تنقيد ! سندس تجويز ڪيل اسلامي نظام |- | ملڪيت | خانگي ملڪيت کي حد کان وڌيڪ آزادي | رياستي ملڪيت جو حد کان وڌيڪ غلبو | خانگي ملڪيت، پر شرعي ۽ سماجي ذميوارين سان |- | سرمايو | سودي سرمايي ۽ دولت جي ارتڪاز تي تنقيد | سرمايي تي رياستي ڪنٽرول | سود کان پاڪ سيڙپڪاري ۽ نفعي-نقصان ۾ شراڪت |- | سماجي انصاف | مارڪيٽ پاڻ ڪافي نہ آهي | جبري مساوات فردي آزادي گهٽائي سگهي ٿي | زڪوات، وراثت، خيرات ۽ اخلاقي ذميواري |- | رياست | غير محدود مارڪيٽ جي مخالفت | مڪمل معاشي مرڪزيت جي مخالفت | شرعي حدن اندر ضابطو ۽ سماجي ڀلائي |} هي جدول مودودي جي پنهنجي normative classification جو خلاصو آهي؛ جديد معاشي علم ۾ سرمائيداري ۽ سوشلزم جون گهڻيون مختلف صورتون موجود آهن ۽ اهي لازمي طور انهن ٽن سادن خانن تائين محدود نہ آهن.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== سود جي ممانعت ==== مودودي جي معاشي فڪر ۾ سڀ کان اهم مسئلن مان هڪ '''[[ربا|سود (ربا)]]''' هو. هن قرض تي ورتل هر مقرر واڌ کي ربا قرار ڏيندي ان جي مڪمل خاتمي جي حمايت ڪئي. سندس نظر ۾ قرآن جي سود بابت ممانعت صرف انتهائي يا استحصالي وياج تائين محدود نہ هئي.<ref name="MaududiRiba">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=166–199 }}</ref> هن ”مناسب“ يا گهٽ شرح واري سود ۽ استحصالي سود جي وچ ۾ بنيادي شرعي فرق قبول نہ ڪيو. سندس دليل موجب جيڪڏهن قرض تي اڳواٽ مقرر واڌ جو اصول تسليم ڪيو وڃي تہ شرح گهٽ يا وڌيڪ هجڻ ان جي بنيادي نوعيت تبديل نٿي ڪري.<ref name="MaududiRiba"/> سودي قرض جي متبادل طور مودودي '''سڌي حصيداريءَ واري سيڙپڪاري''' ۽ [[نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت]] تي زور ڏنو، جنهن ۾ سرمايو فراهم ڪندڙ کي اڳواٽ مقرر وياج بدران ڪاروبار جي حقيقي نتيجي ۾ حصو ملي.<ref name="MaududiRiba"/> اهو تصور بعد ۾ اسلامي بئنڪنگ جي نظرياتي ادب ۾ [[مضاربت]] ۽ [[مشارڪت]] جهڙن risk-sharing طريقن سان ڳنڍيو ويو. جديد اسلامي ماليات ۾، البت، عملي ادارا صرف equity finance تي نہ هلن ٿا ۽ مرابحه، اجاره ۽ ٻين شريعت مطابق معاهدن جو پڻ وسيع استعمال ڪن ٿا.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== مودودي جي معاشي فڪر تي تنقيد ==== معاشيات جي محقق [[فيصل خان]] دليل ڏنو آهي تہ مودودي جو سودي ماليات جو بيان گهڻو ڪري ڏکڻ ايشيا جي ڳوٺاڻي قرض ڏيندڙ ۽ غريب هاريءَ جي استحصالي تعلق سان مشابهت رکي ٿو، جڏهن تہ جديد تجارتي بئنڪنگ جا ڪيترائي پاسا ان کان وڌيڪ پيچيدا آهن.<ref name="FeisalKhan">{{cite book |last=Khan |first=Feisal |title=Islamic Banking in Pakistan: Shariah-Compliant Finance and the Quest to Make Pakistan More Islamic |publisher=Routledge |year=2015 |pages=57–65 |isbn=9780415712699 }}</ref> خان اهو سوال پڻ اٿاري ٿو تہ سود جي بدران equity financing اختيار ڪرڻ پاڻمرادو اهڙي منصوبي ڏانهن سرمايو ڇو منتقل ڪندو جيڪو سماجي طور فائديمند هجي پر مالي طور گهٽ منافعي وارو هجي. ان ڪري مودودي جي تجويزن کي جديد اسلامي معاشيات جي تاريخ ۾ اثرائتو نظرياتي قدم سمجهيو وڃي ٿو، پر انهن جي عملي معاشي نتيجن بابت بحث جاري رهيو آهي.<ref name="FeisalKhan"/> ==== زمينداري ۽ زرعي سڌارا ==== مودودي خانگي ملڪيت جي حق جو مضبوط حامي هو ۽ پاڪستان جي شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني جي [[زرعي سڌارا|زرعي سڌارن]] ۽ زمين جي جبري ورهاست بابت شڪي موقف اختيار ڪيائين. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ هن پنجاب ۾ زمين جي مالڪيءَ تي سخت حدون لاڳو ڪرڻ جي ڪجهه تجويزن جي مخالفت ڪئي.<ref name="NasrLand">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> سندس دليل جو بنياد اهو هو تہ جيڪڏهن ملڪيت شرعي طور جائز طريقي سان حاصل ڪئي وئي هجي تہ صرف ان جي وڏي مقدار رياست کي ان جي ضبط يا ورهاست جو پاڻمرادو حق نٿي ڏئي. بعد ۾ هن معاشي انصاف ۽ دولت جي منصفاڻي ورڇ تي وڌيڪ زور ڏنو، پر [[مساوات پسندي]] ۽ خانگي ملڪيت جي جبري خاتمي جي مخالفت جاري رکي.<ref name="NasrLand"/> === تصوف === مودودي جو [[تصوف]] بابت موقف وقت سان تبديل ٿيو ۽ ان کي فقط ”تصوف جي مخالفت“ طور بيان ڪرڻ درست نہ آهي. پنهنجي ابتدائي دور ۾ هو برصغير ۾ رائج تصوف جي ڪيترين رسمن، پير پرستي، مزارن سان لاڳاپيل عقيدن ۽ اهڙين صوفيانه تشريحن جو سخت نقاد هو جيڪي سندس نظر ۾ قرآن، سنت ۽ شريعت کان پري ٿي ويون هيون.<ref name="NasrSufism">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=122–124 |isbn=9780195096958 }}</ref> هن پنهنجي جوانيءَ ۾ اسلامي روحانيت ۽ تصوف جي ڪجهه علمن جو باقاعده مطالعو پڻ ڪيو. سندس فڪري پسمنظر تي [[ديوبندي]] اصلاح پسند روايت، [[ابن تيميه]] ۽ ٻين اهڙن عالمن جي اثر جي نشاندهي ڪئي وئي آهي، جيڪي روحاني تزڪيي کي قبول ڪندي غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تي تنقيد ڪندا هئا.<ref name="Sirriyeh2013">{{cite book |last=Sirriyeh |first=Elizabeth |title=Sufis and Anti-Sufis: The Defence, Rethinking and Rejection of Sufism in the Modern World |publisher=Routledge |year=2013 |pages=162–164 |isbn=9781136812767 }}</ref> ==== تصوف ۽ شريعت ==== مودودي پنهنجي بعد واري لکڻين ۾ واضح ڪيو تہ سندس اعتراض '''تصوف بذات خود''' تي نہ، پر اهڙي تصوف تي آهي جيڪو شريعت کان آزاد ٿيڻ جي دعويٰ ڪري. هن ''Towards Understanding Islam'' ۾ فقہ ۽ تصوف جي وچ ۾ فرق کي نماز جي مثال سان بيان ڪيو: فقہ نماز جي ظاهري شرطن ۽ عملن کي ڏسي ٿي، جڏهن تہ تصوف عبادت جي اندروني توجهه، اخلاص ۽ انسان جي اخلاق تي ان جي اثر کي ڏسي ٿو.<ref name="MaududiTasawwuf">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=111 }}</ref> هن اهڙي روحاني تربيت کي قبول ڪيو جيڪا قرآن، سنت ۽ شريعت جي پابنديءَ سان گڏ هجي، پر انهن صوفيانه دعوائن جي مخالفت ڪئي جن موجب ڪو روحاني مقام حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان عام شرعي فرضن کان مٿانهون ٿي سگهي ٿو.<ref name="Sirriyeh2013"/> ==== موقف ۾ تبديلي ==== Vali Nasr موجب مودودي جي شروعاتي تحريرن ۾ تصوف بابت ٻولي ڪافي سخت هئي، پر پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس موقف وڌيڪ تفريقي بڻيو. هن تصوف جي روحاني ۽ اخلاقي پهلو کي قبول ڪندي پنهنجي تنقيد کي خاص طور غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تائين محدود ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="NasrSufism"/> 1951ع ۾ هن واضح طور چيو تہ نہ هو ۽ نہ جماعت اسلامي تصوف جي اصل روحاني تصور جا مخالف آهن. هن شرعي پابنديءَ ۾ رهندڙ تصوف ۽ مزارن، ميلن ۽ ٻين اهڙين عوامي رسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو جن کي هو بعد ۾ پيدا ٿيل بدعتون سمجهندو هو.<ref name="NasrSufism"/> مودودي جي وفات کان پوءِ جماعت اسلامي جو تصوف سان عملي تعلق به هڪجهڙو نہ رهيو. مثال طور جماعت جي امير [[قاضي حسين احمد]] 1987ع ۾ لاهور جي مشهور صوفي درگاهه [[داتا درٻار]] جو دورو ڪيو، جڏهن تہ جماعت جي ٻين حلقن صوفي رسمن جي ڪجهه صورتن تي تنقيد جاري رکي.<ref name="NasrSufism"/><ref name="Sirriyeh2013"/> ان ڪري مودودي جي تصوف بابت فڪر کي ٽن پاسن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: روحاني تزڪيي ۽ احسان جي قبوليت، شريعت کان آزاد باطنيت جي مخالفت، ۽ مزارن يا اولياءَ سان لاڳاپيل انهن عوامي رسمن تي تنقيد جن کي هو قرآن ۽ سنت سان غير موافق سمجهندو هو. === غير مسلمانن بابت خيال === مودودي جي سياسي نظريي ۾ غير مسلمانن جي حيثيت سندس '''اسلامي رياست''' جي تصور سان ڳنڍيل هئي. هو غير مسلمانن جي جان، مال، عبادت ۽ شخصي قانونن جي تحفظ جو حامي هو، پر ساڳئي وقت سندس تجويز ڪيل رياست هڪ نظرياتي اسلامي رياست هئي، جنهن جي بنيادي پاليسي ۽ اعليٰ حڪمراني سندس نظر ۾ انهن ماڻهن جي هٿ ۾ رهڻ گهرجي جيڪي ان جي اسلامي نظريي کي قبول ڪن.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> برطانوي هند واري دور ۾ مودودي اقليتن جي مسئلي کي اڪثريتي قومي جمهوريت جي تنقيد سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال هو تہ جيڪڏهن رياست ۾ سياسي اقتدار رڳو عددي اڪثريت جي بنياد تي هجي تہ مستقل مذهبي اقليتون اڪثريت جي سياسي غلبي هيٺ اچي سگهن ٿيون. ان ڪري سندس قومپرستيءَ خلاف لکڻين ۾ ''بنيادي حقن'' ۽ اقليتن جي تحفظ جو سوال نمايان رهيو.<ref name="Iqtidar2026Rights">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Fundamental Rights |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=129–143 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس حل سيڪيولر شهريت بدران اسلامي نظرياتي رياست جي اندر اقليتن جي تحفظ تي ٻڌل ٿيو. سندس لکڻين موجب غير مسلمانن جي مذهبي عقيدن، عبادتن ۽ ذاتي سماجي رسمن ۾ عام طور مداخلت نہ ٿيڻ گهرجي، پر رياست جي بنيادي اسلامي پاليسيءَ کي تبديل ڪرڻ يا ان جي اعليٰ نظرياتي قيادت تي اثرانداز ٿيڻ جو کين ساڳيو حق حاصل نہ هوندو.<ref name="ILC237">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237 }}</ref> هن تصور ۾ غير مسلمان عام سرڪاري ملازمتن ۾ ڪم ڪري سگهن ٿا، پر اهڙن اهم عهدن کان محروم رهندا جن وسيلي اسلامي رياست جي بنيادي پاليسي طئي ٿئي. مودودي الڳ نمائندگيءَ جو تصور پڻ پيش ڪيو، جنهن موجب غير مسلم شهري پنهنجا نمائندا چونڊي سگهن ٿا.<ref name="ILCMinorities">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237, 282, 288–297 }}</ref> اهڙي نموني سندس فڪر ۾ مذهبي آزادي ۽ قانوني تحفظ سان گڏ سياسي اختيار جي غير مساوي ورڇ موجود هئي. جديد سياسي معيارن، خاص طور برابر شهريت جي تصور، جي لحاظ کان اهو پاسو تنقيد جو موضوع رهيو آهي؛ جڏهن تہ مودودي پاڻ اهڙي فرق کي مذهبي امتياز بدران نظرياتي رياست جي منطقي نتيجي طور پيش ڪندو هو.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/> ==== جزيه ==== مودودي روايتي اسلامي [[جزيه]] جي ادائيگيءَ کي اسلامي رياست ۾ غير مسلم مرد شهرين جي حيثيت سان ڳنڍيو. سندس تشريح موجب بالغ ۽ قابل غير مسلم مرد جزيه ادا ڪندا، جڏهن تہ عورتون، ٻار ۽ ڪجهه ٻين مستثنيٰ طبقن تي اهو لاڳو نہ ٿيندو؛ فوجي خدمت ڪندڙ غير مسلمانن کي پڻ ان کان ڇوٽ ملي سگهي ٿي.<ref name="ILC292">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1983 |page=292 }}</ref> مودودي جزيي کي صرف مالي محصول نہ، پر اسلامي رياست جي سياسي حاڪميت سان پڻ ڳنڍيو. ''تفہيم القرآن'' ۾ سندس تشريح موجب جزيي جي ادائيگي غير مسلم سياسي گروهن جي آزاد حاڪميت ختم ٿيڻ ۽ اسلامي سياسي اقتدار جي قبوليت جي علامت پڻ هئي.<ref name="TafhimJizya">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Meaning of the Qur'an |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1993 |volume=2 |pages=183–186 }}</ref> ان ڪري مودودي جي جزيي بابت تصور کي رڳو جديد ''tax in lieu of military service'' سان برابر سمجهڻ سندس مڪمل موقف جي عڪاسي نہ ڪندو؛ سندس پنهنجي لکڻين ۾ ان جا دفاعي ذميواري ۽ سياسي حاڪميت ٻئي پاسا موجود آهن. === احمديه مسئلو === [[احمديه جماعت]] بابت مودودي جو موقف پاڪستان جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ سندس سڀ کان تڪراري موقفن مان هڪ رهيو. هو احمدين کي اسلامي عقيدي جي دائري کان ٻاهر سمجهندو هو ۽ خاص طور [[ختم نبوت]] جي مسئلي تي سندن عقيدن جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Valentine2008">{{cite book |last=Valentine |first=Simon Ross |title=Islam and the Ahmadiyya Jama'at: History, Belief, Practice |publisher=Columbia University Press |year=2008 |pages=228–229 |isbn=9780231700948 }}</ref> 1953ع جي پنجاب ۽ لاهور واري احمديه مخالف تحريڪ دوران مودودي ''قادياني مسئلو'' نالي رسالو لکيو. ان ۾ هن احمدين جي مذهبي حيثيت ۽ پاڪستاني رياست ۾ سندن آئيني حيثيت بابت پنهنجا دليل پيش ڪيا. سندس تحرير ان دور جي وسيع احمديه مخالف سياسي مهم جو حصو بڻجي وئي.<ref name="Valentine2008"/> [[File:Maulana Maududi 1953.jpg|thumb|مودودي جي سياسي زندگيءَ ۾ 1953ع جو احمديه مخالف تحريڪ وارو دور اهم ۽ تڪراري مرحلو هو.]] 1953ع جي فسادن کان پوءِ لاڳو ٿيل مارشل لا هيٺ هڪ فوجي عدالت مودودي کي موت جي سزا ٻڌائي. اها سزا عملي طور نافذ نہ ٿي؛ پوءِ ان کي عمر قيد ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996Ahmadi">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> احمدين ۽ مودودي جي اسلامي رياست جي تصور جي تعلق تي جديد تحقيق پڻ خاص ڌيان ڏنو آهي. مذهبي قوميت ۽ جديد اسلامي رياست بابت مطالعي ۾ مودودي جي احمدين بابت موقف کي ان وڏي سوال سان ڳنڍيو ويو آهي تہ هڪ نظرياتي اسلامي رياست ۾ ''مسلمان'' جي قانوني تعريف ڪرڻ جو اختيار ڪنهن وٽ هوندو ۽ اهڙي تعريف اقليتي شهريت تي ڪهڙا اثر وجهي سگهي ٿي.<ref name="Haj2023">{{cite book |last=Haj |first=Samira |chapter=Abul Ala Mawdudi's Islamic State and Minority Ahmadis |title=Sunni Chauvinism and the Roots of Muslim Modernism |publisher=Stanford University Press |year=2023 |pages=135–167 |doi=10.1515/9781503636255-008 }}</ref> === جهاد === مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''[[جهاد]]''' هڪ مرڪزي تصور هو. سندس پهريون وڏو علمي ڪم ''الجهاد في الاسلام'' هو، جيڪو 1927ع کان اخبار ۾ قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. اهو ڪتاب ان وقت لکيو ويو جڏهن هندستان برطانوي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ هو ۽ برصغير ۾ جنگ، آزادي، عدم تشدد ۽ اسلامي سياسي اختيار بابت شديد بحث جاري هئا.<ref name="Khalidi2012">{{cite book |last=Khalidi |first=Omar |chapter=Muslim Debates on Jihad in British India: The Writings of Chiragh ‘Ali and Abu al-A‘la Mawdudi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=305–321 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199755042.003.0015 }}</ref> مودودي جهاد کي فقط ذاتي روحاني جدوجهد يا صرف دفاعي جنگ تائين محدود نہ ڪيو. سندس نظريي ۾ اسلام هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي ۽ سياسي نظام هو، تنهنڪري جهاد اهڙي منظم جدوجهد جو نالو پڻ هو جنهن جو مقصد انسان جي انسان تي حاڪميت بدران خدا جي حاڪميت تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظام قائم ڪرڻ هو.<ref name="MawdudiThemes">{{cite book |chapter=Central themes of Mawdudi's writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 }}</ref> ==== ''الجهاد في الاسلام'' ==== ''الجهاد في الاسلام'' ۾ مودودي قومپرست جنگ ۽ اسلامي جهاد ۾ فرق ڪيو. سندس دليل موجب اسلامي جهاد جو مقصد ڪنهن خاص قوم، نسل يا علائقي جي سياسي طاقت وڌائڻ نہ، پر اهڙي سياسي ۽ سماجي نظام کي ختم ڪرڻ آهي جنهن کي هو غير اسلامي ۽ ظالماڻو سمجهي ٿو، ۽ ان جي جاءِ تي اسلامي نظام قائم ڪرڻ آهي.<ref name="AlJihad">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Al Jihad fil Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore }}</ref> ان ڪري سندس لکڻين ۾ اسلامي تحريڪ جي دائري کي ڪنهن هڪ ''وطن'' تائين محدود نہ ڪيو ويو. مودودي اسلامي پيغام کي عالمگير سمجهندو هو ۽ سياسي نظام جي تبديليءَ کي به ان عالمگير دعويٰ سان ڳنڍيندو هو.<ref name="MawdudiThemes"/> جديد محققن هن نظريي کي مختلف نمونن سان پڙهيو آهي. عمر خالدي ان کي برطانوي هند ۾ جهاد بابت جديد مسلم بحثن جي مخصوص تاريخي تناظر ۾ رکي ٿو، جڏهن تہ بين الاقوامي قانون بابت ڪجهه محقق مودودي کي ويهين صديءَ جي '''offensive theory of jihad''' جي اهم جديد نمائندن مان شمار ڪن ٿا.<ref name="Khalidi2012"/><ref name="UseForce2013">{{cite journal |title=Use of Force under Islamic Law |journal=European Journal of International Law |volume=24 |issue=1 |year=2013 |pages=343–365 |doi=10.1093/ejil/cht013 }}</ref> اهڙي scholarly classification کي مودودي جي پنهنجي اصطلاحن سان خلط نہ ڪرڻ گهرجي: هو پنهنجي تصور کي سامراجي توسيع يا قومي فتح طور پيش نہ ڪندو هو، بلڪه ان کي ظلم ۽ انسان جي انسان تي حاڪميت ختم ڪرڻ جي انقلابي جدوجهد قرار ڏيندو هو. تنهن هوندي بہ سندس نظريي ۾ ضرورت پوڻ تي سياسي نظام بدلائڻ لاءِ هٿياربند طاقت جي استعمال جي گنجائش موجود هئي.<ref name="UseForce2013"/> ==== جنگ ۽ غير جنگي جهاد ==== مودودي وٽ جهاد صرف جنگ جي ميدان ۾ وڙهڻ جو نالو نہ هو. سندس تشريح ۾ سياسي تنظيم، دعوت، تعليم، فڪري جدوجهد، مالي مدد ۽ جنگ لاءِ تياري پڻ وسيع جهاد جو حصو ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ سڌي هٿياربند جنگ لاءِ هن ''قتال'' جو تصور استعمال ڪيو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1979 |pages=104–105 }}</ref> هو جنگ ۾ جاني ۽ مالي نقصان کي سنجيده قرباني سمجهندو هو، پر سندس استدلال موجب جيڪڏهن وڏي اخلاقي ۽ سياسي برائي کي روڪڻ لاءِ محدود نقصان ناگزير هجي تہ اهو جائز ٿي سگهي ٿو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding"/> ==== جهاد جو اعلان ۽ ڪشمير ==== مودودي جي نظرياتي لکڻين جي باوجود، هو هر فرد يا مذهبي جماعت کي پنهنجي طور تي هٿياربند جهاد شروع ڪرڻ جو اختيار نہ ڏيندو هو. 1947ع–1948ع جي [[ڪشمير تڪرار]] دوران هن دليل ڏنو تہ منظم جنگ يا جهاد جو اعلان جائز سياسي حڪومت جي اختيار هيٺ هجڻ گهرجي.<ref name="NasrKashmir">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> ان سبب ڪشمير بابت سندس موقف سندس وسيع انقلابي ٻوليءَ جي مقابلي ۾ وڌيڪ رياست-مرڪوز هو: غير رياستي مذهبي اڳواڻ يا جماعت پنهنجي طور تي جنگ شروع ڪرڻ جا مجاز نہ هئا. اهو فرق مودودي جي جهاد جي نظريي کي بعد ۾ پيدا ٿيل ڪيترن غير رياستي هٿياربند اسلام پسند تصورن کان ڌار ڪري ٿو.<ref name="NasrKashmir"/> === شخصيت ۽ ذاتي زندگي === [[جماعت اسلامي]] جي امير طور مودودي پنهنجي جماعت جي ڪارڪنن سان نسبتاً ويجهو رابطو رکندو هو. سندس گهر ۾ عصر ۽ مغرب جي نمازن جي وچ واري وقت ۾ ڪارڪنن ۽ مهمانن سان غير رسمي ملاقاتون ۽ بحث ٿيندا هئا.<ref name="NasrPersonality">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=127–140 }}</ref> سندس سوانح نگارن ۽ همعصرن کيس خاموش طبع، منظم، مضبوط ارادي وارو ۽ پنهنجي فڪري موقف تي قائم رهندڙ شخص طور بيان ڪيو آهي. سندس تقرير جو انداز عام جذباتي خطابت کان مختلف هو؛ هو دليل کي مرحليوار ترتيب ڏيندي قرآن، حديث ۽ سياسي منطق مان نتيجا اخذ ڪندو هو.<ref name="NasrPersonality"/> اردو سندس فڪري اظهار جو بنيادي وسيلو هو. جيتوڻيڪ هو عربي ۽ فارسي علمي روايتن سان واقف هو ۽ جديد مغربي سياسي فڪر به پڙهيو هئائين، هن پنهنجي گهڻي تصنيف [[اردو]] ۾ ڪئي. ان سان سندس لکڻيون برصغير جي پڙهيل مسلم وچولي طبقي تائين وڏي پيماني تي پهتيون.<ref name="Qasmi2018">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |title=Muslims against the Muslim League |publisher=Cambridge University Press |year=2018 }}</ref> مودودي روايتي مدرسي مان مڪمل رسمي تعليم حاصل ڪندڙ عالم نہ هو. سندس علمي شخصيت صحافت، ذاتي مطالعي، عربي ۽ اسلامي علوم جي تعليم ۽ جديد سياسي ادب جي مطالعي جي ميلاپ مان ٺهي. جديد مؤرخ علي عثمان قاسمي کيس پنهنجي دور جي عالمن ۾ هڪ غير معمولي شخصيت قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ مدرسي جي روايتي مڪمل تعليم کان سواءِ به هن ڪلاسيڪي اسلامي علم ۽ جديد مغربي سياسي فڪر ٻنهي تي قابل ذڪر دسترس حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2018"/> ==== خاندان ==== مودودي پنهنجي گهرواري محمودہ بيگم سان شادي ڪئي ۽ سندن ڪيترائي پٽ ۽ ڌيئرون ٿيون. سندس سياسي، تصنيفي ۽ دعوتي مصروفيتن سبب گهريلو زندگيءَ لاءِ وقت محدود هوندو هو. Vali Nasr موجب سندس نون ٻارن مان فقط هڪ مستقل طور جماعت اسلامي سان تنظيمي طور وابسته ٿيو، جڏهن تہ سندس ڌيءَ اسماءَ کي علمي دلچسپيءَ جي لحاظ کان نمايان قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NasrFamily">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 }}</ref> مودودي کي روايتي [[يوناني طب]] سان پڻ دلچسپي هئي ۽ هو ذاتي سطح تي ان جي ڪجهه طريقن کان واقف ۽ عملي طور استعمال ڪندڙ هو، جيتوڻيڪ اها سندس عوامي سڃاڻپ جو بنيادي حصو نہ هئي.<ref name="NasrPersonality"/> ==== صحت ==== مودودي زندگيءَ جي وڏي حصي ۾ گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت ايتري خراب ٿي جو هو گهڻو وقت بستري تائين محدود رهيو. 1969ع ۾ علاج لاءِ انگلينڊ به ويو.<ref name="NasrFamily"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گردن جي پراڻي بيماري سان گڏ دل جون تڪليفون به وڌي ويون. ان وقت سندس عمر ۽ ڊگهي سياسي ۽ علمي سرگرميءَ سبب صحت مسلسل ڪمزور ٿيندي وئي. === آخري سال ۽ وفات === 1972ع ۾ مودودي جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، ديني فڪر ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. ساڳئي سال سندس لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تي پکڙيل قرآن جي تفسير '''[[تفہيم القرآن]]''' جي تصنيف مڪمل ٿي.<ref name="NasrLateLife">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت تي پهريون '''[[شاهه فيصل بين الاقوامي انعام]]''' ڏنو ويو. انعام ڏيندڙ اداري موجب سندس اسلامي فڪر، تفسير، سياسي نظريي ۽ اسلامي قانون بابت لکڻين کي ان اعزاز جو بنيادي سبب سمجهيو ويو.<ref name="KFIP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul A'la Al-Mawdudi |url=https://kingfaisalprize.org/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |access-date=7 October 2026 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi Grave.jpg|thumb|[[اڇره]]، [[لاهور]] ۾ مودودي جي قبر.]] اپريل 1979ع کان سندس گردن ۽ دل جون بيماريون وڌيڪ شديد ٿي ويون. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيويارڪ]] ۾ اسپتال داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="NasrFamily"/> '''22 سيپٽمبر 1979ع''' تي 75 ورهين جي عمر ۾ آمريڪا ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="KFIP1979"/> سندس ميت پاڪستان آندي وئي، جتي لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس سندس رهائشگاهه [[اڇره]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NasrLateLife"/> سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. جنازي ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهن جي شرڪت سندس پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا ۾ حاصل ڪيل اثر جي عڪاسي ڪئي.<ref name="MaududiFuneral">{{cite news |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |work=Daily Pakistan |date=2 October 2020 }}</ref> == ورثو ۽ اثر == ابوالاعلى مودودي ويهين صديءَ جي جديد اسلامي سياسي فڪر جي سڀ کان اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. [[ولفريڊ ڪينٽويل سمٿ]] کيس جديد اسلام جي انتهائي منظم مفڪرن مان هڪ قرار ڏنو، جڏهن تہ بعد جي محققن سندس اهميت خاص طور ان ڳالهه ۾ ڏٺي آهي تہ هن اسلام کي رڳو عقيدي ۽ عبادت تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، معاشي ۽ سياسي '''نظامِ حيات''' طور منظم نظرياتي ٻوليءَ ۾ پيش ڪيو.<ref name="Smith1957">{{cite book |last=Smith |first=Wilfred Cantwell |title=Islam in Modern History |publisher=Princeton University Press |year=1957 |page=233 |oclc=397585 }}</ref><ref name="Hartung2014">{{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|ابوالاعلى مودودي؛ سندس لکڻين جو اثر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر عرب دنيا، ايران، ترڪي ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين پهتو.]] [[سيد ولي رضا نصر]] موجب مودودي جديد اسلامي احياءَ جي ابتدائي ۽ اهم نظرياتي معمارن مان هو. سندس لکڻين ۽ [[جماعت اسلامي]] جي تنظيمي سرگرمين سندس خيالن کي ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر وڏي مسلم دنيا تائين پهچايو؛ نصر سندس اثر جي جاگرافيائي دائري کي [[مراڪش]] کان [[ملائيشيا]] تائين پکڙيل قرار ڏئي ٿو.<ref name="Nasr1996Legacy">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 |doi=10.1093/oso/9780195096958.001.0001 }}</ref> مودودي جو اثر صرف سندس سياسي جماعت تائين محدود نہ رهيو. قرآن جي تفسير، حديث، اسلامي قانون، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم بابت سندس تصنيفون وڏي پيماني تي پڙهيون ويون. سندس ڪيترائي ڪتاب [[عربي]]، [[انگريزي]]، [[فارسي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيا، جنهن ڪري اردو کان ٻاهر به سندس فڪري اصطلاح ۽ دليل اسلامي تحريڪن ۽ علمي بحثن جو حصو بڻيا.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> === جديد اسلام پسنديءَ تي اثر === جديد تحقيق ۾ مودودي کي '''[[اسلام پسندي]]''' يا سياسي اسلام جي نظرياتي ارتقا جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام هڪ مڪمل نظام آهي، جنهن ۾ مذهب ۽ سياست کي الڳ نٿو ڪري سگهجي ۽ جنهن ۾ قانوني ۽ سياسي اقتدار آخرڪار خدا جي حاڪميت جي تابع آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> [[شير علي ترين]] مودودي کي ان فڪري رجحان جي اهم نظرياتي معمارن مان قرار ڏئي ٿو جنهن ۾ جديد قومي رياست جي سياسي مشينري کي مستند اسلامي قانوني نظام لاڳو ڪرڻ جو وسيلو سمجهيو ويو. ساڳئي وقت جديد scholarship اهو به ڏيکاري ٿي تہ مودودي جو فڪر رڳو روايتي اسلامي سياسي اصطلاحن جي بحالي نہ هو؛ هن ''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست'' ۽ ''نظام'' جهڙن جديد سياسي تصورن کي اسلامي اصطلاحن سان نئين ترتيب ۾ جوڙيو.<ref name="TareenMawdudi">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref><ref name="Hartung2014"/> اهڙيءَ طرح مودودي جي فڪر کي صرف ''مغربي جديديت جي رد'' طور سمجهڻ اڻپورو آهي. [[يان-پيٽر هارٽنگ]] جي تجزيي موجب مودودي مغربي سياسي ۽ فلسفيانه جديديت سان مقابلو ڪندي ساڳئي جديد دور جي ڪيترن نظرياتي تصورن کي اسلامي قالب ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو. ان لحاظ کان سندس اسلام پسندي جديديت جي مخالفت سان گڏ جديديت جي سياسي ٻوليءَ سان هڪ پيچيده لاڳاپو پڻ رکي ٿي.<ref name="Hartung2014"/> === پاڪستان === [[پاڪستان]] مودودي جي سياسي سرگرمين ۽ سندس فڪر جي عملي اثر جو سڀ کان اهم ميدان بڻيو. 1947ع کان پوءِ هن ۽ جماعت اسلاميءَ پاڪستان کي اسلامي آئين ۽ [[شريعت]] تي ٻڌل رياست بڻائڻ لاءِ منظم مهم هلائي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> پاڪستان ٺهڻ وقت ملڪ جي اسلامي يا سيڪيولر آئيني نوعيت بابت مڪمل اتفاق موجود نہ هو. مودودي انهن مذهبي سياسي مفڪرن ۾ شامل هو جيڪي رياست جي قانوني ۽ آئيني ڍانچي ۾ اسلام کي مرڪزي حيثيت ڏيڻ جو مطالبو ڪندا رهيا.<ref name="Jaffrelot2015">{{cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=439–480 |isbn=9780190235185 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190235185.003.0009 }}</ref> مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''حاڪميتِ الٰهي''' خاص اهميت رکي ٿي. [[محمد قاسم زمان]] موجب خدا جي حاڪميت جو تصور پاڪستاني اسلام پسند فڪر جي مرڪزي تصورن مان بڻيو، جنهن ۾ مودودي جو ڪردار انتهائي نمايان هو. ان تصور موجب آخري قانوني ۽ سياسي اختيار خدا جو آهي ۽ انساني قانونسازي قرآن ۽ سنت جي حدن اندر ٿيڻ گهرجي.<ref name="Zaman2018">{{cite book |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |chapter=Islamism and the Sovereignty of God |title=Islam in Pakistan: A History |publisher=Princeton University Press |year=2018 |pages=135–163 |isbn=9780691149226 |doi=10.23943/princeton/9780691149226.003.0005 }}</ref> ان جي باوجود، پاڪستان جي آئيني اسلامائيزيشن کي فقط مودودي يا جماعت اسلاميءَ جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو. [[عالمن]]، ٻين مذهبي جماعتن، مسلم ليگ جي سياستدانن ۽ مختلف اسلامي فڪري روايتن پڻ ملڪ جي اسلامي آئيني سڃاڻپ جي تشڪيل ۾ حصو ورتو.<ref name="Zaman2018"/><ref name="Jaffrelot2015"/> ==== جماعت اسلامي ==== مودودي جو سڀ کان واضح تنظيمي ورثو [[جماعت اسلامي]] آهي، جيڪا هن 1941ع ۾ قائم ڪئي. جماعت جو ابتدائي مقصد هڪ اهڙي منظم نظرياتي جماعت تيار ڪرڻ هو جنهن جا تربيت يافته ڪارڪن اسلامي اصولن مطابق سماج ۽ آخرڪار رياست جي تبديلي لاءِ ڪم ڪن.<ref name="Pervez2026">{{cite book |last=Pervez |first=Saulat |chapter=Sayyid Abul A'la al-Maududi and the Jama'at-e-Islami |editor1-last=Hamdeh |editor1-first=Emad |editor2-last=DeLong-Bas |editor2-first=Natana J. |title=The Oxford Handbook of Islamic Reform |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=416–432 |doi=10.1093/oxfordhb/9780197532805.013.55 }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ جماعت جا الڳ تنظيمي ڍانچا پاڪستان ۽ هندستان ۾ قائم ٿيا، جڏهن تہ بعد ۾ بنگلاديش ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ جماعت سان لاڳاپيل تحريڪون وجود ۾ آيون. پاڪستان ۾ جماعت مذهبي تحريڪ مان باقاعده سياسي جماعت جي صورت اختيار ڪئي ۽ چونڊن، آئيني سياست، شاگرد تنظيم، سماجي خدمتن ۽ عوامي مهمن ذريعي ڪم ڪرڻ لڳي.<ref name="Bokhari2013">{{cite book |last=Bokhari |first=Kamran |chapter=Jama'at-i Islami in Pakistan |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=574–586 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0006 }}</ref> جماعت پاڪستان جي سڀ کان منظم اسلام پسند سياسي تنظيمن مان هڪ رهي آهي، جيتوڻيڪ قومي چونڊن ۾ ان جي ووٽن ۽ پارلياماني سيٽن جو حصو گهڻو ڪري ان جي تنظيمي اثر کان گهٽ رهيو آهي. ان تضاد کي محقق جماعت جي مضبوط نظرياتي تنظيم ۽ ان جي نسبتاً محدود عوامي چونڊ مقبوليت جي فرق طور بيان ڪن ٿا.<ref name="Bokhari2013"/> ==== ضياءُ الحق جي اسلامائيزيشن ==== [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي حڪومت (1977ع–1988ع) دوران پاڪستان ۾ رياستي اسلامائيزيشن جي عمل ۽ جماعت اسلاميءَ وچ ۾ اهم سياسي لاڳاپا پيدا ٿيا. ضياءَ جي حڪومت [[زڪوات]] ۽ عشر جي سرڪاري نظام، سود کان پاڪ مالي قدمن، [[حدود آرڊيننس]] ۽ ٻين اسلامي قانوني قدمن کي اڳتي وڌايو.<ref name="Jaffrelot2015"/> انهن پاليسين مان ڪيترائي اهڙا موضوع هئا جن جي حمايت مودودي ۽ جماعت اسلامي اڳ ئي ڪندا رهيا هئا؛ تنهن هوندي بہ ضياءَ جي اسلامائيزيشن کي مودودي جي پروگرام جي سڌي يا مڪمل عملداري سمجهڻ صحيح نہ آهي. رياستي اقتدار، فوجي حڪومت جي سياسي ضرورتن، فقهي عالمن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي مطالبن پڻ ان عمل کي شڪل ڏني.<ref name="IslamicLeviathan">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Islamic Leviathan: Islam and the Making of State Power |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=9780195144260 }}</ref> ان دور ۾ جماعت اسلاميءَ جا ڪيترائي ڪارڪن ۽ همدرد رياستي ادارن، تعليم ۽ سياسي عمل ۾ وڌيڪ اثرائتا ٿيا. اهڙي طرح مودودي جي حياتيءَ ۾ مڪمل طور حاصل نہ ٿيل اسلامي رياست جو تصور سندس وفات کان پوءِ پاڪستان جي رياستي پاليسيءَ جي ڪجهه شعبن تي بالواسطه اثرانداز ٿيو.<ref name="Jaffrelot2015"/> === ڀارت ۽ بنگلاديش === ورهاڱي کان پوءِ مودودي پاڻ پاڪستان هليو ويو، پر سندس قائم ڪيل تحريڪ جو هندستاني حصو [[جماعت اسلامي هند]] جي صورت ۾ جاري رهيو. نئين سياسي حالتن ۾ هندستاني جماعت پنهنجي حڪمت عملي کي مسلمان اقليت جي مذهبي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن سان هم آهنگ ڪيو. اوڀر پاڪستان ۾ پڻ جماعت اسلامي منظم ٿي. 1971ع ۾ [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ پاڪستان جي ورهاڱي کان پوءِ بنگلاديش ۾ جماعت جي تاريخ شديد سياسي تڪرار جو موضوع بڻجي. تنهنڪري بنگلاديش ۾ مودودي جي فڪري اثر کي جماعت جي بعد واري سياسي تاريخ کان الڳ ڪري ڏسڻ ضروري آهي: مودودي جو فڪر تنظيم جو نظرياتي بنياد رهيو، پر بنگلاديشي جماعت جون بعد واريون سياسي پاليسيون مخصوص مقامي حالتن ۾ ٺهيون. === عرب دنيا ۽ اخوان المسلمين === مودودي جي اردو تصنيفن جا عربي ترجما سندس عالمي اثر وڌائڻ ۾ انتهائي اهم ثابت ٿيا. سندس اسلامي رياست، حاڪميتِ الٰهي، جاهليت، انقلاب ۽ اسلام کي مڪمل نظام سمجهڻ بابت خيالن کي عرب دنيا جي اسلام پسند حلقن ۾ پڙهيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> خاص طور [[مصر]] جي [[اخوان المسلمين]] سان لاڳاپيل مفڪرن ۾ مودودي جي تحريرن جي reception اهم رهي. هارٽنگ موجب سندس نظرياتي نظام کي وچ اوڀر، خاص طور مصري اخوان المسلمين جي فڪري حلقن ۾ قبول، ترجمو ۽ مقامي سياسي حالتن مطابق تبديل ڪيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> ==== سيد قطب ==== [[سيد قطب]] ۽ مودودي جي فڪري تعلق تي وڏي scholarly literature موجود آهي. ٻنهي وٽ اسلام کي مڪمل نظام، جديد جاهليت جي تنقيد ۽ خدا جي حاڪميت جي مرڪزيت جهڙا موضوع ملي سگهن ٿا. جديد تحقيق موجب مودودي جي 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي جي لکڻين ۾ الٰهي قانوني حاڪميت جو نظريو قطب جي آخري دور جي تحريرن کان اڳ ئي واضح صورت ۾ موجود هو.<ref name="TheonomicShift">{{cite book |chapter=Mawdudi and Qutb: The Theonomic Shift |title=Salafi Political Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |pages=164–239 |doi=10.1017/9781108850407.007 }}</ref> قطب انهن خيالن کي پنهنجي مصري، انقلابي ۽ قيد واري تجربي جي پسمنظر ۾ وڌيڪ مختلف ۽ ڪڏهن وڌيڪ سخت رخ ڏنو. تنهنڪري قطب کي صرف ''مودودي جو شاگرد'' يا سندس فڪر جي سادي نقل قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو؛ ٻنهي جي وچ ۾ اثر، ترجمي، مشترڪ اسلامي ذريعن ۽ الڳ سياسي تجربن جو پيچيده تعلق هو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> قطب جي بعد واري لکڻين، خاص طور حاڪميت ۽ جاهليت جي تشريح، 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه [[سلفي جهاديت|شدت پسند سلفي]] حلقن تي اثر وڌو. ان ڪري مودودي کان قطب ۽ پوءِ هر جديد جهادي تنظيم تائين سڌي فڪري لڪير ٺاهڻ تاريخي طور حد کان وڌيڪ سادو نتيجو ٿيندو؛ بعد واريون تحريڪون انهن تصورن کي نون سياسي ۽ فقهي معنائن ۾ استعمال ڪنديون رهيون.<ref name="TheonomicShift"/> === ايران === مودودي جون تحريرون [[ايران]] ۾ پڻ فارسي ترجمن ذريعي پهتيون. ويهين صديءَ ۾ اردو کان فارسي ترجمي جي وسيع فڪري عمل ۾ سندس ڪتاب به شامل هئا ۽ ايراني اسلامي سياسي حلقن ۾ پڙهيا ويندا هئا.<ref name="IranTranslation">{{cite journal |title=From Persianate Cosmopolis to Persianate Modernity: Translating from Urdu to Persian in Twentieth-Century Iran and Afghanistan |journal=Iranian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> [[روح الله خميني]] ۽ مودودي جي سڌي فڪري تعلق بابت محققن ۾ اختلاف آهي. ٻنهي 1963ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ملاقات ڪئي ۽ سياسي معاملن تي ڳالهه ٻولهه ڪئي هئي؛ 1979ع ۾ خميني جي ايران واپسيءَ کان اڳ سندس نمائندن مودودي سان پاڪستان ۾ ملاقات پڻ ڪئي.<ref name="IranTranslation"/> پر ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ تہ خميني جو اسلامي حڪومت وارو نظريو سڌي طرح مودودي کان ورتل هو، scholarly consensus ناهي. ايراني انقلاب جي مؤرخ [[سعيد امير ارجمند]] اهڙي سڌي نظرياتي اثر تي شڪ ظاهر ڪيو آهي؛ ساڳئي وقت تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جون عربي ۽ فارسي ترجمو ٿيل لکڻيون خميني جي ڪيترن حامين ۾ پڙهيون وينديون هيون ۽ 1979ع جي انقلاب جي سياسي ٻولي ۽ نعرن تي سندس اصطلاحن جو ڪجهه اثر پيو.<ref name="IranTranslation"/> ان ڪري مودودي ۽ ايراني انقلاب جي لاڳاپي کي '''فڪري اثر ۽ اصطلاحي مشابهت''' جي سطح تي بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي، نہ تہ خميني جي [[ولايت فقيه]] واري نظريي کي مودودي مان نڪتل قرار ڏيڻ. === ترڪي === [[ترڪي]] ۾ مودودي جو نالو عام طور '''Mevdudi''' جي صورت ۾ لکيو ويو. 1960ع واري ڏهاڪي کان سندس تصنيفن جا ترڪي ترجما تيزيءَ سان شايع ٿيڻ شروع ٿيا ۽ ڪجهه سالن اندر سندس اهم لکڻين جو وڏو حصو ترڪي پڙهندڙن لاءِ موجود ٿي ويو.<ref name="Vomel2022">{{cite book |last=Vömel |first=Jan-Markus |chapter=Global Intellectual Transfers and the Making of Turkish High Islamism, c. 1960–1995 |title=The Turkish Connection: Global Intellectual Histories of the Late Ottoman Empire and Republican Turkey |publisher=De Gruyter |year=2022 |page=256 }}</ref> انهن ترجمن مودودي کي ترڪي جي اسلامي فڪري حلقن ۾ سڃاتل شخصيت بڻايو. تنهن هوندي بہ ترڪي جي اسلام پسند سياست پنهنجي عثماني ورثي، جمهوريه جي سيڪيولر نظام ۽ مقامي مذهبي تحريڪن مان پڻ ٺهي، تنهنڪري ان کي مودودي جي فڪر جو سادو تسلسل قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Vomel2022"/> === ڏکڻ اوڀر ايشيا === مودودي جو اثر [[ملائيشيا]]، [[انڊونيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين مسلم سماجن تائين پڻ پهتو. سندس ڪتابن جا ترجما، اسلامي شاگرد تحريڪون ۽ بين الاقوامي اسلامي تنظيمي رابطا سندس فڪر جي منتقلي جا اهم وسيلا بڻيا.<ref name="Nasr1996Legacy"/> خاص طور تعليم يافته مسلمان نوجوانن ۾ اسلام کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام طور ڏسڻ، اسلامي رياست، اخلاقي اصلاح ۽ منظم دعوتي تحريڪ جا تصور مودودي جي تحريرن وسيلي گردش ۾ آيا. پر انهن ملڪن ۾ سندس فڪر کي مقامي سياسي ۽ مذهبي روايتن مطابق تبديل ڪري قبول ڪيو ويو؛ ان ڪري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي اسلامي تحريڪن کي جماعت اسلاميءَ جون سڌيون نقلون سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> === اسلامي معاشيات ۽ بئنڪنگ === مودودي جديد '''[[اسلامي معاشيات]]''' جي ابتدائي نظرياتي ليکڪن مان پڻ شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ بعد ۾ شايع ٿيل ''Economic System of Islam'' ۾ سود جي خاتمي، زڪوات، ملڪيت جي حق، معاشي انصاف ۽ سرمائي ۽ محنت جي تعلق بابت خيال پيش ڪيا ويا. اسلامي معاشيات بابت بعد واري ادب ۾ سندس اهم اثر خاص طور [[ربا]] کي جديد بئنڪ جي هر قسم جي مقرر سود سان ڳنڍڻ ۽ سود کان پاڪ مالي نظام کي اسلامي رياست جي لازمي حصي طور پيش ڪرڻ ۾ ڏٺو ويو آهي.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |year=2004 |volume=94 |issue=2 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> هن سودي قرض جي متبادل طور نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت تي ٻڌل سرمائيڪاريءَ جي حمايت ڪئي. بعد واري اسلامي بئنڪنگ صنعت ۾ اهڙا تصور اهم ٿيا، جيتوڻيڪ جديد اسلامي بئنڪن جا عملي مالي اوزار مودودي جي اصل تجويزن کان گهڻو وڌيڪ پيچيده آهن. مودودي کي جديد اسلامي معاشيات جو اڪيلو باني قرار ڏيڻ بہ درست نہ ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ ساڳئي دور ۽ ان کان پوءِ ٻين مسلمان معاشيات دانن ۽ فقيهن پڻ هن شعبي جي نظرياتي ۽ عملي تعمير ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004"/> === قرآن جي تفسير تي اثر === مودودي جو سڀ کان وسيع پڙهيو ويندڙ علمي ڪم '''[[تفہيم القرآن]]''' آهي. هي اردو تفسير تقريباً ٽيهن سالن جي عرصي ۾ تيار ٿيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ قرآن جي روايتي تفسير سان گڏ جديد سماجي، سياسي ۽ اخلاقي مسئلن بابت تشريح شامل ڪئي وئي. ''تفہيم القرآن'' جو انداز خاص طور جديد تعليم يافته عام پڙهندڙ کي سامهون رکي تيار ڪيو ويو هو. مودودي آيتن جي لغوي ۽ تاريخي وضاحت سان گڏ انهن مان سماجي ۽ سياسي اصول اخذ ڪندو هو. سندس سليس اردو ۽ منظم استدلال سبب هي تفسير ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي پڙهيو ويو ۽ ٻين ٻولين ۾ پڻ ترجمو ٿيو.<ref name="Mir2026"/> ان جي تفسيرن تي اختلاف پڻ رهيا آهن. روايتي عالمن مان ڪن سندس سياسي اصطلاحن ۽ قرآن جي ڪجهه بنيادي لفظن—جهڙوڪ ''الهٰ''، ''رب''، ''دين'' ۽ ''عبادت''—جي سياسي ۽ حاڪميت سان ڳنڍيل تشريح تي تنقيد ڪئي. ان جي باوجود، انهن اصطلاحن بابت سندس تشريح جديد اسلام پسند فڪر جي لغت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Hartung2014"/> === بعد وارين اسلام پسند ۽ شدت پسند تحريڪن تي اثر === مودودي جي فڪر جو سڀ کان تڪراري ورثو ان جو بعد وارين اسلام پسند ۽ ڪجهه شدت پسند تحريڪن سان تعلق آهي. جديد مطالعي ۾ کيس [[حسن البنا]] ۽ [[سيد قطب]] سان گڏ ويهين صديءَ جي اسلام پسند فڪر جي اهم canonical ليکڪن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="PrincetonIslamist">{{cite book |editor1-last=Euben |editor1-first=Roxanne L. |editor2-last=Zaman |editor2-first=Muhammad Qasim |title=Princeton Readings in Islamist Thought: Texts and Contexts from al-Banna to Bin Laden |publisher=Princeton University Press |year=2009 |pages=79–106 }}</ref> سندس '''حاڪميتِ الٰهي'''، اسلامي نظام، جاهليت ۽ اسلامي انقلاب جهڙا تصور بعد جي مختلف تحريڪن ۾ ٻيهر استعمال ٿيا. خاص طور سيد قطب جي ذريعي انهن مان ڪجهه تصورن جو اثر بعد ۾ پيدا ٿيندڙ وڌيڪ سخت گير تحريڪن تائين پهتو.<ref name="TheonomicShift"/> پر هتي هڪ اهم تاريخي فرق ضروري آهي: مودودي پاڻ منظم جماعت، ڊگهي مدي واري اخلاقي ۽ تعليمي تربيت، ۽ وڏي حد تائين آئيني سياسي عمل کي سماجي تبديليءَ جو طريقو سمجهندو هو. هن پاڪستان ۾ پنهنجي جماعت کي حڪومت جي سخت دٻاءَ باوجود مسلسل ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل نہ ڪيو. تنهنڪري هر اهڙي بعد واري تنظيم جيڪا سندس اصطلاح استعمال ڪري، ان جي حڪمت عملي يا تشدد کي سڌو مودودي ڏانهن منسوب ڪرڻ تاريخي لحاظ کان درست ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> ان جي ابتڙ، سندس لکڻين ۾ عالمي اسلامي نظام، غير اسلامي سياسي حاڪميت جي خاتمي ۽ جهاد بابت اهڙا نظرياتي عنصر ضرور موجود آهن جن کي بعد وارين وڌيڪ انقلابي تحريڪن پنهنجي مخصوص حالتن مطابق نئين معنيٰ ڏني. ان ڪري scholarship ۾ سندس ورثي بابت ٻنهي پاسن—'''آئيني جماعت سازي''' ۽ '''انقلابي اسلامي نظريي'''—کي گڏ پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> === فڪري اثر جو خلاصو === مودودي جي عالمي اثر کي هيٺين ريت اختصار سان ڏيکاري سگهجي ٿو: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#274c77; color:white;" | ميدان ! style="background:#3a6ea5; color:white;" | بنيادي تصور يا ڪم ! style="background:#6096ba; color:white;" | بعد وارو اثر ! style="background:#a3cef1;" | اهم علائقو |- | سياسي فڪر | حاڪميتِ الٰهي، اسلامي رياست، اسلامي جمهوريت | جديد اسلام پسند سياسي نظريي جي تشڪيل | ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر |- | تنظيمي سياست | [[جماعت اسلامي]] | نظرياتي ڪارڪنن تي ٻڌل اسلامي سياسي جماعت جو نمونو | پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش |- | قرآن جي تفسير | ''[[تفہيم القرآن]]'' | جديد سماجي ۽ سياسي رخ رکندڙ قرآن فهم | ڏکڻ ايشيا ۽ ترجمن وسيلي ٻيا ملڪ |- | اسلامي معاشيات | ربا جي خاتمي ۽ اسلامي معاشي نظام | اسلامي معاشيات ۽ سود کان پاڪ بئنڪنگ جي بحثن تي اثر | پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا |- | عرب اسلام پسندي | حاڪميت، جاهليت، انقلاب ۽ نظام | [[سيد قطب]] سميت اسلام پسند فڪري حلقن ۾ قبول ۽ نئين تشريح | مصر ۽ عرب دنيا |- | ايران | اسلامي حڪومت ۽ مغربي سياسي نظام جي تنقيد | فارسي ترجما ۽ انقلابي اسلامي سياسي ٻوليءَ تي محدود/بحث هيٺ اثر | ايران |- | ترڪي | اسلام کي مڪمل نظام طور پيش ڪرڻ | 1960ع کان پوءِ اسلام پسند فڪري حلقن ۾ ترجما ۽ مطالعو | ترڪي |- | عالمي اسلامي احياءُ | دين کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام سمجهڻ | مختلف اسلامي تحريڪن طرفان مقامي حالتن مطابق قبول ۽ تبديلي | آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين |} === علمي جائزو === مودودي بابت جديد علمي جائزو هڪ رخ وارو ناهي. سندس حامين لاءِ هو اسلامي فڪر جي تجديد ڪندڙ، قرآن جو مفسر ۽ جديد حالتن ۾ اسلامي سماجي نظام جي تشريح ڪندڙ مفڪر آهي. سياسي اسلام جي تاريخ پڙهندڙ ڪيترن محققن لاءِ هو جديد اسلام پسنديءَ جو بنيادي نظرياتي معمار آهي، جڏهن تہ نقادن سندس نظرياتي رياست، مذهبي اقليتن، عورتن، سياسي pluralism ۽ حاڪميت بابت تصورن کي جديد برابر شهريت ۽ لبرل جمهوريت سان تڪرار ۾ ڏٺو آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/><ref name="Hartung2014"/> انهيءَ ڪري سندس تاريخي اهميت ڪنهن هڪ سياسي نتيجي ۾ نہ، پر ان ڳالهه ۾ پڻ آهي تہ هن ويهين صديءَ ۾ اسلام بابت بحث جي ٻولي تبديل ڪرڻ ۾ حصو ورتو. ''اسلامي رياست''، ''اسلامي انقلاب''، ''اسلامي نظامِ حيات'' ۽ خدا جي سياسي حاڪميت جهڙا تصور سندس لکڻين وسيلي وڏي مسلم عوامي ۽ سياسي بحث ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري ويا.<ref name="Nasr1996Legacy"/><ref name="Pervez2026"/> سندس اثر جي پائيداريءَ جو هڪ سبب سندس لکڻين جو انداز پڻ هو. هن پيچيده مذهبي ۽ سياسي دليلن کي نسبتاً سليس اردو ۾ پيش ڪيو، جنهن ڪري اهي رڳو روايتي عالمن بدران جديد تعليم يافته مسلمانن تائين به پهتا. سندس تحريرون سندس حياتيءَ کان پوءِ به ترجمن، جماعت اسلاميءَ جي ادارن ۽ ٻين اسلامي تحريڪن وسيلي گردش ۾ رهيون آهن.<ref name="Mir2026"/> 2026ع ۾ شايع ٿيل ''Oxford Handbook of Islamic Reform'' پڻ مودودي کي جديد اسلامي اصلاح ۽ احياءَ جي اهم شخصيتن ۾ شامل ڪري ٿو ۽ سندس عالمي اثر کي سندس وسيع تصنيفي ڪم، خدا جي حاڪميت جي نظريي ۽ هڪ پائيدار تنظيم ــ جماعت اسلامي ــ جي قيام سان ڳنڍي ٿو.<ref name="Pervez2026"/> == آخري زندگي، بيماري ۽ وفات == مودودي پنهنجي زندگيءَ جي وڏي حصي دوران گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت خاص طور خراب رهي ۽ هو وقت بوقت بستري تائين محدود رهيو؛ 1969ع ۾ علاج لاءِ [[برطانيا]] پڻ ويو.<ref name="Nasr1996p127">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1972ع ۾ هن [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي معاملن تي راءِ ڏيڻ ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. سندس آخري دور ۾ صحت جا مسئلا وڌندا ويا.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1979ع ۾ سندس پراڻي گردن جي بيماري وڌيڪ سنگين ٿي ۽ دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس هڪ پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيو يارڪ]] جي هڪ اسپتال ۾ داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="Nasr1996p127"/> مودودي 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 75 سال هئي.<ref name="Tareen2011">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو، جتي وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> [[File:Grave maududi.jpg|thumb|مودودي جي قبر، [[اڇرا]]، [[لاهور]]]] سندس جنازي نماز سان لاڳاپيل تقريبن ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهو شريڪ ٿيا. [[يوسف القرضاوي]] سندس جنازي نماز پڙهائيندڙ مشهور عالمن مان هو.<ref>{{cite web |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |url=https://dailypakistan.com.pk/02-Oct-2014/149195 |website=Daily Pakistan |date=2 October 2014 |access-date=7 October 2026 }}</ref> == اعزاز == مودودي کي 1979ع ۾ [[King Faisal International Prize|شاهه فيصل عالمي انعام]] جي اسلامي خدمتن واري شعبي جو انعام ڏنو ويو. اهو سندس زندگيءَ جي آخري سال ۾ ملندڙ اهم بين الاقوامي اعزازن مان هو. == تصنيفي ڪم == مودودي هڪ انتهائي گهڻو لکندڙ مصنف، صحافي، مفسر ۽ سياسي مفڪر هو. سندس لکڻيون قرآن جي تفسير، [[حديث]] ۽ [[سنت]]، علمِ ڪلام، اسلامي قانون، اخلاق، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم سميت ڪيترن ئي شعبن تي پکڙيل آهن.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> سندس لکڻين جو بنيادي گڏيل موضوع اسلام کي هڪ مڪمل ۽ باهمي طور ڳنڍيل '''نظامِ حيات''' طور پيش ڪرڻ هو. [[مستنصر مير]] موجب مودودي مختلف علمي شعبن تي لکندي به انهن کي هڪ ئي وسيع تصور سان ڳنڍيو: اسلام فرد جي عقيدي ۽ عبادت تائين محدود نه، پر اخلاقي، سماجي، اقتصادي ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ پڻ هڪ جامع نظام آهي.<ref name="Mir2026"/> مودودي پنهنجي لکڻين لاءِ بنيادي طور [[اردو]] استعمال ڪئي. سندس ڪيترائي مضمون پهرين سندس رسالي ''ترجمان القرآن'' ۾ قسطن جي صورت ۾ ڇپيا ۽ بعد ۾ ڪتابن جي صورت ۾ شايع ٿيا. سندس اهم ڪتابن مان گهڻن جا [[عربي]]، [[انگريزي]] ۽ ٻين اسلامي ۽ مغربي ٻولين ۾ ترجما ٿيا.<ref name="MirLife2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Introduction: Mawdudi’s life, personality, and works |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=1–18 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0001 }}</ref> سندس سليس ۽ عام پڙهندڙ لاءِ نسبتاً رسائي لائق اردو سندس فڪر جي ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[شير علي ترين]] موجب سندس اهم لکڻين جا انگريزيءَ ۾ ۽ ڪيترن جا عربي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجما ٿيا، جڏهن تہ ''تفہيم القرآن'' ڏکڻ ايشيا اندر ۽ ان کان ٻاهر پڻ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name="Tareen2011"/> === تفهيم القرآن === {{main|تفهيم القرآن}} مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف '''''[[تفهيم القرآن]]''''' آهي، جيڪا قرآن جو اردو ترجمو ۽ گهڻ-جلدي تفسير آهي. هن ان تي لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين ڪم ڪيو ۽ 1972ع ۾ ان کي مڪمل ڪيو.<ref name="Mir2026"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ آيتن جي ترجمي ۽ تشريح سان گڏ سورتن جو تاريخي پسمنظر، موضوعاتي تعارف، سماجي ۽ سياسي مسئلن بابت بحث ۽ مختلف هنڌن بابت وضاحتي مواد شامل آهي. مودودي قرآن کي جديد پڙهندڙ لاءِ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪندي ان جي هدايت کي انفرادي ۽ اجتماعي زندگي ٻنهي سان ڳنڍيو.<ref name="MirDomains2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Domains of thought and action |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=57–144 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0003 }}</ref> هي تفسير بعد ۾ مختلف ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ مودودي جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="Tareen2011"/> === الجهاد في الاسلام === مودودي جي ابتدائي اهم تصنيف '''''الجهاد في الاسلام''''' هئي. هن ان تي ڪم 1920ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيو؛ ان جو مواد پهرين قسطن ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. ڪتاب ۾ مودودي اسلامي قانون ۽ تاريخ جي تناظر ۾ جنگ، امن ۽ جهاد بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو. هي تصنيف سندس شروعاتي فڪري شهرت جو اهم سبب بڻي ۽ بعد جي لکڻين ۾ اسلامي سياسي نظام، رياست ۽ جهاد بابت سندس خيالن جي تشڪيل لاءِ پڻ اهم رهي.<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Jamal |title=Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām: A Neglected Document |journal=Zeitschrift für Religionswissenschaft |year=2009 |volume=17 |issue=1 |pages=61–84 |doi=10.1515/zfr.2009.17.1.61 }}</ref> === پرده === '''''پرده''''' ۾ مودودي عورتن ۽ مردن جي سماجي تعلق، لباس، حجاب، خاندان ۽ صنفي اختلاط بابت پنهنجا نظريا تفصيل سان بيان ڪيا. هي ڪتاب سندس سماجي فڪر جي اهم تصنيفن مان آهي، پر عورتن جي سماجي ۽ سياسي ڪردار بابت ان ۾ پيش ڪيل خيال جديد دور ۾ تنقيد ۽ بحث جو موضوع پڻ رهيا آهن. === اسلامي قانون ۽ دستور === '''''Islamic Law and Constitution''''' جي نالي سان انگريزيءَ ۾ مشهور لکڻين جي مجموعي ۾ مودودي اسلامي رياست، شريعت، قانونسازي، حاڪميت، خلافت، جمهوريت، اقليتن ۽ آئين بابت پنهنجا سياسي ۽ قانوني تصور بيان ڪيا. سندس جديد '''اسلامي رياست''' واري تصور کي سمجهڻ لاءِ هي سندس اهم ترين سياسي تصنيفن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> === خلافت ۽ ملوڪيت === '''''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]''''' مودودي جي تاريخي ۽ سياسي طور سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل ڪتابن مان آهي. ان ۾ هن ابتدائي اسلامي خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن سياسي تبديليءَ جو تنقيدي جائزو ورتو. ڪتاب خاص طور پهرين مسلمان حڪمرانن کان پوءِ اسلامي سياسي اقتدار جي نوعيت بابت بحث سبب مختلف مذهبي عالمن وچ ۾ اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="MirDomains2026"/> === قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون === '''''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون''''' ۾ مودودي قرآن جي چئن اصطلاحن ــ '''الهٰ، رب، عبادت ۽ دين''' ــ جي تشريح ڪئي. هن انهن لفظن کي رڳو محدود مذهبي معنائن ۾ نه، پر اقتدار، اطاعت ۽ زندگيءَ جي مجموعي نظام سان پڻ ڳنڍيو. اهي تشريحون سندس سياسي-مذهبي فڪر جي اهم بنيادن مان بڻيون، جيتوڻيڪ ٻين اسلامي عالمن سندس ڪجهه تعبيرن سان اختلاف پڻ ڪيو آهي.<ref name="MirThemes2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Central themes of Mawdudi’s writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=19–56 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0002 }}</ref> == چونڊ ڪتابيات == مودودي جي لکڻين جو تعداد تمام وڏو آهي ۽ مختلف ڇاپن، مجموعن ۽ ترجمن ۾ ڪتابن جا عنوان ڪڏهن مختلف صورتن ۾ ڏنا ويا آهن. سندس اهم تصنيفن مان هيٺيان شامل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#264653;color:white;" | تصنيف ! style="background:#2a9d8f;color:white;" | موضوع ! style="background:#457b9d;color:white;" | مختصر وضاحت |- | ''[[تفهيم القرآن]]'' | قرآن جي تفسير | گهڻ-جلدي اردو ترجمو ۽ تفسير؛ مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف |- | ''الجهاد في الاسلام'' | جهاد، جنگ ۽ سياسي نظريو | سندس ابتدائي اهم تصنيفن مان؛ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ لکڻ شروع ڪيائين |- | ''دينيّات'' / ''Towards Understanding Islam'' | اسلام جو تعارف | اسلام جي بنيادي عقيدن، عبادتن ۽ نظامِ زندگيءَ جو عام پڙهندڙ لاءِ تعارف |- | ''پردہ'' | عورت، خاندان ۽ سماج | حجاب، صنفي تعلقن ۽ اسلامي سماجي نظام بابت سندس نظريا |- | ''اسلامي قانون ۽ دستور'' | قانون ۽ سياست | اسلامي رياست، شريعت، آئين، حاڪميت ۽ قانونسازي |- | ''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]'' | اسلامي سياسي تاريخ | خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن تبديليءَ جو تنقيدي مطالعو |- | ''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون'' | قرآني اصطلاح | الهٰ، رب، عبادت ۽ دين جي مودودي واري تشريح |- | ''اسلامي نظامِ زندگي'' | سماجي ۽ سياسي فڪر | اسلام کي جامع نظامِ حيات طور بيان ڪندڙ تحريرون |- | ''اسلام جو معاشي نظام'' | [[اسلامي معاشيات]] | ملڪيت، ربا، زڪوات، سرمائي ۽ معاشي انصاف بابت بحث |- | ''اسلامي رياست'' | سياسي نظريو | اسلامي حڪومت ۽ رياست جي اصولن بابت تحريرون |- | ''تجديد و احياءِ دين'' | اسلامي تجديد | اسلامي تاريخ ۾ مجدد ۽ تجديد جي تصور بابت بحث |- | ''سنت جي آئيني حيثيت'' | حديث ۽ سنت | اسلامي قانون ۽ ديني حجت طور سنت جي حيثيت جو دفاع |- | ''رسائل و مسائل'' | مختلف مذهبي موضوع | مختلف سوالن جي جوابن ۽ فڪري مضمونن جا مجموعا |- | ''سيرت سرور عالم'' | [[محمد|محمد ﷺ]] جي سيرت | پيغمبر اسلام جي زندگي ۽ پيغام بابت تصنيف |} === انگريزي ترجمن ۾ مشهور ڪتاب === سندس ڪيترين تصنيفن جا انگريزي ترجما مختلف عنوانن هيٺ شايع ٿيا آهن، جن ۾ هي شامل آهن: * ''Towards Understanding Islam'' * ''Purdah and the Status of Woman in Islam'' * ''The Islamic Law and Constitution'' * ''Let Us Be Muslims'' * ''The Islamic Way of Life'' * ''A Short History of the Revivalist Movement in Islam'' * ''Human Rights in Islam'' * ''Four Basic Qur'anic Terms'' * ''The Process of Islamic Revolution'' * ''Unity of the Muslim World'' * ''The Moral Foundations of the Islamic Movement'' * ''Economic System of Islam'' * ''The Road to Peace and Salvation'' * ''The Qadiani Problem'' * ''The Question of Dress'' * ''The Rights of Non-Muslims in Islamic State'' * ''Caliphate and Kingship'' * ''Islamic Law and its Introduction in Pakistan'' * ''Khutabat: Fundamentals of Islam'' == چونڊ زماني وار خاڪو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#283618;color:white;" | سال ! style="background:#606c38;color:white;" | واقعو |- | 1903ع | [[اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ ڄائو |- | 1918ع | صحافت سان عملي وابستگي شروع ڪئي |- | 1920ع | جبلپور جي روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو |- | 1920ع وارو ڏهاڪو | دهليءَ ۾ صحافت ۽ ديني مطالعي سان لاڳاپيل رهيو |- | 1927ع | ''الجهاد في الاسلام'' لکڻ ۽ شايع ڪرائڻ جو ابتدائي سلسلو شروع ٿيو |- | 1932ع–1933ع | ''ترجمان القرآن'' سان سندس ڊگهي ادارت ۽ فڪري سرگرميءَ جو دور شروع ٿيو |- | 1938ع | [[پٺاڻ ڪوٽ]] ويجهو دارالاسلام منصوبي سان وابسته ٿيو |- | 1941ع | [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو |- | 1942ع | ''[[تفهيم القرآن]]'' تي ڪم شروع ڪيو |- | 1947ع | ورهاڱي کان پوءِ پاڪستان منتقل ٿيو |- | 1948ع | پاڪستان ۾ اسلامي آئين ۽ رياست لاءِ مهم؛ بعد ۾ گرفتار ٿيو |- | 1953ع | احمديه مخالف تحريڪ جي پسمنظر ۾ فوجي عدالت موت جي سزا ٻڌائي؛ سزا بعد ۾ عمر قيد ۾ تبديل ۽ پوءِ ختم ڪئي وئي |- | 1964ع | جماعت اسلامي خلاف حڪومتي ڪارروائي دوران ٻيهر قيد ٿيو |- | 1972ع | ''تفهيم القرآن'' مڪمل ڪيو؛ جماعت اسلاميءَ جي امير جي عهدي تان پڻ الڳ ٿيو |- | 1979ع | [[شاهه فيصل عالمي انعام]] حاصل ڪيو |- | 22 سيپٽمبر 1979ع | [[بفيلو، نيو يارڪ]]، آمريڪا ۾ وفات |- | 1979ع | [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ دفن ڪيو ويو |} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }} * {{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }} * {{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }} * {{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }} == پڻ ڏسو == * [[جماعت اسلامي]] * [[جماعت اسلامي پاڪستان]] * [[اسلام پسندي]] * [[اسلامي رياست]] * [[اسلامي احياءُ]] * [[اسلامي معاشيات]] * [[تفهيم القرآن]] * [[خلافت ۽ ملوڪيت]] * [[سيد قطب]] * [[محمد اقبال]] == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Abul A'la Maududi}} {{Wikiquote}} == حوالا == {{Reflist}} {{Authority control}} 6v7qh17n2bupt7ma9rs1cp9or48z7zl 417592 417591 2026-10-06T21:40:55Z Intisar Ali 8681 /* صحافتي زندگي */ 417592 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ ۽ جماعت اسلامي جو باني (1903–1979)}} {{Infobox religious biography | name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | image = أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg | caption = سيد ابوالاعلى مودودي | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | birth_name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | birth_date = {{Birth date|1903|9|25|df=y}} | birth_place = [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1979|9|22|1903|9|25|df=y}} | death_place = [[بفيلو، نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]] | resting_place = [[اڇرا]]، [[لاهور]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | occupation = اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ، صحافي، مفسر ۽ سياسي اڳواڻ | notable_works = ''[[تفہيم القرآن]]''، ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' | known_for = [[جماعت اسلامي]] جو قيام، اسلامي سياسي فڪر | movement = [[جماعت اسلامي]] | founder = [[جماعت اسلامي]] | awards = [[شاهه فيصل عالمي انعام]]، 1979ع }} '''سيد ابو الاعلىٰ مودودي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Abul A'la Maududi}} (25 سيپٽمبر 1903ع – 22 سيپٽمبر 1979ع) ننڍي کنڊ جو اسلامي عالم، قرآن جو مفسر، صحافي، ليکڪ، سياسي مفڪر ۽ [[جماعت اسلامي]] جو باني هو.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-509695-8 }}</ref> هن ويهين صديءَ ۾ اسلام کي رڳو شخصي عقيدي يا عبادتن جي دائري بدران سماجي، سياسي، قانوني ۽ معاشي نظام طور بيان ڪرڻ لاءِ هڪ منظم فڪري خاڪو پيش ڪيو. جديد تحقيق ۾ کيس جديد اسلامي احياءَ ۽ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم ترين نظريه سازن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009230438 |isbn=9781009230438 }}</ref> مودودي جي لکڻين ۾ [[قرآن جي تفسير]]، حديث، اسلامي قانون، سياست، معيشت، سماج، اخلاق، قومپرستي، سيڪيولرزم، عورتن جي سماجي حيثيت ۽ اسلامي رياست جهڙا موضوع شامل آهن. سندس سڀ کان وڏي علمي تصنيف اردو تفسير ''[[تفہيم القرآن]]'' آهي، جڏهن تہ ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' ۽ ٻيا ڪيترائي ڪتاب پڻ سندس مشهور تصنيفن ۾ شامل آهن.<ref name="Nasr1996"/> سندس تحريرون اردو مان عربي، انگريزي، بنگالي، هندي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيون ۽ سندس فڪر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ٻين مسلم معاشرن جي اسلامي احيائي تحريڪن تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Nasr1996"/> 26 آگسٽ 1941ع تي مودودي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو پاڪستان آيو ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي ذريعي ملڪ جي آئين ۽ رياستي نظام کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي اصولن تي قائم ڪرڻ جي سياسي مهم هلائيندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> سندس سياسي ۽ مذهبي نظرين جا ڪيترائي پهلو—خاص ڪري اسلامي رياست، حاڪميت، جمهوريت، عورتن، غير مسلم شهرين، جهاد ۽ اسلامي قانون بابت موقف—علمي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Iqtidar2026"/> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul Ala'a Al-Mowdoodi |url=https://kingfaisalprize.org/ar/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |publisher=King Faisal Foundation |access-date=7 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == ابو الاعلىٰ مودودي 25 سيپٽمبر 1903ع تي [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، ان وقت جي نوابي [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ پيدا ٿيو.<ref name="KFP1979"/> سندس خاندان دهليءَ جي اشرافيه سان تاريخي نسبت رکندڙ سيد خاندان هو.<ref name="Qasmi2017">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |editor-last1=Qasmi |editor-first1=Ali Usman |editor-last2=Robb |editor-first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |doi=10.1017/9781108628012 }}</ref> مودودي پنهنجي دور جي ڪيترن روايتي عالمن جي ابتڙ ڪنهن هڪ مدرسي جي باقاعده ڊگهي نصابي تعليم مان فارغ ٿيل عالم نه هو. سندس تعليم جو وڏو حصو گهر، ذاتي مطالعي ۽ مختلف استادن وٽ حاصل ڪيل تعليم تي ٻڌل هو. ان هوندي به هن عربي، فارسي ۽ اسلامي علوم جو مطالعو ڪيو ۽ بعد ۾ قرآن، حديث، فقه ۽ جديد سياسي فڪر بابت وسيع لکڻيون ڪيون. مورخ علي عثمان قاسمي موجب، مدرسي جي روايتي رسمي تربيت نه هئڻ باوجود مودودي ڪلاسيڪي اسلامي روايت سان گڏ جديد مغربي سياسي فڪر جي به قابل ذڪر ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> سندس والد سيد احمد حسن مودودي وڪالت سان وابسته هو ۽ مذهبي رجحان رکندو هو. ابتدائي عمر ۾ مودودي کي گهر ۾ عربي، فارسي، قرآن ۽ اسلامي تعليم ڏني وئي. سندس رسمي تعليم گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي؛ والد جي بيماري ۽ پوءِ خاندان جي معاشي حالتن سبب نوجوان مودودي کي نسبتاً ننڍي عمر ۾ عملي زندگي اختيار ڪرڻي پئي.<ref name="Nasr1996"/> == صحافتي زندگي == مودودي جي عملي زندگيءَ جي شروعات بنيادي طور [[صحافت]] سان ٿي، ۽ اهو تجربو سندس بعد واري لکڻيءَ جي اسلوب ۽ سياسي فڪر تي نمايان اثرانداز ٿيو. قاسمي موجب، مسجد يا مدرسي سان مستقل وابستگي بدران صحافت مان ڪيريئر شروع ڪرڻ کيس هندستان جي آئيني مستقبل، مسلمانن جي سياسي نمائندگي، هندو-مسلم لاڳاپن ۽ برطانوي اقتدار کان پوءِ ممڪن سياسي نظام بابت هلندڙ بحثن سان سڌي واقفيت ڏني.<ref name="Qasmi2017"/> نوجوانيءَ ۾ هن مختلف اخبارن سان ڪم ڪيو. 1918ع ڌاري سندس صحافتي زندگي شروع ٿي ۽ پوءِ هو جبلپور مان نڪرندڙ روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو. بعد ۾ دهليءَ ۾ مسلمان صحافت سان ڪم ڪيائين. هن ''مسلم'' ۽ پوءِ [[جمعيت علماءِ هند]] سان لاڳاپيل اخبار ''الجمعية'' جي ادارت پڻ ڪئي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Qasmi2017"/> صحافت مودودي لاءِ رڳو پيشو نه رهي؛ اها سندس سياسي ۽ مذهبي خيالن جي تشڪيل جو اهم ذريعو بڻجي وئي. سندس تحرير جو انداز روايتي عالماڻي نثر کان نسبتاً مختلف، سڌو ۽ عام پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ جوڳو هو. ان وسيلي هو پيچيده مذهبي ۽ سياسي تصورن کي جديد سياسي اصطلاحن سان پيش ڪرڻ لڳو.<ref name="Qasmi2017"/> == علمي ۽ فڪري تشڪيل == 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان ۾ فرقيواراڻي تشدد، خلافت تحريڪ کان پوءِ جي سياسي صورتحال ۽ اسلام ۽ جهاد بابت ٿيندڙ بحثن مودودي جي فڪري ارتقا تي اثر وڌو. ان ماحول ۾ هن جهاد جي اسلامي تصور بابت لکڻ شروع ڪيو، جنهن جو نتيجو سندس ابتدائي اهم تصنيف ''الجهاد في الإسلام'' جي صورت ۾ نڪتو. ڪتاب جو مواد پهرين قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Iqtidar2026"/> ''الجهاد في الإسلام'' مودودي جي شروعاتي دور جي اهم تصنيفن مان هئي. جديد Cambridge edition هن ڪتاب کي سندس شروعاتي ۽ اثرائتي سياسي تحريرن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان کي نوآبادياتي دور، تشدد جي جواز، اسلامي سياسي نظام ۽ جديد رياست بابت سندس وسيع فڪر جي پسمنظر ۾ رکي ٿي.<ref name="Iqtidar2026"/> مودودي جو فڪر وقت سان هڪ اهڙي نظريي ڏانهن وڌيو جنهن ۾ اسلام کي مڪمل طرزِ حيات قرار ڏنو ويو. سندس نظر ۾ دين جي دائري ۾ فردي عبادت سان گڏ سياست، معيشت، قانون، سماج ۽ رياست پڻ شامل هئا. ولي نصر جي تجزيي موجب مودودي جديد دور ۾ سياسي اسلام جو هڪ منظم نظرياتي خاڪو تيار ڪيو ۽ ان نظريي کي عملي سماجي تحريڪ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> بهرحال، جديد علمي تحقيق مودودي جي فڪري تشڪيل کي صرف ”اولهه جي مخالفت“ جو نتيجو نٿي سمجهي. نصر ان کي برطانوي هندستان ۾ مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ سياسي طاقت، اجتماعي سڃاڻپ، قومپرستي ۽ نوآبادياتي نظام کان پوءِ مستقبل جي رياست بابت بحثن سان پڻ ڳنڍي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == ترجمان القرآن == 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مودودي پنهنجي رسالي ''ترجمان القرآن'' جي ادارت ۽ اشاعت شروع ڪئي. اهو رسالو اڳتي هلي سندس فڪر جي تشهير جو اهم ذريعو بڻيو. ''ترجمان القرآن'' ۾ هن قرآن، اسلامي تاريخ، سياست، قومپرستي، جديد تهذيب، مسلمانن جي اجتماعي حالت ۽ اسلامي نظام بابت مسلسل مضمون لکيا.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> هن دور تائين مودودي روايتي صحافي کان هڪ منظم مذهبي-سياسي مفڪر ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو. سندس لکڻين ۾ اهو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو تہ مسلمانن جي مسئلن جو حل رڳو سياسي نمائندگي يا اقتدار ۾ حصي حاصل ڪرڻ ۾ نه، پر فرد ۽ سماج کي اسلامي اصولن مطابق نئين سر منظم ڪرڻ ۾ آهي.<ref name="Nasr1996"/> == علامه اقبال ۽ دارالاسلام == 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ مودودي جو رابطو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] ۽ چوڌري نياز علي خان سان ٿيو. چوڌري نياز علي خان پنجاب ۾ هڪ علمي ۽ ديني مرڪز قائم ڪرڻ لاءِ زمين وقف ڪئي هئي، جنهن کي ''دارالاسلام'' جي نالي سان سڃاتو ويو. 1938ع ۾ مودودي حيدرآباد دکن ڇڏي [[پٺاڻ ڪوٽ]] ڀرسان دارالاسلام منتقل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> دارالاسلام واري دور ۾ مودودي کي پنهنجي مذهبي ۽ سماجي فڪر کي هڪ منظم تحريڪ جي صورت ڏيڻ لاءِ ماحول مليو. جيتوڻيڪ اقبال اپريل 1938ع ۾ وفات ڪري ويو، دارالاسلام جو تجربو مودودي جي بعد واري تنظيمي سوچ ۽ جماعت اسلامي جي قيام کان اڳ واري فڪري مرحلي ۾ اهم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> == هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ بابت موقف == مودودي گڏيل هندستان ۾ رائج علائقائي يا قومي قومپرستيءَ جو سخت نقاد هو. سندس نظر ۾ مسلمانن جي بنيادي اجتماعي سڃاڻپ قوم، نسل يا جاگرافي بدران اسلام سان وابسته هئڻ گهرجي. انهيءَ بنياد تي هن [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي گڏيل هندستاني قومپرستيءَ سان گڏ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي مسلمان قومپرستيءَ جي سياسي صورت تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> اهو موقف هڪ اهم تاريخي فرق پيدا ڪري ٿو: مودودي مسلمانن لاءِ اسلامي سياسي نظام جو حامي هو، پر مسلم ليگ جي قيادت هيٺ هلي رهي پاڪستان تحريڪ جي سياسي نظريي ۽ حڪمت عمليءَ سان شروع کان متفق نه هو. علي عثمان قاسمي جي تحقيق موجب مودودي مسلم ليگ ۽ [[محمد علي جناح]] تي تنقيد ڪندي دليل ڏنو تہ رڳو مسلمانن جي اڪثريت واري قومي رياست قائم ٿيڻ سان اها خود بخود ”اسلامي رياست“ نه بڻجي ويندي.<ref name="Qasmi2017"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو پاڪستان بابت ورهاڱي کان اڳ وارو موقف ۽ 1947ع کان پوءِ پاڪستان کي اسلامي رياست بنائڻ لاءِ سندس سياسي سرگرمي ٻه الڳ تاريخي مرحلا آهن؛ ٻنهي کي هڪٻئي سان ملائي پيش ڪرڻ سان سندس سياسي ارتقا جي صحيح تصوير سامهون نٿي اچي.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جو قيام == {{Main|جماعت اسلامي}} مودودي جي فڪري ۽ تنظيمي سرگرمين جو نتيجو 26 آگسٽ 1941ع تي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] جي قيام جي صورت ۾ سامهون آيو. جماعت جي قيام جو مقصد اهڙي منظم جماعت تيار ڪرڻ هو جيڪا اسلامي اصولن مطابق فرد، سماج ۽ آخرڪار رياستي نظام جي تبديلي لاءِ ڪم ڪري. مودودي جماعت جو پهريون امير چونڊيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي جي تصور ۾ جماعت محض چونڊن لاءِ قائم ڪيل سياسي پارٽي نه هئي، بلڪه هڪ نظرياتي ۽ اصلاحي تحريڪ هئي. ان جو ابتدائي طريقو تعليم، تربيت، اشاعت ۽ چونڊيل ڪارڪنن جي تياري ذريعي سماج ۾ تدريجي تبديلي آڻڻ هو. نصر موجب مودودي جي اهم جدت اها هئي تہ هن پنهنجي سياسي-مذهبي نظريي سان گڏ ان کي عملي جامو پارائڻ لاءِ هڪ منظم سماجي ۽ سياسي تنظيم جو خاڪو پڻ پيش ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> ورهاڱي کان اڳ جماعت اسلامي سڄي برطانوي هندستان جي تنظيم هئي. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت جون هندستاني ۽ پاڪستاني شاخون جدا تنظيمي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ لڳيون، جڏهن تہ مودودي پاڪستان منتقل ٿيو ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي قيادت جاري رکي.<ref name="Nasr1996"/> == پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ == 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ مودودي پاڪستان لڏي آيو ۽ [[لاهور]] سندس سياسي، علمي ۽ تنظيمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. ورهاڱي کان اڳ مسلم ليگ جي پاڪستان واري تصور تي تنقيد ڪرڻ باوجود، نئين رياست قائم ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي سرگرمين جو مرڪز پاڪستان جي آئيني ۽ قانوني ڍانچي کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي بنائڻ تي رکيو.<ref name="Nasr1996"/> هن ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي آئين ۾ خدا جي حاڪميت، اسلامي قانون جي بالادستي ۽ رياست جي اسلامي سڃاڻپ کي تسليم ڪرائڻ لاءِ مهم هلائي. پاڪستان جي رياست سان سندس تعلق ان ڪري مختلف وقتن تي تعاون، سياسي اختلاف، گرفتاري ۽ قيد جي مرحلن مان گذريو. سندس اسلامي رياست، جمهوريت ۽ آئين بابت تفصيلي نظريو بعد وارن حصن ۾ الڳ بيان ڪيو ويندو. == گرفتاريون ۽ رياست سان ٽڪراءُ == پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ مودودي ۽ حڪومت جا لاڳاپا جلد خراب ٿيا. 1948ع ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصو قيد ۾ رکيو ويو. سندس سياسي سرگرمين ۾ پاڪستان کي اسلامي آئين ڏيڻ جو مطالبو مرڪزي حيثيت اختيار ڪندو ويو.<ref name="Nasr1996"/> 1953ع ۾ پنجاب، خاص طور [[لاهور]]، ۾ احمدين خلاف تحريڪ ۽ فسادن دوران مودودي جو لکيل رسالو ''قادياني مسئلو'' پڻ شديد سياسي تڪرار جو حصو بڻيو. مارشل لا اختيارين کيس گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ موت جي سزا ٻڌائي. سزا تي عمل نه ٿيو؛ بعد ۾ اها عمر قيد ۾ تبديل ڪئي وئي ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> ان واقعي مودودي جي سياسي حيثيت کي وڏي شهرت ڏني، پر 1953ع جي تشدد ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي تنظيمن جي ڪردار، جماعت اسلامي جي ذميواري ۽ مودودي جي تحريرن جي اثر بابت تاريخي بحث کي سندس حامين جي روايت کان الڳ، معتبر ثانوي ذريعن جي بنياد تي ڏسڻ ضروري آهي. ان موضوع کي سندس احمديت بابت نظرين واري حصي ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويندو. == تفسير تفهيم القرآن == {{Main|تفهيم القرآن}} مودودي 1942ع ۾ قرآن جي اردو تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' لکڻ شروع ڪئي. اهو منصوبو لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تائين جاري رهيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ ترجمي سان گڏ تاريخي پسمنظر، آيتن جي تشريح، سماجي ۽ قانوني مسئلن ۽ مودودي جي سياسي ۽ مذهبي فڪر بابت تفصيلي حاشيا شامل آهن. هي تفسير سندس سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ وسيع اثر رکندڙ تصنيفن مان بڻيو ۽ بعد ۾ ڪيترين ٻولين ۾ ان جا ترجما ٿيا. ''تفهيم القرآن'' سندس مجموعي فڪر کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي رياست، قانون، معيشت، عورت، جهاد، غير مسلمانن ۽ سماجي نظام بابت سندس ڪيترن نظرين جي قرآني استدلال جو تفصيلي اظهار ان ۾ ملي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا == مودودي تقريباً ٽن ڏهاڪن تائين جماعت اسلامي جي قيادت ڪئي. صحت جي مسئلن ۽ تنظيمي حالتن جي پسمنظر ۾ هن 1972ع ۾ جماعت اسلامي جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. امارت ڇڏڻ کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي فڪر ۽ جماعت سان فڪري لاڳاپي ۾ سرگرم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> ساڳئي سال سندس ڊگهي عرصي کان جاري ''تفهيم القرآن'' پڻ مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ جو آخري دور بنيادي طور علمي ڪم، لکڻين ۽ خراب ٿيندڙ صحت سان لاڳاپيل رهيو. == اعزاز == 1979ع ۾ مودودي کي '''اسلام جي خدمت''' جي شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979"/> انعام جي سرڪاري فيصلي ۾ سندس اسلامي صحافت، لکڻين، ننڍي کنڊ ۾ اسلامي فڪر جي تجديد لاءِ سرگرمين ۽ اسلامي قدرن جي ترويج کي انعام ڏيڻ جا اهم سبب ڄاڻايو ويو.<ref name="KFP1979"/> [[File:King Faisal International Prize.jpg|thumb|شاهه فيصل عالمي انعام؛ مودودي 1979ع ۾ ''خدمتِ اسلام'' واري شعبي جو پهريون انعام يافته هو.]] == آخري بيماري ۽ وفات == مودودي ڪيترن سالن کان گڙدن جي بيماريءَ ۾ مبتلا هو ۽ زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.<ref name="Nasr1996"/> 1979ع ۾ علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. علاج دوران سندس حالت وڌيڪ خراب ٿي ۽ 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ 75 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪيائين.<ref name="Nasr1996"/> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو. لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. [[File:Grave maududi.jpg|thumb|ساڄو|[[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ ابو الاعلىٰ مودودي جي قبر]] مودودي جي وفات سندس سياسي ۽ فڪري اثر جو خاتمو ثابت نه ٿي. سندس لکڻيون، جماعت اسلامي جو تنظيمي ڍانچو ۽ اسلامي رياست بابت سندس اصطلاحي ۽ نظرياتي تصورات ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر به جديد اسلامي سياسي تحريڪن جي بحث جو حصو بڻيا. جديد علمي ادب ۾ ان اثر جي نوعيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن، جن جو تفصيلي جائزو مضمون جي ''اثر ۽ ورثو'' واري حصي ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026"/> == فڪر ۽ نظريا == مودودي جي فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام رڳو فرد جي ذاتي عقيدي، عبادت يا روحاني زندگي تائين محدود مذهب نہ، پر انسان جي انفرادي ۽ اجتماعي زندگيءَ لاءِ هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، قانوني ۽ سياسي نظام آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت کي ان نظام جا بنيادي ماخذ قرار ڏنو ۽ جديد رياست، آئين، معيشت ۽ سماج بابت اسلامي اصطلاحن کي ويهين صديءَ جي سياسي ٻوليءَ سان ملائي هڪ منظم نظريو پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Iqtidar2020">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Theorizing Popular Sovereignty in the Colony: Abul Aʿla Maududi's “Theodemocracy” |journal=The Review of Politics |volume=82 |issue=4 |year=2020 |pages=595–617 |doi=10.1017/S0034670520000595 }}</ref> جديد عالمن مودودي جي هن فڪر کي رڳو قديم اسلامي سياسي تصورن جي بحالي قرار ڏيڻ بدران نوآبادياتي هندستان، جديد قومي رياست، عوامي حاڪميت، جمهوريت، سوشلزم ۽ يورپي سياسي نظرين سان سندس فڪري بحث جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهيو آهي.<ref name="Iqtidar2020"/><ref name="Iqtidar2026"/> خاص طور سندس ''حاڪميت''، ''اسلامي رياست'' ۽ ''اسلامي انقلاب'' جهڙا تصور بعد ۾ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم اصطلاحن ۾ شامل ٿيا.<ref name="Zaman2015">{{cite journal |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |title=The Sovereignty of God in Modern Islamic Thought |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=25 |issue=3 |year=2015 |pages=389–418 |doi=10.1017/S1356186314000561 }}</ref> === قرآن ۽ سنت === مودودي قرآن کي اسلامي فڪر ۽ قانون جو بنيادي ماخذ سمجهندو هو، پر قرآن سان گڏ [[سنت]] کي پڻ لازمي قانوني ۽ ديني حجت قرار ڏيندو هو. سندس دليل موجب قرآن پاڻ رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو، تنهنڪري اسلامي نظام کي صرف قرآن تائين محدود ڪري سنت کي قانوني حجيت کان ڌار نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Adams1983">{{cite book |last=Adams |first=Charles J. |chapter=Mawdudi and the Islamic State |editor-last=Esposito |editor-first=John L. |title=Voices of Resurgent Islam |publisher=Oxford University Press |year=1983 |pages=99–133 |isbn=9780195033404 }}</ref> سندس مشهور تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' صرف لفظي يا لغوي تفسير نہ هو؛ ان ۾ تاريخ، قانون، سياست، معيشت ۽ سماجي معاملن بابت سندس فڪري موقف پڻ وڏي پيماني تي بيان ٿيل آهي. انهيءَ ڪري ''تفهيم القرآن'' مودودي جي سياسي ۽ سماجي فڪر کي سمجهڻ لاءِ به بنيادي ماخذ آهي.<ref name="Nasr1996"/> === حاڪميتِ الٰهي === مودودي جي سياسي فڪر جو هڪ اهم تصور '''حاڪميتِ الٰهي''' هو. سندس نظر ۾ آخري ۽ مطلق حاڪميت انسان، بادشاهه، پارليامينٽ يا قوم بدران خدا جي آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙو مطلق قانون ساز اختيار حاصل نہ آهي جنهن تحت هو خدائي هدايت کان آزاد ٿي حلال ۽ حرام جا بنيادي معيار مقرر ڪري.<ref name="Zaman2015"/> محمد قاسم زمان موجب ''حاڪميتِ الٰهي'' جديد اسلام پسند سياسي فڪر جو نمايان تصور بڻيو ۽ مودودي ان جي ويهين صديءَ واري تشڪيل جي اهم ترين مفڪرن مان هو.<ref name="Zaman2015"/> جديد تحقيق ساڳئي وقت اهو پڻ واضح ڪري ٿي تہ مودودي جي حاڪميت واري تصور کي سڌي طرح وچئين دور جي اسلامي سياسي نظريي جو نقل سمجهڻ درست نہ ٿيندو؛ ان جي جديد صورت نوآبادياتي رياست، قانون سازي ۽ عوامي حاڪميت بابت جديد بحثن سان پڻ جڙيل هئي.<ref name="AlAzami2022">{{cite journal |last=Al-Azami |first=Usaama |title=Locating Ḥākimiyya in Global History: The Concept of Sovereignty in Premodern Islam and Its Reception after Mawdūdī and Quṭb |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=355–376 |doi=10.1017/S1356186321000605 }}</ref> مودودي انساني حاڪميت کي رد ڪندي اهو نہ چيو تہ رياستي انتظام ۾ ماڻهن جو ڪو ڪردار ئي نہ هجي. سندس تصور ۾ مسلمان خدا جا ''خليفا'' يا نائب آهن ۽ مقرر ڪيل اسلامي حدن اندر اجتماعي معاملن جي انتظام، مشاورت ۽ اهڙن معاملن بابت فيصلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا جن بابت شريعت ڪو واضح حڪم نہ ڏنو هجي.<ref name="ILC1977">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1977 }}</ref> === اسلامي رياست === {{further|اسلامي رياست}} مودودي جديد دور ۾ ''اسلامي رياست'' جي منظم نظريي کي ترقي ڏيندڙ نمايان مفڪرن مان هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس تصور ۾ اسلامي رياست جي بنياد جا ٽي اهم اصول '''توحيد'''، '''رسالت''' ۽ '''خلافت''' هئا. توحيد مان خدا جي حاڪميت، رسالت مان قرآن ۽ سنت جي رهنمائي، ۽ خلافت مان انسان جي محدود ۽ امانتي سياسي اختيار جو تصور اخذ ڪيو ويو.<ref name="ILC1977"/> هن اسلامي رياست کي ڪنهن مخصوص نسل، قوم يا جاگرافيءَ تي ٻڌل قومي رياست بدران هڪ '''نظرياتي رياست''' طور پيش ڪيو. سندس نظر ۾ رياست جي اسلامي هجڻ جو بنيادي معيار ان جي آباديءَ جو فقط مسلمان هجڻ نہ، پر ان جي قانوني ۽ سياسي نظام جو اسلامي اصولن سان مطابقت رکڻ هو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي 1955ع ۾ پنهنجي مثالي نظام لاءِ ”خدا پرست جمهوري خلافت“ جهڙا لفظ پڻ استعمال ڪيا.<ref name="Nasr1996"/> سندس لکڻين ۾ اسلامي رياست جو دائرو وسيع آهي: خانداني معاملن کان وٺي معيشت، عدليه، انتظاميا، شهرين جي حقن ۽ فرضن، جنگ ۽ امن ۽ بين الاقوامي لاڳاپن تائين شريعت کي هدايت جو بنياد قرار ڏنو ويو.<ref name="Adams1983"/> بهرحال سندس تصور ۾ رياست جو هر انتظامي تفصيل اڳواٽ مقرر ٿيل نہ هو. مودودي پاڻ تسليم ڪيو تہ انساني معاملن جو هڪ وڏو ميدان اهڙو آهي جنهن بابت شريعت خاموش آهي؛ اهڙن معاملن ۾ اسلامي رياست حالتن مطابق قانون ۽ ضابطا ٺاهي سگهي ٿي، بشرطيڪ اهي قرآن ۽ سنت جي واضح حڪمن سان ٽڪراءَ ۾ نہ هجن.<ref name="Adams1983"/> === ٿيئوڊيموڪريسي === مودودي پنهنجي مثالي سياسي نظام کي روايتي معنيٰ ۾ '''[[ٿيوڪريسي]]''' سڏڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن '''theo-democracy''' يا ''خدائي جمهوري نظام'' جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ آخري حاڪميت خدا جي هجي، پر مسلمان اجتماعي طور خلافت جي حق کي استعمال ڪن.<ref name="Iqtidar2020"/> Humeira Iqtidar جي تحقيق موجب مودودي جي ''theodemocracy'' کي فقط ”مذهبي آمريت“ جو مترادف سمجهڻ سندس نظريي جي پيچيدگي کي نظرانداز ڪري ٿو. مودودي هڪ طرف مطلق عوامي حاڪميت کي رد ڪيو، پر ٻئي طرف حڪمرانن کي خدا جي نمائندگي ڪندڙ پادري طبقي جي صورت ۾ مطلق اختيار ڏيڻ به قبول نہ ڪيو. سندس تصور ۾ اجتماعي مشاورت، نمائندگي ۽ عوام جي سياسي شموليت موجود هئي، پر اها شريعت جي حدن اندر هئي.<ref name="Iqtidar2020"/> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|مودودي جي سياسي فڪر ۾ ''حاڪميتِ الٰهي''، خلافت ۽ مشاورت بنيادي تصورن مان هئا.]] === جمهوريت ۽ شوريٰ === مودودي مغربي لبرل جمهوريت جي ان اصول سان اختلاف رکندو هو جنهن موجب عوام يا سندن چونڊيل پارليامينٽ آخري قانون ساز حاڪم آهي. سندس خيال ۾ جيڪڏهن اڪثريت کي اخلاقي يا خدائي حدن کان آزاد مڪمل قانون ساز اختيار ڏنو وڃي تہ مقبول خواهش پاڻ صحيح ۽ غلط جو معيار بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Iqtidar2020"/> هن آمريڪا ۾ شراب جي ممانعت ۽ پوءِ ان جي خاتمي کي مثال طور استعمال ڪندي دليل ڏنو تہ عددي اڪثريت لازمي طور اخلاقي يا سماجي لحاظ کان درست فيصلو نٿي ڪري.<ref name="PoliticalTheory">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Political Theory of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |edition=8th |year=1993 |pages=23–25 }}</ref> ٻئي طرف، هو حڪومت جي معاملن ۾ '''شوريٰ''' يا گڏيل صلاح مشوري کي ضروري سمجهندو هو. حڪمران کي ماڻهن جي اعتماد جو حامل هئڻ گهرجي ۽ جن معاملن بابت شريعت ۾ قطعي حڪم موجود نہ هجي، انهن بابت مسلمانن جي صلاح ۽ اتفاق ذريعي فيصلا ڪري سگهجن ٿا.<ref name="ILC1977"/><ref name="Adams1983"/> انهيءَ سبب مودودي جي جمهوريت بابت موقف کي سادي نموني ”جمهوريت جي حمايت“ يا ”جمهوريت جي مڪمل مخالفت“ طور بيان ڪرڻ اڻپورو آهي. هو عوامي نمائندگي ۽ مشاورت قبول ڪندو هو، پر عوام جي غير محدود قانون ساز حاڪميت کي رد ڪندو هو.<ref name="Iqtidar2020"/> === رياستي ادارا ۽ آئين === مودودي جو خيال هو تہ اسلام جا بنيادي آئيني اصول قرآن، سنت، خلفاءِ راشدين جي روايت ۽ اسلامي قانوني ورثي مان اخذ ٿين ٿا، پر جديد رياست لاءِ انهن اصولن کي لکيل آئين جي صورت ڏيڻ ضروري آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن جي تصور موجب رياست جو سربراهه چونڊيل هجي ۽ عوام جو اعتماد حاصل هجي. قانون ساز اداري ۾ اهڙا ماڻهو شامل هجن جيڪي اسلامي قانون کي سمجهڻ ۽ جديد مسئلن تي ان جي اصولن کي لاڳو ڪرڻ جي صلاحيت رکن. قانون سازيءَ جو اختيار اهڙن شعبن ۾ وسيع ٿي سگهي ٿو جن بابت شريعت واضح حڪم نہ ڏئي، پر قرآن ۽ سنت جي قطعي حڪمن کي تبديل ڪرڻ پارليامينٽ جي اختيار ۾ نہ هوندو.<ref name="ILC1977"/> مودودي جي عدليه بابت سوچ وقت سان تبديل ٿي. شروعاتي دور ۾ هن مغربي adversarial عدالتي نظام ۽ وڪيلن جي ڪردار تي تنقيد ڪئي، پر پاڪستان ۾ جماعت اسلامي خلاف سرڪاري ڪارروائين دوران عدالتن کان رليف ملڻ کان پوءِ هن آزاد عدليه، اپيل جي حق ۽ adversarial نظام جي فائدن کي وڌيڪ قبول ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح سندس سياسي فڪر مڪمل طور جامد نہ رهيو؛ عملي پاڪستاني سياست ۽ رياستي ادارن سان تجربن جي نتيجي ۾ سندس ڪجهه آئيني تجويزون تبديل ٿينديون رهيون.<ref name="Nasr1996"/> === شريعت === مودودي لاءِ '''[[شريعت]]''' اسلامي رياست جي سڃاڻپ جو بنيادي معيار هئي. هن لکيو تہ جيڪڏهن مسلمان سماج شعوري طور شريعت کي رد ڪري پنهنجو قانون ان کان آزاد ڪنهن ٻئي ماخذ مان اخذ ڪري، تہ اهڙو سماج اسلامي نظام جي بنيادي دعويٰ کي ڪمزور ڪري ٿو.<ref name="IslamicLaw1955">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=Islamic Law and Its Introduction |publisher=Islamic Publications |year=1955 |pages=13–14 }}</ref> سندس تصور ۾ شريعت رڳو عبادتن يا خانداني قانون تائين محدود نہ هئي، پر سماجي ۽ معاشي معاملا، انتظام، عدليه، شهري حق ۽ فرض ۽ جنگ ۽ امن جا اصول پڻ ان جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref name="Adams1983"/> مودودي اسلامي فوجداري قانون جي [[حدود]]، سود جي خاتمي ۽ ٻين شرعي حڪمن جي نفاذ جي حمايت ڪئي. هن مغربي يا مغرب زدہ مسلمانن طرفان حدود کي ظالماڻو قرار ڏيڻ واري تنقيد رد ڪئي، پر ساڳئي وقت دليل ڏنو تہ اهڙيون سزائون هڪ مڪمل اسلامي سماجي نظام ۽ اسلامي تعليم جي قيام کان اڳ الڳ نموني لاڳو ڪرڻ مناسب نہ ٿيندو.<ref name="Nasr1996"/> 2026ع ۾ Cambridge University Press پاران شايع ڪيل سندس چونڊ سياسي تحريرن جي scholarly edition پڻ سندس ''Islamic Law and Constitution'' واري بحث کي ان ڪوشش طور بيان ڪري ٿي جنهن ۾ مودودي جديد رياستي حڪمراني ۽ شريعت جي وچ ۾ مطابقت جو سياسي-قانوني تصور پيش ڪيو.<ref name="Iqtidar2026"/> === اجتهاد === مودودي [[اجتهاد]] کي مڪمل طور رد نہ ڪيو، پر ان جي استعمال لاءِ سخت علمي شرطون رکندو هو. سندس نظر ۾ اجتهاد اهڙي شخص يا اداري جو ڪم هجڻ گهرجي جنهن کي قرآن، سنت، فقهي اصولن ۽ اسلامي علمي روايت تي عبور هجي ۽ جيڪو شريعت کي آخري معيار طور قبول ڪري.<ref name="Nasr1996"/> ان لحاظ کان سندس تصور جديديت پسند مفڪرن کان مختلف هو، جيڪي جديد عقل يا سماجي ضرورتن کي روايتي فقهي نتيجن جي وسيع نئين تشريح لاءِ وڌيڪ آزاد معيار طور استعمال ڪندا هئا. === اسلامي انقلاب === مودودي 1930ع ۽ 1940ع جي ڏهاڪن کان اسلام کي هڪ ''انقلابي نظريي'' ۽ جماعت اسلامي کي سماجي تبديليءَ جي تحريڪ طور بيان ڪندو رهيو. سندس استعمال ڪيل '''اسلامي انقلاب''' جو تصور بعد ۾ ٻين اسلامي تحريڪن ۾ وڏي پيماني تي رائج ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> پر مودودي جو ”انقلاب“ عام طور هٿياربند بغاوت يا اوچتي اقتدار تي قبضي جي معنيٰ ۾ نہ هو. هن سماج جي اخلاقي ۽ فڪري تبديلي، تربيت يافته ڪارڪنن جي تياري، تعليم ۽ دعوت ذريعي تدريجي تبديليءَ کي ترجيح ڏني. سندس خيال ۾ پائيدار سياسي تبديلي ان وقت ممڪن هئي جڏهن سماج ۾ ان لاءِ فڪري ۽ اخلاقي بنياد تيار ٿي وڃي.<ref name="Nasr1996"/> 1957ع ۾ جماعت اسلامي جي مستقبل جي حڪمت عملي بابت هن غير آئيني ذريعن سان سياسي نظام بدلائڻ جي مخالفت ڪئي. ايوب خان ۽ پوءِ ذوالفقار علي ڀٽي جي حڪومتن سان شديد اختلافن باوجود مودودي عام طور جماعت کي ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جي مخالفت ڪندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو انقلابي سياسي vocabulary ۽ سندس تجويز ڪيل عملي طريقو الڳ رکڻ ضروري آهي: سندس لکڻين ۾ سماجي نظام جي بنيادي تبديلي لاءِ انقلابي اصطلاح موجود آهن، پر جماعت لاءِ سندس سياسي حڪمت عملي گهڻو ڪري تدريجي، تنظيمي ۽ آئيني رهي.<ref name="Nasr1996"/> === قومپرستي === مودودي '''[[قومپرستي]]''' کي جديد مغربي سياسي تصور سمجهندو هو ۽ مسلمانن جي بنيادي سياسي سڃاڻپ کي جاگرافي، نسل يا ٻوليءَ سان ٻڌڻ جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس خيال ۾ اسلامي امت سرحدن ۽ نسلي قوميتن کان مٿانهين مذهبي برادري آهي، تنهنڪري مسلمانن کي قومپرست وفاداريءَ بدران اسلام سان پنهنجي بنيادي اجتماعي وابستگي قائم رکڻ گهرجي. هن قومپرستيءَ جي ڪجهه صورتن کي ايتري حد تائين رد ڪيو جو انهن کي توحيد سان متصادم قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ قوم کي آخري سياسي وفاداريءَ جو مرڪز بڻائڻ اسلام جي عالمگير دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> اهو ئي سبب هو جو ورهاڱي کان اڳ هو ڪانگريس جي گڏيل هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ جي مسلمان قومي رياست واري منصوبي ٻنهي کان فاصلو رکندو هو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ، البت، هن نئين ملڪ کي پنهنجي تصور واري اسلامي رياست ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ڪئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === سيڪيولرزم === مودودي [[سيڪيولرزم]] جو پڻ سخت نقاد هو. هن ان لاءِ اردو ۾ اڪثر ''لادينيت'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ۽ سيڪيولر سياست کي مذهب ۽ اخلاقيات کي اجتماعي حڪمرانيءَ کان جدا ڪرڻ واري نظام طور ڏٺو.<ref name="Adams1983"/> سندس نظر ۾ اخلاقي قدرن جو آخري سرچشمو خدا ۽ وحي هئا؛ تنهنڪري رياست کي مذهب کان اصولي طور آزاد ڪرڻ آخرڪار سياست کي مستقل خدائي اخلاقي معيار کان محروم ڪري ڇڏيندو. Charles J. Adams جي تجزيي موجب مودودي لاءِ سيڪيولرزم صرف رياست جي مذهبي غيرجانبداري نہ، پر هڪ اهڙو تصور هو جنهن ۾ انساني خواهش يا سياسي طاقت کي خدائي هدايت کان خودمختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Adams1983"/> هي تفسير جديد سيڪيولرزم جي سڀني نظرين جي غيرجانبدار وصف نہ، بلڪه '''مودودي جو پنهنجو تنقيدي تصور''' هو؛ تنهنڪري ان کي سندس موقف طور بيان ڪرڻ ضروري آهي. === اسلامي جديديت === مودودي جديديت ۽ مغربي تهذيب کي هڪ ئي شيءِ نہ سمجهندو هو. هن جديد سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ ڪارائتي ادارتي طريقن کي اصولي طور رد نہ ڪيو، پر مغربي تهذيب جي فلسفي، سيڪيولر اخلاقيات ۽ سماجي قدرن جي تقليد جي مخالفت ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> هو [[اسلامي جديديت]] جي انهن مفڪرن سان متفق هو تہ اسلام عقل جي خلاف نہ آهي. اختلاف ان ڳالهه تي هو تہ قرآن ۽ سنت کي جديد انساني عقل جي معيار تي پرکيو وڃي يا عقل کي وحي جي دائري اندر استعمال ڪيو وڃي. مودودي جي نظر ۾ قرآن ۽ سنت آخري معيار هئا؛ عقل جو ڪم انهن جي معنائن ۽ نون حالتن ۾ انهن جي اطلاق کي سمجهڻ هو، نہ تہ وحي جي صحت جو آزاد حاڪم بڻجڻ.<ref name="Mortimer1982">{{cite book |last=Mortimer |first=Edward |title=Faith and Power: The Politics of Islam |publisher=Vintage Books |year=1982 |page=204 |isbn=9780571119448 }}</ref> محققن ساڳئي وقت نشاندهي ڪئي آهي تہ مغربيت جي مخالفت باوجود مودودي پنهنجي فڪر ۾ جديد سياسي اصطلاحن—''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست''، ''آئين''، ''پارٽي'' ۽ ''نظام''—جو وسيع استعمال ڪيو. ان ڪري سندس فڪر روايتي اسلامي اصطلاحن ۽ جديد سياسي vocabulary جي هڪ نئين ميلاپ طور پڻ مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="Iqtidar2026"/> === سائنس === مودودي جديد [[سائنس]] کي بذات خود ڪنهن مخصوص مذهبي يا سيڪيولر فلسفي سان لازم ملزوم نہ سمجهندو هو. سندس مشهور تشبيهه موجب جديد سائنس هڪ ''جسم'' وانگر هئي جنهن ۾ مختلف فلسفي يا قدرن جو ''روح'' داخل ٿي سگهي ٿو؛ جيئن ريڊيو پاڻ پيغام جو نظريو مقرر نہ ڪندو آهي پر مختلف قسم جا پيغام نشر ڪري سگهي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> انهيءَ بنياد تي هن جديد سائنسي ۽ فني علم حاصل ڪرڻ جي مخالفت نہ ڪئي؛ سندس اعتراض ان وقت پيدا ٿيندو هو جڏهن سائنس سان گڏ مادي پرستي يا سيڪيولر فلسفي کي به لازمي سچ طور قبول ڪيو وڃي.<ref name="Nasr1996"/> === مغربي تهذيب بابت موقف === مودودي جديد مغربي تهذيب جي سائنس ۽ فني ڪاميابين ۽ ان جي اخلاقي ۽ سماجي قدرن وچ ۾ فرق ڪندو هو. سندس تنقيد خاص طور سيڪيولرزم، قومپرستي، آزاد جنسي سماجي لاڳاپن، سودي معيشت ۽ مطلق عوامي حاڪميت تي مرڪوز هئي.<ref name="Nasr1996"/> ان هوندي به جديد تحقيق سندس فڪر کي ”مغرب جي مڪمل رد“ تائين محدود نٿي ڪري. Humeira Iqtidar موجب مودودي نوآبادياتي لبرل رياست کي هڪ طرف تنقيد جو نشانو بڻايو، پر ٻئي طرف جديد رياست، آئين، نمائندگي ۽ حاڪميت جي ڪيترن ئي ادارتي تصورن سان فڪري طور بحث ڪندي انهن کي پنهنجي اسلامي سياسي نظريي ۾ نئين صورت پڻ ڏني.<ref name="Iqtidar2020"/> === مغل سلطنت ۽ اڪبر بابت موقف === مودودي [[مغل سلطنت]] جي تاريخ کي مڪمل طور مثالي اسلامي حڪمراني نہ سمجهندو هو. خاص طور هن [[اڪبر اعظم]] جي مذهبي پاليسين ۽ جنهن کي بعد جي ادب ۾ ''[[دين الهي]]'' چيو ويو، ان تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان کي اسلامي عقيدي کان انحراف سان ڳنڍيو. بهرحال اڪبر جي مذهبي پاليسيءَ بابت جديد مورخن ۾ اختلاف موجود آهي. [[ايس. ايم. اڪرام]] سميت ڪجهه محققن دليل ڏنو آهي تہ اڪبر جو مقصد نئون منظم مذهب قائم ڪرڻ بدران پنهنجي چونڊيل درٻارين سان ''ارادت'' يا روحاني شاگرديءَ جو تعلق پيدا ڪرڻ هو.<ref name="Ikram1964">{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |editor-last=Embree |editor-first=Ainslie T. |title=Muslim Civilization in India |chapter=Religion at Akbar's Court |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 }}</ref> ان ڪري اڪبر بابت مودودي جي راءِ کي تاريخي حقيقت جي قطعي بيان بدران سندس مذهبي-سياسي تفسير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === عالمن ۽ روايتي فقهي ورثي بابت موقف === مودودي روايتي [[علماء]] جو مڪمل مخالف نہ هو، پر هن پنهنجي دور جي مذهبي عالمن جي علمي ۽ سياسي ڪردار تي سخت تنقيد ڪئي. سندس خيال ۾ ڪيترائي عالم جديد سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کان اڻواقف هئا ۽ فقهي روايت جي بنيادي اصولن ۽ تاريخي تفصيلن وچ ۾ فرق ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا هئا.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع ۽ جديد حالتن لاءِ اجتهاد تي زور ڏنو، پر ساڳئي وقت اجتهاد کي غير تربيت يافته ماڻهن لاءِ آزاد نہ ڇڏيو. سندس مثالي اسلامي نظام ۾ جديد ۽ روايتي ٻنهي علمن سان واقف عالمن ۽ قانوندانن کي اهم ڪردار حاصل هو.<ref name="Nasr1996"/> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس علماء سان تعلق پڻ تبديل ٿيو. جن روايتي مذهبي حلقن تي هو اڳ تنقيد ڪندو هو، انهن مان ڪيترن سان اسلامي آئين ۽ ٻين سياسي مسئلن تي جماعت اسلامي عملي اتحاد پڻ قائم ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> === عورتن بابت خيال === مودودي جي سماجي فڪر ۾ [[عورت]]، خاندان، پردو ۽ مردن ۽ عورتن جي سماجي ڪردارن بابت سوالن کي خاص اهميت حاصل هئي. هن انهن موضوعن تي پنهنجي مشهور ڪتاب ''پردہ'' (''Purdah and the Status of Woman in Islam'') ۾ تفصيلي بحث ڪيو. ڪتاب پهريون ڀيرو 1939ع–1940ع جي لڳ ڀڳ شايع ٿيو ۽ شروع کان ئي بحث هيٺ رهيو.<ref name="IqtidarPardah2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=160–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> مودودي جو خيال هو تہ مرد ۽ عورت انساني ۽ اخلاقي قدر جي لحاظ کان خدا آڏو ذميوار آهن، پر سندن سماجي ڪردار مڪمل طور هڪجهڙا نہ آهن. هن اهڙي صنفي مساوات جي مخالفت ڪئي جنهن ۾ مرد ۽ عورت جا سماجي ڪردار هڪٻئي سان مڪمل طور مٽاسٽا لائق سمجهيا وڃن. جديد محقق [[حميرا اقتدار]] جي تجزيي موجب ''پردہ'' ۾ مودودي جو استدلال صرف روايتي صنفي علحدگيءَ جو دفاع نہ هو؛ هن جديد سرمائيداري، مارڪيٽ ۾ عورت جي محنت جي وڪري ۽ خاندان تي مارڪيٽ جي اثرن بابت پڻ تنقيدي دليل ڏنا.<ref name="IqtidarEquality2021">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Conservative Anti-Colonialism: Maududi, Marx and Social Equality |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=295–310 |doi=10.1017/S1356186321000332 }}</ref> [[عرفان احمد]] موجب مودودي جديد شهري زندگيءَ ۾ عورتن جي وڌندڙ عوامي موجودگيءَ کي اسلامي اخلاقي ۽ خانداني نظام لاءِ هڪ اهم چئلينج سمجهندو هو. هن بازارن، ڪاليجن، ٿيئٽرن ۽ ٻين گڏيل سماجي هنڌن ۾ مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول، ۽ جديد تفريحي ثقافت جي ڪيترن پاسن تي تنقيد ڪئي.<ref name="IrfanAhmad2013">{{cite book |last=Ahmad |first=Irfan |chapter=Cracks in the 'Mightiest Fortress' |editor1-last=Osella |editor1-first=Filippo |editor2-last=Osella |editor2-first=Caroline |title=Islamic Reform in South Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |page=322 |isbn=9781107276673 }}</ref> ==== خاندان ۽ گهريلو ڪردار ==== مودودي خاندان کي اسلامي سماج جي بنيادي اداري طور ڏٺو. ''Towards Understanding Islam'' ۾ هن عورت جي بنيادي ذميوارين ۾ گهر جي انتظام، ٻارن جي تربيت ۽ پرورش ۽ خانداني زندگيءَ جي سنڀال کي شامل ڪيو.<ref name="TUIWomen">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |others=Khurshid Ahmad, translator |year=1979 |page=112 }}</ref> سندس نظر ۾ خاندان اندر مرد ۽ عورت جي ذميوارين جي ورهاست سندن برابريءَ جي نفي نہ، پر مختلف سماجي ڪردارن جي تقسيم هئي. تنهن هوندي بہ جديد صنفي مطالعي ۾ سندس هن تصور کي واضح طور درجابنديءَ تي ٻڌل تصور پڻ سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس تجويز ڪيل سماجي نظام عورت جي عوامي، سياسي ۽ معاشي سرگرميءَ تي مرد جي ڀيٽ ۾ گهڻيون پابنديون لاڳو ڪندو هو.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== پردو ۽ صنفي علحدگي ==== مودودي [[پردو|پردي]] کي رڳو لباس جو مسئلو نہ، پر مردن ۽ عورتن جي سماجي تعلقن کي منظم ڪندڙ وسيع نظام سمجهندو هو. هن غير محرم مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول جي مخالفت ڪئي ۽ دليل ڏنو تہ ضرورت کان سواءِ عورتن جو گهر کان ٻاهر نڪرڻ محدود رهڻ گهرجي.<ref name="IqtidarPardah2026"/> هن قرآن جي آيتن {{قرآن|24|30}}–{{قرآن|24|31}}، {{قرآن|33|32}}–{{قرآن|33|33}} ۽ {{قرآن|33|59}} کي پردي ۽ صنفي اخلاق بابت پنهنجي استدلال جي اهم بنيادن طور استعمال ڪيو.<ref name="PardahCommands2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Commandments regarding Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=191–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> منهن ۽ هٿن جي پردي بابت فقهي اختلاف ۾ مودودي وڌيڪ سخت موقف اختيار ڪيو. سندس لکڻين ۾ عام حالتن ۾ گهر کان ٻاهر نڪرندڙ عورت لاءِ منهن ۽ هٿن کي به ڍڪڻ جي حمايت ملي ٿي، جڏهن تہ حقيقي ضرورت جي حالت ۾ ان جي گنجائش تسليم ڪئي وئي.<ref name="TUIWomen"/><ref name="Ruthven329">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |page=329 }}</ref> [[File:Maududi 1941.jpg|thumb|مودودي 1941ع ۾؛ ساڳئي دور ۾ سندس سماجي ۽ سياسي فڪر وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري رهيو هو.]] مودودي جو عورتن بابت هي موقف جماعت اسلامي اندر هميشه اڻبدليل نہ رهيو. عرفان احمد جي تحقيق موجب 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جماعت جي ڪجهه ڪارڪنن ۽ مفڪرن عورتن جي تعليم، ملازمت، سياسي شموليت ۽ چهري جي پردي بابت مودودي جي تشريح کان مختلف رايا پيش ڪيا.<ref name="AhmadWomen2008">{{cite journal |last=Ahmad |first=Irfan |title=Cracks in the 'Mightiest Fortress': Jamaat-e-Islami's Changing Discourse on Women |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=549–575 |doi=10.1017/S0026749X07003101 }}</ref> ==== عورتن جي سياسي ڪردار بابت موقف ==== مودودي عورت کي رياست جي سربراهه ٿيڻ يا مردن ۽ عورتن تي مشتمل عام قانون ساز اداري ۾ ساڳي سياسي ڪردار ادا ڪرڻ جي حمايت نہ ڪندو هو. سندس تجويز موجب عورتون پنهنجي نمائندن تي مشتمل هڪ الڳ مجلس چونڊي سگهن ٿيون، جيڪا عورتن جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل معاملن تي راءِ ڏئي ۽ عام قومي معاملن تي تنقيد پڻ ڪري سگهي.<ref name="ILC308">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=308 }}</ref> بعد واري جماعت اسلامي جي عملي سياست هن ابتدائي نظريي کان ڪيترن معاملن ۾ اڳتي وڌي. ڏکڻ ايشيا ۾ جماعت سان لاڳاپيل عورتن تعليم، سياسي مهمن ۽ تنظيمي سرگرمين ۾ وڌندڙ ڪردار ادا ڪيو؛ بنگلاديش بابت مطالعي پڻ جماعت جي بعد واري عورتن بابت discourse ۽ مودودي جي ابتدائي موقف وچ ۾ تبديليءَ جي نشاندهي ڪئي آهي.<ref name="Shehabuddin2008">{{cite journal |last=Shehabuddin |first=Elora |title=Jamaat-i-Islami in Bangladesh: Women, Democracy and the Transformation of Islamist Politics |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=577–603 |doi=10.1017/S0026749X07003210 }}</ref> ==== خانداني منصوبابندي ==== مودودي جديد [[خانداني منصوبابندي]] ۽ خاص طور آباديءَ کي سرڪاري پاليسيءَ وسيلي محدود ڪرڻ جو مخالف هو. هن اهڙي پاليسيءَ کي فطري نظام ۾ مداخلت ۽ خدا جي رزق ۽ آباديءَ بابت تدبير تي اعتماد جي کوٽ سان ڳنڍيو.<ref name="BirthControl">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Birth Control |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1978 |page=73 }}</ref> هن آباديءَ جي واڌ کي لازمي طور معاشي تباهيءَ جو سبب سمجهڻ کان به انڪار ڪيو. محمد نجات الله صديقي موجب مودودي ان دليل سان به اختلاف ڪيو تہ ننڍو خاندان لازمي طور ٻارن کي بهتر غذا ۽ تعليم فراهم ڪري ٿو؛ مودودي مشڪلات ۽ محدود وسيلن کي ڪڏهن ڪڏهن انساني شخصيت ۽ محنت لاءِ محرڪ پڻ سمجهندو هو.<ref name="Siddiqi2007">{{cite book |last=Siddiqi |first=Mohammad Nejatullah |title=Muslim Economic Thinking: A Survey of Contemporary Literature |publisher=The Islamic Foundation |location=Leicester |year=2007 |page=41 }}</ref> === موسيقي ۽ تفريح === مودودي [[موسيقي]] ۽ ناچ جي ڪيترين مروج صورتن کي پنهنجي اسلامي اخلاقي نظام سان ناموافق سمجهندو هو. سندس معاشي ۽ سماجي لکڻين ۾ موسيقارن، ناچ ڪندڙن ۽ تفريحي صنعت کي اهڙي عياش معاشري جي مثالن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ دولت ضرورتن ۽ سماجي ڀلائيءَ بدران اهڙين سرگرمين تي خرچ ٿئي ٿي جن کي هو اخلاقي طور نقصانڪار سمجهندو هو.<ref name="EconomicSystem1941">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |orig-year=1941 }}</ref> ان موقف کي مودودي جي مجموعي سماجي فلسفي جي پسمنظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ هو جديد تجارتي تفريح، جنسي نمائش ۽ صارف پرستيءَ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل مسئلا سمجهندو هو. سندس موسيقي بابت موقف کي سڀني اسلامي فقهي مڪتبن جو متفقه موقف سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي تاريخ ۾ موسيقي ۽ سماع بابت مختلف فقهي ۽ صوفيانه رايا موجود رهيا آهن. === معاشي فڪر === مودودي جديد '''اسلامي معاشيات''' جي ابتدائي اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيل ''The Economic Problem of Man and Its Islamic Solution'' ۽ ''Economic System of Islam'' جديد اسلامي معاشي فڪر جي تشڪيل ۾ اثرانداز ٿيا.<ref name="NasrEconomics">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=103–106 |isbn=9780195096958 }}</ref> اقتصاديات جي ماهر [[محمد عمر چپرا]] مودودي کي انهن مفڪرن مان شمار ڪيو آهي جن جديد دور ۾ اسلامي معاشيات کي هڪ جدا فڪري موضوع طور اڳتي وڌائڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |volume=94 |issue=2 |year=2004 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> مودودي جو معاشي نظريو سرمائيداري ۽ سوشلزم ٻنهي کان پاڻ کي الڳ پيش ڪندو هو. سندس خيال ۾ اسلام خانگي ملڪيت ۽ واپار کي تسليم ڪري ٿو، پر ملڪيت کي مڪمل ۽ غير مشروط حق نہ بڻائي ٿو؛ زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، اخلاقي پابنديون ۽ سماجي ذميواري ملڪيت جي استعمال تي حدون مقرر ڪن ٿيون.<ref name="EconomicSystem1941"/> جديد اسلامي معاشيات بابت وسيع علمي ادب ۾ پڻ خانگي ملڪيت ۽ مارڪيٽ کي عام طور قبول ڪرڻ، پر انهن کي شريعت ۽ اخلاقي ذميوارين سان محدود ڪرڻ، اسلامي معاشي فڪر جون اهم خصوصيتون سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="OxfordIslamicEconomics">{{cite encyclopedia |last=Wilson |first=Rodney |title=Islamic Economic Principles |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Religion |publisher=Oxford University Press |year=2019 |doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.685 }}</ref> ==== سرمائيداريءَ تي تنقيد ==== مودودي [[سرمائيداري]] کي ان جي غير محدود صورت ۾ رد ڪيو. سندس تنقيد جو هڪ حصو سودي مالياتي نظام، دولت جي ارتڪاز، استحصال ۽ دولت کي اخلاقي ذميواريءَ کان آزاد سمجهڻ تي مرڪوز هو.<ref name="EconomicSystem1941"/> هن جديد اقتصاديات جي بچت ۽ سيڙپڪاريءَ بابت ڪجهه بنيادي مفروضن تي پڻ سخت تنقيد ڪئي. سندس دليل هو تہ آمدنيءَ جو وڏي پيماني تي خرچ کان هٽي مالي بچت ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ ڏانهن وڃڻ مجموعي طلب کي گهٽائي سگهي ٿو ۽ ان مان وڌيڪ پيداوار، واپاري مقابلو ۽ معاشي بحران پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="MaududiSaving">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=21–24 }}</ref> هي معاشي تجزيو جديد mainstream economics جو متفقه نتيجو نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي مودودي جي معاشي نظريي طور ئي بيان ڪرڻ مناسب آهي. ==== سوشلزم بابت موقف ==== مودودي [[سوشلزم]] ۽ [[ڪميونزم]] جو پڻ سخت مخالف هو. سندس خيال ۾ پيداوار جي ذريعن کي وڏي پيماني تي رياست جي ملڪيت ۾ ڏيڻ معاشي طاقت سان گڏ سياسي طاقت به حڪومت وٽ مرڪوز ڪري ڇڏي ٿو ۽ فرد جي آزادي ۽ ملڪيت جي حق کي خطري ۾ وجهي ٿو.<ref name="EconomicSystemSocialism">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=25–28 }}</ref> هن غربت ۽ معاشي استحصال جي وجود کي تسليم ڪيو، پر مارڪسي تجزيي سان اختلاف ڪيو تہ انهن جو بنيادي سبب خانگي ملڪيت يا نفعي جو تصور آهي. سندس نظر ۾ اصل مسئلو دولت جي استعمال ۾ اخلاقي ضابطن، سماجي ذميواري ۽ شرعي حدن جي کوٽ هو.<ref name="RuthvenEconomic">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=329–330 }}</ref> حميرا اقتدار جي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جي سوشلزم سان سخت اختلاف باوجود سندس سرمائيداري ۽ مارڪيٽائيزيشن بابت ڪجهه دليلن ۾ مارڪسي تنقيد سان قابل ذڪر فڪري مشابهت موجود هئي، خاص طور سماجي تعلقن کي مارڪيٽ جي منطق هيٺ آڻڻ بابت.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== اسلامي معاشي نظام ==== مودودي پنهنجي تجويز ڪيل نظام کي laissez-faire سرمائيداري ۽ رياستي سوشلزم جي وچ ۾ صرف هڪ '''مخلوط معيشت''' نہ سمجهندو هو. سندس دعويٰ هئي تہ اسلامي معاشي نظام جو بنياد هڪ الڳ اخلاقي ۽ قانوني worldview تي آهي، جنهن ۾ حلال ۽ حرام، زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، سماجي ذميواري ۽ خانگي ملڪيت گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="NasrEconomics"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ مودودي جي بيان ڪيل معاشي نظامن جو تقابلي خاڪو ! پهلو ! سرمائيداري بابت سندس تنقيد ! سوشلزم بابت سندس تنقيد ! سندس تجويز ڪيل اسلامي نظام |- | ملڪيت | خانگي ملڪيت کي حد کان وڌيڪ آزادي | رياستي ملڪيت جو حد کان وڌيڪ غلبو | خانگي ملڪيت، پر شرعي ۽ سماجي ذميوارين سان |- | سرمايو | سودي سرمايي ۽ دولت جي ارتڪاز تي تنقيد | سرمايي تي رياستي ڪنٽرول | سود کان پاڪ سيڙپڪاري ۽ نفعي-نقصان ۾ شراڪت |- | سماجي انصاف | مارڪيٽ پاڻ ڪافي نہ آهي | جبري مساوات فردي آزادي گهٽائي سگهي ٿي | زڪوات، وراثت، خيرات ۽ اخلاقي ذميواري |- | رياست | غير محدود مارڪيٽ جي مخالفت | مڪمل معاشي مرڪزيت جي مخالفت | شرعي حدن اندر ضابطو ۽ سماجي ڀلائي |} هي جدول مودودي جي پنهنجي normative classification جو خلاصو آهي؛ جديد معاشي علم ۾ سرمائيداري ۽ سوشلزم جون گهڻيون مختلف صورتون موجود آهن ۽ اهي لازمي طور انهن ٽن سادن خانن تائين محدود نہ آهن.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== سود جي ممانعت ==== مودودي جي معاشي فڪر ۾ سڀ کان اهم مسئلن مان هڪ '''[[ربا|سود (ربا)]]''' هو. هن قرض تي ورتل هر مقرر واڌ کي ربا قرار ڏيندي ان جي مڪمل خاتمي جي حمايت ڪئي. سندس نظر ۾ قرآن جي سود بابت ممانعت صرف انتهائي يا استحصالي وياج تائين محدود نہ هئي.<ref name="MaududiRiba">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=166–199 }}</ref> هن ”مناسب“ يا گهٽ شرح واري سود ۽ استحصالي سود جي وچ ۾ بنيادي شرعي فرق قبول نہ ڪيو. سندس دليل موجب جيڪڏهن قرض تي اڳواٽ مقرر واڌ جو اصول تسليم ڪيو وڃي تہ شرح گهٽ يا وڌيڪ هجڻ ان جي بنيادي نوعيت تبديل نٿي ڪري.<ref name="MaududiRiba"/> سودي قرض جي متبادل طور مودودي '''سڌي حصيداريءَ واري سيڙپڪاري''' ۽ [[نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت]] تي زور ڏنو، جنهن ۾ سرمايو فراهم ڪندڙ کي اڳواٽ مقرر وياج بدران ڪاروبار جي حقيقي نتيجي ۾ حصو ملي.<ref name="MaududiRiba"/> اهو تصور بعد ۾ اسلامي بئنڪنگ جي نظرياتي ادب ۾ [[مضاربت]] ۽ [[مشارڪت]] جهڙن risk-sharing طريقن سان ڳنڍيو ويو. جديد اسلامي ماليات ۾، البت، عملي ادارا صرف equity finance تي نہ هلن ٿا ۽ مرابحه، اجاره ۽ ٻين شريعت مطابق معاهدن جو پڻ وسيع استعمال ڪن ٿا.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== مودودي جي معاشي فڪر تي تنقيد ==== معاشيات جي محقق [[فيصل خان]] دليل ڏنو آهي تہ مودودي جو سودي ماليات جو بيان گهڻو ڪري ڏکڻ ايشيا جي ڳوٺاڻي قرض ڏيندڙ ۽ غريب هاريءَ جي استحصالي تعلق سان مشابهت رکي ٿو، جڏهن تہ جديد تجارتي بئنڪنگ جا ڪيترائي پاسا ان کان وڌيڪ پيچيدا آهن.<ref name="FeisalKhan">{{cite book |last=Khan |first=Feisal |title=Islamic Banking in Pakistan: Shariah-Compliant Finance and the Quest to Make Pakistan More Islamic |publisher=Routledge |year=2015 |pages=57–65 |isbn=9780415712699 }}</ref> خان اهو سوال پڻ اٿاري ٿو تہ سود جي بدران equity financing اختيار ڪرڻ پاڻمرادو اهڙي منصوبي ڏانهن سرمايو ڇو منتقل ڪندو جيڪو سماجي طور فائديمند هجي پر مالي طور گهٽ منافعي وارو هجي. ان ڪري مودودي جي تجويزن کي جديد اسلامي معاشيات جي تاريخ ۾ اثرائتو نظرياتي قدم سمجهيو وڃي ٿو، پر انهن جي عملي معاشي نتيجن بابت بحث جاري رهيو آهي.<ref name="FeisalKhan"/> ==== زمينداري ۽ زرعي سڌارا ==== مودودي خانگي ملڪيت جي حق جو مضبوط حامي هو ۽ پاڪستان جي شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني جي [[زرعي سڌارا|زرعي سڌارن]] ۽ زمين جي جبري ورهاست بابت شڪي موقف اختيار ڪيائين. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ هن پنجاب ۾ زمين جي مالڪيءَ تي سخت حدون لاڳو ڪرڻ جي ڪجهه تجويزن جي مخالفت ڪئي.<ref name="NasrLand">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> سندس دليل جو بنياد اهو هو تہ جيڪڏهن ملڪيت شرعي طور جائز طريقي سان حاصل ڪئي وئي هجي تہ صرف ان جي وڏي مقدار رياست کي ان جي ضبط يا ورهاست جو پاڻمرادو حق نٿي ڏئي. بعد ۾ هن معاشي انصاف ۽ دولت جي منصفاڻي ورڇ تي وڌيڪ زور ڏنو، پر [[مساوات پسندي]] ۽ خانگي ملڪيت جي جبري خاتمي جي مخالفت جاري رکي.<ref name="NasrLand"/> === تصوف === مودودي جو [[تصوف]] بابت موقف وقت سان تبديل ٿيو ۽ ان کي فقط ”تصوف جي مخالفت“ طور بيان ڪرڻ درست نہ آهي. پنهنجي ابتدائي دور ۾ هو برصغير ۾ رائج تصوف جي ڪيترين رسمن، پير پرستي، مزارن سان لاڳاپيل عقيدن ۽ اهڙين صوفيانه تشريحن جو سخت نقاد هو جيڪي سندس نظر ۾ قرآن، سنت ۽ شريعت کان پري ٿي ويون هيون.<ref name="NasrSufism">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=122–124 |isbn=9780195096958 }}</ref> هن پنهنجي جوانيءَ ۾ اسلامي روحانيت ۽ تصوف جي ڪجهه علمن جو باقاعده مطالعو پڻ ڪيو. سندس فڪري پسمنظر تي [[ديوبندي]] اصلاح پسند روايت، [[ابن تيميه]] ۽ ٻين اهڙن عالمن جي اثر جي نشاندهي ڪئي وئي آهي، جيڪي روحاني تزڪيي کي قبول ڪندي غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تي تنقيد ڪندا هئا.<ref name="Sirriyeh2013">{{cite book |last=Sirriyeh |first=Elizabeth |title=Sufis and Anti-Sufis: The Defence, Rethinking and Rejection of Sufism in the Modern World |publisher=Routledge |year=2013 |pages=162–164 |isbn=9781136812767 }}</ref> ==== تصوف ۽ شريعت ==== مودودي پنهنجي بعد واري لکڻين ۾ واضح ڪيو تہ سندس اعتراض '''تصوف بذات خود''' تي نہ، پر اهڙي تصوف تي آهي جيڪو شريعت کان آزاد ٿيڻ جي دعويٰ ڪري. هن ''Towards Understanding Islam'' ۾ فقہ ۽ تصوف جي وچ ۾ فرق کي نماز جي مثال سان بيان ڪيو: فقہ نماز جي ظاهري شرطن ۽ عملن کي ڏسي ٿي، جڏهن تہ تصوف عبادت جي اندروني توجهه، اخلاص ۽ انسان جي اخلاق تي ان جي اثر کي ڏسي ٿو.<ref name="MaududiTasawwuf">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=111 }}</ref> هن اهڙي روحاني تربيت کي قبول ڪيو جيڪا قرآن، سنت ۽ شريعت جي پابنديءَ سان گڏ هجي، پر انهن صوفيانه دعوائن جي مخالفت ڪئي جن موجب ڪو روحاني مقام حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان عام شرعي فرضن کان مٿانهون ٿي سگهي ٿو.<ref name="Sirriyeh2013"/> ==== موقف ۾ تبديلي ==== Vali Nasr موجب مودودي جي شروعاتي تحريرن ۾ تصوف بابت ٻولي ڪافي سخت هئي، پر پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس موقف وڌيڪ تفريقي بڻيو. هن تصوف جي روحاني ۽ اخلاقي پهلو کي قبول ڪندي پنهنجي تنقيد کي خاص طور غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تائين محدود ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="NasrSufism"/> 1951ع ۾ هن واضح طور چيو تہ نہ هو ۽ نہ جماعت اسلامي تصوف جي اصل روحاني تصور جا مخالف آهن. هن شرعي پابنديءَ ۾ رهندڙ تصوف ۽ مزارن، ميلن ۽ ٻين اهڙين عوامي رسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو جن کي هو بعد ۾ پيدا ٿيل بدعتون سمجهندو هو.<ref name="NasrSufism"/> مودودي جي وفات کان پوءِ جماعت اسلامي جو تصوف سان عملي تعلق به هڪجهڙو نہ رهيو. مثال طور جماعت جي امير [[قاضي حسين احمد]] 1987ع ۾ لاهور جي مشهور صوفي درگاهه [[داتا درٻار]] جو دورو ڪيو، جڏهن تہ جماعت جي ٻين حلقن صوفي رسمن جي ڪجهه صورتن تي تنقيد جاري رکي.<ref name="NasrSufism"/><ref name="Sirriyeh2013"/> ان ڪري مودودي جي تصوف بابت فڪر کي ٽن پاسن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: روحاني تزڪيي ۽ احسان جي قبوليت، شريعت کان آزاد باطنيت جي مخالفت، ۽ مزارن يا اولياءَ سان لاڳاپيل انهن عوامي رسمن تي تنقيد جن کي هو قرآن ۽ سنت سان غير موافق سمجهندو هو. === غير مسلمانن بابت خيال === مودودي جي سياسي نظريي ۾ غير مسلمانن جي حيثيت سندس '''اسلامي رياست''' جي تصور سان ڳنڍيل هئي. هو غير مسلمانن جي جان، مال، عبادت ۽ شخصي قانونن جي تحفظ جو حامي هو، پر ساڳئي وقت سندس تجويز ڪيل رياست هڪ نظرياتي اسلامي رياست هئي، جنهن جي بنيادي پاليسي ۽ اعليٰ حڪمراني سندس نظر ۾ انهن ماڻهن جي هٿ ۾ رهڻ گهرجي جيڪي ان جي اسلامي نظريي کي قبول ڪن.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> برطانوي هند واري دور ۾ مودودي اقليتن جي مسئلي کي اڪثريتي قومي جمهوريت جي تنقيد سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال هو تہ جيڪڏهن رياست ۾ سياسي اقتدار رڳو عددي اڪثريت جي بنياد تي هجي تہ مستقل مذهبي اقليتون اڪثريت جي سياسي غلبي هيٺ اچي سگهن ٿيون. ان ڪري سندس قومپرستيءَ خلاف لکڻين ۾ ''بنيادي حقن'' ۽ اقليتن جي تحفظ جو سوال نمايان رهيو.<ref name="Iqtidar2026Rights">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Fundamental Rights |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=129–143 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس حل سيڪيولر شهريت بدران اسلامي نظرياتي رياست جي اندر اقليتن جي تحفظ تي ٻڌل ٿيو. سندس لکڻين موجب غير مسلمانن جي مذهبي عقيدن، عبادتن ۽ ذاتي سماجي رسمن ۾ عام طور مداخلت نہ ٿيڻ گهرجي، پر رياست جي بنيادي اسلامي پاليسيءَ کي تبديل ڪرڻ يا ان جي اعليٰ نظرياتي قيادت تي اثرانداز ٿيڻ جو کين ساڳيو حق حاصل نہ هوندو.<ref name="ILC237">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237 }}</ref> هن تصور ۾ غير مسلمان عام سرڪاري ملازمتن ۾ ڪم ڪري سگهن ٿا، پر اهڙن اهم عهدن کان محروم رهندا جن وسيلي اسلامي رياست جي بنيادي پاليسي طئي ٿئي. مودودي الڳ نمائندگيءَ جو تصور پڻ پيش ڪيو، جنهن موجب غير مسلم شهري پنهنجا نمائندا چونڊي سگهن ٿا.<ref name="ILCMinorities">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237, 282, 288–297 }}</ref> اهڙي نموني سندس فڪر ۾ مذهبي آزادي ۽ قانوني تحفظ سان گڏ سياسي اختيار جي غير مساوي ورڇ موجود هئي. جديد سياسي معيارن، خاص طور برابر شهريت جي تصور، جي لحاظ کان اهو پاسو تنقيد جو موضوع رهيو آهي؛ جڏهن تہ مودودي پاڻ اهڙي فرق کي مذهبي امتياز بدران نظرياتي رياست جي منطقي نتيجي طور پيش ڪندو هو.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/> ==== جزيه ==== مودودي روايتي اسلامي [[جزيه]] جي ادائيگيءَ کي اسلامي رياست ۾ غير مسلم مرد شهرين جي حيثيت سان ڳنڍيو. سندس تشريح موجب بالغ ۽ قابل غير مسلم مرد جزيه ادا ڪندا، جڏهن تہ عورتون، ٻار ۽ ڪجهه ٻين مستثنيٰ طبقن تي اهو لاڳو نہ ٿيندو؛ فوجي خدمت ڪندڙ غير مسلمانن کي پڻ ان کان ڇوٽ ملي سگهي ٿي.<ref name="ILC292">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1983 |page=292 }}</ref> مودودي جزيي کي صرف مالي محصول نہ، پر اسلامي رياست جي سياسي حاڪميت سان پڻ ڳنڍيو. ''تفہيم القرآن'' ۾ سندس تشريح موجب جزيي جي ادائيگي غير مسلم سياسي گروهن جي آزاد حاڪميت ختم ٿيڻ ۽ اسلامي سياسي اقتدار جي قبوليت جي علامت پڻ هئي.<ref name="TafhimJizya">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Meaning of the Qur'an |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1993 |volume=2 |pages=183–186 }}</ref> ان ڪري مودودي جي جزيي بابت تصور کي رڳو جديد ''tax in lieu of military service'' سان برابر سمجهڻ سندس مڪمل موقف جي عڪاسي نہ ڪندو؛ سندس پنهنجي لکڻين ۾ ان جا دفاعي ذميواري ۽ سياسي حاڪميت ٻئي پاسا موجود آهن. === احمديه مسئلو === [[احمديه جماعت]] بابت مودودي جو موقف پاڪستان جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ سندس سڀ کان تڪراري موقفن مان هڪ رهيو. هو احمدين کي اسلامي عقيدي جي دائري کان ٻاهر سمجهندو هو ۽ خاص طور [[ختم نبوت]] جي مسئلي تي سندن عقيدن جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Valentine2008">{{cite book |last=Valentine |first=Simon Ross |title=Islam and the Ahmadiyya Jama'at: History, Belief, Practice |publisher=Columbia University Press |year=2008 |pages=228–229 |isbn=9780231700948 }}</ref> 1953ع جي پنجاب ۽ لاهور واري احمديه مخالف تحريڪ دوران مودودي ''قادياني مسئلو'' نالي رسالو لکيو. ان ۾ هن احمدين جي مذهبي حيثيت ۽ پاڪستاني رياست ۾ سندن آئيني حيثيت بابت پنهنجا دليل پيش ڪيا. سندس تحرير ان دور جي وسيع احمديه مخالف سياسي مهم جو حصو بڻجي وئي.<ref name="Valentine2008"/> [[File:Maulana Maududi 1953.jpg|thumb|مودودي جي سياسي زندگيءَ ۾ 1953ع جو احمديه مخالف تحريڪ وارو دور اهم ۽ تڪراري مرحلو هو.]] 1953ع جي فسادن کان پوءِ لاڳو ٿيل مارشل لا هيٺ هڪ فوجي عدالت مودودي کي موت جي سزا ٻڌائي. اها سزا عملي طور نافذ نہ ٿي؛ پوءِ ان کي عمر قيد ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996Ahmadi">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> احمدين ۽ مودودي جي اسلامي رياست جي تصور جي تعلق تي جديد تحقيق پڻ خاص ڌيان ڏنو آهي. مذهبي قوميت ۽ جديد اسلامي رياست بابت مطالعي ۾ مودودي جي احمدين بابت موقف کي ان وڏي سوال سان ڳنڍيو ويو آهي تہ هڪ نظرياتي اسلامي رياست ۾ ''مسلمان'' جي قانوني تعريف ڪرڻ جو اختيار ڪنهن وٽ هوندو ۽ اهڙي تعريف اقليتي شهريت تي ڪهڙا اثر وجهي سگهي ٿي.<ref name="Haj2023">{{cite book |last=Haj |first=Samira |chapter=Abul Ala Mawdudi's Islamic State and Minority Ahmadis |title=Sunni Chauvinism and the Roots of Muslim Modernism |publisher=Stanford University Press |year=2023 |pages=135–167 |doi=10.1515/9781503636255-008 }}</ref> === جهاد === مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''[[جهاد]]''' هڪ مرڪزي تصور هو. سندس پهريون وڏو علمي ڪم ''الجهاد في الاسلام'' هو، جيڪو 1927ع کان اخبار ۾ قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. اهو ڪتاب ان وقت لکيو ويو جڏهن هندستان برطانوي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ هو ۽ برصغير ۾ جنگ، آزادي، عدم تشدد ۽ اسلامي سياسي اختيار بابت شديد بحث جاري هئا.<ref name="Khalidi2012">{{cite book |last=Khalidi |first=Omar |chapter=Muslim Debates on Jihad in British India: The Writings of Chiragh ‘Ali and Abu al-A‘la Mawdudi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=305–321 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199755042.003.0015 }}</ref> مودودي جهاد کي فقط ذاتي روحاني جدوجهد يا صرف دفاعي جنگ تائين محدود نہ ڪيو. سندس نظريي ۾ اسلام هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي ۽ سياسي نظام هو، تنهنڪري جهاد اهڙي منظم جدوجهد جو نالو پڻ هو جنهن جو مقصد انسان جي انسان تي حاڪميت بدران خدا جي حاڪميت تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظام قائم ڪرڻ هو.<ref name="MawdudiThemes">{{cite book |chapter=Central themes of Mawdudi's writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 }}</ref> ==== ''الجهاد في الاسلام'' ==== ''الجهاد في الاسلام'' ۾ مودودي قومپرست جنگ ۽ اسلامي جهاد ۾ فرق ڪيو. سندس دليل موجب اسلامي جهاد جو مقصد ڪنهن خاص قوم، نسل يا علائقي جي سياسي طاقت وڌائڻ نہ، پر اهڙي سياسي ۽ سماجي نظام کي ختم ڪرڻ آهي جنهن کي هو غير اسلامي ۽ ظالماڻو سمجهي ٿو، ۽ ان جي جاءِ تي اسلامي نظام قائم ڪرڻ آهي.<ref name="AlJihad">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Al Jihad fil Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore }}</ref> ان ڪري سندس لکڻين ۾ اسلامي تحريڪ جي دائري کي ڪنهن هڪ ''وطن'' تائين محدود نہ ڪيو ويو. مودودي اسلامي پيغام کي عالمگير سمجهندو هو ۽ سياسي نظام جي تبديليءَ کي به ان عالمگير دعويٰ سان ڳنڍيندو هو.<ref name="MawdudiThemes"/> جديد محققن هن نظريي کي مختلف نمونن سان پڙهيو آهي. عمر خالدي ان کي برطانوي هند ۾ جهاد بابت جديد مسلم بحثن جي مخصوص تاريخي تناظر ۾ رکي ٿو، جڏهن تہ بين الاقوامي قانون بابت ڪجهه محقق مودودي کي ويهين صديءَ جي '''offensive theory of jihad''' جي اهم جديد نمائندن مان شمار ڪن ٿا.<ref name="Khalidi2012"/><ref name="UseForce2013">{{cite journal |title=Use of Force under Islamic Law |journal=European Journal of International Law |volume=24 |issue=1 |year=2013 |pages=343–365 |doi=10.1093/ejil/cht013 }}</ref> اهڙي scholarly classification کي مودودي جي پنهنجي اصطلاحن سان خلط نہ ڪرڻ گهرجي: هو پنهنجي تصور کي سامراجي توسيع يا قومي فتح طور پيش نہ ڪندو هو، بلڪه ان کي ظلم ۽ انسان جي انسان تي حاڪميت ختم ڪرڻ جي انقلابي جدوجهد قرار ڏيندو هو. تنهن هوندي بہ سندس نظريي ۾ ضرورت پوڻ تي سياسي نظام بدلائڻ لاءِ هٿياربند طاقت جي استعمال جي گنجائش موجود هئي.<ref name="UseForce2013"/> ==== جنگ ۽ غير جنگي جهاد ==== مودودي وٽ جهاد صرف جنگ جي ميدان ۾ وڙهڻ جو نالو نہ هو. سندس تشريح ۾ سياسي تنظيم، دعوت، تعليم، فڪري جدوجهد، مالي مدد ۽ جنگ لاءِ تياري پڻ وسيع جهاد جو حصو ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ سڌي هٿياربند جنگ لاءِ هن ''قتال'' جو تصور استعمال ڪيو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1979 |pages=104–105 }}</ref> هو جنگ ۾ جاني ۽ مالي نقصان کي سنجيده قرباني سمجهندو هو، پر سندس استدلال موجب جيڪڏهن وڏي اخلاقي ۽ سياسي برائي کي روڪڻ لاءِ محدود نقصان ناگزير هجي تہ اهو جائز ٿي سگهي ٿو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding"/> ==== جهاد جو اعلان ۽ ڪشمير ==== مودودي جي نظرياتي لکڻين جي باوجود، هو هر فرد يا مذهبي جماعت کي پنهنجي طور تي هٿياربند جهاد شروع ڪرڻ جو اختيار نہ ڏيندو هو. 1947ع–1948ع جي [[ڪشمير تڪرار]] دوران هن دليل ڏنو تہ منظم جنگ يا جهاد جو اعلان جائز سياسي حڪومت جي اختيار هيٺ هجڻ گهرجي.<ref name="NasrKashmir">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> ان سبب ڪشمير بابت سندس موقف سندس وسيع انقلابي ٻوليءَ جي مقابلي ۾ وڌيڪ رياست-مرڪوز هو: غير رياستي مذهبي اڳواڻ يا جماعت پنهنجي طور تي جنگ شروع ڪرڻ جا مجاز نہ هئا. اهو فرق مودودي جي جهاد جي نظريي کي بعد ۾ پيدا ٿيل ڪيترن غير رياستي هٿياربند اسلام پسند تصورن کان ڌار ڪري ٿو.<ref name="NasrKashmir"/> === شخصيت ۽ ذاتي زندگي === [[جماعت اسلامي]] جي امير طور مودودي پنهنجي جماعت جي ڪارڪنن سان نسبتاً ويجهو رابطو رکندو هو. سندس گهر ۾ عصر ۽ مغرب جي نمازن جي وچ واري وقت ۾ ڪارڪنن ۽ مهمانن سان غير رسمي ملاقاتون ۽ بحث ٿيندا هئا.<ref name="NasrPersonality">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=127–140 }}</ref> سندس سوانح نگارن ۽ همعصرن کيس خاموش طبع، منظم، مضبوط ارادي وارو ۽ پنهنجي فڪري موقف تي قائم رهندڙ شخص طور بيان ڪيو آهي. سندس تقرير جو انداز عام جذباتي خطابت کان مختلف هو؛ هو دليل کي مرحليوار ترتيب ڏيندي قرآن، حديث ۽ سياسي منطق مان نتيجا اخذ ڪندو هو.<ref name="NasrPersonality"/> اردو سندس فڪري اظهار جو بنيادي وسيلو هو. جيتوڻيڪ هو عربي ۽ فارسي علمي روايتن سان واقف هو ۽ جديد مغربي سياسي فڪر به پڙهيو هئائين، هن پنهنجي گهڻي تصنيف [[اردو]] ۾ ڪئي. ان سان سندس لکڻيون برصغير جي پڙهيل مسلم وچولي طبقي تائين وڏي پيماني تي پهتيون.<ref name="Qasmi2018">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |title=Muslims against the Muslim League |publisher=Cambridge University Press |year=2018 }}</ref> مودودي روايتي مدرسي مان مڪمل رسمي تعليم حاصل ڪندڙ عالم نہ هو. سندس علمي شخصيت صحافت، ذاتي مطالعي، عربي ۽ اسلامي علوم جي تعليم ۽ جديد سياسي ادب جي مطالعي جي ميلاپ مان ٺهي. جديد مؤرخ علي عثمان قاسمي کيس پنهنجي دور جي عالمن ۾ هڪ غير معمولي شخصيت قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ مدرسي جي روايتي مڪمل تعليم کان سواءِ به هن ڪلاسيڪي اسلامي علم ۽ جديد مغربي سياسي فڪر ٻنهي تي قابل ذڪر دسترس حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2018"/> ==== خاندان ==== مودودي پنهنجي گهرواري محمودہ بيگم سان شادي ڪئي ۽ سندن ڪيترائي پٽ ۽ ڌيئرون ٿيون. سندس سياسي، تصنيفي ۽ دعوتي مصروفيتن سبب گهريلو زندگيءَ لاءِ وقت محدود هوندو هو. Vali Nasr موجب سندس نون ٻارن مان فقط هڪ مستقل طور جماعت اسلامي سان تنظيمي طور وابسته ٿيو، جڏهن تہ سندس ڌيءَ اسماءَ کي علمي دلچسپيءَ جي لحاظ کان نمايان قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NasrFamily">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 }}</ref> مودودي کي روايتي [[يوناني طب]] سان پڻ دلچسپي هئي ۽ هو ذاتي سطح تي ان جي ڪجهه طريقن کان واقف ۽ عملي طور استعمال ڪندڙ هو، جيتوڻيڪ اها سندس عوامي سڃاڻپ جو بنيادي حصو نہ هئي.<ref name="NasrPersonality"/> ==== صحت ==== مودودي زندگيءَ جي وڏي حصي ۾ گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت ايتري خراب ٿي جو هو گهڻو وقت بستري تائين محدود رهيو. 1969ع ۾ علاج لاءِ انگلينڊ به ويو.<ref name="NasrFamily"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گردن جي پراڻي بيماري سان گڏ دل جون تڪليفون به وڌي ويون. ان وقت سندس عمر ۽ ڊگهي سياسي ۽ علمي سرگرميءَ سبب صحت مسلسل ڪمزور ٿيندي وئي. === آخري سال ۽ وفات === 1972ع ۾ مودودي جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، ديني فڪر ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. ساڳئي سال سندس لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تي پکڙيل قرآن جي تفسير '''[[تفہيم القرآن]]''' جي تصنيف مڪمل ٿي.<ref name="NasrLateLife">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت تي پهريون '''[[شاهه فيصل بين الاقوامي انعام]]''' ڏنو ويو. انعام ڏيندڙ اداري موجب سندس اسلامي فڪر، تفسير، سياسي نظريي ۽ اسلامي قانون بابت لکڻين کي ان اعزاز جو بنيادي سبب سمجهيو ويو.<ref name="KFIP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul A'la Al-Mawdudi |url=https://kingfaisalprize.org/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |access-date=7 October 2026 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi Grave.jpg|thumb|[[اڇره]]، [[لاهور]] ۾ مودودي جي قبر.]] اپريل 1979ع کان سندس گردن ۽ دل جون بيماريون وڌيڪ شديد ٿي ويون. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيويارڪ]] ۾ اسپتال داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="NasrFamily"/> '''22 سيپٽمبر 1979ع''' تي 75 ورهين جي عمر ۾ آمريڪا ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="KFIP1979"/> سندس ميت پاڪستان آندي وئي، جتي لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس سندس رهائشگاهه [[اڇره]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NasrLateLife"/> سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. جنازي ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهن جي شرڪت سندس پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا ۾ حاصل ڪيل اثر جي عڪاسي ڪئي.<ref name="MaududiFuneral">{{cite news |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |work=Daily Pakistan |date=2 October 2020 }}</ref> == ورثو ۽ اثر == ابوالاعلى مودودي ويهين صديءَ جي جديد اسلامي سياسي فڪر جي سڀ کان اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. [[ولفريڊ ڪينٽويل سمٿ]] کيس جديد اسلام جي انتهائي منظم مفڪرن مان هڪ قرار ڏنو، جڏهن تہ بعد جي محققن سندس اهميت خاص طور ان ڳالهه ۾ ڏٺي آهي تہ هن اسلام کي رڳو عقيدي ۽ عبادت تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، معاشي ۽ سياسي '''نظامِ حيات''' طور منظم نظرياتي ٻوليءَ ۾ پيش ڪيو.<ref name="Smith1957">{{cite book |last=Smith |first=Wilfred Cantwell |title=Islam in Modern History |publisher=Princeton University Press |year=1957 |page=233 |oclc=397585 }}</ref><ref name="Hartung2014">{{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|ابوالاعلى مودودي؛ سندس لکڻين جو اثر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر عرب دنيا، ايران، ترڪي ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين پهتو.]] [[سيد ولي رضا نصر]] موجب مودودي جديد اسلامي احياءَ جي ابتدائي ۽ اهم نظرياتي معمارن مان هو. سندس لکڻين ۽ [[جماعت اسلامي]] جي تنظيمي سرگرمين سندس خيالن کي ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر وڏي مسلم دنيا تائين پهچايو؛ نصر سندس اثر جي جاگرافيائي دائري کي [[مراڪش]] کان [[ملائيشيا]] تائين پکڙيل قرار ڏئي ٿو.<ref name="Nasr1996Legacy">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 |doi=10.1093/oso/9780195096958.001.0001 }}</ref> مودودي جو اثر صرف سندس سياسي جماعت تائين محدود نہ رهيو. قرآن جي تفسير، حديث، اسلامي قانون، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم بابت سندس تصنيفون وڏي پيماني تي پڙهيون ويون. سندس ڪيترائي ڪتاب [[عربي]]، [[انگريزي]]، [[فارسي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيا، جنهن ڪري اردو کان ٻاهر به سندس فڪري اصطلاح ۽ دليل اسلامي تحريڪن ۽ علمي بحثن جو حصو بڻيا.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> === جديد اسلام پسنديءَ تي اثر === جديد تحقيق ۾ مودودي کي '''[[اسلام پسندي]]''' يا سياسي اسلام جي نظرياتي ارتقا جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام هڪ مڪمل نظام آهي، جنهن ۾ مذهب ۽ سياست کي الڳ نٿو ڪري سگهجي ۽ جنهن ۾ قانوني ۽ سياسي اقتدار آخرڪار خدا جي حاڪميت جي تابع آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> [[شير علي ترين]] مودودي کي ان فڪري رجحان جي اهم نظرياتي معمارن مان قرار ڏئي ٿو جنهن ۾ جديد قومي رياست جي سياسي مشينري کي مستند اسلامي قانوني نظام لاڳو ڪرڻ جو وسيلو سمجهيو ويو. ساڳئي وقت جديد scholarship اهو به ڏيکاري ٿي تہ مودودي جو فڪر رڳو روايتي اسلامي سياسي اصطلاحن جي بحالي نہ هو؛ هن ''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست'' ۽ ''نظام'' جهڙن جديد سياسي تصورن کي اسلامي اصطلاحن سان نئين ترتيب ۾ جوڙيو.<ref name="TareenMawdudi">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref><ref name="Hartung2014"/> اهڙيءَ طرح مودودي جي فڪر کي صرف ''مغربي جديديت جي رد'' طور سمجهڻ اڻپورو آهي. [[يان-پيٽر هارٽنگ]] جي تجزيي موجب مودودي مغربي سياسي ۽ فلسفيانه جديديت سان مقابلو ڪندي ساڳئي جديد دور جي ڪيترن نظرياتي تصورن کي اسلامي قالب ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو. ان لحاظ کان سندس اسلام پسندي جديديت جي مخالفت سان گڏ جديديت جي سياسي ٻوليءَ سان هڪ پيچيده لاڳاپو پڻ رکي ٿي.<ref name="Hartung2014"/> === پاڪستان === [[پاڪستان]] مودودي جي سياسي سرگرمين ۽ سندس فڪر جي عملي اثر جو سڀ کان اهم ميدان بڻيو. 1947ع کان پوءِ هن ۽ جماعت اسلاميءَ پاڪستان کي اسلامي آئين ۽ [[شريعت]] تي ٻڌل رياست بڻائڻ لاءِ منظم مهم هلائي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> پاڪستان ٺهڻ وقت ملڪ جي اسلامي يا سيڪيولر آئيني نوعيت بابت مڪمل اتفاق موجود نہ هو. مودودي انهن مذهبي سياسي مفڪرن ۾ شامل هو جيڪي رياست جي قانوني ۽ آئيني ڍانچي ۾ اسلام کي مرڪزي حيثيت ڏيڻ جو مطالبو ڪندا رهيا.<ref name="Jaffrelot2015">{{cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=439–480 |isbn=9780190235185 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190235185.003.0009 }}</ref> مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''حاڪميتِ الٰهي''' خاص اهميت رکي ٿي. [[محمد قاسم زمان]] موجب خدا جي حاڪميت جو تصور پاڪستاني اسلام پسند فڪر جي مرڪزي تصورن مان بڻيو، جنهن ۾ مودودي جو ڪردار انتهائي نمايان هو. ان تصور موجب آخري قانوني ۽ سياسي اختيار خدا جو آهي ۽ انساني قانونسازي قرآن ۽ سنت جي حدن اندر ٿيڻ گهرجي.<ref name="Zaman2018">{{cite book |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |chapter=Islamism and the Sovereignty of God |title=Islam in Pakistan: A History |publisher=Princeton University Press |year=2018 |pages=135–163 |isbn=9780691149226 |doi=10.23943/princeton/9780691149226.003.0005 }}</ref> ان جي باوجود، پاڪستان جي آئيني اسلامائيزيشن کي فقط مودودي يا جماعت اسلاميءَ جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو. [[عالمن]]، ٻين مذهبي جماعتن، مسلم ليگ جي سياستدانن ۽ مختلف اسلامي فڪري روايتن پڻ ملڪ جي اسلامي آئيني سڃاڻپ جي تشڪيل ۾ حصو ورتو.<ref name="Zaman2018"/><ref name="Jaffrelot2015"/> ==== جماعت اسلامي ==== مودودي جو سڀ کان واضح تنظيمي ورثو [[جماعت اسلامي]] آهي، جيڪا هن 1941ع ۾ قائم ڪئي. جماعت جو ابتدائي مقصد هڪ اهڙي منظم نظرياتي جماعت تيار ڪرڻ هو جنهن جا تربيت يافته ڪارڪن اسلامي اصولن مطابق سماج ۽ آخرڪار رياست جي تبديلي لاءِ ڪم ڪن.<ref name="Pervez2026">{{cite book |last=Pervez |first=Saulat |chapter=Sayyid Abul A'la al-Maududi and the Jama'at-e-Islami |editor1-last=Hamdeh |editor1-first=Emad |editor2-last=DeLong-Bas |editor2-first=Natana J. |title=The Oxford Handbook of Islamic Reform |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=416–432 |doi=10.1093/oxfordhb/9780197532805.013.55 }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ جماعت جا الڳ تنظيمي ڍانچا پاڪستان ۽ هندستان ۾ قائم ٿيا، جڏهن تہ بعد ۾ بنگلاديش ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ جماعت سان لاڳاپيل تحريڪون وجود ۾ آيون. پاڪستان ۾ جماعت مذهبي تحريڪ مان باقاعده سياسي جماعت جي صورت اختيار ڪئي ۽ چونڊن، آئيني سياست، شاگرد تنظيم، سماجي خدمتن ۽ عوامي مهمن ذريعي ڪم ڪرڻ لڳي.<ref name="Bokhari2013">{{cite book |last=Bokhari |first=Kamran |chapter=Jama'at-i Islami in Pakistan |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=574–586 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0006 }}</ref> جماعت پاڪستان جي سڀ کان منظم اسلام پسند سياسي تنظيمن مان هڪ رهي آهي، جيتوڻيڪ قومي چونڊن ۾ ان جي ووٽن ۽ پارلياماني سيٽن جو حصو گهڻو ڪري ان جي تنظيمي اثر کان گهٽ رهيو آهي. ان تضاد کي محقق جماعت جي مضبوط نظرياتي تنظيم ۽ ان جي نسبتاً محدود عوامي چونڊ مقبوليت جي فرق طور بيان ڪن ٿا.<ref name="Bokhari2013"/> ==== ضياءُ الحق جي اسلامائيزيشن ==== [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي حڪومت (1977ع–1988ع) دوران پاڪستان ۾ رياستي اسلامائيزيشن جي عمل ۽ جماعت اسلاميءَ وچ ۾ اهم سياسي لاڳاپا پيدا ٿيا. ضياءَ جي حڪومت [[زڪوات]] ۽ عشر جي سرڪاري نظام، سود کان پاڪ مالي قدمن، [[حدود آرڊيننس]] ۽ ٻين اسلامي قانوني قدمن کي اڳتي وڌايو.<ref name="Jaffrelot2015"/> انهن پاليسين مان ڪيترائي اهڙا موضوع هئا جن جي حمايت مودودي ۽ جماعت اسلامي اڳ ئي ڪندا رهيا هئا؛ تنهن هوندي بہ ضياءَ جي اسلامائيزيشن کي مودودي جي پروگرام جي سڌي يا مڪمل عملداري سمجهڻ صحيح نہ آهي. رياستي اقتدار، فوجي حڪومت جي سياسي ضرورتن، فقهي عالمن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي مطالبن پڻ ان عمل کي شڪل ڏني.<ref name="IslamicLeviathan">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Islamic Leviathan: Islam and the Making of State Power |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=9780195144260 }}</ref> ان دور ۾ جماعت اسلاميءَ جا ڪيترائي ڪارڪن ۽ همدرد رياستي ادارن، تعليم ۽ سياسي عمل ۾ وڌيڪ اثرائتا ٿيا. اهڙي طرح مودودي جي حياتيءَ ۾ مڪمل طور حاصل نہ ٿيل اسلامي رياست جو تصور سندس وفات کان پوءِ پاڪستان جي رياستي پاليسيءَ جي ڪجهه شعبن تي بالواسطه اثرانداز ٿيو.<ref name="Jaffrelot2015"/> === ڀارت ۽ بنگلاديش === ورهاڱي کان پوءِ مودودي پاڻ پاڪستان هليو ويو، پر سندس قائم ڪيل تحريڪ جو هندستاني حصو [[جماعت اسلامي هند]] جي صورت ۾ جاري رهيو. نئين سياسي حالتن ۾ هندستاني جماعت پنهنجي حڪمت عملي کي مسلمان اقليت جي مذهبي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن سان هم آهنگ ڪيو. اوڀر پاڪستان ۾ پڻ جماعت اسلامي منظم ٿي. 1971ع ۾ [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ پاڪستان جي ورهاڱي کان پوءِ بنگلاديش ۾ جماعت جي تاريخ شديد سياسي تڪرار جو موضوع بڻجي. تنهنڪري بنگلاديش ۾ مودودي جي فڪري اثر کي جماعت جي بعد واري سياسي تاريخ کان الڳ ڪري ڏسڻ ضروري آهي: مودودي جو فڪر تنظيم جو نظرياتي بنياد رهيو، پر بنگلاديشي جماعت جون بعد واريون سياسي پاليسيون مخصوص مقامي حالتن ۾ ٺهيون. === عرب دنيا ۽ اخوان المسلمين === مودودي جي اردو تصنيفن جا عربي ترجما سندس عالمي اثر وڌائڻ ۾ انتهائي اهم ثابت ٿيا. سندس اسلامي رياست، حاڪميتِ الٰهي، جاهليت، انقلاب ۽ اسلام کي مڪمل نظام سمجهڻ بابت خيالن کي عرب دنيا جي اسلام پسند حلقن ۾ پڙهيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> خاص طور [[مصر]] جي [[اخوان المسلمين]] سان لاڳاپيل مفڪرن ۾ مودودي جي تحريرن جي reception اهم رهي. هارٽنگ موجب سندس نظرياتي نظام کي وچ اوڀر، خاص طور مصري اخوان المسلمين جي فڪري حلقن ۾ قبول، ترجمو ۽ مقامي سياسي حالتن مطابق تبديل ڪيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> ==== سيد قطب ==== [[سيد قطب]] ۽ مودودي جي فڪري تعلق تي وڏي scholarly literature موجود آهي. ٻنهي وٽ اسلام کي مڪمل نظام، جديد جاهليت جي تنقيد ۽ خدا جي حاڪميت جي مرڪزيت جهڙا موضوع ملي سگهن ٿا. جديد تحقيق موجب مودودي جي 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي جي لکڻين ۾ الٰهي قانوني حاڪميت جو نظريو قطب جي آخري دور جي تحريرن کان اڳ ئي واضح صورت ۾ موجود هو.<ref name="TheonomicShift">{{cite book |chapter=Mawdudi and Qutb: The Theonomic Shift |title=Salafi Political Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |pages=164–239 |doi=10.1017/9781108850407.007 }}</ref> قطب انهن خيالن کي پنهنجي مصري، انقلابي ۽ قيد واري تجربي جي پسمنظر ۾ وڌيڪ مختلف ۽ ڪڏهن وڌيڪ سخت رخ ڏنو. تنهنڪري قطب کي صرف ''مودودي جو شاگرد'' يا سندس فڪر جي سادي نقل قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو؛ ٻنهي جي وچ ۾ اثر، ترجمي، مشترڪ اسلامي ذريعن ۽ الڳ سياسي تجربن جو پيچيده تعلق هو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> قطب جي بعد واري لکڻين، خاص طور حاڪميت ۽ جاهليت جي تشريح، 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه [[سلفي جهاديت|شدت پسند سلفي]] حلقن تي اثر وڌو. ان ڪري مودودي کان قطب ۽ پوءِ هر جديد جهادي تنظيم تائين سڌي فڪري لڪير ٺاهڻ تاريخي طور حد کان وڌيڪ سادو نتيجو ٿيندو؛ بعد واريون تحريڪون انهن تصورن کي نون سياسي ۽ فقهي معنائن ۾ استعمال ڪنديون رهيون.<ref name="TheonomicShift"/> === ايران === مودودي جون تحريرون [[ايران]] ۾ پڻ فارسي ترجمن ذريعي پهتيون. ويهين صديءَ ۾ اردو کان فارسي ترجمي جي وسيع فڪري عمل ۾ سندس ڪتاب به شامل هئا ۽ ايراني اسلامي سياسي حلقن ۾ پڙهيا ويندا هئا.<ref name="IranTranslation">{{cite journal |title=From Persianate Cosmopolis to Persianate Modernity: Translating from Urdu to Persian in Twentieth-Century Iran and Afghanistan |journal=Iranian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> [[روح الله خميني]] ۽ مودودي جي سڌي فڪري تعلق بابت محققن ۾ اختلاف آهي. ٻنهي 1963ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ملاقات ڪئي ۽ سياسي معاملن تي ڳالهه ٻولهه ڪئي هئي؛ 1979ع ۾ خميني جي ايران واپسيءَ کان اڳ سندس نمائندن مودودي سان پاڪستان ۾ ملاقات پڻ ڪئي.<ref name="IranTranslation"/> پر ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ تہ خميني جو اسلامي حڪومت وارو نظريو سڌي طرح مودودي کان ورتل هو، scholarly consensus ناهي. ايراني انقلاب جي مؤرخ [[سعيد امير ارجمند]] اهڙي سڌي نظرياتي اثر تي شڪ ظاهر ڪيو آهي؛ ساڳئي وقت تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جون عربي ۽ فارسي ترجمو ٿيل لکڻيون خميني جي ڪيترن حامين ۾ پڙهيون وينديون هيون ۽ 1979ع جي انقلاب جي سياسي ٻولي ۽ نعرن تي سندس اصطلاحن جو ڪجهه اثر پيو.<ref name="IranTranslation"/> ان ڪري مودودي ۽ ايراني انقلاب جي لاڳاپي کي '''فڪري اثر ۽ اصطلاحي مشابهت''' جي سطح تي بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي، نہ تہ خميني جي [[ولايت فقيه]] واري نظريي کي مودودي مان نڪتل قرار ڏيڻ. === ترڪي === [[ترڪي]] ۾ مودودي جو نالو عام طور '''Mevdudi''' جي صورت ۾ لکيو ويو. 1960ع واري ڏهاڪي کان سندس تصنيفن جا ترڪي ترجما تيزيءَ سان شايع ٿيڻ شروع ٿيا ۽ ڪجهه سالن اندر سندس اهم لکڻين جو وڏو حصو ترڪي پڙهندڙن لاءِ موجود ٿي ويو.<ref name="Vomel2022">{{cite book |last=Vömel |first=Jan-Markus |chapter=Global Intellectual Transfers and the Making of Turkish High Islamism, c. 1960–1995 |title=The Turkish Connection: Global Intellectual Histories of the Late Ottoman Empire and Republican Turkey |publisher=De Gruyter |year=2022 |page=256 }}</ref> انهن ترجمن مودودي کي ترڪي جي اسلامي فڪري حلقن ۾ سڃاتل شخصيت بڻايو. تنهن هوندي بہ ترڪي جي اسلام پسند سياست پنهنجي عثماني ورثي، جمهوريه جي سيڪيولر نظام ۽ مقامي مذهبي تحريڪن مان پڻ ٺهي، تنهنڪري ان کي مودودي جي فڪر جو سادو تسلسل قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Vomel2022"/> === ڏکڻ اوڀر ايشيا === مودودي جو اثر [[ملائيشيا]]، [[انڊونيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين مسلم سماجن تائين پڻ پهتو. سندس ڪتابن جا ترجما، اسلامي شاگرد تحريڪون ۽ بين الاقوامي اسلامي تنظيمي رابطا سندس فڪر جي منتقلي جا اهم وسيلا بڻيا.<ref name="Nasr1996Legacy"/> خاص طور تعليم يافته مسلمان نوجوانن ۾ اسلام کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام طور ڏسڻ، اسلامي رياست، اخلاقي اصلاح ۽ منظم دعوتي تحريڪ جا تصور مودودي جي تحريرن وسيلي گردش ۾ آيا. پر انهن ملڪن ۾ سندس فڪر کي مقامي سياسي ۽ مذهبي روايتن مطابق تبديل ڪري قبول ڪيو ويو؛ ان ڪري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي اسلامي تحريڪن کي جماعت اسلاميءَ جون سڌيون نقلون سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> === اسلامي معاشيات ۽ بئنڪنگ === مودودي جديد '''[[اسلامي معاشيات]]''' جي ابتدائي نظرياتي ليکڪن مان پڻ شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ بعد ۾ شايع ٿيل ''Economic System of Islam'' ۾ سود جي خاتمي، زڪوات، ملڪيت جي حق، معاشي انصاف ۽ سرمائي ۽ محنت جي تعلق بابت خيال پيش ڪيا ويا. اسلامي معاشيات بابت بعد واري ادب ۾ سندس اهم اثر خاص طور [[ربا]] کي جديد بئنڪ جي هر قسم جي مقرر سود سان ڳنڍڻ ۽ سود کان پاڪ مالي نظام کي اسلامي رياست جي لازمي حصي طور پيش ڪرڻ ۾ ڏٺو ويو آهي.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |year=2004 |volume=94 |issue=2 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> هن سودي قرض جي متبادل طور نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت تي ٻڌل سرمائيڪاريءَ جي حمايت ڪئي. بعد واري اسلامي بئنڪنگ صنعت ۾ اهڙا تصور اهم ٿيا، جيتوڻيڪ جديد اسلامي بئنڪن جا عملي مالي اوزار مودودي جي اصل تجويزن کان گهڻو وڌيڪ پيچيده آهن. مودودي کي جديد اسلامي معاشيات جو اڪيلو باني قرار ڏيڻ بہ درست نہ ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ ساڳئي دور ۽ ان کان پوءِ ٻين مسلمان معاشيات دانن ۽ فقيهن پڻ هن شعبي جي نظرياتي ۽ عملي تعمير ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004"/> === قرآن جي تفسير تي اثر === مودودي جو سڀ کان وسيع پڙهيو ويندڙ علمي ڪم '''[[تفہيم القرآن]]''' آهي. هي اردو تفسير تقريباً ٽيهن سالن جي عرصي ۾ تيار ٿيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ قرآن جي روايتي تفسير سان گڏ جديد سماجي، سياسي ۽ اخلاقي مسئلن بابت تشريح شامل ڪئي وئي. ''تفہيم القرآن'' جو انداز خاص طور جديد تعليم يافته عام پڙهندڙ کي سامهون رکي تيار ڪيو ويو هو. مودودي آيتن جي لغوي ۽ تاريخي وضاحت سان گڏ انهن مان سماجي ۽ سياسي اصول اخذ ڪندو هو. سندس سليس اردو ۽ منظم استدلال سبب هي تفسير ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي پڙهيو ويو ۽ ٻين ٻولين ۾ پڻ ترجمو ٿيو.<ref name="Mir2026"/> ان جي تفسيرن تي اختلاف پڻ رهيا آهن. روايتي عالمن مان ڪن سندس سياسي اصطلاحن ۽ قرآن جي ڪجهه بنيادي لفظن—جهڙوڪ ''الهٰ''، ''رب''، ''دين'' ۽ ''عبادت''—جي سياسي ۽ حاڪميت سان ڳنڍيل تشريح تي تنقيد ڪئي. ان جي باوجود، انهن اصطلاحن بابت سندس تشريح جديد اسلام پسند فڪر جي لغت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Hartung2014"/> === بعد وارين اسلام پسند ۽ شدت پسند تحريڪن تي اثر === مودودي جي فڪر جو سڀ کان تڪراري ورثو ان جو بعد وارين اسلام پسند ۽ ڪجهه شدت پسند تحريڪن سان تعلق آهي. جديد مطالعي ۾ کيس [[حسن البنا]] ۽ [[سيد قطب]] سان گڏ ويهين صديءَ جي اسلام پسند فڪر جي اهم canonical ليکڪن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="PrincetonIslamist">{{cite book |editor1-last=Euben |editor1-first=Roxanne L. |editor2-last=Zaman |editor2-first=Muhammad Qasim |title=Princeton Readings in Islamist Thought: Texts and Contexts from al-Banna to Bin Laden |publisher=Princeton University Press |year=2009 |pages=79–106 }}</ref> سندس '''حاڪميتِ الٰهي'''، اسلامي نظام، جاهليت ۽ اسلامي انقلاب جهڙا تصور بعد جي مختلف تحريڪن ۾ ٻيهر استعمال ٿيا. خاص طور سيد قطب جي ذريعي انهن مان ڪجهه تصورن جو اثر بعد ۾ پيدا ٿيندڙ وڌيڪ سخت گير تحريڪن تائين پهتو.<ref name="TheonomicShift"/> پر هتي هڪ اهم تاريخي فرق ضروري آهي: مودودي پاڻ منظم جماعت، ڊگهي مدي واري اخلاقي ۽ تعليمي تربيت، ۽ وڏي حد تائين آئيني سياسي عمل کي سماجي تبديليءَ جو طريقو سمجهندو هو. هن پاڪستان ۾ پنهنجي جماعت کي حڪومت جي سخت دٻاءَ باوجود مسلسل ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل نہ ڪيو. تنهنڪري هر اهڙي بعد واري تنظيم جيڪا سندس اصطلاح استعمال ڪري، ان جي حڪمت عملي يا تشدد کي سڌو مودودي ڏانهن منسوب ڪرڻ تاريخي لحاظ کان درست ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> ان جي ابتڙ، سندس لکڻين ۾ عالمي اسلامي نظام، غير اسلامي سياسي حاڪميت جي خاتمي ۽ جهاد بابت اهڙا نظرياتي عنصر ضرور موجود آهن جن کي بعد وارين وڌيڪ انقلابي تحريڪن پنهنجي مخصوص حالتن مطابق نئين معنيٰ ڏني. ان ڪري scholarship ۾ سندس ورثي بابت ٻنهي پاسن—'''آئيني جماعت سازي''' ۽ '''انقلابي اسلامي نظريي'''—کي گڏ پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> === فڪري اثر جو خلاصو === مودودي جي عالمي اثر کي هيٺين ريت اختصار سان ڏيکاري سگهجي ٿو: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#274c77; color:white;" | ميدان ! style="background:#3a6ea5; color:white;" | بنيادي تصور يا ڪم ! style="background:#6096ba; color:white;" | بعد وارو اثر ! style="background:#a3cef1;" | اهم علائقو |- | سياسي فڪر | حاڪميتِ الٰهي، اسلامي رياست، اسلامي جمهوريت | جديد اسلام پسند سياسي نظريي جي تشڪيل | ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر |- | تنظيمي سياست | [[جماعت اسلامي]] | نظرياتي ڪارڪنن تي ٻڌل اسلامي سياسي جماعت جو نمونو | پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش |- | قرآن جي تفسير | ''[[تفہيم القرآن]]'' | جديد سماجي ۽ سياسي رخ رکندڙ قرآن فهم | ڏکڻ ايشيا ۽ ترجمن وسيلي ٻيا ملڪ |- | اسلامي معاشيات | ربا جي خاتمي ۽ اسلامي معاشي نظام | اسلامي معاشيات ۽ سود کان پاڪ بئنڪنگ جي بحثن تي اثر | پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا |- | عرب اسلام پسندي | حاڪميت، جاهليت، انقلاب ۽ نظام | [[سيد قطب]] سميت اسلام پسند فڪري حلقن ۾ قبول ۽ نئين تشريح | مصر ۽ عرب دنيا |- | ايران | اسلامي حڪومت ۽ مغربي سياسي نظام جي تنقيد | فارسي ترجما ۽ انقلابي اسلامي سياسي ٻوليءَ تي محدود/بحث هيٺ اثر | ايران |- | ترڪي | اسلام کي مڪمل نظام طور پيش ڪرڻ | 1960ع کان پوءِ اسلام پسند فڪري حلقن ۾ ترجما ۽ مطالعو | ترڪي |- | عالمي اسلامي احياءُ | دين کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام سمجهڻ | مختلف اسلامي تحريڪن طرفان مقامي حالتن مطابق قبول ۽ تبديلي | آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين |} === علمي جائزو === مودودي بابت جديد علمي جائزو هڪ رخ وارو ناهي. سندس حامين لاءِ هو اسلامي فڪر جي تجديد ڪندڙ، قرآن جو مفسر ۽ جديد حالتن ۾ اسلامي سماجي نظام جي تشريح ڪندڙ مفڪر آهي. سياسي اسلام جي تاريخ پڙهندڙ ڪيترن محققن لاءِ هو جديد اسلام پسنديءَ جو بنيادي نظرياتي معمار آهي، جڏهن تہ نقادن سندس نظرياتي رياست، مذهبي اقليتن، عورتن، سياسي pluralism ۽ حاڪميت بابت تصورن کي جديد برابر شهريت ۽ لبرل جمهوريت سان تڪرار ۾ ڏٺو آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/><ref name="Hartung2014"/> انهيءَ ڪري سندس تاريخي اهميت ڪنهن هڪ سياسي نتيجي ۾ نہ، پر ان ڳالهه ۾ پڻ آهي تہ هن ويهين صديءَ ۾ اسلام بابت بحث جي ٻولي تبديل ڪرڻ ۾ حصو ورتو. ''اسلامي رياست''، ''اسلامي انقلاب''، ''اسلامي نظامِ حيات'' ۽ خدا جي سياسي حاڪميت جهڙا تصور سندس لکڻين وسيلي وڏي مسلم عوامي ۽ سياسي بحث ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري ويا.<ref name="Nasr1996Legacy"/><ref name="Pervez2026"/> سندس اثر جي پائيداريءَ جو هڪ سبب سندس لکڻين جو انداز پڻ هو. هن پيچيده مذهبي ۽ سياسي دليلن کي نسبتاً سليس اردو ۾ پيش ڪيو، جنهن ڪري اهي رڳو روايتي عالمن بدران جديد تعليم يافته مسلمانن تائين به پهتا. سندس تحريرون سندس حياتيءَ کان پوءِ به ترجمن، جماعت اسلاميءَ جي ادارن ۽ ٻين اسلامي تحريڪن وسيلي گردش ۾ رهيون آهن.<ref name="Mir2026"/> 2026ع ۾ شايع ٿيل ''Oxford Handbook of Islamic Reform'' پڻ مودودي کي جديد اسلامي اصلاح ۽ احياءَ جي اهم شخصيتن ۾ شامل ڪري ٿو ۽ سندس عالمي اثر کي سندس وسيع تصنيفي ڪم، خدا جي حاڪميت جي نظريي ۽ هڪ پائيدار تنظيم ــ جماعت اسلامي ــ جي قيام سان ڳنڍي ٿو.<ref name="Pervez2026"/> == آخري زندگي، بيماري ۽ وفات == مودودي پنهنجي زندگيءَ جي وڏي حصي دوران گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت خاص طور خراب رهي ۽ هو وقت بوقت بستري تائين محدود رهيو؛ 1969ع ۾ علاج لاءِ [[برطانيا]] پڻ ويو.<ref name="Nasr1996p127">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1972ع ۾ هن [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي معاملن تي راءِ ڏيڻ ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. سندس آخري دور ۾ صحت جا مسئلا وڌندا ويا.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1979ع ۾ سندس پراڻي گردن جي بيماري وڌيڪ سنگين ٿي ۽ دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس هڪ پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيو يارڪ]] جي هڪ اسپتال ۾ داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="Nasr1996p127"/> مودودي 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 75 سال هئي.<ref name="Tareen2011">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو، جتي وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> [[File:Grave maududi.jpg|thumb|مودودي جي قبر، [[اڇرا]]، [[لاهور]]]] سندس جنازي نماز سان لاڳاپيل تقريبن ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهو شريڪ ٿيا. [[يوسف القرضاوي]] سندس جنازي نماز پڙهائيندڙ مشهور عالمن مان هو.<ref>{{cite web |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |url=https://dailypakistan.com.pk/02-Oct-2014/149195 |website=Daily Pakistan |date=2 October 2014 |access-date=7 October 2026 }}</ref> == اعزاز == مودودي کي 1979ع ۾ [[King Faisal International Prize|شاهه فيصل عالمي انعام]] جي اسلامي خدمتن واري شعبي جو انعام ڏنو ويو. اهو سندس زندگيءَ جي آخري سال ۾ ملندڙ اهم بين الاقوامي اعزازن مان هو. == تصنيفي ڪم == مودودي هڪ انتهائي گهڻو لکندڙ مصنف، صحافي، مفسر ۽ سياسي مفڪر هو. سندس لکڻيون قرآن جي تفسير، [[حديث]] ۽ [[سنت]]، علمِ ڪلام، اسلامي قانون، اخلاق، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم سميت ڪيترن ئي شعبن تي پکڙيل آهن.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> سندس لکڻين جو بنيادي گڏيل موضوع اسلام کي هڪ مڪمل ۽ باهمي طور ڳنڍيل '''نظامِ حيات''' طور پيش ڪرڻ هو. [[مستنصر مير]] موجب مودودي مختلف علمي شعبن تي لکندي به انهن کي هڪ ئي وسيع تصور سان ڳنڍيو: اسلام فرد جي عقيدي ۽ عبادت تائين محدود نه، پر اخلاقي، سماجي، اقتصادي ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ پڻ هڪ جامع نظام آهي.<ref name="Mir2026"/> مودودي پنهنجي لکڻين لاءِ بنيادي طور [[اردو]] استعمال ڪئي. سندس ڪيترائي مضمون پهرين سندس رسالي ''ترجمان القرآن'' ۾ قسطن جي صورت ۾ ڇپيا ۽ بعد ۾ ڪتابن جي صورت ۾ شايع ٿيا. سندس اهم ڪتابن مان گهڻن جا [[عربي]]، [[انگريزي]] ۽ ٻين اسلامي ۽ مغربي ٻولين ۾ ترجما ٿيا.<ref name="MirLife2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Introduction: Mawdudi’s life, personality, and works |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=1–18 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0001 }}</ref> سندس سليس ۽ عام پڙهندڙ لاءِ نسبتاً رسائي لائق اردو سندس فڪر جي ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[شير علي ترين]] موجب سندس اهم لکڻين جا انگريزيءَ ۾ ۽ ڪيترن جا عربي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجما ٿيا، جڏهن تہ ''تفہيم القرآن'' ڏکڻ ايشيا اندر ۽ ان کان ٻاهر پڻ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name="Tareen2011"/> === تفهيم القرآن === {{main|تفهيم القرآن}} مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف '''''[[تفهيم القرآن]]''''' آهي، جيڪا قرآن جو اردو ترجمو ۽ گهڻ-جلدي تفسير آهي. هن ان تي لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين ڪم ڪيو ۽ 1972ع ۾ ان کي مڪمل ڪيو.<ref name="Mir2026"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ آيتن جي ترجمي ۽ تشريح سان گڏ سورتن جو تاريخي پسمنظر، موضوعاتي تعارف، سماجي ۽ سياسي مسئلن بابت بحث ۽ مختلف هنڌن بابت وضاحتي مواد شامل آهي. مودودي قرآن کي جديد پڙهندڙ لاءِ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪندي ان جي هدايت کي انفرادي ۽ اجتماعي زندگي ٻنهي سان ڳنڍيو.<ref name="MirDomains2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Domains of thought and action |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=57–144 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0003 }}</ref> هي تفسير بعد ۾ مختلف ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ مودودي جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="Tareen2011"/> === الجهاد في الاسلام === مودودي جي ابتدائي اهم تصنيف '''''الجهاد في الاسلام''''' هئي. هن ان تي ڪم 1920ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيو؛ ان جو مواد پهرين قسطن ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. ڪتاب ۾ مودودي اسلامي قانون ۽ تاريخ جي تناظر ۾ جنگ، امن ۽ جهاد بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو. هي تصنيف سندس شروعاتي فڪري شهرت جو اهم سبب بڻي ۽ بعد جي لکڻين ۾ اسلامي سياسي نظام، رياست ۽ جهاد بابت سندس خيالن جي تشڪيل لاءِ پڻ اهم رهي.<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Jamal |title=Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām: A Neglected Document |journal=Zeitschrift für Religionswissenschaft |year=2009 |volume=17 |issue=1 |pages=61–84 |doi=10.1515/zfr.2009.17.1.61 }}</ref> === پرده === '''''پرده''''' ۾ مودودي عورتن ۽ مردن جي سماجي تعلق، لباس، حجاب، خاندان ۽ صنفي اختلاط بابت پنهنجا نظريا تفصيل سان بيان ڪيا. هي ڪتاب سندس سماجي فڪر جي اهم تصنيفن مان آهي، پر عورتن جي سماجي ۽ سياسي ڪردار بابت ان ۾ پيش ڪيل خيال جديد دور ۾ تنقيد ۽ بحث جو موضوع پڻ رهيا آهن. === اسلامي قانون ۽ دستور === '''''Islamic Law and Constitution''''' جي نالي سان انگريزيءَ ۾ مشهور لکڻين جي مجموعي ۾ مودودي اسلامي رياست، شريعت، قانونسازي، حاڪميت، خلافت، جمهوريت، اقليتن ۽ آئين بابت پنهنجا سياسي ۽ قانوني تصور بيان ڪيا. سندس جديد '''اسلامي رياست''' واري تصور کي سمجهڻ لاءِ هي سندس اهم ترين سياسي تصنيفن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> === خلافت ۽ ملوڪيت === '''''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]''''' مودودي جي تاريخي ۽ سياسي طور سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل ڪتابن مان آهي. ان ۾ هن ابتدائي اسلامي خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن سياسي تبديليءَ جو تنقيدي جائزو ورتو. ڪتاب خاص طور پهرين مسلمان حڪمرانن کان پوءِ اسلامي سياسي اقتدار جي نوعيت بابت بحث سبب مختلف مذهبي عالمن وچ ۾ اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="MirDomains2026"/> === قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون === '''''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون''''' ۾ مودودي قرآن جي چئن اصطلاحن ــ '''الهٰ، رب، عبادت ۽ دين''' ــ جي تشريح ڪئي. هن انهن لفظن کي رڳو محدود مذهبي معنائن ۾ نه، پر اقتدار، اطاعت ۽ زندگيءَ جي مجموعي نظام سان پڻ ڳنڍيو. اهي تشريحون سندس سياسي-مذهبي فڪر جي اهم بنيادن مان بڻيون، جيتوڻيڪ ٻين اسلامي عالمن سندس ڪجهه تعبيرن سان اختلاف پڻ ڪيو آهي.<ref name="MirThemes2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Central themes of Mawdudi’s writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=19–56 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0002 }}</ref> == چونڊ ڪتابيات == مودودي جي لکڻين جو تعداد تمام وڏو آهي ۽ مختلف ڇاپن، مجموعن ۽ ترجمن ۾ ڪتابن جا عنوان ڪڏهن مختلف صورتن ۾ ڏنا ويا آهن. سندس اهم تصنيفن مان هيٺيان شامل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#264653;color:white;" | تصنيف ! style="background:#2a9d8f;color:white;" | موضوع ! style="background:#457b9d;color:white;" | مختصر وضاحت |- | ''[[تفهيم القرآن]]'' | قرآن جي تفسير | گهڻ-جلدي اردو ترجمو ۽ تفسير؛ مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف |- | ''الجهاد في الاسلام'' | جهاد، جنگ ۽ سياسي نظريو | سندس ابتدائي اهم تصنيفن مان؛ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ لکڻ شروع ڪيائين |- | ''دينيّات'' / ''Towards Understanding Islam'' | اسلام جو تعارف | اسلام جي بنيادي عقيدن، عبادتن ۽ نظامِ زندگيءَ جو عام پڙهندڙ لاءِ تعارف |- | ''پردہ'' | عورت، خاندان ۽ سماج | حجاب، صنفي تعلقن ۽ اسلامي سماجي نظام بابت سندس نظريا |- | ''اسلامي قانون ۽ دستور'' | قانون ۽ سياست | اسلامي رياست، شريعت، آئين، حاڪميت ۽ قانونسازي |- | ''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]'' | اسلامي سياسي تاريخ | خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن تبديليءَ جو تنقيدي مطالعو |- | ''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون'' | قرآني اصطلاح | الهٰ، رب، عبادت ۽ دين جي مودودي واري تشريح |- | ''اسلامي نظامِ زندگي'' | سماجي ۽ سياسي فڪر | اسلام کي جامع نظامِ حيات طور بيان ڪندڙ تحريرون |- | ''اسلام جو معاشي نظام'' | [[اسلامي معاشيات]] | ملڪيت، ربا، زڪوات، سرمائي ۽ معاشي انصاف بابت بحث |- | ''اسلامي رياست'' | سياسي نظريو | اسلامي حڪومت ۽ رياست جي اصولن بابت تحريرون |- | ''تجديد و احياءِ دين'' | اسلامي تجديد | اسلامي تاريخ ۾ مجدد ۽ تجديد جي تصور بابت بحث |- | ''سنت جي آئيني حيثيت'' | حديث ۽ سنت | اسلامي قانون ۽ ديني حجت طور سنت جي حيثيت جو دفاع |- | ''رسائل و مسائل'' | مختلف مذهبي موضوع | مختلف سوالن جي جوابن ۽ فڪري مضمونن جا مجموعا |- | ''سيرت سرور عالم'' | [[محمد|محمد ﷺ]] جي سيرت | پيغمبر اسلام جي زندگي ۽ پيغام بابت تصنيف |} === انگريزي ترجمن ۾ مشهور ڪتاب === سندس ڪيترين تصنيفن جا انگريزي ترجما مختلف عنوانن هيٺ شايع ٿيا آهن، جن ۾ هي شامل آهن: * ''Towards Understanding Islam'' * ''Purdah and the Status of Woman in Islam'' * ''The Islamic Law and Constitution'' * ''Let Us Be Muslims'' * ''The Islamic Way of Life'' * ''A Short History of the Revivalist Movement in Islam'' * ''Human Rights in Islam'' * ''Four Basic Qur'anic Terms'' * ''The Process of Islamic Revolution'' * ''Unity of the Muslim World'' * ''The Moral Foundations of the Islamic Movement'' * ''Economic System of Islam'' * ''The Road to Peace and Salvation'' * ''The Qadiani Problem'' * ''The Question of Dress'' * ''The Rights of Non-Muslims in Islamic State'' * ''Caliphate and Kingship'' * ''Islamic Law and its Introduction in Pakistan'' * ''Khutabat: Fundamentals of Islam'' == چونڊ زماني وار خاڪو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#283618;color:white;" | سال ! style="background:#606c38;color:white;" | واقعو |- | 1903ع | [[اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ ڄائو |- | 1918ع | صحافت سان عملي وابستگي شروع ڪئي |- | 1920ع | جبلپور جي روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو |- | 1920ع وارو ڏهاڪو | دهليءَ ۾ صحافت ۽ ديني مطالعي سان لاڳاپيل رهيو |- | 1927ع | ''الجهاد في الاسلام'' لکڻ ۽ شايع ڪرائڻ جو ابتدائي سلسلو شروع ٿيو |- | 1932ع–1933ع | ''ترجمان القرآن'' سان سندس ڊگهي ادارت ۽ فڪري سرگرميءَ جو دور شروع ٿيو |- | 1938ع | [[پٺاڻ ڪوٽ]] ويجهو دارالاسلام منصوبي سان وابسته ٿيو |- | 1941ع | [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو |- | 1942ع | ''[[تفهيم القرآن]]'' تي ڪم شروع ڪيو |- | 1947ع | ورهاڱي کان پوءِ پاڪستان منتقل ٿيو |- | 1948ع | پاڪستان ۾ اسلامي آئين ۽ رياست لاءِ مهم؛ بعد ۾ گرفتار ٿيو |- | 1953ع | احمديه مخالف تحريڪ جي پسمنظر ۾ فوجي عدالت موت جي سزا ٻڌائي؛ سزا بعد ۾ عمر قيد ۾ تبديل ۽ پوءِ ختم ڪئي وئي |- | 1964ع | جماعت اسلامي خلاف حڪومتي ڪارروائي دوران ٻيهر قيد ٿيو |- | 1972ع | ''تفهيم القرآن'' مڪمل ڪيو؛ جماعت اسلاميءَ جي امير جي عهدي تان پڻ الڳ ٿيو |- | 1979ع | [[شاهه فيصل عالمي انعام]] حاصل ڪيو |- | 22 سيپٽمبر 1979ع | [[بفيلو، نيو يارڪ]]، آمريڪا ۾ وفات |- | 1979ع | [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ دفن ڪيو ويو |} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }} * {{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }} * {{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }} * {{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }} == پڻ ڏسو == * [[جماعت اسلامي]] * [[جماعت اسلامي پاڪستان]] * [[اسلام پسندي]] * [[اسلامي رياست]] * [[اسلامي احياءُ]] * [[اسلامي معاشيات]] * [[تفهيم القرآن]] * [[خلافت ۽ ملوڪيت]] * [[سيد قطب]] * [[محمد اقبال]] == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Abul A'la Maududi}} {{Wikiquote}} == حوالا == {{Reflist}} {{Authority control}} kxt5w9uvb35ea0wxlfl5jdug769cgh3 417593 417592 2026-10-06T21:42:27Z Intisar Ali 8681 /* اعزاز */ 417593 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ ۽ جماعت اسلامي جو باني (1903–1979)}} {{Infobox religious biography | name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | image = أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg | caption = سيد ابوالاعلى مودودي | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | birth_name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | birth_date = {{Birth date|1903|9|25|df=y}} | birth_place = [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1979|9|22|1903|9|25|df=y}} | death_place = [[بفيلو، نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]] | resting_place = [[اڇرا]]، [[لاهور]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | occupation = اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ، صحافي، مفسر ۽ سياسي اڳواڻ | notable_works = ''[[تفہيم القرآن]]''، ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' | known_for = [[جماعت اسلامي]] جو قيام، اسلامي سياسي فڪر | movement = [[جماعت اسلامي]] | founder = [[جماعت اسلامي]] | awards = [[شاهه فيصل عالمي انعام]]، 1979ع }} '''سيد ابو الاعلىٰ مودودي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Abul A'la Maududi}} (25 سيپٽمبر 1903ع – 22 سيپٽمبر 1979ع) ننڍي کنڊ جو اسلامي عالم، قرآن جو مفسر، صحافي، ليکڪ، سياسي مفڪر ۽ [[جماعت اسلامي]] جو باني هو.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-509695-8 }}</ref> هن ويهين صديءَ ۾ اسلام کي رڳو شخصي عقيدي يا عبادتن جي دائري بدران سماجي، سياسي، قانوني ۽ معاشي نظام طور بيان ڪرڻ لاءِ هڪ منظم فڪري خاڪو پيش ڪيو. جديد تحقيق ۾ کيس جديد اسلامي احياءَ ۽ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم ترين نظريه سازن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009230438 |isbn=9781009230438 }}</ref> مودودي جي لکڻين ۾ [[قرآن جي تفسير]]، حديث، اسلامي قانون، سياست، معيشت، سماج، اخلاق، قومپرستي، سيڪيولرزم، عورتن جي سماجي حيثيت ۽ اسلامي رياست جهڙا موضوع شامل آهن. سندس سڀ کان وڏي علمي تصنيف اردو تفسير ''[[تفہيم القرآن]]'' آهي، جڏهن تہ ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' ۽ ٻيا ڪيترائي ڪتاب پڻ سندس مشهور تصنيفن ۾ شامل آهن.<ref name="Nasr1996"/> سندس تحريرون اردو مان عربي، انگريزي، بنگالي، هندي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيون ۽ سندس فڪر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ٻين مسلم معاشرن جي اسلامي احيائي تحريڪن تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Nasr1996"/> 26 آگسٽ 1941ع تي مودودي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو پاڪستان آيو ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي ذريعي ملڪ جي آئين ۽ رياستي نظام کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي اصولن تي قائم ڪرڻ جي سياسي مهم هلائيندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> سندس سياسي ۽ مذهبي نظرين جا ڪيترائي پهلو—خاص ڪري اسلامي رياست، حاڪميت، جمهوريت، عورتن، غير مسلم شهرين، جهاد ۽ اسلامي قانون بابت موقف—علمي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Iqtidar2026"/> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul Ala'a Al-Mowdoodi |url=https://kingfaisalprize.org/ar/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |publisher=King Faisal Foundation |access-date=7 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == ابو الاعلىٰ مودودي 25 سيپٽمبر 1903ع تي [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، ان وقت جي نوابي [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ پيدا ٿيو.<ref name="KFP1979"/> سندس خاندان دهليءَ جي اشرافيه سان تاريخي نسبت رکندڙ سيد خاندان هو.<ref name="Qasmi2017">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |editor-last1=Qasmi |editor-first1=Ali Usman |editor-last2=Robb |editor-first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |doi=10.1017/9781108628012 }}</ref> مودودي پنهنجي دور جي ڪيترن روايتي عالمن جي ابتڙ ڪنهن هڪ مدرسي جي باقاعده ڊگهي نصابي تعليم مان فارغ ٿيل عالم نه هو. سندس تعليم جو وڏو حصو گهر، ذاتي مطالعي ۽ مختلف استادن وٽ حاصل ڪيل تعليم تي ٻڌل هو. ان هوندي به هن عربي، فارسي ۽ اسلامي علوم جو مطالعو ڪيو ۽ بعد ۾ قرآن، حديث، فقه ۽ جديد سياسي فڪر بابت وسيع لکڻيون ڪيون. مورخ علي عثمان قاسمي موجب، مدرسي جي روايتي رسمي تربيت نه هئڻ باوجود مودودي ڪلاسيڪي اسلامي روايت سان گڏ جديد مغربي سياسي فڪر جي به قابل ذڪر ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> سندس والد سيد احمد حسن مودودي وڪالت سان وابسته هو ۽ مذهبي رجحان رکندو هو. ابتدائي عمر ۾ مودودي کي گهر ۾ عربي، فارسي، قرآن ۽ اسلامي تعليم ڏني وئي. سندس رسمي تعليم گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي؛ والد جي بيماري ۽ پوءِ خاندان جي معاشي حالتن سبب نوجوان مودودي کي نسبتاً ننڍي عمر ۾ عملي زندگي اختيار ڪرڻي پئي.<ref name="Nasr1996"/> == صحافتي زندگي == مودودي جي عملي زندگيءَ جي شروعات بنيادي طور [[صحافت]] سان ٿي، ۽ اهو تجربو سندس بعد واري لکڻيءَ جي اسلوب ۽ سياسي فڪر تي نمايان اثرانداز ٿيو. قاسمي موجب، مسجد يا مدرسي سان مستقل وابستگي بدران صحافت مان ڪيريئر شروع ڪرڻ کيس هندستان جي آئيني مستقبل، مسلمانن جي سياسي نمائندگي، هندو-مسلم لاڳاپن ۽ برطانوي اقتدار کان پوءِ ممڪن سياسي نظام بابت هلندڙ بحثن سان سڌي واقفيت ڏني.<ref name="Qasmi2017"/> نوجوانيءَ ۾ هن مختلف اخبارن سان ڪم ڪيو. 1918ع ڌاري سندس صحافتي زندگي شروع ٿي ۽ پوءِ هو جبلپور مان نڪرندڙ روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو. بعد ۾ دهليءَ ۾ مسلمان صحافت سان ڪم ڪيائين. هن ''مسلم'' ۽ پوءِ [[جمعيت علماءِ هند]] سان لاڳاپيل اخبار ''الجمعية'' جي ادارت پڻ ڪئي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Qasmi2017"/> صحافت مودودي لاءِ رڳو پيشو نه رهي؛ اها سندس سياسي ۽ مذهبي خيالن جي تشڪيل جو اهم ذريعو بڻجي وئي. سندس تحرير جو انداز روايتي عالماڻي نثر کان نسبتاً مختلف، سڌو ۽ عام پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ جوڳو هو. ان وسيلي هو پيچيده مذهبي ۽ سياسي تصورن کي جديد سياسي اصطلاحن سان پيش ڪرڻ لڳو.<ref name="Qasmi2017"/> == علمي ۽ فڪري تشڪيل == 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان ۾ فرقيواراڻي تشدد، خلافت تحريڪ کان پوءِ جي سياسي صورتحال ۽ اسلام ۽ جهاد بابت ٿيندڙ بحثن مودودي جي فڪري ارتقا تي اثر وڌو. ان ماحول ۾ هن جهاد جي اسلامي تصور بابت لکڻ شروع ڪيو، جنهن جو نتيجو سندس ابتدائي اهم تصنيف ''الجهاد في الإسلام'' جي صورت ۾ نڪتو. ڪتاب جو مواد پهرين قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Iqtidar2026"/> ''الجهاد في الإسلام'' مودودي جي شروعاتي دور جي اهم تصنيفن مان هئي. جديد Cambridge edition هن ڪتاب کي سندس شروعاتي ۽ اثرائتي سياسي تحريرن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان کي نوآبادياتي دور، تشدد جي جواز، اسلامي سياسي نظام ۽ جديد رياست بابت سندس وسيع فڪر جي پسمنظر ۾ رکي ٿي.<ref name="Iqtidar2026"/> مودودي جو فڪر وقت سان هڪ اهڙي نظريي ڏانهن وڌيو جنهن ۾ اسلام کي مڪمل طرزِ حيات قرار ڏنو ويو. سندس نظر ۾ دين جي دائري ۾ فردي عبادت سان گڏ سياست، معيشت، قانون، سماج ۽ رياست پڻ شامل هئا. ولي نصر جي تجزيي موجب مودودي جديد دور ۾ سياسي اسلام جو هڪ منظم نظرياتي خاڪو تيار ڪيو ۽ ان نظريي کي عملي سماجي تحريڪ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> بهرحال، جديد علمي تحقيق مودودي جي فڪري تشڪيل کي صرف ”اولهه جي مخالفت“ جو نتيجو نٿي سمجهي. نصر ان کي برطانوي هندستان ۾ مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ سياسي طاقت، اجتماعي سڃاڻپ، قومپرستي ۽ نوآبادياتي نظام کان پوءِ مستقبل جي رياست بابت بحثن سان پڻ ڳنڍي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == ترجمان القرآن == 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مودودي پنهنجي رسالي ''ترجمان القرآن'' جي ادارت ۽ اشاعت شروع ڪئي. اهو رسالو اڳتي هلي سندس فڪر جي تشهير جو اهم ذريعو بڻيو. ''ترجمان القرآن'' ۾ هن قرآن، اسلامي تاريخ، سياست، قومپرستي، جديد تهذيب، مسلمانن جي اجتماعي حالت ۽ اسلامي نظام بابت مسلسل مضمون لکيا.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> هن دور تائين مودودي روايتي صحافي کان هڪ منظم مذهبي-سياسي مفڪر ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو. سندس لکڻين ۾ اهو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو تہ مسلمانن جي مسئلن جو حل رڳو سياسي نمائندگي يا اقتدار ۾ حصي حاصل ڪرڻ ۾ نه، پر فرد ۽ سماج کي اسلامي اصولن مطابق نئين سر منظم ڪرڻ ۾ آهي.<ref name="Nasr1996"/> == علامه اقبال ۽ دارالاسلام == 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ مودودي جو رابطو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] ۽ چوڌري نياز علي خان سان ٿيو. چوڌري نياز علي خان پنجاب ۾ هڪ علمي ۽ ديني مرڪز قائم ڪرڻ لاءِ زمين وقف ڪئي هئي، جنهن کي ''دارالاسلام'' جي نالي سان سڃاتو ويو. 1938ع ۾ مودودي حيدرآباد دکن ڇڏي [[پٺاڻ ڪوٽ]] ڀرسان دارالاسلام منتقل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> دارالاسلام واري دور ۾ مودودي کي پنهنجي مذهبي ۽ سماجي فڪر کي هڪ منظم تحريڪ جي صورت ڏيڻ لاءِ ماحول مليو. جيتوڻيڪ اقبال اپريل 1938ع ۾ وفات ڪري ويو، دارالاسلام جو تجربو مودودي جي بعد واري تنظيمي سوچ ۽ جماعت اسلامي جي قيام کان اڳ واري فڪري مرحلي ۾ اهم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> == هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ بابت موقف == مودودي گڏيل هندستان ۾ رائج علائقائي يا قومي قومپرستيءَ جو سخت نقاد هو. سندس نظر ۾ مسلمانن جي بنيادي اجتماعي سڃاڻپ قوم، نسل يا جاگرافي بدران اسلام سان وابسته هئڻ گهرجي. انهيءَ بنياد تي هن [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي گڏيل هندستاني قومپرستيءَ سان گڏ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي مسلمان قومپرستيءَ جي سياسي صورت تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> اهو موقف هڪ اهم تاريخي فرق پيدا ڪري ٿو: مودودي مسلمانن لاءِ اسلامي سياسي نظام جو حامي هو، پر مسلم ليگ جي قيادت هيٺ هلي رهي پاڪستان تحريڪ جي سياسي نظريي ۽ حڪمت عمليءَ سان شروع کان متفق نه هو. علي عثمان قاسمي جي تحقيق موجب مودودي مسلم ليگ ۽ [[محمد علي جناح]] تي تنقيد ڪندي دليل ڏنو تہ رڳو مسلمانن جي اڪثريت واري قومي رياست قائم ٿيڻ سان اها خود بخود ”اسلامي رياست“ نه بڻجي ويندي.<ref name="Qasmi2017"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو پاڪستان بابت ورهاڱي کان اڳ وارو موقف ۽ 1947ع کان پوءِ پاڪستان کي اسلامي رياست بنائڻ لاءِ سندس سياسي سرگرمي ٻه الڳ تاريخي مرحلا آهن؛ ٻنهي کي هڪٻئي سان ملائي پيش ڪرڻ سان سندس سياسي ارتقا جي صحيح تصوير سامهون نٿي اچي.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جو قيام == {{Main|جماعت اسلامي}} مودودي جي فڪري ۽ تنظيمي سرگرمين جو نتيجو 26 آگسٽ 1941ع تي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] جي قيام جي صورت ۾ سامهون آيو. جماعت جي قيام جو مقصد اهڙي منظم جماعت تيار ڪرڻ هو جيڪا اسلامي اصولن مطابق فرد، سماج ۽ آخرڪار رياستي نظام جي تبديلي لاءِ ڪم ڪري. مودودي جماعت جو پهريون امير چونڊيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي جي تصور ۾ جماعت محض چونڊن لاءِ قائم ڪيل سياسي پارٽي نه هئي، بلڪه هڪ نظرياتي ۽ اصلاحي تحريڪ هئي. ان جو ابتدائي طريقو تعليم، تربيت، اشاعت ۽ چونڊيل ڪارڪنن جي تياري ذريعي سماج ۾ تدريجي تبديلي آڻڻ هو. نصر موجب مودودي جي اهم جدت اها هئي تہ هن پنهنجي سياسي-مذهبي نظريي سان گڏ ان کي عملي جامو پارائڻ لاءِ هڪ منظم سماجي ۽ سياسي تنظيم جو خاڪو پڻ پيش ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> ورهاڱي کان اڳ جماعت اسلامي سڄي برطانوي هندستان جي تنظيم هئي. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت جون هندستاني ۽ پاڪستاني شاخون جدا تنظيمي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ لڳيون، جڏهن تہ مودودي پاڪستان منتقل ٿيو ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي قيادت جاري رکي.<ref name="Nasr1996"/> == پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ == 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ مودودي پاڪستان لڏي آيو ۽ [[لاهور]] سندس سياسي، علمي ۽ تنظيمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. ورهاڱي کان اڳ مسلم ليگ جي پاڪستان واري تصور تي تنقيد ڪرڻ باوجود، نئين رياست قائم ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي سرگرمين جو مرڪز پاڪستان جي آئيني ۽ قانوني ڍانچي کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي بنائڻ تي رکيو.<ref name="Nasr1996"/> هن ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي آئين ۾ خدا جي حاڪميت، اسلامي قانون جي بالادستي ۽ رياست جي اسلامي سڃاڻپ کي تسليم ڪرائڻ لاءِ مهم هلائي. پاڪستان جي رياست سان سندس تعلق ان ڪري مختلف وقتن تي تعاون، سياسي اختلاف، گرفتاري ۽ قيد جي مرحلن مان گذريو. سندس اسلامي رياست، جمهوريت ۽ آئين بابت تفصيلي نظريو بعد وارن حصن ۾ الڳ بيان ڪيو ويندو. == گرفتاريون ۽ رياست سان ٽڪراءُ == پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ مودودي ۽ حڪومت جا لاڳاپا جلد خراب ٿيا. 1948ع ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصو قيد ۾ رکيو ويو. سندس سياسي سرگرمين ۾ پاڪستان کي اسلامي آئين ڏيڻ جو مطالبو مرڪزي حيثيت اختيار ڪندو ويو.<ref name="Nasr1996"/> 1953ع ۾ پنجاب، خاص طور [[لاهور]]، ۾ احمدين خلاف تحريڪ ۽ فسادن دوران مودودي جو لکيل رسالو ''قادياني مسئلو'' پڻ شديد سياسي تڪرار جو حصو بڻيو. مارشل لا اختيارين کيس گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ موت جي سزا ٻڌائي. سزا تي عمل نه ٿيو؛ بعد ۾ اها عمر قيد ۾ تبديل ڪئي وئي ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> ان واقعي مودودي جي سياسي حيثيت کي وڏي شهرت ڏني، پر 1953ع جي تشدد ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي تنظيمن جي ڪردار، جماعت اسلامي جي ذميواري ۽ مودودي جي تحريرن جي اثر بابت تاريخي بحث کي سندس حامين جي روايت کان الڳ، معتبر ثانوي ذريعن جي بنياد تي ڏسڻ ضروري آهي. ان موضوع کي سندس احمديت بابت نظرين واري حصي ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويندو. == تفسير تفهيم القرآن == {{Main|تفهيم القرآن}} مودودي 1942ع ۾ قرآن جي اردو تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' لکڻ شروع ڪئي. اهو منصوبو لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تائين جاري رهيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ ترجمي سان گڏ تاريخي پسمنظر، آيتن جي تشريح، سماجي ۽ قانوني مسئلن ۽ مودودي جي سياسي ۽ مذهبي فڪر بابت تفصيلي حاشيا شامل آهن. هي تفسير سندس سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ وسيع اثر رکندڙ تصنيفن مان بڻيو ۽ بعد ۾ ڪيترين ٻولين ۾ ان جا ترجما ٿيا. ''تفهيم القرآن'' سندس مجموعي فڪر کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي رياست، قانون، معيشت، عورت، جهاد، غير مسلمانن ۽ سماجي نظام بابت سندس ڪيترن نظرين جي قرآني استدلال جو تفصيلي اظهار ان ۾ ملي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا == مودودي تقريباً ٽن ڏهاڪن تائين جماعت اسلامي جي قيادت ڪئي. صحت جي مسئلن ۽ تنظيمي حالتن جي پسمنظر ۾ هن 1972ع ۾ جماعت اسلامي جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. امارت ڇڏڻ کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي فڪر ۽ جماعت سان فڪري لاڳاپي ۾ سرگرم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> ساڳئي سال سندس ڊگهي عرصي کان جاري ''تفهيم القرآن'' پڻ مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ جو آخري دور بنيادي طور علمي ڪم، لکڻين ۽ خراب ٿيندڙ صحت سان لاڳاپيل رهيو. == اعزاز == 1979ع ۾ مودودي کي '''اسلام جي خدمت''' جي شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979"/> انعام جي سرڪاري فيصلي ۾ سندس اسلامي صحافت، لکڻين، ننڍي کنڊ ۾ اسلامي فڪر جي تجديد لاءِ سرگرمين ۽ اسلامي قدرن جي ترويج کي انعام ڏيڻ جا اهم سبب ڄاڻايو ويو.<ref name="KFP1979"/> [[File:أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg|thumb|ساڄو|سيد ابوالاعلىٰ مودودي، جنهن کي 1979ع ۾ اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ شاهه فيصل عالمي انعام ڏنو ويو.]] == آخري بيماري ۽ وفات == مودودي ڪيترن سالن کان گڙدن جي بيماريءَ ۾ مبتلا هو ۽ زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.<ref name="Nasr1996"/> 1979ع ۾ علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. علاج دوران سندس حالت وڌيڪ خراب ٿي ۽ 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ 75 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪيائين.<ref name="Nasr1996"/> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو. لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. [[File:Grave maududi.jpg|thumb|ساڄو|[[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ ابو الاعلىٰ مودودي جي قبر]] مودودي جي وفات سندس سياسي ۽ فڪري اثر جو خاتمو ثابت نه ٿي. سندس لکڻيون، جماعت اسلامي جو تنظيمي ڍانچو ۽ اسلامي رياست بابت سندس اصطلاحي ۽ نظرياتي تصورات ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر به جديد اسلامي سياسي تحريڪن جي بحث جو حصو بڻيا. جديد علمي ادب ۾ ان اثر جي نوعيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن، جن جو تفصيلي جائزو مضمون جي ''اثر ۽ ورثو'' واري حصي ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026"/> == فڪر ۽ نظريا == مودودي جي فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام رڳو فرد جي ذاتي عقيدي، عبادت يا روحاني زندگي تائين محدود مذهب نہ، پر انسان جي انفرادي ۽ اجتماعي زندگيءَ لاءِ هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، قانوني ۽ سياسي نظام آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت کي ان نظام جا بنيادي ماخذ قرار ڏنو ۽ جديد رياست، آئين، معيشت ۽ سماج بابت اسلامي اصطلاحن کي ويهين صديءَ جي سياسي ٻوليءَ سان ملائي هڪ منظم نظريو پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Iqtidar2020">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Theorizing Popular Sovereignty in the Colony: Abul Aʿla Maududi's “Theodemocracy” |journal=The Review of Politics |volume=82 |issue=4 |year=2020 |pages=595–617 |doi=10.1017/S0034670520000595 }}</ref> جديد عالمن مودودي جي هن فڪر کي رڳو قديم اسلامي سياسي تصورن جي بحالي قرار ڏيڻ بدران نوآبادياتي هندستان، جديد قومي رياست، عوامي حاڪميت، جمهوريت، سوشلزم ۽ يورپي سياسي نظرين سان سندس فڪري بحث جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهيو آهي.<ref name="Iqtidar2020"/><ref name="Iqtidar2026"/> خاص طور سندس ''حاڪميت''، ''اسلامي رياست'' ۽ ''اسلامي انقلاب'' جهڙا تصور بعد ۾ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم اصطلاحن ۾ شامل ٿيا.<ref name="Zaman2015">{{cite journal |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |title=The Sovereignty of God in Modern Islamic Thought |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=25 |issue=3 |year=2015 |pages=389–418 |doi=10.1017/S1356186314000561 }}</ref> === قرآن ۽ سنت === مودودي قرآن کي اسلامي فڪر ۽ قانون جو بنيادي ماخذ سمجهندو هو، پر قرآن سان گڏ [[سنت]] کي پڻ لازمي قانوني ۽ ديني حجت قرار ڏيندو هو. سندس دليل موجب قرآن پاڻ رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو، تنهنڪري اسلامي نظام کي صرف قرآن تائين محدود ڪري سنت کي قانوني حجيت کان ڌار نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Adams1983">{{cite book |last=Adams |first=Charles J. |chapter=Mawdudi and the Islamic State |editor-last=Esposito |editor-first=John L. |title=Voices of Resurgent Islam |publisher=Oxford University Press |year=1983 |pages=99–133 |isbn=9780195033404 }}</ref> سندس مشهور تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' صرف لفظي يا لغوي تفسير نہ هو؛ ان ۾ تاريخ، قانون، سياست، معيشت ۽ سماجي معاملن بابت سندس فڪري موقف پڻ وڏي پيماني تي بيان ٿيل آهي. انهيءَ ڪري ''تفهيم القرآن'' مودودي جي سياسي ۽ سماجي فڪر کي سمجهڻ لاءِ به بنيادي ماخذ آهي.<ref name="Nasr1996"/> === حاڪميتِ الٰهي === مودودي جي سياسي فڪر جو هڪ اهم تصور '''حاڪميتِ الٰهي''' هو. سندس نظر ۾ آخري ۽ مطلق حاڪميت انسان، بادشاهه، پارليامينٽ يا قوم بدران خدا جي آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙو مطلق قانون ساز اختيار حاصل نہ آهي جنهن تحت هو خدائي هدايت کان آزاد ٿي حلال ۽ حرام جا بنيادي معيار مقرر ڪري.<ref name="Zaman2015"/> محمد قاسم زمان موجب ''حاڪميتِ الٰهي'' جديد اسلام پسند سياسي فڪر جو نمايان تصور بڻيو ۽ مودودي ان جي ويهين صديءَ واري تشڪيل جي اهم ترين مفڪرن مان هو.<ref name="Zaman2015"/> جديد تحقيق ساڳئي وقت اهو پڻ واضح ڪري ٿي تہ مودودي جي حاڪميت واري تصور کي سڌي طرح وچئين دور جي اسلامي سياسي نظريي جو نقل سمجهڻ درست نہ ٿيندو؛ ان جي جديد صورت نوآبادياتي رياست، قانون سازي ۽ عوامي حاڪميت بابت جديد بحثن سان پڻ جڙيل هئي.<ref name="AlAzami2022">{{cite journal |last=Al-Azami |first=Usaama |title=Locating Ḥākimiyya in Global History: The Concept of Sovereignty in Premodern Islam and Its Reception after Mawdūdī and Quṭb |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=355–376 |doi=10.1017/S1356186321000605 }}</ref> مودودي انساني حاڪميت کي رد ڪندي اهو نہ چيو تہ رياستي انتظام ۾ ماڻهن جو ڪو ڪردار ئي نہ هجي. سندس تصور ۾ مسلمان خدا جا ''خليفا'' يا نائب آهن ۽ مقرر ڪيل اسلامي حدن اندر اجتماعي معاملن جي انتظام، مشاورت ۽ اهڙن معاملن بابت فيصلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا جن بابت شريعت ڪو واضح حڪم نہ ڏنو هجي.<ref name="ILC1977">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1977 }}</ref> === اسلامي رياست === {{further|اسلامي رياست}} مودودي جديد دور ۾ ''اسلامي رياست'' جي منظم نظريي کي ترقي ڏيندڙ نمايان مفڪرن مان هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس تصور ۾ اسلامي رياست جي بنياد جا ٽي اهم اصول '''توحيد'''، '''رسالت''' ۽ '''خلافت''' هئا. توحيد مان خدا جي حاڪميت، رسالت مان قرآن ۽ سنت جي رهنمائي، ۽ خلافت مان انسان جي محدود ۽ امانتي سياسي اختيار جو تصور اخذ ڪيو ويو.<ref name="ILC1977"/> هن اسلامي رياست کي ڪنهن مخصوص نسل، قوم يا جاگرافيءَ تي ٻڌل قومي رياست بدران هڪ '''نظرياتي رياست''' طور پيش ڪيو. سندس نظر ۾ رياست جي اسلامي هجڻ جو بنيادي معيار ان جي آباديءَ جو فقط مسلمان هجڻ نہ، پر ان جي قانوني ۽ سياسي نظام جو اسلامي اصولن سان مطابقت رکڻ هو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي 1955ع ۾ پنهنجي مثالي نظام لاءِ ”خدا پرست جمهوري خلافت“ جهڙا لفظ پڻ استعمال ڪيا.<ref name="Nasr1996"/> سندس لکڻين ۾ اسلامي رياست جو دائرو وسيع آهي: خانداني معاملن کان وٺي معيشت، عدليه، انتظاميا، شهرين جي حقن ۽ فرضن، جنگ ۽ امن ۽ بين الاقوامي لاڳاپن تائين شريعت کي هدايت جو بنياد قرار ڏنو ويو.<ref name="Adams1983"/> بهرحال سندس تصور ۾ رياست جو هر انتظامي تفصيل اڳواٽ مقرر ٿيل نہ هو. مودودي پاڻ تسليم ڪيو تہ انساني معاملن جو هڪ وڏو ميدان اهڙو آهي جنهن بابت شريعت خاموش آهي؛ اهڙن معاملن ۾ اسلامي رياست حالتن مطابق قانون ۽ ضابطا ٺاهي سگهي ٿي، بشرطيڪ اهي قرآن ۽ سنت جي واضح حڪمن سان ٽڪراءَ ۾ نہ هجن.<ref name="Adams1983"/> === ٿيئوڊيموڪريسي === مودودي پنهنجي مثالي سياسي نظام کي روايتي معنيٰ ۾ '''[[ٿيوڪريسي]]''' سڏڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن '''theo-democracy''' يا ''خدائي جمهوري نظام'' جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ آخري حاڪميت خدا جي هجي، پر مسلمان اجتماعي طور خلافت جي حق کي استعمال ڪن.<ref name="Iqtidar2020"/> Humeira Iqtidar جي تحقيق موجب مودودي جي ''theodemocracy'' کي فقط ”مذهبي آمريت“ جو مترادف سمجهڻ سندس نظريي جي پيچيدگي کي نظرانداز ڪري ٿو. مودودي هڪ طرف مطلق عوامي حاڪميت کي رد ڪيو، پر ٻئي طرف حڪمرانن کي خدا جي نمائندگي ڪندڙ پادري طبقي جي صورت ۾ مطلق اختيار ڏيڻ به قبول نہ ڪيو. سندس تصور ۾ اجتماعي مشاورت، نمائندگي ۽ عوام جي سياسي شموليت موجود هئي، پر اها شريعت جي حدن اندر هئي.<ref name="Iqtidar2020"/> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|مودودي جي سياسي فڪر ۾ ''حاڪميتِ الٰهي''، خلافت ۽ مشاورت بنيادي تصورن مان هئا.]] === جمهوريت ۽ شوريٰ === مودودي مغربي لبرل جمهوريت جي ان اصول سان اختلاف رکندو هو جنهن موجب عوام يا سندن چونڊيل پارليامينٽ آخري قانون ساز حاڪم آهي. سندس خيال ۾ جيڪڏهن اڪثريت کي اخلاقي يا خدائي حدن کان آزاد مڪمل قانون ساز اختيار ڏنو وڃي تہ مقبول خواهش پاڻ صحيح ۽ غلط جو معيار بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Iqtidar2020"/> هن آمريڪا ۾ شراب جي ممانعت ۽ پوءِ ان جي خاتمي کي مثال طور استعمال ڪندي دليل ڏنو تہ عددي اڪثريت لازمي طور اخلاقي يا سماجي لحاظ کان درست فيصلو نٿي ڪري.<ref name="PoliticalTheory">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Political Theory of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |edition=8th |year=1993 |pages=23–25 }}</ref> ٻئي طرف، هو حڪومت جي معاملن ۾ '''شوريٰ''' يا گڏيل صلاح مشوري کي ضروري سمجهندو هو. حڪمران کي ماڻهن جي اعتماد جو حامل هئڻ گهرجي ۽ جن معاملن بابت شريعت ۾ قطعي حڪم موجود نہ هجي، انهن بابت مسلمانن جي صلاح ۽ اتفاق ذريعي فيصلا ڪري سگهجن ٿا.<ref name="ILC1977"/><ref name="Adams1983"/> انهيءَ سبب مودودي جي جمهوريت بابت موقف کي سادي نموني ”جمهوريت جي حمايت“ يا ”جمهوريت جي مڪمل مخالفت“ طور بيان ڪرڻ اڻپورو آهي. هو عوامي نمائندگي ۽ مشاورت قبول ڪندو هو، پر عوام جي غير محدود قانون ساز حاڪميت کي رد ڪندو هو.<ref name="Iqtidar2020"/> === رياستي ادارا ۽ آئين === مودودي جو خيال هو تہ اسلام جا بنيادي آئيني اصول قرآن، سنت، خلفاءِ راشدين جي روايت ۽ اسلامي قانوني ورثي مان اخذ ٿين ٿا، پر جديد رياست لاءِ انهن اصولن کي لکيل آئين جي صورت ڏيڻ ضروري آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن جي تصور موجب رياست جو سربراهه چونڊيل هجي ۽ عوام جو اعتماد حاصل هجي. قانون ساز اداري ۾ اهڙا ماڻهو شامل هجن جيڪي اسلامي قانون کي سمجهڻ ۽ جديد مسئلن تي ان جي اصولن کي لاڳو ڪرڻ جي صلاحيت رکن. قانون سازيءَ جو اختيار اهڙن شعبن ۾ وسيع ٿي سگهي ٿو جن بابت شريعت واضح حڪم نہ ڏئي، پر قرآن ۽ سنت جي قطعي حڪمن کي تبديل ڪرڻ پارليامينٽ جي اختيار ۾ نہ هوندو.<ref name="ILC1977"/> مودودي جي عدليه بابت سوچ وقت سان تبديل ٿي. شروعاتي دور ۾ هن مغربي adversarial عدالتي نظام ۽ وڪيلن جي ڪردار تي تنقيد ڪئي، پر پاڪستان ۾ جماعت اسلامي خلاف سرڪاري ڪارروائين دوران عدالتن کان رليف ملڻ کان پوءِ هن آزاد عدليه، اپيل جي حق ۽ adversarial نظام جي فائدن کي وڌيڪ قبول ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح سندس سياسي فڪر مڪمل طور جامد نہ رهيو؛ عملي پاڪستاني سياست ۽ رياستي ادارن سان تجربن جي نتيجي ۾ سندس ڪجهه آئيني تجويزون تبديل ٿينديون رهيون.<ref name="Nasr1996"/> === شريعت === مودودي لاءِ '''[[شريعت]]''' اسلامي رياست جي سڃاڻپ جو بنيادي معيار هئي. هن لکيو تہ جيڪڏهن مسلمان سماج شعوري طور شريعت کي رد ڪري پنهنجو قانون ان کان آزاد ڪنهن ٻئي ماخذ مان اخذ ڪري، تہ اهڙو سماج اسلامي نظام جي بنيادي دعويٰ کي ڪمزور ڪري ٿو.<ref name="IslamicLaw1955">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=Islamic Law and Its Introduction |publisher=Islamic Publications |year=1955 |pages=13–14 }}</ref> سندس تصور ۾ شريعت رڳو عبادتن يا خانداني قانون تائين محدود نہ هئي، پر سماجي ۽ معاشي معاملا، انتظام، عدليه، شهري حق ۽ فرض ۽ جنگ ۽ امن جا اصول پڻ ان جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref name="Adams1983"/> مودودي اسلامي فوجداري قانون جي [[حدود]]، سود جي خاتمي ۽ ٻين شرعي حڪمن جي نفاذ جي حمايت ڪئي. هن مغربي يا مغرب زدہ مسلمانن طرفان حدود کي ظالماڻو قرار ڏيڻ واري تنقيد رد ڪئي، پر ساڳئي وقت دليل ڏنو تہ اهڙيون سزائون هڪ مڪمل اسلامي سماجي نظام ۽ اسلامي تعليم جي قيام کان اڳ الڳ نموني لاڳو ڪرڻ مناسب نہ ٿيندو.<ref name="Nasr1996"/> 2026ع ۾ Cambridge University Press پاران شايع ڪيل سندس چونڊ سياسي تحريرن جي scholarly edition پڻ سندس ''Islamic Law and Constitution'' واري بحث کي ان ڪوشش طور بيان ڪري ٿي جنهن ۾ مودودي جديد رياستي حڪمراني ۽ شريعت جي وچ ۾ مطابقت جو سياسي-قانوني تصور پيش ڪيو.<ref name="Iqtidar2026"/> === اجتهاد === مودودي [[اجتهاد]] کي مڪمل طور رد نہ ڪيو، پر ان جي استعمال لاءِ سخت علمي شرطون رکندو هو. سندس نظر ۾ اجتهاد اهڙي شخص يا اداري جو ڪم هجڻ گهرجي جنهن کي قرآن، سنت، فقهي اصولن ۽ اسلامي علمي روايت تي عبور هجي ۽ جيڪو شريعت کي آخري معيار طور قبول ڪري.<ref name="Nasr1996"/> ان لحاظ کان سندس تصور جديديت پسند مفڪرن کان مختلف هو، جيڪي جديد عقل يا سماجي ضرورتن کي روايتي فقهي نتيجن جي وسيع نئين تشريح لاءِ وڌيڪ آزاد معيار طور استعمال ڪندا هئا. === اسلامي انقلاب === مودودي 1930ع ۽ 1940ع جي ڏهاڪن کان اسلام کي هڪ ''انقلابي نظريي'' ۽ جماعت اسلامي کي سماجي تبديليءَ جي تحريڪ طور بيان ڪندو رهيو. سندس استعمال ڪيل '''اسلامي انقلاب''' جو تصور بعد ۾ ٻين اسلامي تحريڪن ۾ وڏي پيماني تي رائج ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> پر مودودي جو ”انقلاب“ عام طور هٿياربند بغاوت يا اوچتي اقتدار تي قبضي جي معنيٰ ۾ نہ هو. هن سماج جي اخلاقي ۽ فڪري تبديلي، تربيت يافته ڪارڪنن جي تياري، تعليم ۽ دعوت ذريعي تدريجي تبديليءَ کي ترجيح ڏني. سندس خيال ۾ پائيدار سياسي تبديلي ان وقت ممڪن هئي جڏهن سماج ۾ ان لاءِ فڪري ۽ اخلاقي بنياد تيار ٿي وڃي.<ref name="Nasr1996"/> 1957ع ۾ جماعت اسلامي جي مستقبل جي حڪمت عملي بابت هن غير آئيني ذريعن سان سياسي نظام بدلائڻ جي مخالفت ڪئي. ايوب خان ۽ پوءِ ذوالفقار علي ڀٽي جي حڪومتن سان شديد اختلافن باوجود مودودي عام طور جماعت کي ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جي مخالفت ڪندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو انقلابي سياسي vocabulary ۽ سندس تجويز ڪيل عملي طريقو الڳ رکڻ ضروري آهي: سندس لکڻين ۾ سماجي نظام جي بنيادي تبديلي لاءِ انقلابي اصطلاح موجود آهن، پر جماعت لاءِ سندس سياسي حڪمت عملي گهڻو ڪري تدريجي، تنظيمي ۽ آئيني رهي.<ref name="Nasr1996"/> === قومپرستي === مودودي '''[[قومپرستي]]''' کي جديد مغربي سياسي تصور سمجهندو هو ۽ مسلمانن جي بنيادي سياسي سڃاڻپ کي جاگرافي، نسل يا ٻوليءَ سان ٻڌڻ جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس خيال ۾ اسلامي امت سرحدن ۽ نسلي قوميتن کان مٿانهين مذهبي برادري آهي، تنهنڪري مسلمانن کي قومپرست وفاداريءَ بدران اسلام سان پنهنجي بنيادي اجتماعي وابستگي قائم رکڻ گهرجي. هن قومپرستيءَ جي ڪجهه صورتن کي ايتري حد تائين رد ڪيو جو انهن کي توحيد سان متصادم قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ قوم کي آخري سياسي وفاداريءَ جو مرڪز بڻائڻ اسلام جي عالمگير دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> اهو ئي سبب هو جو ورهاڱي کان اڳ هو ڪانگريس جي گڏيل هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ جي مسلمان قومي رياست واري منصوبي ٻنهي کان فاصلو رکندو هو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ، البت، هن نئين ملڪ کي پنهنجي تصور واري اسلامي رياست ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ڪئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === سيڪيولرزم === مودودي [[سيڪيولرزم]] جو پڻ سخت نقاد هو. هن ان لاءِ اردو ۾ اڪثر ''لادينيت'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ۽ سيڪيولر سياست کي مذهب ۽ اخلاقيات کي اجتماعي حڪمرانيءَ کان جدا ڪرڻ واري نظام طور ڏٺو.<ref name="Adams1983"/> سندس نظر ۾ اخلاقي قدرن جو آخري سرچشمو خدا ۽ وحي هئا؛ تنهنڪري رياست کي مذهب کان اصولي طور آزاد ڪرڻ آخرڪار سياست کي مستقل خدائي اخلاقي معيار کان محروم ڪري ڇڏيندو. Charles J. Adams جي تجزيي موجب مودودي لاءِ سيڪيولرزم صرف رياست جي مذهبي غيرجانبداري نہ، پر هڪ اهڙو تصور هو جنهن ۾ انساني خواهش يا سياسي طاقت کي خدائي هدايت کان خودمختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Adams1983"/> هي تفسير جديد سيڪيولرزم جي سڀني نظرين جي غيرجانبدار وصف نہ، بلڪه '''مودودي جو پنهنجو تنقيدي تصور''' هو؛ تنهنڪري ان کي سندس موقف طور بيان ڪرڻ ضروري آهي. === اسلامي جديديت === مودودي جديديت ۽ مغربي تهذيب کي هڪ ئي شيءِ نہ سمجهندو هو. هن جديد سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ ڪارائتي ادارتي طريقن کي اصولي طور رد نہ ڪيو، پر مغربي تهذيب جي فلسفي، سيڪيولر اخلاقيات ۽ سماجي قدرن جي تقليد جي مخالفت ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> هو [[اسلامي جديديت]] جي انهن مفڪرن سان متفق هو تہ اسلام عقل جي خلاف نہ آهي. اختلاف ان ڳالهه تي هو تہ قرآن ۽ سنت کي جديد انساني عقل جي معيار تي پرکيو وڃي يا عقل کي وحي جي دائري اندر استعمال ڪيو وڃي. مودودي جي نظر ۾ قرآن ۽ سنت آخري معيار هئا؛ عقل جو ڪم انهن جي معنائن ۽ نون حالتن ۾ انهن جي اطلاق کي سمجهڻ هو، نہ تہ وحي جي صحت جو آزاد حاڪم بڻجڻ.<ref name="Mortimer1982">{{cite book |last=Mortimer |first=Edward |title=Faith and Power: The Politics of Islam |publisher=Vintage Books |year=1982 |page=204 |isbn=9780571119448 }}</ref> محققن ساڳئي وقت نشاندهي ڪئي آهي تہ مغربيت جي مخالفت باوجود مودودي پنهنجي فڪر ۾ جديد سياسي اصطلاحن—''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست''، ''آئين''، ''پارٽي'' ۽ ''نظام''—جو وسيع استعمال ڪيو. ان ڪري سندس فڪر روايتي اسلامي اصطلاحن ۽ جديد سياسي vocabulary جي هڪ نئين ميلاپ طور پڻ مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="Iqtidar2026"/> === سائنس === مودودي جديد [[سائنس]] کي بذات خود ڪنهن مخصوص مذهبي يا سيڪيولر فلسفي سان لازم ملزوم نہ سمجهندو هو. سندس مشهور تشبيهه موجب جديد سائنس هڪ ''جسم'' وانگر هئي جنهن ۾ مختلف فلسفي يا قدرن جو ''روح'' داخل ٿي سگهي ٿو؛ جيئن ريڊيو پاڻ پيغام جو نظريو مقرر نہ ڪندو آهي پر مختلف قسم جا پيغام نشر ڪري سگهي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> انهيءَ بنياد تي هن جديد سائنسي ۽ فني علم حاصل ڪرڻ جي مخالفت نہ ڪئي؛ سندس اعتراض ان وقت پيدا ٿيندو هو جڏهن سائنس سان گڏ مادي پرستي يا سيڪيولر فلسفي کي به لازمي سچ طور قبول ڪيو وڃي.<ref name="Nasr1996"/> === مغربي تهذيب بابت موقف === مودودي جديد مغربي تهذيب جي سائنس ۽ فني ڪاميابين ۽ ان جي اخلاقي ۽ سماجي قدرن وچ ۾ فرق ڪندو هو. سندس تنقيد خاص طور سيڪيولرزم، قومپرستي، آزاد جنسي سماجي لاڳاپن، سودي معيشت ۽ مطلق عوامي حاڪميت تي مرڪوز هئي.<ref name="Nasr1996"/> ان هوندي به جديد تحقيق سندس فڪر کي ”مغرب جي مڪمل رد“ تائين محدود نٿي ڪري. Humeira Iqtidar موجب مودودي نوآبادياتي لبرل رياست کي هڪ طرف تنقيد جو نشانو بڻايو، پر ٻئي طرف جديد رياست، آئين، نمائندگي ۽ حاڪميت جي ڪيترن ئي ادارتي تصورن سان فڪري طور بحث ڪندي انهن کي پنهنجي اسلامي سياسي نظريي ۾ نئين صورت پڻ ڏني.<ref name="Iqtidar2020"/> === مغل سلطنت ۽ اڪبر بابت موقف === مودودي [[مغل سلطنت]] جي تاريخ کي مڪمل طور مثالي اسلامي حڪمراني نہ سمجهندو هو. خاص طور هن [[اڪبر اعظم]] جي مذهبي پاليسين ۽ جنهن کي بعد جي ادب ۾ ''[[دين الهي]]'' چيو ويو، ان تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان کي اسلامي عقيدي کان انحراف سان ڳنڍيو. بهرحال اڪبر جي مذهبي پاليسيءَ بابت جديد مورخن ۾ اختلاف موجود آهي. [[ايس. ايم. اڪرام]] سميت ڪجهه محققن دليل ڏنو آهي تہ اڪبر جو مقصد نئون منظم مذهب قائم ڪرڻ بدران پنهنجي چونڊيل درٻارين سان ''ارادت'' يا روحاني شاگرديءَ جو تعلق پيدا ڪرڻ هو.<ref name="Ikram1964">{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |editor-last=Embree |editor-first=Ainslie T. |title=Muslim Civilization in India |chapter=Religion at Akbar's Court |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 }}</ref> ان ڪري اڪبر بابت مودودي جي راءِ کي تاريخي حقيقت جي قطعي بيان بدران سندس مذهبي-سياسي تفسير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === عالمن ۽ روايتي فقهي ورثي بابت موقف === مودودي روايتي [[علماء]] جو مڪمل مخالف نہ هو، پر هن پنهنجي دور جي مذهبي عالمن جي علمي ۽ سياسي ڪردار تي سخت تنقيد ڪئي. سندس خيال ۾ ڪيترائي عالم جديد سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کان اڻواقف هئا ۽ فقهي روايت جي بنيادي اصولن ۽ تاريخي تفصيلن وچ ۾ فرق ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا هئا.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع ۽ جديد حالتن لاءِ اجتهاد تي زور ڏنو، پر ساڳئي وقت اجتهاد کي غير تربيت يافته ماڻهن لاءِ آزاد نہ ڇڏيو. سندس مثالي اسلامي نظام ۾ جديد ۽ روايتي ٻنهي علمن سان واقف عالمن ۽ قانوندانن کي اهم ڪردار حاصل هو.<ref name="Nasr1996"/> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس علماء سان تعلق پڻ تبديل ٿيو. جن روايتي مذهبي حلقن تي هو اڳ تنقيد ڪندو هو، انهن مان ڪيترن سان اسلامي آئين ۽ ٻين سياسي مسئلن تي جماعت اسلامي عملي اتحاد پڻ قائم ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> === عورتن بابت خيال === مودودي جي سماجي فڪر ۾ [[عورت]]، خاندان، پردو ۽ مردن ۽ عورتن جي سماجي ڪردارن بابت سوالن کي خاص اهميت حاصل هئي. هن انهن موضوعن تي پنهنجي مشهور ڪتاب ''پردہ'' (''Purdah and the Status of Woman in Islam'') ۾ تفصيلي بحث ڪيو. ڪتاب پهريون ڀيرو 1939ع–1940ع جي لڳ ڀڳ شايع ٿيو ۽ شروع کان ئي بحث هيٺ رهيو.<ref name="IqtidarPardah2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=160–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> مودودي جو خيال هو تہ مرد ۽ عورت انساني ۽ اخلاقي قدر جي لحاظ کان خدا آڏو ذميوار آهن، پر سندن سماجي ڪردار مڪمل طور هڪجهڙا نہ آهن. هن اهڙي صنفي مساوات جي مخالفت ڪئي جنهن ۾ مرد ۽ عورت جا سماجي ڪردار هڪٻئي سان مڪمل طور مٽاسٽا لائق سمجهيا وڃن. جديد محقق [[حميرا اقتدار]] جي تجزيي موجب ''پردہ'' ۾ مودودي جو استدلال صرف روايتي صنفي علحدگيءَ جو دفاع نہ هو؛ هن جديد سرمائيداري، مارڪيٽ ۾ عورت جي محنت جي وڪري ۽ خاندان تي مارڪيٽ جي اثرن بابت پڻ تنقيدي دليل ڏنا.<ref name="IqtidarEquality2021">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Conservative Anti-Colonialism: Maududi, Marx and Social Equality |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=295–310 |doi=10.1017/S1356186321000332 }}</ref> [[عرفان احمد]] موجب مودودي جديد شهري زندگيءَ ۾ عورتن جي وڌندڙ عوامي موجودگيءَ کي اسلامي اخلاقي ۽ خانداني نظام لاءِ هڪ اهم چئلينج سمجهندو هو. هن بازارن، ڪاليجن، ٿيئٽرن ۽ ٻين گڏيل سماجي هنڌن ۾ مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول، ۽ جديد تفريحي ثقافت جي ڪيترن پاسن تي تنقيد ڪئي.<ref name="IrfanAhmad2013">{{cite book |last=Ahmad |first=Irfan |chapter=Cracks in the 'Mightiest Fortress' |editor1-last=Osella |editor1-first=Filippo |editor2-last=Osella |editor2-first=Caroline |title=Islamic Reform in South Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |page=322 |isbn=9781107276673 }}</ref> ==== خاندان ۽ گهريلو ڪردار ==== مودودي خاندان کي اسلامي سماج جي بنيادي اداري طور ڏٺو. ''Towards Understanding Islam'' ۾ هن عورت جي بنيادي ذميوارين ۾ گهر جي انتظام، ٻارن جي تربيت ۽ پرورش ۽ خانداني زندگيءَ جي سنڀال کي شامل ڪيو.<ref name="TUIWomen">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |others=Khurshid Ahmad, translator |year=1979 |page=112 }}</ref> سندس نظر ۾ خاندان اندر مرد ۽ عورت جي ذميوارين جي ورهاست سندن برابريءَ جي نفي نہ، پر مختلف سماجي ڪردارن جي تقسيم هئي. تنهن هوندي بہ جديد صنفي مطالعي ۾ سندس هن تصور کي واضح طور درجابنديءَ تي ٻڌل تصور پڻ سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس تجويز ڪيل سماجي نظام عورت جي عوامي، سياسي ۽ معاشي سرگرميءَ تي مرد جي ڀيٽ ۾ گهڻيون پابنديون لاڳو ڪندو هو.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== پردو ۽ صنفي علحدگي ==== مودودي [[پردو|پردي]] کي رڳو لباس جو مسئلو نہ، پر مردن ۽ عورتن جي سماجي تعلقن کي منظم ڪندڙ وسيع نظام سمجهندو هو. هن غير محرم مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول جي مخالفت ڪئي ۽ دليل ڏنو تہ ضرورت کان سواءِ عورتن جو گهر کان ٻاهر نڪرڻ محدود رهڻ گهرجي.<ref name="IqtidarPardah2026"/> هن قرآن جي آيتن {{قرآن|24|30}}–{{قرآن|24|31}}، {{قرآن|33|32}}–{{قرآن|33|33}} ۽ {{قرآن|33|59}} کي پردي ۽ صنفي اخلاق بابت پنهنجي استدلال جي اهم بنيادن طور استعمال ڪيو.<ref name="PardahCommands2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Commandments regarding Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=191–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> منهن ۽ هٿن جي پردي بابت فقهي اختلاف ۾ مودودي وڌيڪ سخت موقف اختيار ڪيو. سندس لکڻين ۾ عام حالتن ۾ گهر کان ٻاهر نڪرندڙ عورت لاءِ منهن ۽ هٿن کي به ڍڪڻ جي حمايت ملي ٿي، جڏهن تہ حقيقي ضرورت جي حالت ۾ ان جي گنجائش تسليم ڪئي وئي.<ref name="TUIWomen"/><ref name="Ruthven329">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |page=329 }}</ref> [[File:Maududi 1941.jpg|thumb|مودودي 1941ع ۾؛ ساڳئي دور ۾ سندس سماجي ۽ سياسي فڪر وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري رهيو هو.]] مودودي جو عورتن بابت هي موقف جماعت اسلامي اندر هميشه اڻبدليل نہ رهيو. عرفان احمد جي تحقيق موجب 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جماعت جي ڪجهه ڪارڪنن ۽ مفڪرن عورتن جي تعليم، ملازمت، سياسي شموليت ۽ چهري جي پردي بابت مودودي جي تشريح کان مختلف رايا پيش ڪيا.<ref name="AhmadWomen2008">{{cite journal |last=Ahmad |first=Irfan |title=Cracks in the 'Mightiest Fortress': Jamaat-e-Islami's Changing Discourse on Women |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=549–575 |doi=10.1017/S0026749X07003101 }}</ref> ==== عورتن جي سياسي ڪردار بابت موقف ==== مودودي عورت کي رياست جي سربراهه ٿيڻ يا مردن ۽ عورتن تي مشتمل عام قانون ساز اداري ۾ ساڳي سياسي ڪردار ادا ڪرڻ جي حمايت نہ ڪندو هو. سندس تجويز موجب عورتون پنهنجي نمائندن تي مشتمل هڪ الڳ مجلس چونڊي سگهن ٿيون، جيڪا عورتن جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل معاملن تي راءِ ڏئي ۽ عام قومي معاملن تي تنقيد پڻ ڪري سگهي.<ref name="ILC308">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=308 }}</ref> بعد واري جماعت اسلامي جي عملي سياست هن ابتدائي نظريي کان ڪيترن معاملن ۾ اڳتي وڌي. ڏکڻ ايشيا ۾ جماعت سان لاڳاپيل عورتن تعليم، سياسي مهمن ۽ تنظيمي سرگرمين ۾ وڌندڙ ڪردار ادا ڪيو؛ بنگلاديش بابت مطالعي پڻ جماعت جي بعد واري عورتن بابت discourse ۽ مودودي جي ابتدائي موقف وچ ۾ تبديليءَ جي نشاندهي ڪئي آهي.<ref name="Shehabuddin2008">{{cite journal |last=Shehabuddin |first=Elora |title=Jamaat-i-Islami in Bangladesh: Women, Democracy and the Transformation of Islamist Politics |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=577–603 |doi=10.1017/S0026749X07003210 }}</ref> ==== خانداني منصوبابندي ==== مودودي جديد [[خانداني منصوبابندي]] ۽ خاص طور آباديءَ کي سرڪاري پاليسيءَ وسيلي محدود ڪرڻ جو مخالف هو. هن اهڙي پاليسيءَ کي فطري نظام ۾ مداخلت ۽ خدا جي رزق ۽ آباديءَ بابت تدبير تي اعتماد جي کوٽ سان ڳنڍيو.<ref name="BirthControl">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Birth Control |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1978 |page=73 }}</ref> هن آباديءَ جي واڌ کي لازمي طور معاشي تباهيءَ جو سبب سمجهڻ کان به انڪار ڪيو. محمد نجات الله صديقي موجب مودودي ان دليل سان به اختلاف ڪيو تہ ننڍو خاندان لازمي طور ٻارن کي بهتر غذا ۽ تعليم فراهم ڪري ٿو؛ مودودي مشڪلات ۽ محدود وسيلن کي ڪڏهن ڪڏهن انساني شخصيت ۽ محنت لاءِ محرڪ پڻ سمجهندو هو.<ref name="Siddiqi2007">{{cite book |last=Siddiqi |first=Mohammad Nejatullah |title=Muslim Economic Thinking: A Survey of Contemporary Literature |publisher=The Islamic Foundation |location=Leicester |year=2007 |page=41 }}</ref> === موسيقي ۽ تفريح === مودودي [[موسيقي]] ۽ ناچ جي ڪيترين مروج صورتن کي پنهنجي اسلامي اخلاقي نظام سان ناموافق سمجهندو هو. سندس معاشي ۽ سماجي لکڻين ۾ موسيقارن، ناچ ڪندڙن ۽ تفريحي صنعت کي اهڙي عياش معاشري جي مثالن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ دولت ضرورتن ۽ سماجي ڀلائيءَ بدران اهڙين سرگرمين تي خرچ ٿئي ٿي جن کي هو اخلاقي طور نقصانڪار سمجهندو هو.<ref name="EconomicSystem1941">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |orig-year=1941 }}</ref> ان موقف کي مودودي جي مجموعي سماجي فلسفي جي پسمنظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ هو جديد تجارتي تفريح، جنسي نمائش ۽ صارف پرستيءَ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل مسئلا سمجهندو هو. سندس موسيقي بابت موقف کي سڀني اسلامي فقهي مڪتبن جو متفقه موقف سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي تاريخ ۾ موسيقي ۽ سماع بابت مختلف فقهي ۽ صوفيانه رايا موجود رهيا آهن. === معاشي فڪر === مودودي جديد '''اسلامي معاشيات''' جي ابتدائي اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيل ''The Economic Problem of Man and Its Islamic Solution'' ۽ ''Economic System of Islam'' جديد اسلامي معاشي فڪر جي تشڪيل ۾ اثرانداز ٿيا.<ref name="NasrEconomics">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=103–106 |isbn=9780195096958 }}</ref> اقتصاديات جي ماهر [[محمد عمر چپرا]] مودودي کي انهن مفڪرن مان شمار ڪيو آهي جن جديد دور ۾ اسلامي معاشيات کي هڪ جدا فڪري موضوع طور اڳتي وڌائڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |volume=94 |issue=2 |year=2004 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> مودودي جو معاشي نظريو سرمائيداري ۽ سوشلزم ٻنهي کان پاڻ کي الڳ پيش ڪندو هو. سندس خيال ۾ اسلام خانگي ملڪيت ۽ واپار کي تسليم ڪري ٿو، پر ملڪيت کي مڪمل ۽ غير مشروط حق نہ بڻائي ٿو؛ زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، اخلاقي پابنديون ۽ سماجي ذميواري ملڪيت جي استعمال تي حدون مقرر ڪن ٿيون.<ref name="EconomicSystem1941"/> جديد اسلامي معاشيات بابت وسيع علمي ادب ۾ پڻ خانگي ملڪيت ۽ مارڪيٽ کي عام طور قبول ڪرڻ، پر انهن کي شريعت ۽ اخلاقي ذميوارين سان محدود ڪرڻ، اسلامي معاشي فڪر جون اهم خصوصيتون سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="OxfordIslamicEconomics">{{cite encyclopedia |last=Wilson |first=Rodney |title=Islamic Economic Principles |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Religion |publisher=Oxford University Press |year=2019 |doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.685 }}</ref> ==== سرمائيداريءَ تي تنقيد ==== مودودي [[سرمائيداري]] کي ان جي غير محدود صورت ۾ رد ڪيو. سندس تنقيد جو هڪ حصو سودي مالياتي نظام، دولت جي ارتڪاز، استحصال ۽ دولت کي اخلاقي ذميواريءَ کان آزاد سمجهڻ تي مرڪوز هو.<ref name="EconomicSystem1941"/> هن جديد اقتصاديات جي بچت ۽ سيڙپڪاريءَ بابت ڪجهه بنيادي مفروضن تي پڻ سخت تنقيد ڪئي. سندس دليل هو تہ آمدنيءَ جو وڏي پيماني تي خرچ کان هٽي مالي بچت ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ ڏانهن وڃڻ مجموعي طلب کي گهٽائي سگهي ٿو ۽ ان مان وڌيڪ پيداوار، واپاري مقابلو ۽ معاشي بحران پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="MaududiSaving">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=21–24 }}</ref> هي معاشي تجزيو جديد mainstream economics جو متفقه نتيجو نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي مودودي جي معاشي نظريي طور ئي بيان ڪرڻ مناسب آهي. ==== سوشلزم بابت موقف ==== مودودي [[سوشلزم]] ۽ [[ڪميونزم]] جو پڻ سخت مخالف هو. سندس خيال ۾ پيداوار جي ذريعن کي وڏي پيماني تي رياست جي ملڪيت ۾ ڏيڻ معاشي طاقت سان گڏ سياسي طاقت به حڪومت وٽ مرڪوز ڪري ڇڏي ٿو ۽ فرد جي آزادي ۽ ملڪيت جي حق کي خطري ۾ وجهي ٿو.<ref name="EconomicSystemSocialism">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=25–28 }}</ref> هن غربت ۽ معاشي استحصال جي وجود کي تسليم ڪيو، پر مارڪسي تجزيي سان اختلاف ڪيو تہ انهن جو بنيادي سبب خانگي ملڪيت يا نفعي جو تصور آهي. سندس نظر ۾ اصل مسئلو دولت جي استعمال ۾ اخلاقي ضابطن، سماجي ذميواري ۽ شرعي حدن جي کوٽ هو.<ref name="RuthvenEconomic">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=329–330 }}</ref> حميرا اقتدار جي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جي سوشلزم سان سخت اختلاف باوجود سندس سرمائيداري ۽ مارڪيٽائيزيشن بابت ڪجهه دليلن ۾ مارڪسي تنقيد سان قابل ذڪر فڪري مشابهت موجود هئي، خاص طور سماجي تعلقن کي مارڪيٽ جي منطق هيٺ آڻڻ بابت.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== اسلامي معاشي نظام ==== مودودي پنهنجي تجويز ڪيل نظام کي laissez-faire سرمائيداري ۽ رياستي سوشلزم جي وچ ۾ صرف هڪ '''مخلوط معيشت''' نہ سمجهندو هو. سندس دعويٰ هئي تہ اسلامي معاشي نظام جو بنياد هڪ الڳ اخلاقي ۽ قانوني worldview تي آهي، جنهن ۾ حلال ۽ حرام، زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، سماجي ذميواري ۽ خانگي ملڪيت گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="NasrEconomics"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ مودودي جي بيان ڪيل معاشي نظامن جو تقابلي خاڪو ! پهلو ! سرمائيداري بابت سندس تنقيد ! سوشلزم بابت سندس تنقيد ! سندس تجويز ڪيل اسلامي نظام |- | ملڪيت | خانگي ملڪيت کي حد کان وڌيڪ آزادي | رياستي ملڪيت جو حد کان وڌيڪ غلبو | خانگي ملڪيت، پر شرعي ۽ سماجي ذميوارين سان |- | سرمايو | سودي سرمايي ۽ دولت جي ارتڪاز تي تنقيد | سرمايي تي رياستي ڪنٽرول | سود کان پاڪ سيڙپڪاري ۽ نفعي-نقصان ۾ شراڪت |- | سماجي انصاف | مارڪيٽ پاڻ ڪافي نہ آهي | جبري مساوات فردي آزادي گهٽائي سگهي ٿي | زڪوات، وراثت، خيرات ۽ اخلاقي ذميواري |- | رياست | غير محدود مارڪيٽ جي مخالفت | مڪمل معاشي مرڪزيت جي مخالفت | شرعي حدن اندر ضابطو ۽ سماجي ڀلائي |} هي جدول مودودي جي پنهنجي normative classification جو خلاصو آهي؛ جديد معاشي علم ۾ سرمائيداري ۽ سوشلزم جون گهڻيون مختلف صورتون موجود آهن ۽ اهي لازمي طور انهن ٽن سادن خانن تائين محدود نہ آهن.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== سود جي ممانعت ==== مودودي جي معاشي فڪر ۾ سڀ کان اهم مسئلن مان هڪ '''[[ربا|سود (ربا)]]''' هو. هن قرض تي ورتل هر مقرر واڌ کي ربا قرار ڏيندي ان جي مڪمل خاتمي جي حمايت ڪئي. سندس نظر ۾ قرآن جي سود بابت ممانعت صرف انتهائي يا استحصالي وياج تائين محدود نہ هئي.<ref name="MaududiRiba">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=166–199 }}</ref> هن ”مناسب“ يا گهٽ شرح واري سود ۽ استحصالي سود جي وچ ۾ بنيادي شرعي فرق قبول نہ ڪيو. سندس دليل موجب جيڪڏهن قرض تي اڳواٽ مقرر واڌ جو اصول تسليم ڪيو وڃي تہ شرح گهٽ يا وڌيڪ هجڻ ان جي بنيادي نوعيت تبديل نٿي ڪري.<ref name="MaududiRiba"/> سودي قرض جي متبادل طور مودودي '''سڌي حصيداريءَ واري سيڙپڪاري''' ۽ [[نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت]] تي زور ڏنو، جنهن ۾ سرمايو فراهم ڪندڙ کي اڳواٽ مقرر وياج بدران ڪاروبار جي حقيقي نتيجي ۾ حصو ملي.<ref name="MaududiRiba"/> اهو تصور بعد ۾ اسلامي بئنڪنگ جي نظرياتي ادب ۾ [[مضاربت]] ۽ [[مشارڪت]] جهڙن risk-sharing طريقن سان ڳنڍيو ويو. جديد اسلامي ماليات ۾، البت، عملي ادارا صرف equity finance تي نہ هلن ٿا ۽ مرابحه، اجاره ۽ ٻين شريعت مطابق معاهدن جو پڻ وسيع استعمال ڪن ٿا.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== مودودي جي معاشي فڪر تي تنقيد ==== معاشيات جي محقق [[فيصل خان]] دليل ڏنو آهي تہ مودودي جو سودي ماليات جو بيان گهڻو ڪري ڏکڻ ايشيا جي ڳوٺاڻي قرض ڏيندڙ ۽ غريب هاريءَ جي استحصالي تعلق سان مشابهت رکي ٿو، جڏهن تہ جديد تجارتي بئنڪنگ جا ڪيترائي پاسا ان کان وڌيڪ پيچيدا آهن.<ref name="FeisalKhan">{{cite book |last=Khan |first=Feisal |title=Islamic Banking in Pakistan: Shariah-Compliant Finance and the Quest to Make Pakistan More Islamic |publisher=Routledge |year=2015 |pages=57–65 |isbn=9780415712699 }}</ref> خان اهو سوال پڻ اٿاري ٿو تہ سود جي بدران equity financing اختيار ڪرڻ پاڻمرادو اهڙي منصوبي ڏانهن سرمايو ڇو منتقل ڪندو جيڪو سماجي طور فائديمند هجي پر مالي طور گهٽ منافعي وارو هجي. ان ڪري مودودي جي تجويزن کي جديد اسلامي معاشيات جي تاريخ ۾ اثرائتو نظرياتي قدم سمجهيو وڃي ٿو، پر انهن جي عملي معاشي نتيجن بابت بحث جاري رهيو آهي.<ref name="FeisalKhan"/> ==== زمينداري ۽ زرعي سڌارا ==== مودودي خانگي ملڪيت جي حق جو مضبوط حامي هو ۽ پاڪستان جي شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني جي [[زرعي سڌارا|زرعي سڌارن]] ۽ زمين جي جبري ورهاست بابت شڪي موقف اختيار ڪيائين. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ هن پنجاب ۾ زمين جي مالڪيءَ تي سخت حدون لاڳو ڪرڻ جي ڪجهه تجويزن جي مخالفت ڪئي.<ref name="NasrLand">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> سندس دليل جو بنياد اهو هو تہ جيڪڏهن ملڪيت شرعي طور جائز طريقي سان حاصل ڪئي وئي هجي تہ صرف ان جي وڏي مقدار رياست کي ان جي ضبط يا ورهاست جو پاڻمرادو حق نٿي ڏئي. بعد ۾ هن معاشي انصاف ۽ دولت جي منصفاڻي ورڇ تي وڌيڪ زور ڏنو، پر [[مساوات پسندي]] ۽ خانگي ملڪيت جي جبري خاتمي جي مخالفت جاري رکي.<ref name="NasrLand"/> === تصوف === مودودي جو [[تصوف]] بابت موقف وقت سان تبديل ٿيو ۽ ان کي فقط ”تصوف جي مخالفت“ طور بيان ڪرڻ درست نہ آهي. پنهنجي ابتدائي دور ۾ هو برصغير ۾ رائج تصوف جي ڪيترين رسمن، پير پرستي، مزارن سان لاڳاپيل عقيدن ۽ اهڙين صوفيانه تشريحن جو سخت نقاد هو جيڪي سندس نظر ۾ قرآن، سنت ۽ شريعت کان پري ٿي ويون هيون.<ref name="NasrSufism">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=122–124 |isbn=9780195096958 }}</ref> هن پنهنجي جوانيءَ ۾ اسلامي روحانيت ۽ تصوف جي ڪجهه علمن جو باقاعده مطالعو پڻ ڪيو. سندس فڪري پسمنظر تي [[ديوبندي]] اصلاح پسند روايت، [[ابن تيميه]] ۽ ٻين اهڙن عالمن جي اثر جي نشاندهي ڪئي وئي آهي، جيڪي روحاني تزڪيي کي قبول ڪندي غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تي تنقيد ڪندا هئا.<ref name="Sirriyeh2013">{{cite book |last=Sirriyeh |first=Elizabeth |title=Sufis and Anti-Sufis: The Defence, Rethinking and Rejection of Sufism in the Modern World |publisher=Routledge |year=2013 |pages=162–164 |isbn=9781136812767 }}</ref> ==== تصوف ۽ شريعت ==== مودودي پنهنجي بعد واري لکڻين ۾ واضح ڪيو تہ سندس اعتراض '''تصوف بذات خود''' تي نہ، پر اهڙي تصوف تي آهي جيڪو شريعت کان آزاد ٿيڻ جي دعويٰ ڪري. هن ''Towards Understanding Islam'' ۾ فقہ ۽ تصوف جي وچ ۾ فرق کي نماز جي مثال سان بيان ڪيو: فقہ نماز جي ظاهري شرطن ۽ عملن کي ڏسي ٿي، جڏهن تہ تصوف عبادت جي اندروني توجهه، اخلاص ۽ انسان جي اخلاق تي ان جي اثر کي ڏسي ٿو.<ref name="MaududiTasawwuf">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=111 }}</ref> هن اهڙي روحاني تربيت کي قبول ڪيو جيڪا قرآن، سنت ۽ شريعت جي پابنديءَ سان گڏ هجي، پر انهن صوفيانه دعوائن جي مخالفت ڪئي جن موجب ڪو روحاني مقام حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان عام شرعي فرضن کان مٿانهون ٿي سگهي ٿو.<ref name="Sirriyeh2013"/> ==== موقف ۾ تبديلي ==== Vali Nasr موجب مودودي جي شروعاتي تحريرن ۾ تصوف بابت ٻولي ڪافي سخت هئي، پر پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس موقف وڌيڪ تفريقي بڻيو. هن تصوف جي روحاني ۽ اخلاقي پهلو کي قبول ڪندي پنهنجي تنقيد کي خاص طور غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تائين محدود ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="NasrSufism"/> 1951ع ۾ هن واضح طور چيو تہ نہ هو ۽ نہ جماعت اسلامي تصوف جي اصل روحاني تصور جا مخالف آهن. هن شرعي پابنديءَ ۾ رهندڙ تصوف ۽ مزارن، ميلن ۽ ٻين اهڙين عوامي رسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو جن کي هو بعد ۾ پيدا ٿيل بدعتون سمجهندو هو.<ref name="NasrSufism"/> مودودي جي وفات کان پوءِ جماعت اسلامي جو تصوف سان عملي تعلق به هڪجهڙو نہ رهيو. مثال طور جماعت جي امير [[قاضي حسين احمد]] 1987ع ۾ لاهور جي مشهور صوفي درگاهه [[داتا درٻار]] جو دورو ڪيو، جڏهن تہ جماعت جي ٻين حلقن صوفي رسمن جي ڪجهه صورتن تي تنقيد جاري رکي.<ref name="NasrSufism"/><ref name="Sirriyeh2013"/> ان ڪري مودودي جي تصوف بابت فڪر کي ٽن پاسن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: روحاني تزڪيي ۽ احسان جي قبوليت، شريعت کان آزاد باطنيت جي مخالفت، ۽ مزارن يا اولياءَ سان لاڳاپيل انهن عوامي رسمن تي تنقيد جن کي هو قرآن ۽ سنت سان غير موافق سمجهندو هو. === غير مسلمانن بابت خيال === مودودي جي سياسي نظريي ۾ غير مسلمانن جي حيثيت سندس '''اسلامي رياست''' جي تصور سان ڳنڍيل هئي. هو غير مسلمانن جي جان، مال، عبادت ۽ شخصي قانونن جي تحفظ جو حامي هو، پر ساڳئي وقت سندس تجويز ڪيل رياست هڪ نظرياتي اسلامي رياست هئي، جنهن جي بنيادي پاليسي ۽ اعليٰ حڪمراني سندس نظر ۾ انهن ماڻهن جي هٿ ۾ رهڻ گهرجي جيڪي ان جي اسلامي نظريي کي قبول ڪن.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> برطانوي هند واري دور ۾ مودودي اقليتن جي مسئلي کي اڪثريتي قومي جمهوريت جي تنقيد سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال هو تہ جيڪڏهن رياست ۾ سياسي اقتدار رڳو عددي اڪثريت جي بنياد تي هجي تہ مستقل مذهبي اقليتون اڪثريت جي سياسي غلبي هيٺ اچي سگهن ٿيون. ان ڪري سندس قومپرستيءَ خلاف لکڻين ۾ ''بنيادي حقن'' ۽ اقليتن جي تحفظ جو سوال نمايان رهيو.<ref name="Iqtidar2026Rights">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Fundamental Rights |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=129–143 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس حل سيڪيولر شهريت بدران اسلامي نظرياتي رياست جي اندر اقليتن جي تحفظ تي ٻڌل ٿيو. سندس لکڻين موجب غير مسلمانن جي مذهبي عقيدن، عبادتن ۽ ذاتي سماجي رسمن ۾ عام طور مداخلت نہ ٿيڻ گهرجي، پر رياست جي بنيادي اسلامي پاليسيءَ کي تبديل ڪرڻ يا ان جي اعليٰ نظرياتي قيادت تي اثرانداز ٿيڻ جو کين ساڳيو حق حاصل نہ هوندو.<ref name="ILC237">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237 }}</ref> هن تصور ۾ غير مسلمان عام سرڪاري ملازمتن ۾ ڪم ڪري سگهن ٿا، پر اهڙن اهم عهدن کان محروم رهندا جن وسيلي اسلامي رياست جي بنيادي پاليسي طئي ٿئي. مودودي الڳ نمائندگيءَ جو تصور پڻ پيش ڪيو، جنهن موجب غير مسلم شهري پنهنجا نمائندا چونڊي سگهن ٿا.<ref name="ILCMinorities">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237, 282, 288–297 }}</ref> اهڙي نموني سندس فڪر ۾ مذهبي آزادي ۽ قانوني تحفظ سان گڏ سياسي اختيار جي غير مساوي ورڇ موجود هئي. جديد سياسي معيارن، خاص طور برابر شهريت جي تصور، جي لحاظ کان اهو پاسو تنقيد جو موضوع رهيو آهي؛ جڏهن تہ مودودي پاڻ اهڙي فرق کي مذهبي امتياز بدران نظرياتي رياست جي منطقي نتيجي طور پيش ڪندو هو.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/> ==== جزيه ==== مودودي روايتي اسلامي [[جزيه]] جي ادائيگيءَ کي اسلامي رياست ۾ غير مسلم مرد شهرين جي حيثيت سان ڳنڍيو. سندس تشريح موجب بالغ ۽ قابل غير مسلم مرد جزيه ادا ڪندا، جڏهن تہ عورتون، ٻار ۽ ڪجهه ٻين مستثنيٰ طبقن تي اهو لاڳو نہ ٿيندو؛ فوجي خدمت ڪندڙ غير مسلمانن کي پڻ ان کان ڇوٽ ملي سگهي ٿي.<ref name="ILC292">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1983 |page=292 }}</ref> مودودي جزيي کي صرف مالي محصول نہ، پر اسلامي رياست جي سياسي حاڪميت سان پڻ ڳنڍيو. ''تفہيم القرآن'' ۾ سندس تشريح موجب جزيي جي ادائيگي غير مسلم سياسي گروهن جي آزاد حاڪميت ختم ٿيڻ ۽ اسلامي سياسي اقتدار جي قبوليت جي علامت پڻ هئي.<ref name="TafhimJizya">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Meaning of the Qur'an |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1993 |volume=2 |pages=183–186 }}</ref> ان ڪري مودودي جي جزيي بابت تصور کي رڳو جديد ''tax in lieu of military service'' سان برابر سمجهڻ سندس مڪمل موقف جي عڪاسي نہ ڪندو؛ سندس پنهنجي لکڻين ۾ ان جا دفاعي ذميواري ۽ سياسي حاڪميت ٻئي پاسا موجود آهن. === احمديه مسئلو === [[احمديه جماعت]] بابت مودودي جو موقف پاڪستان جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ سندس سڀ کان تڪراري موقفن مان هڪ رهيو. هو احمدين کي اسلامي عقيدي جي دائري کان ٻاهر سمجهندو هو ۽ خاص طور [[ختم نبوت]] جي مسئلي تي سندن عقيدن جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Valentine2008">{{cite book |last=Valentine |first=Simon Ross |title=Islam and the Ahmadiyya Jama'at: History, Belief, Practice |publisher=Columbia University Press |year=2008 |pages=228–229 |isbn=9780231700948 }}</ref> 1953ع جي پنجاب ۽ لاهور واري احمديه مخالف تحريڪ دوران مودودي ''قادياني مسئلو'' نالي رسالو لکيو. ان ۾ هن احمدين جي مذهبي حيثيت ۽ پاڪستاني رياست ۾ سندن آئيني حيثيت بابت پنهنجا دليل پيش ڪيا. سندس تحرير ان دور جي وسيع احمديه مخالف سياسي مهم جو حصو بڻجي وئي.<ref name="Valentine2008"/> [[File:Maulana Maududi 1953.jpg|thumb|مودودي جي سياسي زندگيءَ ۾ 1953ع جو احمديه مخالف تحريڪ وارو دور اهم ۽ تڪراري مرحلو هو.]] 1953ع جي فسادن کان پوءِ لاڳو ٿيل مارشل لا هيٺ هڪ فوجي عدالت مودودي کي موت جي سزا ٻڌائي. اها سزا عملي طور نافذ نہ ٿي؛ پوءِ ان کي عمر قيد ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996Ahmadi">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> احمدين ۽ مودودي جي اسلامي رياست جي تصور جي تعلق تي جديد تحقيق پڻ خاص ڌيان ڏنو آهي. مذهبي قوميت ۽ جديد اسلامي رياست بابت مطالعي ۾ مودودي جي احمدين بابت موقف کي ان وڏي سوال سان ڳنڍيو ويو آهي تہ هڪ نظرياتي اسلامي رياست ۾ ''مسلمان'' جي قانوني تعريف ڪرڻ جو اختيار ڪنهن وٽ هوندو ۽ اهڙي تعريف اقليتي شهريت تي ڪهڙا اثر وجهي سگهي ٿي.<ref name="Haj2023">{{cite book |last=Haj |first=Samira |chapter=Abul Ala Mawdudi's Islamic State and Minority Ahmadis |title=Sunni Chauvinism and the Roots of Muslim Modernism |publisher=Stanford University Press |year=2023 |pages=135–167 |doi=10.1515/9781503636255-008 }}</ref> === جهاد === مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''[[جهاد]]''' هڪ مرڪزي تصور هو. سندس پهريون وڏو علمي ڪم ''الجهاد في الاسلام'' هو، جيڪو 1927ع کان اخبار ۾ قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. اهو ڪتاب ان وقت لکيو ويو جڏهن هندستان برطانوي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ هو ۽ برصغير ۾ جنگ، آزادي، عدم تشدد ۽ اسلامي سياسي اختيار بابت شديد بحث جاري هئا.<ref name="Khalidi2012">{{cite book |last=Khalidi |first=Omar |chapter=Muslim Debates on Jihad in British India: The Writings of Chiragh ‘Ali and Abu al-A‘la Mawdudi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=305–321 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199755042.003.0015 }}</ref> مودودي جهاد کي فقط ذاتي روحاني جدوجهد يا صرف دفاعي جنگ تائين محدود نہ ڪيو. سندس نظريي ۾ اسلام هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي ۽ سياسي نظام هو، تنهنڪري جهاد اهڙي منظم جدوجهد جو نالو پڻ هو جنهن جو مقصد انسان جي انسان تي حاڪميت بدران خدا جي حاڪميت تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظام قائم ڪرڻ هو.<ref name="MawdudiThemes">{{cite book |chapter=Central themes of Mawdudi's writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 }}</ref> ==== ''الجهاد في الاسلام'' ==== ''الجهاد في الاسلام'' ۾ مودودي قومپرست جنگ ۽ اسلامي جهاد ۾ فرق ڪيو. سندس دليل موجب اسلامي جهاد جو مقصد ڪنهن خاص قوم، نسل يا علائقي جي سياسي طاقت وڌائڻ نہ، پر اهڙي سياسي ۽ سماجي نظام کي ختم ڪرڻ آهي جنهن کي هو غير اسلامي ۽ ظالماڻو سمجهي ٿو، ۽ ان جي جاءِ تي اسلامي نظام قائم ڪرڻ آهي.<ref name="AlJihad">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Al Jihad fil Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore }}</ref> ان ڪري سندس لکڻين ۾ اسلامي تحريڪ جي دائري کي ڪنهن هڪ ''وطن'' تائين محدود نہ ڪيو ويو. مودودي اسلامي پيغام کي عالمگير سمجهندو هو ۽ سياسي نظام جي تبديليءَ کي به ان عالمگير دعويٰ سان ڳنڍيندو هو.<ref name="MawdudiThemes"/> جديد محققن هن نظريي کي مختلف نمونن سان پڙهيو آهي. عمر خالدي ان کي برطانوي هند ۾ جهاد بابت جديد مسلم بحثن جي مخصوص تاريخي تناظر ۾ رکي ٿو، جڏهن تہ بين الاقوامي قانون بابت ڪجهه محقق مودودي کي ويهين صديءَ جي '''offensive theory of jihad''' جي اهم جديد نمائندن مان شمار ڪن ٿا.<ref name="Khalidi2012"/><ref name="UseForce2013">{{cite journal |title=Use of Force under Islamic Law |journal=European Journal of International Law |volume=24 |issue=1 |year=2013 |pages=343–365 |doi=10.1093/ejil/cht013 }}</ref> اهڙي scholarly classification کي مودودي جي پنهنجي اصطلاحن سان خلط نہ ڪرڻ گهرجي: هو پنهنجي تصور کي سامراجي توسيع يا قومي فتح طور پيش نہ ڪندو هو، بلڪه ان کي ظلم ۽ انسان جي انسان تي حاڪميت ختم ڪرڻ جي انقلابي جدوجهد قرار ڏيندو هو. تنهن هوندي بہ سندس نظريي ۾ ضرورت پوڻ تي سياسي نظام بدلائڻ لاءِ هٿياربند طاقت جي استعمال جي گنجائش موجود هئي.<ref name="UseForce2013"/> ==== جنگ ۽ غير جنگي جهاد ==== مودودي وٽ جهاد صرف جنگ جي ميدان ۾ وڙهڻ جو نالو نہ هو. سندس تشريح ۾ سياسي تنظيم، دعوت، تعليم، فڪري جدوجهد، مالي مدد ۽ جنگ لاءِ تياري پڻ وسيع جهاد جو حصو ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ سڌي هٿياربند جنگ لاءِ هن ''قتال'' جو تصور استعمال ڪيو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1979 |pages=104–105 }}</ref> هو جنگ ۾ جاني ۽ مالي نقصان کي سنجيده قرباني سمجهندو هو، پر سندس استدلال موجب جيڪڏهن وڏي اخلاقي ۽ سياسي برائي کي روڪڻ لاءِ محدود نقصان ناگزير هجي تہ اهو جائز ٿي سگهي ٿو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding"/> ==== جهاد جو اعلان ۽ ڪشمير ==== مودودي جي نظرياتي لکڻين جي باوجود، هو هر فرد يا مذهبي جماعت کي پنهنجي طور تي هٿياربند جهاد شروع ڪرڻ جو اختيار نہ ڏيندو هو. 1947ع–1948ع جي [[ڪشمير تڪرار]] دوران هن دليل ڏنو تہ منظم جنگ يا جهاد جو اعلان جائز سياسي حڪومت جي اختيار هيٺ هجڻ گهرجي.<ref name="NasrKashmir">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> ان سبب ڪشمير بابت سندس موقف سندس وسيع انقلابي ٻوليءَ جي مقابلي ۾ وڌيڪ رياست-مرڪوز هو: غير رياستي مذهبي اڳواڻ يا جماعت پنهنجي طور تي جنگ شروع ڪرڻ جا مجاز نہ هئا. اهو فرق مودودي جي جهاد جي نظريي کي بعد ۾ پيدا ٿيل ڪيترن غير رياستي هٿياربند اسلام پسند تصورن کان ڌار ڪري ٿو.<ref name="NasrKashmir"/> === شخصيت ۽ ذاتي زندگي === [[جماعت اسلامي]] جي امير طور مودودي پنهنجي جماعت جي ڪارڪنن سان نسبتاً ويجهو رابطو رکندو هو. سندس گهر ۾ عصر ۽ مغرب جي نمازن جي وچ واري وقت ۾ ڪارڪنن ۽ مهمانن سان غير رسمي ملاقاتون ۽ بحث ٿيندا هئا.<ref name="NasrPersonality">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=127–140 }}</ref> سندس سوانح نگارن ۽ همعصرن کيس خاموش طبع، منظم، مضبوط ارادي وارو ۽ پنهنجي فڪري موقف تي قائم رهندڙ شخص طور بيان ڪيو آهي. سندس تقرير جو انداز عام جذباتي خطابت کان مختلف هو؛ هو دليل کي مرحليوار ترتيب ڏيندي قرآن، حديث ۽ سياسي منطق مان نتيجا اخذ ڪندو هو.<ref name="NasrPersonality"/> اردو سندس فڪري اظهار جو بنيادي وسيلو هو. جيتوڻيڪ هو عربي ۽ فارسي علمي روايتن سان واقف هو ۽ جديد مغربي سياسي فڪر به پڙهيو هئائين، هن پنهنجي گهڻي تصنيف [[اردو]] ۾ ڪئي. ان سان سندس لکڻيون برصغير جي پڙهيل مسلم وچولي طبقي تائين وڏي پيماني تي پهتيون.<ref name="Qasmi2018">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |title=Muslims against the Muslim League |publisher=Cambridge University Press |year=2018 }}</ref> مودودي روايتي مدرسي مان مڪمل رسمي تعليم حاصل ڪندڙ عالم نہ هو. سندس علمي شخصيت صحافت، ذاتي مطالعي، عربي ۽ اسلامي علوم جي تعليم ۽ جديد سياسي ادب جي مطالعي جي ميلاپ مان ٺهي. جديد مؤرخ علي عثمان قاسمي کيس پنهنجي دور جي عالمن ۾ هڪ غير معمولي شخصيت قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ مدرسي جي روايتي مڪمل تعليم کان سواءِ به هن ڪلاسيڪي اسلامي علم ۽ جديد مغربي سياسي فڪر ٻنهي تي قابل ذڪر دسترس حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2018"/> ==== خاندان ==== مودودي پنهنجي گهرواري محمودہ بيگم سان شادي ڪئي ۽ سندن ڪيترائي پٽ ۽ ڌيئرون ٿيون. سندس سياسي، تصنيفي ۽ دعوتي مصروفيتن سبب گهريلو زندگيءَ لاءِ وقت محدود هوندو هو. Vali Nasr موجب سندس نون ٻارن مان فقط هڪ مستقل طور جماعت اسلامي سان تنظيمي طور وابسته ٿيو، جڏهن تہ سندس ڌيءَ اسماءَ کي علمي دلچسپيءَ جي لحاظ کان نمايان قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NasrFamily">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 }}</ref> مودودي کي روايتي [[يوناني طب]] سان پڻ دلچسپي هئي ۽ هو ذاتي سطح تي ان جي ڪجهه طريقن کان واقف ۽ عملي طور استعمال ڪندڙ هو، جيتوڻيڪ اها سندس عوامي سڃاڻپ جو بنيادي حصو نہ هئي.<ref name="NasrPersonality"/> ==== صحت ==== مودودي زندگيءَ جي وڏي حصي ۾ گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت ايتري خراب ٿي جو هو گهڻو وقت بستري تائين محدود رهيو. 1969ع ۾ علاج لاءِ انگلينڊ به ويو.<ref name="NasrFamily"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گردن جي پراڻي بيماري سان گڏ دل جون تڪليفون به وڌي ويون. ان وقت سندس عمر ۽ ڊگهي سياسي ۽ علمي سرگرميءَ سبب صحت مسلسل ڪمزور ٿيندي وئي. === آخري سال ۽ وفات === 1972ع ۾ مودودي جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، ديني فڪر ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. ساڳئي سال سندس لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تي پکڙيل قرآن جي تفسير '''[[تفہيم القرآن]]''' جي تصنيف مڪمل ٿي.<ref name="NasrLateLife">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت تي پهريون '''[[شاهه فيصل بين الاقوامي انعام]]''' ڏنو ويو. انعام ڏيندڙ اداري موجب سندس اسلامي فڪر، تفسير، سياسي نظريي ۽ اسلامي قانون بابت لکڻين کي ان اعزاز جو بنيادي سبب سمجهيو ويو.<ref name="KFIP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul A'la Al-Mawdudi |url=https://kingfaisalprize.org/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |access-date=7 October 2026 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi Grave.jpg|thumb|[[اڇره]]، [[لاهور]] ۾ مودودي جي قبر.]] اپريل 1979ع کان سندس گردن ۽ دل جون بيماريون وڌيڪ شديد ٿي ويون. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيويارڪ]] ۾ اسپتال داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="NasrFamily"/> '''22 سيپٽمبر 1979ع''' تي 75 ورهين جي عمر ۾ آمريڪا ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="KFIP1979"/> سندس ميت پاڪستان آندي وئي، جتي لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس سندس رهائشگاهه [[اڇره]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NasrLateLife"/> سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. جنازي ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهن جي شرڪت سندس پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا ۾ حاصل ڪيل اثر جي عڪاسي ڪئي.<ref name="MaududiFuneral">{{cite news |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |work=Daily Pakistan |date=2 October 2020 }}</ref> == ورثو ۽ اثر == ابوالاعلى مودودي ويهين صديءَ جي جديد اسلامي سياسي فڪر جي سڀ کان اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. [[ولفريڊ ڪينٽويل سمٿ]] کيس جديد اسلام جي انتهائي منظم مفڪرن مان هڪ قرار ڏنو، جڏهن تہ بعد جي محققن سندس اهميت خاص طور ان ڳالهه ۾ ڏٺي آهي تہ هن اسلام کي رڳو عقيدي ۽ عبادت تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، معاشي ۽ سياسي '''نظامِ حيات''' طور منظم نظرياتي ٻوليءَ ۾ پيش ڪيو.<ref name="Smith1957">{{cite book |last=Smith |first=Wilfred Cantwell |title=Islam in Modern History |publisher=Princeton University Press |year=1957 |page=233 |oclc=397585 }}</ref><ref name="Hartung2014">{{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|ابوالاعلى مودودي؛ سندس لکڻين جو اثر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر عرب دنيا، ايران، ترڪي ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين پهتو.]] [[سيد ولي رضا نصر]] موجب مودودي جديد اسلامي احياءَ جي ابتدائي ۽ اهم نظرياتي معمارن مان هو. سندس لکڻين ۽ [[جماعت اسلامي]] جي تنظيمي سرگرمين سندس خيالن کي ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر وڏي مسلم دنيا تائين پهچايو؛ نصر سندس اثر جي جاگرافيائي دائري کي [[مراڪش]] کان [[ملائيشيا]] تائين پکڙيل قرار ڏئي ٿو.<ref name="Nasr1996Legacy">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 |doi=10.1093/oso/9780195096958.001.0001 }}</ref> مودودي جو اثر صرف سندس سياسي جماعت تائين محدود نہ رهيو. قرآن جي تفسير، حديث، اسلامي قانون، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم بابت سندس تصنيفون وڏي پيماني تي پڙهيون ويون. سندس ڪيترائي ڪتاب [[عربي]]، [[انگريزي]]، [[فارسي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيا، جنهن ڪري اردو کان ٻاهر به سندس فڪري اصطلاح ۽ دليل اسلامي تحريڪن ۽ علمي بحثن جو حصو بڻيا.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> === جديد اسلام پسنديءَ تي اثر === جديد تحقيق ۾ مودودي کي '''[[اسلام پسندي]]''' يا سياسي اسلام جي نظرياتي ارتقا جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام هڪ مڪمل نظام آهي، جنهن ۾ مذهب ۽ سياست کي الڳ نٿو ڪري سگهجي ۽ جنهن ۾ قانوني ۽ سياسي اقتدار آخرڪار خدا جي حاڪميت جي تابع آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> [[شير علي ترين]] مودودي کي ان فڪري رجحان جي اهم نظرياتي معمارن مان قرار ڏئي ٿو جنهن ۾ جديد قومي رياست جي سياسي مشينري کي مستند اسلامي قانوني نظام لاڳو ڪرڻ جو وسيلو سمجهيو ويو. ساڳئي وقت جديد scholarship اهو به ڏيکاري ٿي تہ مودودي جو فڪر رڳو روايتي اسلامي سياسي اصطلاحن جي بحالي نہ هو؛ هن ''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست'' ۽ ''نظام'' جهڙن جديد سياسي تصورن کي اسلامي اصطلاحن سان نئين ترتيب ۾ جوڙيو.<ref name="TareenMawdudi">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref><ref name="Hartung2014"/> اهڙيءَ طرح مودودي جي فڪر کي صرف ''مغربي جديديت جي رد'' طور سمجهڻ اڻپورو آهي. [[يان-پيٽر هارٽنگ]] جي تجزيي موجب مودودي مغربي سياسي ۽ فلسفيانه جديديت سان مقابلو ڪندي ساڳئي جديد دور جي ڪيترن نظرياتي تصورن کي اسلامي قالب ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو. ان لحاظ کان سندس اسلام پسندي جديديت جي مخالفت سان گڏ جديديت جي سياسي ٻوليءَ سان هڪ پيچيده لاڳاپو پڻ رکي ٿي.<ref name="Hartung2014"/> === پاڪستان === [[پاڪستان]] مودودي جي سياسي سرگرمين ۽ سندس فڪر جي عملي اثر جو سڀ کان اهم ميدان بڻيو. 1947ع کان پوءِ هن ۽ جماعت اسلاميءَ پاڪستان کي اسلامي آئين ۽ [[شريعت]] تي ٻڌل رياست بڻائڻ لاءِ منظم مهم هلائي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> پاڪستان ٺهڻ وقت ملڪ جي اسلامي يا سيڪيولر آئيني نوعيت بابت مڪمل اتفاق موجود نہ هو. مودودي انهن مذهبي سياسي مفڪرن ۾ شامل هو جيڪي رياست جي قانوني ۽ آئيني ڍانچي ۾ اسلام کي مرڪزي حيثيت ڏيڻ جو مطالبو ڪندا رهيا.<ref name="Jaffrelot2015">{{cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=439–480 |isbn=9780190235185 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190235185.003.0009 }}</ref> مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''حاڪميتِ الٰهي''' خاص اهميت رکي ٿي. [[محمد قاسم زمان]] موجب خدا جي حاڪميت جو تصور پاڪستاني اسلام پسند فڪر جي مرڪزي تصورن مان بڻيو، جنهن ۾ مودودي جو ڪردار انتهائي نمايان هو. ان تصور موجب آخري قانوني ۽ سياسي اختيار خدا جو آهي ۽ انساني قانونسازي قرآن ۽ سنت جي حدن اندر ٿيڻ گهرجي.<ref name="Zaman2018">{{cite book |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |chapter=Islamism and the Sovereignty of God |title=Islam in Pakistan: A History |publisher=Princeton University Press |year=2018 |pages=135–163 |isbn=9780691149226 |doi=10.23943/princeton/9780691149226.003.0005 }}</ref> ان جي باوجود، پاڪستان جي آئيني اسلامائيزيشن کي فقط مودودي يا جماعت اسلاميءَ جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو. [[عالمن]]، ٻين مذهبي جماعتن، مسلم ليگ جي سياستدانن ۽ مختلف اسلامي فڪري روايتن پڻ ملڪ جي اسلامي آئيني سڃاڻپ جي تشڪيل ۾ حصو ورتو.<ref name="Zaman2018"/><ref name="Jaffrelot2015"/> ==== جماعت اسلامي ==== مودودي جو سڀ کان واضح تنظيمي ورثو [[جماعت اسلامي]] آهي، جيڪا هن 1941ع ۾ قائم ڪئي. جماعت جو ابتدائي مقصد هڪ اهڙي منظم نظرياتي جماعت تيار ڪرڻ هو جنهن جا تربيت يافته ڪارڪن اسلامي اصولن مطابق سماج ۽ آخرڪار رياست جي تبديلي لاءِ ڪم ڪن.<ref name="Pervez2026">{{cite book |last=Pervez |first=Saulat |chapter=Sayyid Abul A'la al-Maududi and the Jama'at-e-Islami |editor1-last=Hamdeh |editor1-first=Emad |editor2-last=DeLong-Bas |editor2-first=Natana J. |title=The Oxford Handbook of Islamic Reform |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=416–432 |doi=10.1093/oxfordhb/9780197532805.013.55 }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ جماعت جا الڳ تنظيمي ڍانچا پاڪستان ۽ هندستان ۾ قائم ٿيا، جڏهن تہ بعد ۾ بنگلاديش ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ جماعت سان لاڳاپيل تحريڪون وجود ۾ آيون. پاڪستان ۾ جماعت مذهبي تحريڪ مان باقاعده سياسي جماعت جي صورت اختيار ڪئي ۽ چونڊن، آئيني سياست، شاگرد تنظيم، سماجي خدمتن ۽ عوامي مهمن ذريعي ڪم ڪرڻ لڳي.<ref name="Bokhari2013">{{cite book |last=Bokhari |first=Kamran |chapter=Jama'at-i Islami in Pakistan |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=574–586 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0006 }}</ref> جماعت پاڪستان جي سڀ کان منظم اسلام پسند سياسي تنظيمن مان هڪ رهي آهي، جيتوڻيڪ قومي چونڊن ۾ ان جي ووٽن ۽ پارلياماني سيٽن جو حصو گهڻو ڪري ان جي تنظيمي اثر کان گهٽ رهيو آهي. ان تضاد کي محقق جماعت جي مضبوط نظرياتي تنظيم ۽ ان جي نسبتاً محدود عوامي چونڊ مقبوليت جي فرق طور بيان ڪن ٿا.<ref name="Bokhari2013"/> ==== ضياءُ الحق جي اسلامائيزيشن ==== [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي حڪومت (1977ع–1988ع) دوران پاڪستان ۾ رياستي اسلامائيزيشن جي عمل ۽ جماعت اسلاميءَ وچ ۾ اهم سياسي لاڳاپا پيدا ٿيا. ضياءَ جي حڪومت [[زڪوات]] ۽ عشر جي سرڪاري نظام، سود کان پاڪ مالي قدمن، [[حدود آرڊيننس]] ۽ ٻين اسلامي قانوني قدمن کي اڳتي وڌايو.<ref name="Jaffrelot2015"/> انهن پاليسين مان ڪيترائي اهڙا موضوع هئا جن جي حمايت مودودي ۽ جماعت اسلامي اڳ ئي ڪندا رهيا هئا؛ تنهن هوندي بہ ضياءَ جي اسلامائيزيشن کي مودودي جي پروگرام جي سڌي يا مڪمل عملداري سمجهڻ صحيح نہ آهي. رياستي اقتدار، فوجي حڪومت جي سياسي ضرورتن، فقهي عالمن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي مطالبن پڻ ان عمل کي شڪل ڏني.<ref name="IslamicLeviathan">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Islamic Leviathan: Islam and the Making of State Power |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=9780195144260 }}</ref> ان دور ۾ جماعت اسلاميءَ جا ڪيترائي ڪارڪن ۽ همدرد رياستي ادارن، تعليم ۽ سياسي عمل ۾ وڌيڪ اثرائتا ٿيا. اهڙي طرح مودودي جي حياتيءَ ۾ مڪمل طور حاصل نہ ٿيل اسلامي رياست جو تصور سندس وفات کان پوءِ پاڪستان جي رياستي پاليسيءَ جي ڪجهه شعبن تي بالواسطه اثرانداز ٿيو.<ref name="Jaffrelot2015"/> === ڀارت ۽ بنگلاديش === ورهاڱي کان پوءِ مودودي پاڻ پاڪستان هليو ويو، پر سندس قائم ڪيل تحريڪ جو هندستاني حصو [[جماعت اسلامي هند]] جي صورت ۾ جاري رهيو. نئين سياسي حالتن ۾ هندستاني جماعت پنهنجي حڪمت عملي کي مسلمان اقليت جي مذهبي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن سان هم آهنگ ڪيو. اوڀر پاڪستان ۾ پڻ جماعت اسلامي منظم ٿي. 1971ع ۾ [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ پاڪستان جي ورهاڱي کان پوءِ بنگلاديش ۾ جماعت جي تاريخ شديد سياسي تڪرار جو موضوع بڻجي. تنهنڪري بنگلاديش ۾ مودودي جي فڪري اثر کي جماعت جي بعد واري سياسي تاريخ کان الڳ ڪري ڏسڻ ضروري آهي: مودودي جو فڪر تنظيم جو نظرياتي بنياد رهيو، پر بنگلاديشي جماعت جون بعد واريون سياسي پاليسيون مخصوص مقامي حالتن ۾ ٺهيون. === عرب دنيا ۽ اخوان المسلمين === مودودي جي اردو تصنيفن جا عربي ترجما سندس عالمي اثر وڌائڻ ۾ انتهائي اهم ثابت ٿيا. سندس اسلامي رياست، حاڪميتِ الٰهي، جاهليت، انقلاب ۽ اسلام کي مڪمل نظام سمجهڻ بابت خيالن کي عرب دنيا جي اسلام پسند حلقن ۾ پڙهيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> خاص طور [[مصر]] جي [[اخوان المسلمين]] سان لاڳاپيل مفڪرن ۾ مودودي جي تحريرن جي reception اهم رهي. هارٽنگ موجب سندس نظرياتي نظام کي وچ اوڀر، خاص طور مصري اخوان المسلمين جي فڪري حلقن ۾ قبول، ترجمو ۽ مقامي سياسي حالتن مطابق تبديل ڪيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> ==== سيد قطب ==== [[سيد قطب]] ۽ مودودي جي فڪري تعلق تي وڏي scholarly literature موجود آهي. ٻنهي وٽ اسلام کي مڪمل نظام، جديد جاهليت جي تنقيد ۽ خدا جي حاڪميت جي مرڪزيت جهڙا موضوع ملي سگهن ٿا. جديد تحقيق موجب مودودي جي 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي جي لکڻين ۾ الٰهي قانوني حاڪميت جو نظريو قطب جي آخري دور جي تحريرن کان اڳ ئي واضح صورت ۾ موجود هو.<ref name="TheonomicShift">{{cite book |chapter=Mawdudi and Qutb: The Theonomic Shift |title=Salafi Political Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |pages=164–239 |doi=10.1017/9781108850407.007 }}</ref> قطب انهن خيالن کي پنهنجي مصري، انقلابي ۽ قيد واري تجربي جي پسمنظر ۾ وڌيڪ مختلف ۽ ڪڏهن وڌيڪ سخت رخ ڏنو. تنهنڪري قطب کي صرف ''مودودي جو شاگرد'' يا سندس فڪر جي سادي نقل قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو؛ ٻنهي جي وچ ۾ اثر، ترجمي، مشترڪ اسلامي ذريعن ۽ الڳ سياسي تجربن جو پيچيده تعلق هو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> قطب جي بعد واري لکڻين، خاص طور حاڪميت ۽ جاهليت جي تشريح، 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه [[سلفي جهاديت|شدت پسند سلفي]] حلقن تي اثر وڌو. ان ڪري مودودي کان قطب ۽ پوءِ هر جديد جهادي تنظيم تائين سڌي فڪري لڪير ٺاهڻ تاريخي طور حد کان وڌيڪ سادو نتيجو ٿيندو؛ بعد واريون تحريڪون انهن تصورن کي نون سياسي ۽ فقهي معنائن ۾ استعمال ڪنديون رهيون.<ref name="TheonomicShift"/> === ايران === مودودي جون تحريرون [[ايران]] ۾ پڻ فارسي ترجمن ذريعي پهتيون. ويهين صديءَ ۾ اردو کان فارسي ترجمي جي وسيع فڪري عمل ۾ سندس ڪتاب به شامل هئا ۽ ايراني اسلامي سياسي حلقن ۾ پڙهيا ويندا هئا.<ref name="IranTranslation">{{cite journal |title=From Persianate Cosmopolis to Persianate Modernity: Translating from Urdu to Persian in Twentieth-Century Iran and Afghanistan |journal=Iranian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> [[روح الله خميني]] ۽ مودودي جي سڌي فڪري تعلق بابت محققن ۾ اختلاف آهي. ٻنهي 1963ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ملاقات ڪئي ۽ سياسي معاملن تي ڳالهه ٻولهه ڪئي هئي؛ 1979ع ۾ خميني جي ايران واپسيءَ کان اڳ سندس نمائندن مودودي سان پاڪستان ۾ ملاقات پڻ ڪئي.<ref name="IranTranslation"/> پر ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ تہ خميني جو اسلامي حڪومت وارو نظريو سڌي طرح مودودي کان ورتل هو، scholarly consensus ناهي. ايراني انقلاب جي مؤرخ [[سعيد امير ارجمند]] اهڙي سڌي نظرياتي اثر تي شڪ ظاهر ڪيو آهي؛ ساڳئي وقت تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جون عربي ۽ فارسي ترجمو ٿيل لکڻيون خميني جي ڪيترن حامين ۾ پڙهيون وينديون هيون ۽ 1979ع جي انقلاب جي سياسي ٻولي ۽ نعرن تي سندس اصطلاحن جو ڪجهه اثر پيو.<ref name="IranTranslation"/> ان ڪري مودودي ۽ ايراني انقلاب جي لاڳاپي کي '''فڪري اثر ۽ اصطلاحي مشابهت''' جي سطح تي بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي، نہ تہ خميني جي [[ولايت فقيه]] واري نظريي کي مودودي مان نڪتل قرار ڏيڻ. === ترڪي === [[ترڪي]] ۾ مودودي جو نالو عام طور '''Mevdudi''' جي صورت ۾ لکيو ويو. 1960ع واري ڏهاڪي کان سندس تصنيفن جا ترڪي ترجما تيزيءَ سان شايع ٿيڻ شروع ٿيا ۽ ڪجهه سالن اندر سندس اهم لکڻين جو وڏو حصو ترڪي پڙهندڙن لاءِ موجود ٿي ويو.<ref name="Vomel2022">{{cite book |last=Vömel |first=Jan-Markus |chapter=Global Intellectual Transfers and the Making of Turkish High Islamism, c. 1960–1995 |title=The Turkish Connection: Global Intellectual Histories of the Late Ottoman Empire and Republican Turkey |publisher=De Gruyter |year=2022 |page=256 }}</ref> انهن ترجمن مودودي کي ترڪي جي اسلامي فڪري حلقن ۾ سڃاتل شخصيت بڻايو. تنهن هوندي بہ ترڪي جي اسلام پسند سياست پنهنجي عثماني ورثي، جمهوريه جي سيڪيولر نظام ۽ مقامي مذهبي تحريڪن مان پڻ ٺهي، تنهنڪري ان کي مودودي جي فڪر جو سادو تسلسل قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Vomel2022"/> === ڏکڻ اوڀر ايشيا === مودودي جو اثر [[ملائيشيا]]، [[انڊونيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين مسلم سماجن تائين پڻ پهتو. سندس ڪتابن جا ترجما، اسلامي شاگرد تحريڪون ۽ بين الاقوامي اسلامي تنظيمي رابطا سندس فڪر جي منتقلي جا اهم وسيلا بڻيا.<ref name="Nasr1996Legacy"/> خاص طور تعليم يافته مسلمان نوجوانن ۾ اسلام کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام طور ڏسڻ، اسلامي رياست، اخلاقي اصلاح ۽ منظم دعوتي تحريڪ جا تصور مودودي جي تحريرن وسيلي گردش ۾ آيا. پر انهن ملڪن ۾ سندس فڪر کي مقامي سياسي ۽ مذهبي روايتن مطابق تبديل ڪري قبول ڪيو ويو؛ ان ڪري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي اسلامي تحريڪن کي جماعت اسلاميءَ جون سڌيون نقلون سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> === اسلامي معاشيات ۽ بئنڪنگ === مودودي جديد '''[[اسلامي معاشيات]]''' جي ابتدائي نظرياتي ليکڪن مان پڻ شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ بعد ۾ شايع ٿيل ''Economic System of Islam'' ۾ سود جي خاتمي، زڪوات، ملڪيت جي حق، معاشي انصاف ۽ سرمائي ۽ محنت جي تعلق بابت خيال پيش ڪيا ويا. اسلامي معاشيات بابت بعد واري ادب ۾ سندس اهم اثر خاص طور [[ربا]] کي جديد بئنڪ جي هر قسم جي مقرر سود سان ڳنڍڻ ۽ سود کان پاڪ مالي نظام کي اسلامي رياست جي لازمي حصي طور پيش ڪرڻ ۾ ڏٺو ويو آهي.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |year=2004 |volume=94 |issue=2 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> هن سودي قرض جي متبادل طور نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت تي ٻڌل سرمائيڪاريءَ جي حمايت ڪئي. بعد واري اسلامي بئنڪنگ صنعت ۾ اهڙا تصور اهم ٿيا، جيتوڻيڪ جديد اسلامي بئنڪن جا عملي مالي اوزار مودودي جي اصل تجويزن کان گهڻو وڌيڪ پيچيده آهن. مودودي کي جديد اسلامي معاشيات جو اڪيلو باني قرار ڏيڻ بہ درست نہ ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ ساڳئي دور ۽ ان کان پوءِ ٻين مسلمان معاشيات دانن ۽ فقيهن پڻ هن شعبي جي نظرياتي ۽ عملي تعمير ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004"/> === قرآن جي تفسير تي اثر === مودودي جو سڀ کان وسيع پڙهيو ويندڙ علمي ڪم '''[[تفہيم القرآن]]''' آهي. هي اردو تفسير تقريباً ٽيهن سالن جي عرصي ۾ تيار ٿيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ قرآن جي روايتي تفسير سان گڏ جديد سماجي، سياسي ۽ اخلاقي مسئلن بابت تشريح شامل ڪئي وئي. ''تفہيم القرآن'' جو انداز خاص طور جديد تعليم يافته عام پڙهندڙ کي سامهون رکي تيار ڪيو ويو هو. مودودي آيتن جي لغوي ۽ تاريخي وضاحت سان گڏ انهن مان سماجي ۽ سياسي اصول اخذ ڪندو هو. سندس سليس اردو ۽ منظم استدلال سبب هي تفسير ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي پڙهيو ويو ۽ ٻين ٻولين ۾ پڻ ترجمو ٿيو.<ref name="Mir2026"/> ان جي تفسيرن تي اختلاف پڻ رهيا آهن. روايتي عالمن مان ڪن سندس سياسي اصطلاحن ۽ قرآن جي ڪجهه بنيادي لفظن—جهڙوڪ ''الهٰ''، ''رب''، ''دين'' ۽ ''عبادت''—جي سياسي ۽ حاڪميت سان ڳنڍيل تشريح تي تنقيد ڪئي. ان جي باوجود، انهن اصطلاحن بابت سندس تشريح جديد اسلام پسند فڪر جي لغت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Hartung2014"/> === بعد وارين اسلام پسند ۽ شدت پسند تحريڪن تي اثر === مودودي جي فڪر جو سڀ کان تڪراري ورثو ان جو بعد وارين اسلام پسند ۽ ڪجهه شدت پسند تحريڪن سان تعلق آهي. جديد مطالعي ۾ کيس [[حسن البنا]] ۽ [[سيد قطب]] سان گڏ ويهين صديءَ جي اسلام پسند فڪر جي اهم canonical ليکڪن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="PrincetonIslamist">{{cite book |editor1-last=Euben |editor1-first=Roxanne L. |editor2-last=Zaman |editor2-first=Muhammad Qasim |title=Princeton Readings in Islamist Thought: Texts and Contexts from al-Banna to Bin Laden |publisher=Princeton University Press |year=2009 |pages=79–106 }}</ref> سندس '''حاڪميتِ الٰهي'''، اسلامي نظام، جاهليت ۽ اسلامي انقلاب جهڙا تصور بعد جي مختلف تحريڪن ۾ ٻيهر استعمال ٿيا. خاص طور سيد قطب جي ذريعي انهن مان ڪجهه تصورن جو اثر بعد ۾ پيدا ٿيندڙ وڌيڪ سخت گير تحريڪن تائين پهتو.<ref name="TheonomicShift"/> پر هتي هڪ اهم تاريخي فرق ضروري آهي: مودودي پاڻ منظم جماعت، ڊگهي مدي واري اخلاقي ۽ تعليمي تربيت، ۽ وڏي حد تائين آئيني سياسي عمل کي سماجي تبديليءَ جو طريقو سمجهندو هو. هن پاڪستان ۾ پنهنجي جماعت کي حڪومت جي سخت دٻاءَ باوجود مسلسل ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل نہ ڪيو. تنهنڪري هر اهڙي بعد واري تنظيم جيڪا سندس اصطلاح استعمال ڪري، ان جي حڪمت عملي يا تشدد کي سڌو مودودي ڏانهن منسوب ڪرڻ تاريخي لحاظ کان درست ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> ان جي ابتڙ، سندس لکڻين ۾ عالمي اسلامي نظام، غير اسلامي سياسي حاڪميت جي خاتمي ۽ جهاد بابت اهڙا نظرياتي عنصر ضرور موجود آهن جن کي بعد وارين وڌيڪ انقلابي تحريڪن پنهنجي مخصوص حالتن مطابق نئين معنيٰ ڏني. ان ڪري scholarship ۾ سندس ورثي بابت ٻنهي پاسن—'''آئيني جماعت سازي''' ۽ '''انقلابي اسلامي نظريي'''—کي گڏ پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> === فڪري اثر جو خلاصو === مودودي جي عالمي اثر کي هيٺين ريت اختصار سان ڏيکاري سگهجي ٿو: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#274c77; color:white;" | ميدان ! style="background:#3a6ea5; color:white;" | بنيادي تصور يا ڪم ! style="background:#6096ba; color:white;" | بعد وارو اثر ! style="background:#a3cef1;" | اهم علائقو |- | سياسي فڪر | حاڪميتِ الٰهي، اسلامي رياست، اسلامي جمهوريت | جديد اسلام پسند سياسي نظريي جي تشڪيل | ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر |- | تنظيمي سياست | [[جماعت اسلامي]] | نظرياتي ڪارڪنن تي ٻڌل اسلامي سياسي جماعت جو نمونو | پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش |- | قرآن جي تفسير | ''[[تفہيم القرآن]]'' | جديد سماجي ۽ سياسي رخ رکندڙ قرآن فهم | ڏکڻ ايشيا ۽ ترجمن وسيلي ٻيا ملڪ |- | اسلامي معاشيات | ربا جي خاتمي ۽ اسلامي معاشي نظام | اسلامي معاشيات ۽ سود کان پاڪ بئنڪنگ جي بحثن تي اثر | پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا |- | عرب اسلام پسندي | حاڪميت، جاهليت، انقلاب ۽ نظام | [[سيد قطب]] سميت اسلام پسند فڪري حلقن ۾ قبول ۽ نئين تشريح | مصر ۽ عرب دنيا |- | ايران | اسلامي حڪومت ۽ مغربي سياسي نظام جي تنقيد | فارسي ترجما ۽ انقلابي اسلامي سياسي ٻوليءَ تي محدود/بحث هيٺ اثر | ايران |- | ترڪي | اسلام کي مڪمل نظام طور پيش ڪرڻ | 1960ع کان پوءِ اسلام پسند فڪري حلقن ۾ ترجما ۽ مطالعو | ترڪي |- | عالمي اسلامي احياءُ | دين کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام سمجهڻ | مختلف اسلامي تحريڪن طرفان مقامي حالتن مطابق قبول ۽ تبديلي | آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين |} === علمي جائزو === مودودي بابت جديد علمي جائزو هڪ رخ وارو ناهي. سندس حامين لاءِ هو اسلامي فڪر جي تجديد ڪندڙ، قرآن جو مفسر ۽ جديد حالتن ۾ اسلامي سماجي نظام جي تشريح ڪندڙ مفڪر آهي. سياسي اسلام جي تاريخ پڙهندڙ ڪيترن محققن لاءِ هو جديد اسلام پسنديءَ جو بنيادي نظرياتي معمار آهي، جڏهن تہ نقادن سندس نظرياتي رياست، مذهبي اقليتن، عورتن، سياسي pluralism ۽ حاڪميت بابت تصورن کي جديد برابر شهريت ۽ لبرل جمهوريت سان تڪرار ۾ ڏٺو آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/><ref name="Hartung2014"/> انهيءَ ڪري سندس تاريخي اهميت ڪنهن هڪ سياسي نتيجي ۾ نہ، پر ان ڳالهه ۾ پڻ آهي تہ هن ويهين صديءَ ۾ اسلام بابت بحث جي ٻولي تبديل ڪرڻ ۾ حصو ورتو. ''اسلامي رياست''، ''اسلامي انقلاب''، ''اسلامي نظامِ حيات'' ۽ خدا جي سياسي حاڪميت جهڙا تصور سندس لکڻين وسيلي وڏي مسلم عوامي ۽ سياسي بحث ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري ويا.<ref name="Nasr1996Legacy"/><ref name="Pervez2026"/> سندس اثر جي پائيداريءَ جو هڪ سبب سندس لکڻين جو انداز پڻ هو. هن پيچيده مذهبي ۽ سياسي دليلن کي نسبتاً سليس اردو ۾ پيش ڪيو، جنهن ڪري اهي رڳو روايتي عالمن بدران جديد تعليم يافته مسلمانن تائين به پهتا. سندس تحريرون سندس حياتيءَ کان پوءِ به ترجمن، جماعت اسلاميءَ جي ادارن ۽ ٻين اسلامي تحريڪن وسيلي گردش ۾ رهيون آهن.<ref name="Mir2026"/> 2026ع ۾ شايع ٿيل ''Oxford Handbook of Islamic Reform'' پڻ مودودي کي جديد اسلامي اصلاح ۽ احياءَ جي اهم شخصيتن ۾ شامل ڪري ٿو ۽ سندس عالمي اثر کي سندس وسيع تصنيفي ڪم، خدا جي حاڪميت جي نظريي ۽ هڪ پائيدار تنظيم ــ جماعت اسلامي ــ جي قيام سان ڳنڍي ٿو.<ref name="Pervez2026"/> == آخري زندگي، بيماري ۽ وفات == مودودي پنهنجي زندگيءَ جي وڏي حصي دوران گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت خاص طور خراب رهي ۽ هو وقت بوقت بستري تائين محدود رهيو؛ 1969ع ۾ علاج لاءِ [[برطانيا]] پڻ ويو.<ref name="Nasr1996p127">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1972ع ۾ هن [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي معاملن تي راءِ ڏيڻ ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. سندس آخري دور ۾ صحت جا مسئلا وڌندا ويا.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1979ع ۾ سندس پراڻي گردن جي بيماري وڌيڪ سنگين ٿي ۽ دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس هڪ پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيو يارڪ]] جي هڪ اسپتال ۾ داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="Nasr1996p127"/> مودودي 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 75 سال هئي.<ref name="Tareen2011">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو، جتي وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> [[File:Grave maududi.jpg|thumb|مودودي جي قبر، [[اڇرا]]، [[لاهور]]]] سندس جنازي نماز سان لاڳاپيل تقريبن ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهو شريڪ ٿيا. [[يوسف القرضاوي]] سندس جنازي نماز پڙهائيندڙ مشهور عالمن مان هو.<ref>{{cite web |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |url=https://dailypakistan.com.pk/02-Oct-2014/149195 |website=Daily Pakistan |date=2 October 2014 |access-date=7 October 2026 }}</ref> == اعزاز == مودودي کي 1979ع ۾ [[King Faisal International Prize|شاهه فيصل عالمي انعام]] جي اسلامي خدمتن واري شعبي جو انعام ڏنو ويو. اهو سندس زندگيءَ جي آخري سال ۾ ملندڙ اهم بين الاقوامي اعزازن مان هو. == تصنيفي ڪم == مودودي هڪ انتهائي گهڻو لکندڙ مصنف، صحافي، مفسر ۽ سياسي مفڪر هو. سندس لکڻيون قرآن جي تفسير، [[حديث]] ۽ [[سنت]]، علمِ ڪلام، اسلامي قانون، اخلاق، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم سميت ڪيترن ئي شعبن تي پکڙيل آهن.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> سندس لکڻين جو بنيادي گڏيل موضوع اسلام کي هڪ مڪمل ۽ باهمي طور ڳنڍيل '''نظامِ حيات''' طور پيش ڪرڻ هو. [[مستنصر مير]] موجب مودودي مختلف علمي شعبن تي لکندي به انهن کي هڪ ئي وسيع تصور سان ڳنڍيو: اسلام فرد جي عقيدي ۽ عبادت تائين محدود نه، پر اخلاقي، سماجي، اقتصادي ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ پڻ هڪ جامع نظام آهي.<ref name="Mir2026"/> مودودي پنهنجي لکڻين لاءِ بنيادي طور [[اردو]] استعمال ڪئي. سندس ڪيترائي مضمون پهرين سندس رسالي ''ترجمان القرآن'' ۾ قسطن جي صورت ۾ ڇپيا ۽ بعد ۾ ڪتابن جي صورت ۾ شايع ٿيا. سندس اهم ڪتابن مان گهڻن جا [[عربي]]، [[انگريزي]] ۽ ٻين اسلامي ۽ مغربي ٻولين ۾ ترجما ٿيا.<ref name="MirLife2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Introduction: Mawdudi’s life, personality, and works |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=1–18 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0001 }}</ref> سندس سليس ۽ عام پڙهندڙ لاءِ نسبتاً رسائي لائق اردو سندس فڪر جي ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[شير علي ترين]] موجب سندس اهم لکڻين جا انگريزيءَ ۾ ۽ ڪيترن جا عربي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجما ٿيا، جڏهن تہ ''تفہيم القرآن'' ڏکڻ ايشيا اندر ۽ ان کان ٻاهر پڻ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name="Tareen2011"/> === تفهيم القرآن === {{main|تفهيم القرآن}} مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف '''''[[تفهيم القرآن]]''''' آهي، جيڪا قرآن جو اردو ترجمو ۽ گهڻ-جلدي تفسير آهي. هن ان تي لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين ڪم ڪيو ۽ 1972ع ۾ ان کي مڪمل ڪيو.<ref name="Mir2026"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ آيتن جي ترجمي ۽ تشريح سان گڏ سورتن جو تاريخي پسمنظر، موضوعاتي تعارف، سماجي ۽ سياسي مسئلن بابت بحث ۽ مختلف هنڌن بابت وضاحتي مواد شامل آهي. مودودي قرآن کي جديد پڙهندڙ لاءِ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪندي ان جي هدايت کي انفرادي ۽ اجتماعي زندگي ٻنهي سان ڳنڍيو.<ref name="MirDomains2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Domains of thought and action |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=57–144 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0003 }}</ref> هي تفسير بعد ۾ مختلف ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ مودودي جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="Tareen2011"/> === الجهاد في الاسلام === مودودي جي ابتدائي اهم تصنيف '''''الجهاد في الاسلام''''' هئي. هن ان تي ڪم 1920ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيو؛ ان جو مواد پهرين قسطن ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. ڪتاب ۾ مودودي اسلامي قانون ۽ تاريخ جي تناظر ۾ جنگ، امن ۽ جهاد بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو. هي تصنيف سندس شروعاتي فڪري شهرت جو اهم سبب بڻي ۽ بعد جي لکڻين ۾ اسلامي سياسي نظام، رياست ۽ جهاد بابت سندس خيالن جي تشڪيل لاءِ پڻ اهم رهي.<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Jamal |title=Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām: A Neglected Document |journal=Zeitschrift für Religionswissenschaft |year=2009 |volume=17 |issue=1 |pages=61–84 |doi=10.1515/zfr.2009.17.1.61 }}</ref> === پرده === '''''پرده''''' ۾ مودودي عورتن ۽ مردن جي سماجي تعلق، لباس، حجاب، خاندان ۽ صنفي اختلاط بابت پنهنجا نظريا تفصيل سان بيان ڪيا. هي ڪتاب سندس سماجي فڪر جي اهم تصنيفن مان آهي، پر عورتن جي سماجي ۽ سياسي ڪردار بابت ان ۾ پيش ڪيل خيال جديد دور ۾ تنقيد ۽ بحث جو موضوع پڻ رهيا آهن. === اسلامي قانون ۽ دستور === '''''Islamic Law and Constitution''''' جي نالي سان انگريزيءَ ۾ مشهور لکڻين جي مجموعي ۾ مودودي اسلامي رياست، شريعت، قانونسازي، حاڪميت، خلافت، جمهوريت، اقليتن ۽ آئين بابت پنهنجا سياسي ۽ قانوني تصور بيان ڪيا. سندس جديد '''اسلامي رياست''' واري تصور کي سمجهڻ لاءِ هي سندس اهم ترين سياسي تصنيفن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> === خلافت ۽ ملوڪيت === '''''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]''''' مودودي جي تاريخي ۽ سياسي طور سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل ڪتابن مان آهي. ان ۾ هن ابتدائي اسلامي خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن سياسي تبديليءَ جو تنقيدي جائزو ورتو. ڪتاب خاص طور پهرين مسلمان حڪمرانن کان پوءِ اسلامي سياسي اقتدار جي نوعيت بابت بحث سبب مختلف مذهبي عالمن وچ ۾ اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="MirDomains2026"/> === قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون === '''''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون''''' ۾ مودودي قرآن جي چئن اصطلاحن ــ '''الهٰ، رب، عبادت ۽ دين''' ــ جي تشريح ڪئي. هن انهن لفظن کي رڳو محدود مذهبي معنائن ۾ نه، پر اقتدار، اطاعت ۽ زندگيءَ جي مجموعي نظام سان پڻ ڳنڍيو. اهي تشريحون سندس سياسي-مذهبي فڪر جي اهم بنيادن مان بڻيون، جيتوڻيڪ ٻين اسلامي عالمن سندس ڪجهه تعبيرن سان اختلاف پڻ ڪيو آهي.<ref name="MirThemes2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Central themes of Mawdudi’s writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=19–56 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0002 }}</ref> == چونڊ ڪتابيات == مودودي جي لکڻين جو تعداد تمام وڏو آهي ۽ مختلف ڇاپن، مجموعن ۽ ترجمن ۾ ڪتابن جا عنوان ڪڏهن مختلف صورتن ۾ ڏنا ويا آهن. سندس اهم تصنيفن مان هيٺيان شامل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#264653;color:white;" | تصنيف ! style="background:#2a9d8f;color:white;" | موضوع ! style="background:#457b9d;color:white;" | مختصر وضاحت |- | ''[[تفهيم القرآن]]'' | قرآن جي تفسير | گهڻ-جلدي اردو ترجمو ۽ تفسير؛ مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف |- | ''الجهاد في الاسلام'' | جهاد، جنگ ۽ سياسي نظريو | سندس ابتدائي اهم تصنيفن مان؛ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ لکڻ شروع ڪيائين |- | ''دينيّات'' / ''Towards Understanding Islam'' | اسلام جو تعارف | اسلام جي بنيادي عقيدن، عبادتن ۽ نظامِ زندگيءَ جو عام پڙهندڙ لاءِ تعارف |- | ''پردہ'' | عورت، خاندان ۽ سماج | حجاب، صنفي تعلقن ۽ اسلامي سماجي نظام بابت سندس نظريا |- | ''اسلامي قانون ۽ دستور'' | قانون ۽ سياست | اسلامي رياست، شريعت، آئين، حاڪميت ۽ قانونسازي |- | ''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]'' | اسلامي سياسي تاريخ | خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن تبديليءَ جو تنقيدي مطالعو |- | ''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون'' | قرآني اصطلاح | الهٰ، رب، عبادت ۽ دين جي مودودي واري تشريح |- | ''اسلامي نظامِ زندگي'' | سماجي ۽ سياسي فڪر | اسلام کي جامع نظامِ حيات طور بيان ڪندڙ تحريرون |- | ''اسلام جو معاشي نظام'' | [[اسلامي معاشيات]] | ملڪيت، ربا، زڪوات، سرمائي ۽ معاشي انصاف بابت بحث |- | ''اسلامي رياست'' | سياسي نظريو | اسلامي حڪومت ۽ رياست جي اصولن بابت تحريرون |- | ''تجديد و احياءِ دين'' | اسلامي تجديد | اسلامي تاريخ ۾ مجدد ۽ تجديد جي تصور بابت بحث |- | ''سنت جي آئيني حيثيت'' | حديث ۽ سنت | اسلامي قانون ۽ ديني حجت طور سنت جي حيثيت جو دفاع |- | ''رسائل و مسائل'' | مختلف مذهبي موضوع | مختلف سوالن جي جوابن ۽ فڪري مضمونن جا مجموعا |- | ''سيرت سرور عالم'' | [[محمد|محمد ﷺ]] جي سيرت | پيغمبر اسلام جي زندگي ۽ پيغام بابت تصنيف |} === انگريزي ترجمن ۾ مشهور ڪتاب === سندس ڪيترين تصنيفن جا انگريزي ترجما مختلف عنوانن هيٺ شايع ٿيا آهن، جن ۾ هي شامل آهن: * ''Towards Understanding Islam'' * ''Purdah and the Status of Woman in Islam'' * ''The Islamic Law and Constitution'' * ''Let Us Be Muslims'' * ''The Islamic Way of Life'' * ''A Short History of the Revivalist Movement in Islam'' * ''Human Rights in Islam'' * ''Four Basic Qur'anic Terms'' * ''The Process of Islamic Revolution'' * ''Unity of the Muslim World'' * ''The Moral Foundations of the Islamic Movement'' * ''Economic System of Islam'' * ''The Road to Peace and Salvation'' * ''The Qadiani Problem'' * ''The Question of Dress'' * ''The Rights of Non-Muslims in Islamic State'' * ''Caliphate and Kingship'' * ''Islamic Law and its Introduction in Pakistan'' * ''Khutabat: Fundamentals of Islam'' == چونڊ زماني وار خاڪو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#283618;color:white;" | سال ! style="background:#606c38;color:white;" | واقعو |- | 1903ع | [[اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ ڄائو |- | 1918ع | صحافت سان عملي وابستگي شروع ڪئي |- | 1920ع | جبلپور جي روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو |- | 1920ع وارو ڏهاڪو | دهليءَ ۾ صحافت ۽ ديني مطالعي سان لاڳاپيل رهيو |- | 1927ع | ''الجهاد في الاسلام'' لکڻ ۽ شايع ڪرائڻ جو ابتدائي سلسلو شروع ٿيو |- | 1932ع–1933ع | ''ترجمان القرآن'' سان سندس ڊگهي ادارت ۽ فڪري سرگرميءَ جو دور شروع ٿيو |- | 1938ع | [[پٺاڻ ڪوٽ]] ويجهو دارالاسلام منصوبي سان وابسته ٿيو |- | 1941ع | [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو |- | 1942ع | ''[[تفهيم القرآن]]'' تي ڪم شروع ڪيو |- | 1947ع | ورهاڱي کان پوءِ پاڪستان منتقل ٿيو |- | 1948ع | پاڪستان ۾ اسلامي آئين ۽ رياست لاءِ مهم؛ بعد ۾ گرفتار ٿيو |- | 1953ع | احمديه مخالف تحريڪ جي پسمنظر ۾ فوجي عدالت موت جي سزا ٻڌائي؛ سزا بعد ۾ عمر قيد ۾ تبديل ۽ پوءِ ختم ڪئي وئي |- | 1964ع | جماعت اسلامي خلاف حڪومتي ڪارروائي دوران ٻيهر قيد ٿيو |- | 1972ع | ''تفهيم القرآن'' مڪمل ڪيو؛ جماعت اسلاميءَ جي امير جي عهدي تان پڻ الڳ ٿيو |- | 1979ع | [[شاهه فيصل عالمي انعام]] حاصل ڪيو |- | 22 سيپٽمبر 1979ع | [[بفيلو، نيو يارڪ]]، آمريڪا ۾ وفات |- | 1979ع | [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ دفن ڪيو ويو |} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }} * {{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }} * {{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }} * {{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }} == پڻ ڏسو == * [[جماعت اسلامي]] * [[جماعت اسلامي پاڪستان]] * [[اسلام پسندي]] * [[اسلامي رياست]] * [[اسلامي احياءُ]] * [[اسلامي معاشيات]] * [[تفهيم القرآن]] * [[خلافت ۽ ملوڪيت]] * [[سيد قطب]] * [[محمد اقبال]] == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Abul A'la Maududi}} {{Wikiquote}} == حوالا == {{Reflist}} {{Authority control}} app5phynldk4eocchm1xfkykxegm3eh 417594 417593 2026-10-06T21:44:19Z Intisar Ali 8681 417594 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ ۽ جماعت اسلامي جو باني (1903–1979)}} {{Infobox religious biography | name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | image = أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg | caption = سيد ابوالاعلى مودودي | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | birth_name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | birth_date = {{Birth date|1903|9|25|df=y}} | birth_place = [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1979|9|22|1903|9|25|df=y}} | death_place = [[بفيلو، نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]] | resting_place = [[اڇرا]]، [[لاهور]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | occupation = اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ، صحافي، مفسر ۽ سياسي اڳواڻ | notable_works = ''[[تفہيم القرآن]]''، ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' | known_for = [[جماعت اسلامي]] جو قيام، اسلامي سياسي فڪر | movement = [[جماعت اسلامي]] | founder = [[جماعت اسلامي]] | awards = [[شاهه فيصل عالمي انعام]]، 1979ع }} '''سيد ابو الاعلىٰ مودودي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Abul A'la Maududi}} (25 سيپٽمبر 1903ع – 22 سيپٽمبر 1979ع) ننڍي کنڊ جو اسلامي عالم، قرآن جو مفسر، صحافي، ليکڪ، سياسي مفڪر ۽ [[جماعت اسلامي]] جو باني هو.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-509695-8 }}</ref> هن ويهين صديءَ ۾ اسلام کي رڳو شخصي عقيدي يا عبادتن جي دائري بدران سماجي، سياسي، قانوني ۽ معاشي نظام طور بيان ڪرڻ لاءِ هڪ منظم فڪري خاڪو پيش ڪيو. جديد تحقيق ۾ کيس جديد اسلامي احياءَ ۽ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم ترين نظريه سازن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009230438 |isbn=9781009230438 }}</ref> مودودي جي لکڻين ۾ [[قرآن جي تفسير]]، حديث، اسلامي قانون، سياست، معيشت، سماج، اخلاق، قومپرستي، سيڪيولرزم، عورتن جي سماجي حيثيت ۽ اسلامي رياست جهڙا موضوع شامل آهن. سندس سڀ کان وڏي علمي تصنيف اردو تفسير ''[[تفہيم القرآن]]'' آهي، جڏهن تہ ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' ۽ ٻيا ڪيترائي ڪتاب پڻ سندس مشهور تصنيفن ۾ شامل آهن.<ref name="Nasr1996"/> سندس تحريرون اردو مان عربي، انگريزي، بنگالي، هندي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيون ۽ سندس فڪر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ٻين مسلم معاشرن جي اسلامي احيائي تحريڪن تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Nasr1996"/> 26 آگسٽ 1941ع تي مودودي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو پاڪستان آيو ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي ذريعي ملڪ جي آئين ۽ رياستي نظام کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي اصولن تي قائم ڪرڻ جي سياسي مهم هلائيندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> سندس سياسي ۽ مذهبي نظرين جا ڪيترائي پهلو—خاص ڪري اسلامي رياست، حاڪميت، جمهوريت، عورتن، غير مسلم شهرين، جهاد ۽ اسلامي قانون بابت موقف—علمي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Iqtidar2026"/> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul Ala'a Al-Mowdoodi |url=https://kingfaisalprize.org/ar/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |publisher=King Faisal Foundation |access-date=7 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == ابو الاعلىٰ مودودي 25 سيپٽمبر 1903ع تي [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، ان وقت جي نوابي [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ پيدا ٿيو.<ref name="KFP1979"/> سندس خاندان دهليءَ جي اشرافيه سان تاريخي نسبت رکندڙ سيد خاندان هو.<ref name="Qasmi2017">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |editor-last1=Qasmi |editor-first1=Ali Usman |editor-last2=Robb |editor-first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |doi=10.1017/9781108628012 }}</ref> مودودي پنهنجي دور جي ڪيترن روايتي عالمن جي ابتڙ ڪنهن هڪ مدرسي جي باقاعده ڊگهي نصابي تعليم مان فارغ ٿيل عالم نه هو. سندس تعليم جو وڏو حصو گهر، ذاتي مطالعي ۽ مختلف استادن وٽ حاصل ڪيل تعليم تي ٻڌل هو. ان هوندي به هن عربي، فارسي ۽ اسلامي علوم جو مطالعو ڪيو ۽ بعد ۾ قرآن، حديث، فقه ۽ جديد سياسي فڪر بابت وسيع لکڻيون ڪيون. مورخ علي عثمان قاسمي موجب، مدرسي جي روايتي رسمي تربيت نه هئڻ باوجود مودودي ڪلاسيڪي اسلامي روايت سان گڏ جديد مغربي سياسي فڪر جي به قابل ذڪر ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> سندس والد سيد احمد حسن مودودي وڪالت سان وابسته هو ۽ مذهبي رجحان رکندو هو. ابتدائي عمر ۾ مودودي کي گهر ۾ عربي، فارسي، قرآن ۽ اسلامي تعليم ڏني وئي. سندس رسمي تعليم گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي؛ والد جي بيماري ۽ پوءِ خاندان جي معاشي حالتن سبب نوجوان مودودي کي نسبتاً ننڍي عمر ۾ عملي زندگي اختيار ڪرڻي پئي.<ref name="Nasr1996"/> == صحافتي زندگي == مودودي جي عملي زندگيءَ جي شروعات بنيادي طور [[صحافت]] سان ٿي، ۽ اهو تجربو سندس بعد واري لکڻيءَ جي اسلوب ۽ سياسي فڪر تي نمايان اثرانداز ٿيو. قاسمي موجب، مسجد يا مدرسي سان مستقل وابستگي بدران صحافت مان ڪيريئر شروع ڪرڻ کيس هندستان جي آئيني مستقبل، مسلمانن جي سياسي نمائندگي، هندو-مسلم لاڳاپن ۽ برطانوي اقتدار کان پوءِ ممڪن سياسي نظام بابت هلندڙ بحثن سان سڌي واقفيت ڏني.<ref name="Qasmi2017"/> نوجوانيءَ ۾ هن مختلف اخبارن سان ڪم ڪيو. 1918ع ڌاري سندس صحافتي زندگي شروع ٿي ۽ پوءِ هو جبلپور مان نڪرندڙ روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو. بعد ۾ دهليءَ ۾ مسلمان صحافت سان ڪم ڪيائين. هن ''مسلم'' ۽ پوءِ [[جمعيت علماءِ هند]] سان لاڳاپيل اخبار ''الجمعية'' جي ادارت پڻ ڪئي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Qasmi2017"/> صحافت مودودي لاءِ رڳو پيشو نه رهي؛ اها سندس سياسي ۽ مذهبي خيالن جي تشڪيل جو اهم ذريعو بڻجي وئي. سندس تحرير جو انداز روايتي عالماڻي نثر کان نسبتاً مختلف، سڌو ۽ عام پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ جوڳو هو. ان وسيلي هو پيچيده مذهبي ۽ سياسي تصورن کي جديد سياسي اصطلاحن سان پيش ڪرڻ لڳو.<ref name="Qasmi2017"/> == علمي ۽ فڪري تشڪيل == 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان ۾ فرقيواراڻي تشدد، خلافت تحريڪ کان پوءِ جي سياسي صورتحال ۽ اسلام ۽ جهاد بابت ٿيندڙ بحثن مودودي جي فڪري ارتقا تي اثر وڌو. ان ماحول ۾ هن جهاد جي اسلامي تصور بابت لکڻ شروع ڪيو، جنهن جو نتيجو سندس ابتدائي اهم تصنيف ''الجهاد في الإسلام'' جي صورت ۾ نڪتو. ڪتاب جو مواد پهرين قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Iqtidar2026"/> ''الجهاد في الإسلام'' مودودي جي شروعاتي دور جي اهم تصنيفن مان هئي. جديد Cambridge edition هن ڪتاب کي سندس شروعاتي ۽ اثرائتي سياسي تحريرن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان کي نوآبادياتي دور، تشدد جي جواز، اسلامي سياسي نظام ۽ جديد رياست بابت سندس وسيع فڪر جي پسمنظر ۾ رکي ٿي.<ref name="Iqtidar2026"/> مودودي جو فڪر وقت سان هڪ اهڙي نظريي ڏانهن وڌيو جنهن ۾ اسلام کي مڪمل طرزِ حيات قرار ڏنو ويو. سندس نظر ۾ دين جي دائري ۾ فردي عبادت سان گڏ سياست، معيشت، قانون، سماج ۽ رياست پڻ شامل هئا. ولي نصر جي تجزيي موجب مودودي جديد دور ۾ سياسي اسلام جو هڪ منظم نظرياتي خاڪو تيار ڪيو ۽ ان نظريي کي عملي سماجي تحريڪ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> بهرحال، جديد علمي تحقيق مودودي جي فڪري تشڪيل کي صرف ”اولهه جي مخالفت“ جو نتيجو نٿي سمجهي. نصر ان کي برطانوي هندستان ۾ مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ سياسي طاقت، اجتماعي سڃاڻپ، قومپرستي ۽ نوآبادياتي نظام کان پوءِ مستقبل جي رياست بابت بحثن سان پڻ ڳنڍي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == ترجمان القرآن == 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مودودي پنهنجي رسالي ''ترجمان القرآن'' جي ادارت ۽ اشاعت شروع ڪئي. اهو رسالو اڳتي هلي سندس فڪر جي تشهير جو اهم ذريعو بڻيو. ''ترجمان القرآن'' ۾ هن قرآن، اسلامي تاريخ، سياست، قومپرستي، جديد تهذيب، مسلمانن جي اجتماعي حالت ۽ اسلامي نظام بابت مسلسل مضمون لکيا.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> هن دور تائين مودودي روايتي صحافي کان هڪ منظم مذهبي-سياسي مفڪر ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو. سندس لکڻين ۾ اهو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو تہ مسلمانن جي مسئلن جو حل رڳو سياسي نمائندگي يا اقتدار ۾ حصي حاصل ڪرڻ ۾ نه، پر فرد ۽ سماج کي اسلامي اصولن مطابق نئين سر منظم ڪرڻ ۾ آهي.<ref name="Nasr1996"/> == علامه اقبال ۽ دارالاسلام == 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ مودودي جو رابطو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] ۽ چوڌري نياز علي خان سان ٿيو. چوڌري نياز علي خان پنجاب ۾ هڪ علمي ۽ ديني مرڪز قائم ڪرڻ لاءِ زمين وقف ڪئي هئي، جنهن کي ''دارالاسلام'' جي نالي سان سڃاتو ويو. 1938ع ۾ مودودي حيدرآباد دکن ڇڏي [[پٺاڻ ڪوٽ]] ڀرسان دارالاسلام منتقل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> دارالاسلام واري دور ۾ مودودي کي پنهنجي مذهبي ۽ سماجي فڪر کي هڪ منظم تحريڪ جي صورت ڏيڻ لاءِ ماحول مليو. جيتوڻيڪ اقبال اپريل 1938ع ۾ وفات ڪري ويو، دارالاسلام جو تجربو مودودي جي بعد واري تنظيمي سوچ ۽ جماعت اسلامي جي قيام کان اڳ واري فڪري مرحلي ۾ اهم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> == هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ بابت موقف == مودودي گڏيل هندستان ۾ رائج علائقائي يا قومي قومپرستيءَ جو سخت نقاد هو. سندس نظر ۾ مسلمانن جي بنيادي اجتماعي سڃاڻپ قوم، نسل يا جاگرافي بدران اسلام سان وابسته هئڻ گهرجي. انهيءَ بنياد تي هن [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي گڏيل هندستاني قومپرستيءَ سان گڏ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي مسلمان قومپرستيءَ جي سياسي صورت تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> اهو موقف هڪ اهم تاريخي فرق پيدا ڪري ٿو: مودودي مسلمانن لاءِ اسلامي سياسي نظام جو حامي هو، پر مسلم ليگ جي قيادت هيٺ هلي رهي پاڪستان تحريڪ جي سياسي نظريي ۽ حڪمت عمليءَ سان شروع کان متفق نه هو. علي عثمان قاسمي جي تحقيق موجب مودودي مسلم ليگ ۽ [[محمد علي جناح]] تي تنقيد ڪندي دليل ڏنو تہ رڳو مسلمانن جي اڪثريت واري قومي رياست قائم ٿيڻ سان اها خود بخود ”اسلامي رياست“ نه بڻجي ويندي.<ref name="Qasmi2017"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو پاڪستان بابت ورهاڱي کان اڳ وارو موقف ۽ 1947ع کان پوءِ پاڪستان کي اسلامي رياست بنائڻ لاءِ سندس سياسي سرگرمي ٻه الڳ تاريخي مرحلا آهن؛ ٻنهي کي هڪٻئي سان ملائي پيش ڪرڻ سان سندس سياسي ارتقا جي صحيح تصوير سامهون نٿي اچي.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جو قيام == {{Main|جماعت اسلامي}} مودودي جي فڪري ۽ تنظيمي سرگرمين جو نتيجو 26 آگسٽ 1941ع تي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] جي قيام جي صورت ۾ سامهون آيو. جماعت جي قيام جو مقصد اهڙي منظم جماعت تيار ڪرڻ هو جيڪا اسلامي اصولن مطابق فرد، سماج ۽ آخرڪار رياستي نظام جي تبديلي لاءِ ڪم ڪري. مودودي جماعت جو پهريون امير چونڊيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي جي تصور ۾ جماعت محض چونڊن لاءِ قائم ڪيل سياسي پارٽي نه هئي، بلڪه هڪ نظرياتي ۽ اصلاحي تحريڪ هئي. ان جو ابتدائي طريقو تعليم، تربيت، اشاعت ۽ چونڊيل ڪارڪنن جي تياري ذريعي سماج ۾ تدريجي تبديلي آڻڻ هو. نصر موجب مودودي جي اهم جدت اها هئي تہ هن پنهنجي سياسي-مذهبي نظريي سان گڏ ان کي عملي جامو پارائڻ لاءِ هڪ منظم سماجي ۽ سياسي تنظيم جو خاڪو پڻ پيش ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> ورهاڱي کان اڳ جماعت اسلامي سڄي برطانوي هندستان جي تنظيم هئي. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت جون هندستاني ۽ پاڪستاني شاخون جدا تنظيمي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ لڳيون، جڏهن تہ مودودي پاڪستان منتقل ٿيو ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي قيادت جاري رکي.<ref name="Nasr1996"/> == پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ == 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ مودودي پاڪستان لڏي آيو ۽ [[لاهور]] سندس سياسي، علمي ۽ تنظيمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. ورهاڱي کان اڳ مسلم ليگ جي پاڪستان واري تصور تي تنقيد ڪرڻ باوجود، نئين رياست قائم ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي سرگرمين جو مرڪز پاڪستان جي آئيني ۽ قانوني ڍانچي کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي بنائڻ تي رکيو.<ref name="Nasr1996"/> هن ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي آئين ۾ خدا جي حاڪميت، اسلامي قانون جي بالادستي ۽ رياست جي اسلامي سڃاڻپ کي تسليم ڪرائڻ لاءِ مهم هلائي. پاڪستان جي رياست سان سندس تعلق ان ڪري مختلف وقتن تي تعاون، سياسي اختلاف، گرفتاري ۽ قيد جي مرحلن مان گذريو. سندس اسلامي رياست، جمهوريت ۽ آئين بابت تفصيلي نظريو بعد وارن حصن ۾ الڳ بيان ڪيو ويندو. == گرفتاريون ۽ رياست سان ٽڪراءُ == پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ مودودي ۽ حڪومت جا لاڳاپا جلد خراب ٿيا. 1948ع ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصو قيد ۾ رکيو ويو. سندس سياسي سرگرمين ۾ پاڪستان کي اسلامي آئين ڏيڻ جو مطالبو مرڪزي حيثيت اختيار ڪندو ويو.<ref name="Nasr1996"/> 1953ع ۾ پنجاب، خاص طور [[لاهور]]، ۾ احمدين خلاف تحريڪ ۽ فسادن دوران مودودي جو لکيل رسالو ''قادياني مسئلو'' پڻ شديد سياسي تڪرار جو حصو بڻيو. مارشل لا اختيارين کيس گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ موت جي سزا ٻڌائي. سزا تي عمل نه ٿيو؛ بعد ۾ اها عمر قيد ۾ تبديل ڪئي وئي ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> ان واقعي مودودي جي سياسي حيثيت کي وڏي شهرت ڏني، پر 1953ع جي تشدد ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي تنظيمن جي ڪردار، جماعت اسلامي جي ذميواري ۽ مودودي جي تحريرن جي اثر بابت تاريخي بحث کي سندس حامين جي روايت کان الڳ، معتبر ثانوي ذريعن جي بنياد تي ڏسڻ ضروري آهي. ان موضوع کي سندس احمديت بابت نظرين واري حصي ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويندو. == تفسير تفهيم القرآن == {{Main|تفهيم القرآن}} مودودي 1942ع ۾ قرآن جي اردو تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' لکڻ شروع ڪئي. اهو منصوبو لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تائين جاري رهيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ ترجمي سان گڏ تاريخي پسمنظر، آيتن جي تشريح، سماجي ۽ قانوني مسئلن ۽ مودودي جي سياسي ۽ مذهبي فڪر بابت تفصيلي حاشيا شامل آهن. هي تفسير سندس سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ وسيع اثر رکندڙ تصنيفن مان بڻيو ۽ بعد ۾ ڪيترين ٻولين ۾ ان جا ترجما ٿيا. ''تفهيم القرآن'' سندس مجموعي فڪر کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي رياست، قانون، معيشت، عورت، جهاد، غير مسلمانن ۽ سماجي نظام بابت سندس ڪيترن نظرين جي قرآني استدلال جو تفصيلي اظهار ان ۾ ملي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا == مودودي تقريباً ٽن ڏهاڪن تائين جماعت اسلامي جي قيادت ڪئي. صحت جي مسئلن ۽ تنظيمي حالتن جي پسمنظر ۾ هن 1972ع ۾ جماعت اسلامي جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. امارت ڇڏڻ کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي فڪر ۽ جماعت سان فڪري لاڳاپي ۾ سرگرم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> ساڳئي سال سندس ڊگهي عرصي کان جاري ''تفهيم القرآن'' پڻ مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ جو آخري دور بنيادي طور علمي ڪم، لکڻين ۽ خراب ٿيندڙ صحت سان لاڳاپيل رهيو. == اعزاز == 1979ع ۾ مودودي کي '''اسلام جي خدمت''' جي شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979"/> انعام جي سرڪاري فيصلي ۾ سندس اسلامي صحافت، لکڻين، ننڍي کنڊ ۾ اسلامي فڪر جي تجديد لاءِ سرگرمين ۽ اسلامي قدرن جي ترويج کي انعام ڏيڻ جا اهم سبب ڄاڻايو ويو.<ref name="KFP1979"/> [[File:أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg|thumb|ساڄو|سيد ابوالاعلىٰ مودودي، جنهن کي 1979ع ۾ اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ شاهه فيصل عالمي انعام ڏنو ويو.]] == آخري بيماري ۽ وفات == مودودي ڪيترن سالن کان گڙدن جي بيماريءَ ۾ مبتلا هو ۽ زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.<ref name="Nasr1996"/> 1979ع ۾ علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. علاج دوران سندس حالت وڌيڪ خراب ٿي ۽ 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ 75 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪيائين.<ref name="Nasr1996"/> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو. لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. [[File:Grave maududi.jpg|thumb|ساڄو|[[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ ابو الاعلىٰ مودودي جي قبر]] مودودي جي وفات سندس سياسي ۽ فڪري اثر جو خاتمو ثابت نه ٿي. سندس لکڻيون، جماعت اسلامي جو تنظيمي ڍانچو ۽ اسلامي رياست بابت سندس اصطلاحي ۽ نظرياتي تصورات ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر به جديد اسلامي سياسي تحريڪن جي بحث جو حصو بڻيا. جديد علمي ادب ۾ ان اثر جي نوعيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن، جن جو تفصيلي جائزو مضمون جي ''اثر ۽ ورثو'' واري حصي ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026"/> == فڪر ۽ نظريا == مودودي جي فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام رڳو فرد جي ذاتي عقيدي، عبادت يا روحاني زندگي تائين محدود مذهب نہ، پر انسان جي انفرادي ۽ اجتماعي زندگيءَ لاءِ هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، قانوني ۽ سياسي نظام آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت کي ان نظام جا بنيادي ماخذ قرار ڏنو ۽ جديد رياست، آئين، معيشت ۽ سماج بابت اسلامي اصطلاحن کي ويهين صديءَ جي سياسي ٻوليءَ سان ملائي هڪ منظم نظريو پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Iqtidar2020">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Theorizing Popular Sovereignty in the Colony: Abul Aʿla Maududi's “Theodemocracy” |journal=The Review of Politics |volume=82 |issue=4 |year=2020 |pages=595–617 |doi=10.1017/S0034670520000595 }}</ref> جديد عالمن مودودي جي هن فڪر کي رڳو قديم اسلامي سياسي تصورن جي بحالي قرار ڏيڻ بدران نوآبادياتي هندستان، جديد قومي رياست، عوامي حاڪميت، جمهوريت، سوشلزم ۽ يورپي سياسي نظرين سان سندس فڪري بحث جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهيو آهي.<ref name="Iqtidar2020"/><ref name="Iqtidar2026"/> خاص طور سندس ''حاڪميت''، ''اسلامي رياست'' ۽ ''اسلامي انقلاب'' جهڙا تصور بعد ۾ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم اصطلاحن ۾ شامل ٿيا.<ref name="Zaman2015">{{cite journal |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |title=The Sovereignty of God in Modern Islamic Thought |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=25 |issue=3 |year=2015 |pages=389–418 |doi=10.1017/S1356186314000561 }}</ref> === قرآن ۽ سنت === مودودي قرآن کي اسلامي فڪر ۽ قانون جو بنيادي ماخذ سمجهندو هو، پر قرآن سان گڏ [[سنت]] کي پڻ لازمي قانوني ۽ ديني حجت قرار ڏيندو هو. سندس دليل موجب قرآن پاڻ رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو، تنهنڪري اسلامي نظام کي صرف قرآن تائين محدود ڪري سنت کي قانوني حجيت کان ڌار نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Adams1983">{{cite book |last=Adams |first=Charles J. |chapter=Mawdudi and the Islamic State |editor-last=Esposito |editor-first=John L. |title=Voices of Resurgent Islam |publisher=Oxford University Press |year=1983 |pages=99–133 |isbn=9780195033404 }}</ref> سندس مشهور تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' صرف لفظي يا لغوي تفسير نہ هو؛ ان ۾ تاريخ، قانون، سياست، معيشت ۽ سماجي معاملن بابت سندس فڪري موقف پڻ وڏي پيماني تي بيان ٿيل آهي. انهيءَ ڪري ''تفهيم القرآن'' مودودي جي سياسي ۽ سماجي فڪر کي سمجهڻ لاءِ به بنيادي ماخذ آهي.<ref name="Nasr1996"/> === حاڪميتِ الٰهي === مودودي جي سياسي فڪر جو هڪ اهم تصور '''حاڪميتِ الٰهي''' هو. سندس نظر ۾ آخري ۽ مطلق حاڪميت انسان، بادشاهه، پارليامينٽ يا قوم بدران خدا جي آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙو مطلق قانون ساز اختيار حاصل نہ آهي جنهن تحت هو خدائي هدايت کان آزاد ٿي حلال ۽ حرام جا بنيادي معيار مقرر ڪري.<ref name="Zaman2015"/> محمد قاسم زمان موجب ''حاڪميتِ الٰهي'' جديد اسلام پسند سياسي فڪر جو نمايان تصور بڻيو ۽ مودودي ان جي ويهين صديءَ واري تشڪيل جي اهم ترين مفڪرن مان هو.<ref name="Zaman2015"/> جديد تحقيق ساڳئي وقت اهو پڻ واضح ڪري ٿي تہ مودودي جي حاڪميت واري تصور کي سڌي طرح وچئين دور جي اسلامي سياسي نظريي جو نقل سمجهڻ درست نہ ٿيندو؛ ان جي جديد صورت نوآبادياتي رياست، قانون سازي ۽ عوامي حاڪميت بابت جديد بحثن سان پڻ جڙيل هئي.<ref name="AlAzami2022">{{cite journal |last=Al-Azami |first=Usaama |title=Locating Ḥākimiyya in Global History: The Concept of Sovereignty in Premodern Islam and Its Reception after Mawdūdī and Quṭb |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=355–376 |doi=10.1017/S1356186321000605 }}</ref> مودودي انساني حاڪميت کي رد ڪندي اهو نہ چيو تہ رياستي انتظام ۾ ماڻهن جو ڪو ڪردار ئي نہ هجي. سندس تصور ۾ مسلمان خدا جا ''خليفا'' يا نائب آهن ۽ مقرر ڪيل اسلامي حدن اندر اجتماعي معاملن جي انتظام، مشاورت ۽ اهڙن معاملن بابت فيصلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا جن بابت شريعت ڪو واضح حڪم نہ ڏنو هجي.<ref name="ILC1977">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1977 }}</ref> === اسلامي رياست === {{further|اسلامي رياست}} مودودي جديد دور ۾ ''اسلامي رياست'' جي منظم نظريي کي ترقي ڏيندڙ نمايان مفڪرن مان هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس تصور ۾ اسلامي رياست جي بنياد جا ٽي اهم اصول '''توحيد'''، '''رسالت''' ۽ '''خلافت''' هئا. توحيد مان خدا جي حاڪميت، رسالت مان قرآن ۽ سنت جي رهنمائي، ۽ خلافت مان انسان جي محدود ۽ امانتي سياسي اختيار جو تصور اخذ ڪيو ويو.<ref name="ILC1977"/> هن اسلامي رياست کي ڪنهن مخصوص نسل، قوم يا جاگرافيءَ تي ٻڌل قومي رياست بدران هڪ '''نظرياتي رياست''' طور پيش ڪيو. سندس نظر ۾ رياست جي اسلامي هجڻ جو بنيادي معيار ان جي آباديءَ جو فقط مسلمان هجڻ نہ، پر ان جي قانوني ۽ سياسي نظام جو اسلامي اصولن سان مطابقت رکڻ هو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي 1955ع ۾ پنهنجي مثالي نظام لاءِ ”خدا پرست جمهوري خلافت“ جهڙا لفظ پڻ استعمال ڪيا.<ref name="Nasr1996"/> سندس لکڻين ۾ اسلامي رياست جو دائرو وسيع آهي: خانداني معاملن کان وٺي معيشت، عدليه، انتظاميا، شهرين جي حقن ۽ فرضن، جنگ ۽ امن ۽ بين الاقوامي لاڳاپن تائين شريعت کي هدايت جو بنياد قرار ڏنو ويو.<ref name="Adams1983"/> بهرحال سندس تصور ۾ رياست جو هر انتظامي تفصيل اڳواٽ مقرر ٿيل نہ هو. مودودي پاڻ تسليم ڪيو تہ انساني معاملن جو هڪ وڏو ميدان اهڙو آهي جنهن بابت شريعت خاموش آهي؛ اهڙن معاملن ۾ اسلامي رياست حالتن مطابق قانون ۽ ضابطا ٺاهي سگهي ٿي، بشرطيڪ اهي قرآن ۽ سنت جي واضح حڪمن سان ٽڪراءَ ۾ نہ هجن.<ref name="Adams1983"/> === ٿيئوڊيموڪريسي === مودودي پنهنجي مثالي سياسي نظام کي روايتي معنيٰ ۾ '''[[ٿيوڪريسي]]''' سڏڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن '''خدائي جمهوريت''' (Theodemocracy) يا ''خدائي جمهوري نظام'' جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ آخري حاڪميت خدا جي هجي، پر مسلمان اجتماعي طور خلافت جي حق کي استعمال ڪن.<ref name="Iqtidar2020"/> حميرا اقتدار جي تحقيق موجب مودودي جي ''خدائي جمھوريت'' کي فقط ”مذهبي آمريت“ جو مترادف سمجهڻ سندس نظريي جي پيچيدگي کي نظرانداز ڪري ٿو. مودودي هڪ طرف مطلق عوامي حاڪميت کي رد ڪيو، پر ٻئي طرف حڪمرانن کي خدا جي نمائندگي ڪندڙ پادري طبقي جي صورت ۾ مطلق اختيار ڏيڻ به قبول نہ ڪيو. سندس تصور ۾ اجتماعي مشاورت، نمائندگي ۽ عوام جي سياسي شموليت موجود هئي، پر اها شريعت جي حدن اندر هئي.<ref name="Iqtidar2020"/> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|مودودي جي سياسي فڪر ۾ ''حاڪميتِ الٰهي''، خلافت ۽ مشاورت بنيادي تصورن مان هئا.]] === جمهوريت ۽ شوريٰ === مودودي مغربي لبرل جمهوريت جي ان اصول سان اختلاف رکندو هو جنهن موجب عوام يا سندن چونڊيل پارليامينٽ آخري قانون ساز حاڪم آهي. سندس خيال ۾ جيڪڏهن اڪثريت کي اخلاقي يا خدائي حدن کان آزاد مڪمل قانون ساز اختيار ڏنو وڃي تہ مقبول خواهش پاڻ صحيح ۽ غلط جو معيار بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Iqtidar2020"/> هن آمريڪا ۾ شراب جي ممانعت ۽ پوءِ ان جي خاتمي کي مثال طور استعمال ڪندي دليل ڏنو تہ عددي اڪثريت لازمي طور اخلاقي يا سماجي لحاظ کان درست فيصلو نٿي ڪري.<ref name="PoliticalTheory">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Political Theory of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |edition=8th |year=1993 |pages=23–25 }}</ref> ٻئي طرف، هو حڪومت جي معاملن ۾ '''شوريٰ''' يا گڏيل صلاح مشوري کي ضروري سمجهندو هو. حڪمران کي ماڻهن جي اعتماد جو حامل هئڻ گهرجي ۽ جن معاملن بابت شريعت ۾ قطعي حڪم موجود نہ هجي، انهن بابت مسلمانن جي صلاح ۽ اتفاق ذريعي فيصلا ڪري سگهجن ٿا.<ref name="ILC1977"/><ref name="Adams1983"/> انهيءَ سبب مودودي جي جمهوريت بابت موقف کي سادي نموني ”جمهوريت جي حمايت“ يا ”جمهوريت جي مڪمل مخالفت“ طور بيان ڪرڻ اڻپورو آهي. هو عوامي نمائندگي ۽ مشاورت قبول ڪندو هو، پر عوام جي غير محدود قانون ساز حاڪميت کي رد ڪندو هو.<ref name="Iqtidar2020"/> === رياستي ادارا ۽ آئين === مودودي جو خيال هو تہ اسلام جا بنيادي آئيني اصول قرآن، سنت، خلفاءِ راشدين جي روايت ۽ اسلامي قانوني ورثي مان اخذ ٿين ٿا، پر جديد رياست لاءِ انهن اصولن کي لکيل آئين جي صورت ڏيڻ ضروري آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن جي تصور موجب رياست جو سربراهه چونڊيل هجي ۽ عوام جو اعتماد حاصل هجي. قانون ساز اداري ۾ اهڙا ماڻهو شامل هجن جيڪي اسلامي قانون کي سمجهڻ ۽ جديد مسئلن تي ان جي اصولن کي لاڳو ڪرڻ جي صلاحيت رکن. قانون سازيءَ جو اختيار اهڙن شعبن ۾ وسيع ٿي سگهي ٿو جن بابت شريعت واضح حڪم نہ ڏئي، پر قرآن ۽ سنت جي قطعي حڪمن کي تبديل ڪرڻ پارليامينٽ جي اختيار ۾ نہ هوندو.<ref name="ILC1977"/> مودودي جي عدليه بابت سوچ وقت سان تبديل ٿي. شروعاتي دور ۾ هن مغربي adversarial عدالتي نظام ۽ وڪيلن جي ڪردار تي تنقيد ڪئي، پر پاڪستان ۾ جماعت اسلامي خلاف سرڪاري ڪارروائين دوران عدالتن کان رليف ملڻ کان پوءِ هن آزاد عدليه، اپيل جي حق ۽ adversarial نظام جي فائدن کي وڌيڪ قبول ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح سندس سياسي فڪر مڪمل طور جامد نہ رهيو؛ عملي پاڪستاني سياست ۽ رياستي ادارن سان تجربن جي نتيجي ۾ سندس ڪجهه آئيني تجويزون تبديل ٿينديون رهيون.<ref name="Nasr1996"/> === شريعت === مودودي لاءِ '''[[شريعت]]''' اسلامي رياست جي سڃاڻپ جو بنيادي معيار هئي. هن لکيو تہ جيڪڏهن مسلمان سماج شعوري طور شريعت کي رد ڪري پنهنجو قانون ان کان آزاد ڪنهن ٻئي ماخذ مان اخذ ڪري، تہ اهڙو سماج اسلامي نظام جي بنيادي دعويٰ کي ڪمزور ڪري ٿو.<ref name="IslamicLaw1955">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=Islamic Law and Its Introduction |publisher=Islamic Publications |year=1955 |pages=13–14 }}</ref> سندس تصور ۾ شريعت رڳو عبادتن يا خانداني قانون تائين محدود نہ هئي، پر سماجي ۽ معاشي معاملا، انتظام، عدليه، شهري حق ۽ فرض ۽ جنگ ۽ امن جا اصول پڻ ان جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref name="Adams1983"/> مودودي اسلامي فوجداري قانون جي [[حدود]]، سود جي خاتمي ۽ ٻين شرعي حڪمن جي نفاذ جي حمايت ڪئي. هن مغربي يا مغرب زدہ مسلمانن طرفان حدود کي ظالماڻو قرار ڏيڻ واري تنقيد رد ڪئي، پر ساڳئي وقت دليل ڏنو تہ اهڙيون سزائون هڪ مڪمل اسلامي سماجي نظام ۽ اسلامي تعليم جي قيام کان اڳ الڳ نموني لاڳو ڪرڻ مناسب نہ ٿيندو.<ref name="Nasr1996"/> 2026ع ۾ Cambridge University Press پاران شايع ڪيل سندس چونڊ سياسي تحريرن جي scholarly edition پڻ سندس ''Islamic Law and Constitution'' واري بحث کي ان ڪوشش طور بيان ڪري ٿي جنهن ۾ مودودي جديد رياستي حڪمراني ۽ شريعت جي وچ ۾ مطابقت جو سياسي-قانوني تصور پيش ڪيو.<ref name="Iqtidar2026"/> === اجتهاد === مودودي [[اجتهاد]] کي مڪمل طور رد نہ ڪيو، پر ان جي استعمال لاءِ سخت علمي شرطون رکندو هو. سندس نظر ۾ اجتهاد اهڙي شخص يا اداري جو ڪم هجڻ گهرجي جنهن کي قرآن، سنت، فقهي اصولن ۽ اسلامي علمي روايت تي عبور هجي ۽ جيڪو شريعت کي آخري معيار طور قبول ڪري.<ref name="Nasr1996"/> ان لحاظ کان سندس تصور جديديت پسند مفڪرن کان مختلف هو، جيڪي جديد عقل يا سماجي ضرورتن کي روايتي فقهي نتيجن جي وسيع نئين تشريح لاءِ وڌيڪ آزاد معيار طور استعمال ڪندا هئا. === اسلامي انقلاب === مودودي 1930ع ۽ 1940ع جي ڏهاڪن کان اسلام کي هڪ ''انقلابي نظريي'' ۽ جماعت اسلامي کي سماجي تبديليءَ جي تحريڪ طور بيان ڪندو رهيو. سندس استعمال ڪيل '''اسلامي انقلاب''' جو تصور بعد ۾ ٻين اسلامي تحريڪن ۾ وڏي پيماني تي رائج ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> پر مودودي جو ”انقلاب“ عام طور هٿياربند بغاوت يا اوچتي اقتدار تي قبضي جي معنيٰ ۾ نہ هو. هن سماج جي اخلاقي ۽ فڪري تبديلي، تربيت يافته ڪارڪنن جي تياري، تعليم ۽ دعوت ذريعي تدريجي تبديليءَ کي ترجيح ڏني. سندس خيال ۾ پائيدار سياسي تبديلي ان وقت ممڪن هئي جڏهن سماج ۾ ان لاءِ فڪري ۽ اخلاقي بنياد تيار ٿي وڃي.<ref name="Nasr1996"/> 1957ع ۾ جماعت اسلامي جي مستقبل جي حڪمت عملي بابت هن غير آئيني ذريعن سان سياسي نظام بدلائڻ جي مخالفت ڪئي. ايوب خان ۽ پوءِ ذوالفقار علي ڀٽي جي حڪومتن سان شديد اختلافن باوجود مودودي عام طور جماعت کي ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جي مخالفت ڪندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو انقلابي سياسي vocabulary ۽ سندس تجويز ڪيل عملي طريقو الڳ رکڻ ضروري آهي: سندس لکڻين ۾ سماجي نظام جي بنيادي تبديلي لاءِ انقلابي اصطلاح موجود آهن، پر جماعت لاءِ سندس سياسي حڪمت عملي گهڻو ڪري تدريجي، تنظيمي ۽ آئيني رهي.<ref name="Nasr1996"/> === قومپرستي === مودودي '''[[قومپرستي]]''' کي جديد مغربي سياسي تصور سمجهندو هو ۽ مسلمانن جي بنيادي سياسي سڃاڻپ کي جاگرافي، نسل يا ٻوليءَ سان ٻڌڻ جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس خيال ۾ اسلامي امت سرحدن ۽ نسلي قوميتن کان مٿانهين مذهبي برادري آهي، تنهنڪري مسلمانن کي قومپرست وفاداريءَ بدران اسلام سان پنهنجي بنيادي اجتماعي وابستگي قائم رکڻ گهرجي. هن قومپرستيءَ جي ڪجهه صورتن کي ايتري حد تائين رد ڪيو جو انهن کي توحيد سان متصادم قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ قوم کي آخري سياسي وفاداريءَ جو مرڪز بڻائڻ اسلام جي عالمگير دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> اهو ئي سبب هو جو ورهاڱي کان اڳ هو ڪانگريس جي گڏيل هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ جي مسلمان قومي رياست واري منصوبي ٻنهي کان فاصلو رکندو هو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ، البت، هن نئين ملڪ کي پنهنجي تصور واري اسلامي رياست ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ڪئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === سيڪيولرزم === مودودي [[سيڪيولرزم]] جو پڻ سخت نقاد هو. هن ان لاءِ اردو ۾ اڪثر ''لادينيت'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ۽ سيڪيولر سياست کي مذهب ۽ اخلاقيات کي اجتماعي حڪمرانيءَ کان جدا ڪرڻ واري نظام طور ڏٺو.<ref name="Adams1983"/> سندس نظر ۾ اخلاقي قدرن جو آخري سرچشمو خدا ۽ وحي هئا؛ تنهنڪري رياست کي مذهب کان اصولي طور آزاد ڪرڻ آخرڪار سياست کي مستقل خدائي اخلاقي معيار کان محروم ڪري ڇڏيندو. Charles J. Adams جي تجزيي موجب مودودي لاءِ سيڪيولرزم صرف رياست جي مذهبي غيرجانبداري نہ، پر هڪ اهڙو تصور هو جنهن ۾ انساني خواهش يا سياسي طاقت کي خدائي هدايت کان خودمختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Adams1983"/> هي تفسير جديد سيڪيولرزم جي سڀني نظرين جي غيرجانبدار وصف نہ، بلڪه '''مودودي جو پنهنجو تنقيدي تصور''' هو؛ تنهنڪري ان کي سندس موقف طور بيان ڪرڻ ضروري آهي. === اسلامي جديديت === مودودي جديديت ۽ مغربي تهذيب کي هڪ ئي شيءِ نہ سمجهندو هو. هن جديد سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ ڪارائتي ادارتي طريقن کي اصولي طور رد نہ ڪيو، پر مغربي تهذيب جي فلسفي، سيڪيولر اخلاقيات ۽ سماجي قدرن جي تقليد جي مخالفت ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> هو [[اسلامي جديديت]] جي انهن مفڪرن سان متفق هو تہ اسلام عقل جي خلاف نہ آهي. اختلاف ان ڳالهه تي هو تہ قرآن ۽ سنت کي جديد انساني عقل جي معيار تي پرکيو وڃي يا عقل کي وحي جي دائري اندر استعمال ڪيو وڃي. مودودي جي نظر ۾ قرآن ۽ سنت آخري معيار هئا؛ عقل جو ڪم انهن جي معنائن ۽ نون حالتن ۾ انهن جي اطلاق کي سمجهڻ هو، نہ تہ وحي جي صحت جو آزاد حاڪم بڻجڻ.<ref name="Mortimer1982">{{cite book |last=Mortimer |first=Edward |title=Faith and Power: The Politics of Islam |publisher=Vintage Books |year=1982 |page=204 |isbn=9780571119448 }}</ref> محققن ساڳئي وقت نشاندهي ڪئي آهي تہ مغربيت جي مخالفت باوجود مودودي پنهنجي فڪر ۾ جديد سياسي اصطلاحن—''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست''، ''آئين''، ''پارٽي'' ۽ ''نظام''—جو وسيع استعمال ڪيو. ان ڪري سندس فڪر روايتي اسلامي اصطلاحن ۽ جديد سياسي vocabulary جي هڪ نئين ميلاپ طور پڻ مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="Iqtidar2026"/> === سائنس === مودودي جديد [[سائنس]] کي بذات خود ڪنهن مخصوص مذهبي يا سيڪيولر فلسفي سان لازم ملزوم نہ سمجهندو هو. سندس مشهور تشبيهه موجب جديد سائنس هڪ ''جسم'' وانگر هئي جنهن ۾ مختلف فلسفي يا قدرن جو ''روح'' داخل ٿي سگهي ٿو؛ جيئن ريڊيو پاڻ پيغام جو نظريو مقرر نہ ڪندو آهي پر مختلف قسم جا پيغام نشر ڪري سگهي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> انهيءَ بنياد تي هن جديد سائنسي ۽ فني علم حاصل ڪرڻ جي مخالفت نہ ڪئي؛ سندس اعتراض ان وقت پيدا ٿيندو هو جڏهن سائنس سان گڏ مادي پرستي يا سيڪيولر فلسفي کي به لازمي سچ طور قبول ڪيو وڃي.<ref name="Nasr1996"/> === مغربي تهذيب بابت موقف === مودودي جديد مغربي تهذيب جي سائنس ۽ فني ڪاميابين ۽ ان جي اخلاقي ۽ سماجي قدرن وچ ۾ فرق ڪندو هو. سندس تنقيد خاص طور سيڪيولرزم، قومپرستي، آزاد جنسي سماجي لاڳاپن، سودي معيشت ۽ مطلق عوامي حاڪميت تي مرڪوز هئي.<ref name="Nasr1996"/> ان هوندي به جديد تحقيق سندس فڪر کي ”مغرب جي مڪمل رد“ تائين محدود نٿي ڪري. Humeira Iqtidar موجب مودودي نوآبادياتي لبرل رياست کي هڪ طرف تنقيد جو نشانو بڻايو، پر ٻئي طرف جديد رياست، آئين، نمائندگي ۽ حاڪميت جي ڪيترن ئي ادارتي تصورن سان فڪري طور بحث ڪندي انهن کي پنهنجي اسلامي سياسي نظريي ۾ نئين صورت پڻ ڏني.<ref name="Iqtidar2020"/> === مغل سلطنت ۽ اڪبر بابت موقف === مودودي [[مغل سلطنت]] جي تاريخ کي مڪمل طور مثالي اسلامي حڪمراني نہ سمجهندو هو. خاص طور هن [[اڪبر اعظم]] جي مذهبي پاليسين ۽ جنهن کي بعد جي ادب ۾ ''[[دين الهي]]'' چيو ويو، ان تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان کي اسلامي عقيدي کان انحراف سان ڳنڍيو. بهرحال اڪبر جي مذهبي پاليسيءَ بابت جديد مورخن ۾ اختلاف موجود آهي. [[ايس. ايم. اڪرام]] سميت ڪجهه محققن دليل ڏنو آهي تہ اڪبر جو مقصد نئون منظم مذهب قائم ڪرڻ بدران پنهنجي چونڊيل درٻارين سان ''ارادت'' يا روحاني شاگرديءَ جو تعلق پيدا ڪرڻ هو.<ref name="Ikram1964">{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |editor-last=Embree |editor-first=Ainslie T. |title=Muslim Civilization in India |chapter=Religion at Akbar's Court |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 }}</ref> ان ڪري اڪبر بابت مودودي جي راءِ کي تاريخي حقيقت جي قطعي بيان بدران سندس مذهبي-سياسي تفسير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === عالمن ۽ روايتي فقهي ورثي بابت موقف === مودودي روايتي [[علماء]] جو مڪمل مخالف نہ هو، پر هن پنهنجي دور جي مذهبي عالمن جي علمي ۽ سياسي ڪردار تي سخت تنقيد ڪئي. سندس خيال ۾ ڪيترائي عالم جديد سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کان اڻواقف هئا ۽ فقهي روايت جي بنيادي اصولن ۽ تاريخي تفصيلن وچ ۾ فرق ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا هئا.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع ۽ جديد حالتن لاءِ اجتهاد تي زور ڏنو، پر ساڳئي وقت اجتهاد کي غير تربيت يافته ماڻهن لاءِ آزاد نہ ڇڏيو. سندس مثالي اسلامي نظام ۾ جديد ۽ روايتي ٻنهي علمن سان واقف عالمن ۽ قانوندانن کي اهم ڪردار حاصل هو.<ref name="Nasr1996"/> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس علماء سان تعلق پڻ تبديل ٿيو. جن روايتي مذهبي حلقن تي هو اڳ تنقيد ڪندو هو، انهن مان ڪيترن سان اسلامي آئين ۽ ٻين سياسي مسئلن تي جماعت اسلامي عملي اتحاد پڻ قائم ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> === عورتن بابت خيال === مودودي جي سماجي فڪر ۾ [[عورت]]، خاندان، پردو ۽ مردن ۽ عورتن جي سماجي ڪردارن بابت سوالن کي خاص اهميت حاصل هئي. هن انهن موضوعن تي پنهنجي مشهور ڪتاب ''پردہ'' (''Purdah and the Status of Woman in Islam'') ۾ تفصيلي بحث ڪيو. ڪتاب پهريون ڀيرو 1939ع–1940ع جي لڳ ڀڳ شايع ٿيو ۽ شروع کان ئي بحث هيٺ رهيو.<ref name="IqtidarPardah2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=160–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> مودودي جو خيال هو تہ مرد ۽ عورت انساني ۽ اخلاقي قدر جي لحاظ کان خدا آڏو ذميوار آهن، پر سندن سماجي ڪردار مڪمل طور هڪجهڙا نہ آهن. هن اهڙي صنفي مساوات جي مخالفت ڪئي جنهن ۾ مرد ۽ عورت جا سماجي ڪردار هڪٻئي سان مڪمل طور مٽاسٽا لائق سمجهيا وڃن. جديد محقق [[حميرا اقتدار]] جي تجزيي موجب ''پردہ'' ۾ مودودي جو استدلال صرف روايتي صنفي علحدگيءَ جو دفاع نہ هو؛ هن جديد سرمائيداري، مارڪيٽ ۾ عورت جي محنت جي وڪري ۽ خاندان تي مارڪيٽ جي اثرن بابت پڻ تنقيدي دليل ڏنا.<ref name="IqtidarEquality2021">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Conservative Anti-Colonialism: Maududi, Marx and Social Equality |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=295–310 |doi=10.1017/S1356186321000332 }}</ref> [[عرفان احمد]] موجب مودودي جديد شهري زندگيءَ ۾ عورتن جي وڌندڙ عوامي موجودگيءَ کي اسلامي اخلاقي ۽ خانداني نظام لاءِ هڪ اهم چئلينج سمجهندو هو. هن بازارن، ڪاليجن، ٿيئٽرن ۽ ٻين گڏيل سماجي هنڌن ۾ مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول، ۽ جديد تفريحي ثقافت جي ڪيترن پاسن تي تنقيد ڪئي.<ref name="IrfanAhmad2013">{{cite book |last=Ahmad |first=Irfan |chapter=Cracks in the 'Mightiest Fortress' |editor1-last=Osella |editor1-first=Filippo |editor2-last=Osella |editor2-first=Caroline |title=Islamic Reform in South Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |page=322 |isbn=9781107276673 }}</ref> ==== خاندان ۽ گهريلو ڪردار ==== مودودي خاندان کي اسلامي سماج جي بنيادي اداري طور ڏٺو. ''Towards Understanding Islam'' ۾ هن عورت جي بنيادي ذميوارين ۾ گهر جي انتظام، ٻارن جي تربيت ۽ پرورش ۽ خانداني زندگيءَ جي سنڀال کي شامل ڪيو.<ref name="TUIWomen">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |others=Khurshid Ahmad, translator |year=1979 |page=112 }}</ref> سندس نظر ۾ خاندان اندر مرد ۽ عورت جي ذميوارين جي ورهاست سندن برابريءَ جي نفي نہ، پر مختلف سماجي ڪردارن جي تقسيم هئي. تنهن هوندي بہ جديد صنفي مطالعي ۾ سندس هن تصور کي واضح طور درجابنديءَ تي ٻڌل تصور پڻ سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس تجويز ڪيل سماجي نظام عورت جي عوامي، سياسي ۽ معاشي سرگرميءَ تي مرد جي ڀيٽ ۾ گهڻيون پابنديون لاڳو ڪندو هو.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== پردو ۽ صنفي علحدگي ==== مودودي [[پردو|پردي]] کي رڳو لباس جو مسئلو نہ، پر مردن ۽ عورتن جي سماجي تعلقن کي منظم ڪندڙ وسيع نظام سمجهندو هو. هن غير محرم مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول جي مخالفت ڪئي ۽ دليل ڏنو تہ ضرورت کان سواءِ عورتن جو گهر کان ٻاهر نڪرڻ محدود رهڻ گهرجي.<ref name="IqtidarPardah2026"/> هن قرآن جي آيتن {{قرآن|24|30}}–{{قرآن|24|31}}، {{قرآن|33|32}}–{{قرآن|33|33}} ۽ {{قرآن|33|59}} کي پردي ۽ صنفي اخلاق بابت پنهنجي استدلال جي اهم بنيادن طور استعمال ڪيو.<ref name="PardahCommands2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Commandments regarding Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=191–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> منهن ۽ هٿن جي پردي بابت فقهي اختلاف ۾ مودودي وڌيڪ سخت موقف اختيار ڪيو. سندس لکڻين ۾ عام حالتن ۾ گهر کان ٻاهر نڪرندڙ عورت لاءِ منهن ۽ هٿن کي به ڍڪڻ جي حمايت ملي ٿي، جڏهن تہ حقيقي ضرورت جي حالت ۾ ان جي گنجائش تسليم ڪئي وئي.<ref name="TUIWomen"/><ref name="Ruthven329">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |page=329 }}</ref> [[File:Maududi 1941.jpg|thumb|مودودي 1941ع ۾؛ ساڳئي دور ۾ سندس سماجي ۽ سياسي فڪر وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري رهيو هو.]] مودودي جو عورتن بابت هي موقف جماعت اسلامي اندر هميشه اڻبدليل نہ رهيو. عرفان احمد جي تحقيق موجب 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جماعت جي ڪجهه ڪارڪنن ۽ مفڪرن عورتن جي تعليم، ملازمت، سياسي شموليت ۽ چهري جي پردي بابت مودودي جي تشريح کان مختلف رايا پيش ڪيا.<ref name="AhmadWomen2008">{{cite journal |last=Ahmad |first=Irfan |title=Cracks in the 'Mightiest Fortress': Jamaat-e-Islami's Changing Discourse on Women |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=549–575 |doi=10.1017/S0026749X07003101 }}</ref> ==== عورتن جي سياسي ڪردار بابت موقف ==== مودودي عورت کي رياست جي سربراهه ٿيڻ يا مردن ۽ عورتن تي مشتمل عام قانون ساز اداري ۾ ساڳي سياسي ڪردار ادا ڪرڻ جي حمايت نہ ڪندو هو. سندس تجويز موجب عورتون پنهنجي نمائندن تي مشتمل هڪ الڳ مجلس چونڊي سگهن ٿيون، جيڪا عورتن جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل معاملن تي راءِ ڏئي ۽ عام قومي معاملن تي تنقيد پڻ ڪري سگهي.<ref name="ILC308">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=308 }}</ref> بعد واري جماعت اسلامي جي عملي سياست هن ابتدائي نظريي کان ڪيترن معاملن ۾ اڳتي وڌي. ڏکڻ ايشيا ۾ جماعت سان لاڳاپيل عورتن تعليم، سياسي مهمن ۽ تنظيمي سرگرمين ۾ وڌندڙ ڪردار ادا ڪيو؛ بنگلاديش بابت مطالعي پڻ جماعت جي بعد واري عورتن بابت discourse ۽ مودودي جي ابتدائي موقف وچ ۾ تبديليءَ جي نشاندهي ڪئي آهي.<ref name="Shehabuddin2008">{{cite journal |last=Shehabuddin |first=Elora |title=Jamaat-i-Islami in Bangladesh: Women, Democracy and the Transformation of Islamist Politics |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=577–603 |doi=10.1017/S0026749X07003210 }}</ref> ==== خانداني منصوبابندي ==== مودودي جديد [[خانداني منصوبابندي]] ۽ خاص طور آباديءَ کي سرڪاري پاليسيءَ وسيلي محدود ڪرڻ جو مخالف هو. هن اهڙي پاليسيءَ کي فطري نظام ۾ مداخلت ۽ خدا جي رزق ۽ آباديءَ بابت تدبير تي اعتماد جي کوٽ سان ڳنڍيو.<ref name="BirthControl">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Birth Control |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1978 |page=73 }}</ref> هن آباديءَ جي واڌ کي لازمي طور معاشي تباهيءَ جو سبب سمجهڻ کان به انڪار ڪيو. محمد نجات الله صديقي موجب مودودي ان دليل سان به اختلاف ڪيو تہ ننڍو خاندان لازمي طور ٻارن کي بهتر غذا ۽ تعليم فراهم ڪري ٿو؛ مودودي مشڪلات ۽ محدود وسيلن کي ڪڏهن ڪڏهن انساني شخصيت ۽ محنت لاءِ محرڪ پڻ سمجهندو هو.<ref name="Siddiqi2007">{{cite book |last=Siddiqi |first=Mohammad Nejatullah |title=Muslim Economic Thinking: A Survey of Contemporary Literature |publisher=The Islamic Foundation |location=Leicester |year=2007 |page=41 }}</ref> === موسيقي ۽ تفريح === مودودي [[موسيقي]] ۽ ناچ جي ڪيترين مروج صورتن کي پنهنجي اسلامي اخلاقي نظام سان ناموافق سمجهندو هو. سندس معاشي ۽ سماجي لکڻين ۾ موسيقارن، ناچ ڪندڙن ۽ تفريحي صنعت کي اهڙي عياش معاشري جي مثالن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ دولت ضرورتن ۽ سماجي ڀلائيءَ بدران اهڙين سرگرمين تي خرچ ٿئي ٿي جن کي هو اخلاقي طور نقصانڪار سمجهندو هو.<ref name="EconomicSystem1941">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |orig-year=1941 }}</ref> ان موقف کي مودودي جي مجموعي سماجي فلسفي جي پسمنظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ هو جديد تجارتي تفريح، جنسي نمائش ۽ صارف پرستيءَ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل مسئلا سمجهندو هو. سندس موسيقي بابت موقف کي سڀني اسلامي فقهي مڪتبن جو متفقه موقف سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي تاريخ ۾ موسيقي ۽ سماع بابت مختلف فقهي ۽ صوفيانه رايا موجود رهيا آهن. === معاشي فڪر === مودودي جديد '''اسلامي معاشيات''' جي ابتدائي اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيل ''The Economic Problem of Man and Its Islamic Solution'' ۽ ''Economic System of Islam'' جديد اسلامي معاشي فڪر جي تشڪيل ۾ اثرانداز ٿيا.<ref name="NasrEconomics">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=103–106 |isbn=9780195096958 }}</ref> اقتصاديات جي ماهر [[محمد عمر چپرا]] مودودي کي انهن مفڪرن مان شمار ڪيو آهي جن جديد دور ۾ اسلامي معاشيات کي هڪ جدا فڪري موضوع طور اڳتي وڌائڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |volume=94 |issue=2 |year=2004 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> مودودي جو معاشي نظريو سرمائيداري ۽ سوشلزم ٻنهي کان پاڻ کي الڳ پيش ڪندو هو. سندس خيال ۾ اسلام خانگي ملڪيت ۽ واپار کي تسليم ڪري ٿو، پر ملڪيت کي مڪمل ۽ غير مشروط حق نہ بڻائي ٿو؛ زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، اخلاقي پابنديون ۽ سماجي ذميواري ملڪيت جي استعمال تي حدون مقرر ڪن ٿيون.<ref name="EconomicSystem1941"/> جديد اسلامي معاشيات بابت وسيع علمي ادب ۾ پڻ خانگي ملڪيت ۽ مارڪيٽ کي عام طور قبول ڪرڻ، پر انهن کي شريعت ۽ اخلاقي ذميوارين سان محدود ڪرڻ، اسلامي معاشي فڪر جون اهم خصوصيتون سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="OxfordIslamicEconomics">{{cite encyclopedia |last=Wilson |first=Rodney |title=Islamic Economic Principles |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Religion |publisher=Oxford University Press |year=2019 |doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.685 }}</ref> ==== سرمائيداريءَ تي تنقيد ==== مودودي [[سرمائيداري]] کي ان جي غير محدود صورت ۾ رد ڪيو. سندس تنقيد جو هڪ حصو سودي مالياتي نظام، دولت جي ارتڪاز، استحصال ۽ دولت کي اخلاقي ذميواريءَ کان آزاد سمجهڻ تي مرڪوز هو.<ref name="EconomicSystem1941"/> هن جديد اقتصاديات جي بچت ۽ سيڙپڪاريءَ بابت ڪجهه بنيادي مفروضن تي پڻ سخت تنقيد ڪئي. سندس دليل هو تہ آمدنيءَ جو وڏي پيماني تي خرچ کان هٽي مالي بچت ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ ڏانهن وڃڻ مجموعي طلب کي گهٽائي سگهي ٿو ۽ ان مان وڌيڪ پيداوار، واپاري مقابلو ۽ معاشي بحران پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="MaududiSaving">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=21–24 }}</ref> هي معاشي تجزيو جديد mainstream economics جو متفقه نتيجو نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي مودودي جي معاشي نظريي طور ئي بيان ڪرڻ مناسب آهي. ==== سوشلزم بابت موقف ==== مودودي [[سوشلزم]] ۽ [[ڪميونزم]] جو پڻ سخت مخالف هو. سندس خيال ۾ پيداوار جي ذريعن کي وڏي پيماني تي رياست جي ملڪيت ۾ ڏيڻ معاشي طاقت سان گڏ سياسي طاقت به حڪومت وٽ مرڪوز ڪري ڇڏي ٿو ۽ فرد جي آزادي ۽ ملڪيت جي حق کي خطري ۾ وجهي ٿو.<ref name="EconomicSystemSocialism">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=25–28 }}</ref> هن غربت ۽ معاشي استحصال جي وجود کي تسليم ڪيو، پر مارڪسي تجزيي سان اختلاف ڪيو تہ انهن جو بنيادي سبب خانگي ملڪيت يا نفعي جو تصور آهي. سندس نظر ۾ اصل مسئلو دولت جي استعمال ۾ اخلاقي ضابطن، سماجي ذميواري ۽ شرعي حدن جي کوٽ هو.<ref name="RuthvenEconomic">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=329–330 }}</ref> حميرا اقتدار جي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جي سوشلزم سان سخت اختلاف باوجود سندس سرمائيداري ۽ مارڪيٽائيزيشن بابت ڪجهه دليلن ۾ مارڪسي تنقيد سان قابل ذڪر فڪري مشابهت موجود هئي، خاص طور سماجي تعلقن کي مارڪيٽ جي منطق هيٺ آڻڻ بابت.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== اسلامي معاشي نظام ==== مودودي پنهنجي تجويز ڪيل نظام کي laissez-faire سرمائيداري ۽ رياستي سوشلزم جي وچ ۾ صرف هڪ '''مخلوط معيشت''' نہ سمجهندو هو. سندس دعويٰ هئي تہ اسلامي معاشي نظام جو بنياد هڪ الڳ اخلاقي ۽ قانوني worldview تي آهي، جنهن ۾ حلال ۽ حرام، زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، سماجي ذميواري ۽ خانگي ملڪيت گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="NasrEconomics"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ مودودي جي بيان ڪيل معاشي نظامن جو تقابلي خاڪو ! پهلو ! سرمائيداري بابت سندس تنقيد ! سوشلزم بابت سندس تنقيد ! سندس تجويز ڪيل اسلامي نظام |- | ملڪيت | خانگي ملڪيت کي حد کان وڌيڪ آزادي | رياستي ملڪيت جو حد کان وڌيڪ غلبو | خانگي ملڪيت، پر شرعي ۽ سماجي ذميوارين سان |- | سرمايو | سودي سرمايي ۽ دولت جي ارتڪاز تي تنقيد | سرمايي تي رياستي ڪنٽرول | سود کان پاڪ سيڙپڪاري ۽ نفعي-نقصان ۾ شراڪت |- | سماجي انصاف | مارڪيٽ پاڻ ڪافي نہ آهي | جبري مساوات فردي آزادي گهٽائي سگهي ٿي | زڪوات، وراثت، خيرات ۽ اخلاقي ذميواري |- | رياست | غير محدود مارڪيٽ جي مخالفت | مڪمل معاشي مرڪزيت جي مخالفت | شرعي حدن اندر ضابطو ۽ سماجي ڀلائي |} هي جدول مودودي جي پنهنجي normative classification جو خلاصو آهي؛ جديد معاشي علم ۾ سرمائيداري ۽ سوشلزم جون گهڻيون مختلف صورتون موجود آهن ۽ اهي لازمي طور انهن ٽن سادن خانن تائين محدود نہ آهن.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== سود جي ممانعت ==== مودودي جي معاشي فڪر ۾ سڀ کان اهم مسئلن مان هڪ '''[[ربا|سود (ربا)]]''' هو. هن قرض تي ورتل هر مقرر واڌ کي ربا قرار ڏيندي ان جي مڪمل خاتمي جي حمايت ڪئي. سندس نظر ۾ قرآن جي سود بابت ممانعت صرف انتهائي يا استحصالي وياج تائين محدود نہ هئي.<ref name="MaududiRiba">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=166–199 }}</ref> هن ”مناسب“ يا گهٽ شرح واري سود ۽ استحصالي سود جي وچ ۾ بنيادي شرعي فرق قبول نہ ڪيو. سندس دليل موجب جيڪڏهن قرض تي اڳواٽ مقرر واڌ جو اصول تسليم ڪيو وڃي تہ شرح گهٽ يا وڌيڪ هجڻ ان جي بنيادي نوعيت تبديل نٿي ڪري.<ref name="MaududiRiba"/> سودي قرض جي متبادل طور مودودي '''سڌي حصيداريءَ واري سيڙپڪاري''' ۽ [[نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت]] تي زور ڏنو، جنهن ۾ سرمايو فراهم ڪندڙ کي اڳواٽ مقرر وياج بدران ڪاروبار جي حقيقي نتيجي ۾ حصو ملي.<ref name="MaududiRiba"/> اهو تصور بعد ۾ اسلامي بئنڪنگ جي نظرياتي ادب ۾ [[مضاربت]] ۽ [[مشارڪت]] جهڙن risk-sharing طريقن سان ڳنڍيو ويو. جديد اسلامي ماليات ۾، البت، عملي ادارا صرف equity finance تي نہ هلن ٿا ۽ مرابحه، اجاره ۽ ٻين شريعت مطابق معاهدن جو پڻ وسيع استعمال ڪن ٿا.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== مودودي جي معاشي فڪر تي تنقيد ==== معاشيات جي محقق [[فيصل خان]] دليل ڏنو آهي تہ مودودي جو سودي ماليات جو بيان گهڻو ڪري ڏکڻ ايشيا جي ڳوٺاڻي قرض ڏيندڙ ۽ غريب هاريءَ جي استحصالي تعلق سان مشابهت رکي ٿو، جڏهن تہ جديد تجارتي بئنڪنگ جا ڪيترائي پاسا ان کان وڌيڪ پيچيدا آهن.<ref name="FeisalKhan">{{cite book |last=Khan |first=Feisal |title=Islamic Banking in Pakistan: Shariah-Compliant Finance and the Quest to Make Pakistan More Islamic |publisher=Routledge |year=2015 |pages=57–65 |isbn=9780415712699 }}</ref> خان اهو سوال پڻ اٿاري ٿو تہ سود جي بدران equity financing اختيار ڪرڻ پاڻمرادو اهڙي منصوبي ڏانهن سرمايو ڇو منتقل ڪندو جيڪو سماجي طور فائديمند هجي پر مالي طور گهٽ منافعي وارو هجي. ان ڪري مودودي جي تجويزن کي جديد اسلامي معاشيات جي تاريخ ۾ اثرائتو نظرياتي قدم سمجهيو وڃي ٿو، پر انهن جي عملي معاشي نتيجن بابت بحث جاري رهيو آهي.<ref name="FeisalKhan"/> ==== زمينداري ۽ زرعي سڌارا ==== مودودي خانگي ملڪيت جي حق جو مضبوط حامي هو ۽ پاڪستان جي شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني جي [[زرعي سڌارا|زرعي سڌارن]] ۽ زمين جي جبري ورهاست بابت شڪي موقف اختيار ڪيائين. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ هن پنجاب ۾ زمين جي مالڪيءَ تي سخت حدون لاڳو ڪرڻ جي ڪجهه تجويزن جي مخالفت ڪئي.<ref name="NasrLand">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> سندس دليل جو بنياد اهو هو تہ جيڪڏهن ملڪيت شرعي طور جائز طريقي سان حاصل ڪئي وئي هجي تہ صرف ان جي وڏي مقدار رياست کي ان جي ضبط يا ورهاست جو پاڻمرادو حق نٿي ڏئي. بعد ۾ هن معاشي انصاف ۽ دولت جي منصفاڻي ورڇ تي وڌيڪ زور ڏنو، پر [[مساوات پسندي]] ۽ خانگي ملڪيت جي جبري خاتمي جي مخالفت جاري رکي.<ref name="NasrLand"/> === تصوف === مودودي جو [[تصوف]] بابت موقف وقت سان تبديل ٿيو ۽ ان کي فقط ”تصوف جي مخالفت“ طور بيان ڪرڻ درست نہ آهي. پنهنجي ابتدائي دور ۾ هو برصغير ۾ رائج تصوف جي ڪيترين رسمن، پير پرستي، مزارن سان لاڳاپيل عقيدن ۽ اهڙين صوفيانه تشريحن جو سخت نقاد هو جيڪي سندس نظر ۾ قرآن، سنت ۽ شريعت کان پري ٿي ويون هيون.<ref name="NasrSufism">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=122–124 |isbn=9780195096958 }}</ref> هن پنهنجي جوانيءَ ۾ اسلامي روحانيت ۽ تصوف جي ڪجهه علمن جو باقاعده مطالعو پڻ ڪيو. سندس فڪري پسمنظر تي [[ديوبندي]] اصلاح پسند روايت، [[ابن تيميه]] ۽ ٻين اهڙن عالمن جي اثر جي نشاندهي ڪئي وئي آهي، جيڪي روحاني تزڪيي کي قبول ڪندي غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تي تنقيد ڪندا هئا.<ref name="Sirriyeh2013">{{cite book |last=Sirriyeh |first=Elizabeth |title=Sufis and Anti-Sufis: The Defence, Rethinking and Rejection of Sufism in the Modern World |publisher=Routledge |year=2013 |pages=162–164 |isbn=9781136812767 }}</ref> ==== تصوف ۽ شريعت ==== مودودي پنهنجي بعد واري لکڻين ۾ واضح ڪيو تہ سندس اعتراض '''تصوف بذات خود''' تي نہ، پر اهڙي تصوف تي آهي جيڪو شريعت کان آزاد ٿيڻ جي دعويٰ ڪري. هن ''Towards Understanding Islam'' ۾ فقہ ۽ تصوف جي وچ ۾ فرق کي نماز جي مثال سان بيان ڪيو: فقہ نماز جي ظاهري شرطن ۽ عملن کي ڏسي ٿي، جڏهن تہ تصوف عبادت جي اندروني توجهه، اخلاص ۽ انسان جي اخلاق تي ان جي اثر کي ڏسي ٿو.<ref name="MaududiTasawwuf">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=111 }}</ref> هن اهڙي روحاني تربيت کي قبول ڪيو جيڪا قرآن، سنت ۽ شريعت جي پابنديءَ سان گڏ هجي، پر انهن صوفيانه دعوائن جي مخالفت ڪئي جن موجب ڪو روحاني مقام حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان عام شرعي فرضن کان مٿانهون ٿي سگهي ٿو.<ref name="Sirriyeh2013"/> ==== موقف ۾ تبديلي ==== Vali Nasr موجب مودودي جي شروعاتي تحريرن ۾ تصوف بابت ٻولي ڪافي سخت هئي، پر پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس موقف وڌيڪ تفريقي بڻيو. هن تصوف جي روحاني ۽ اخلاقي پهلو کي قبول ڪندي پنهنجي تنقيد کي خاص طور غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تائين محدود ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="NasrSufism"/> 1951ع ۾ هن واضح طور چيو تہ نہ هو ۽ نہ جماعت اسلامي تصوف جي اصل روحاني تصور جا مخالف آهن. هن شرعي پابنديءَ ۾ رهندڙ تصوف ۽ مزارن، ميلن ۽ ٻين اهڙين عوامي رسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو جن کي هو بعد ۾ پيدا ٿيل بدعتون سمجهندو هو.<ref name="NasrSufism"/> مودودي جي وفات کان پوءِ جماعت اسلامي جو تصوف سان عملي تعلق به هڪجهڙو نہ رهيو. مثال طور جماعت جي امير [[قاضي حسين احمد]] 1987ع ۾ لاهور جي مشهور صوفي درگاهه [[داتا درٻار]] جو دورو ڪيو، جڏهن تہ جماعت جي ٻين حلقن صوفي رسمن جي ڪجهه صورتن تي تنقيد جاري رکي.<ref name="NasrSufism"/><ref name="Sirriyeh2013"/> ان ڪري مودودي جي تصوف بابت فڪر کي ٽن پاسن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: روحاني تزڪيي ۽ احسان جي قبوليت، شريعت کان آزاد باطنيت جي مخالفت، ۽ مزارن يا اولياءَ سان لاڳاپيل انهن عوامي رسمن تي تنقيد جن کي هو قرآن ۽ سنت سان غير موافق سمجهندو هو. === غير مسلمانن بابت خيال === مودودي جي سياسي نظريي ۾ غير مسلمانن جي حيثيت سندس '''اسلامي رياست''' جي تصور سان ڳنڍيل هئي. هو غير مسلمانن جي جان، مال، عبادت ۽ شخصي قانونن جي تحفظ جو حامي هو، پر ساڳئي وقت سندس تجويز ڪيل رياست هڪ نظرياتي اسلامي رياست هئي، جنهن جي بنيادي پاليسي ۽ اعليٰ حڪمراني سندس نظر ۾ انهن ماڻهن جي هٿ ۾ رهڻ گهرجي جيڪي ان جي اسلامي نظريي کي قبول ڪن.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> برطانوي هند واري دور ۾ مودودي اقليتن جي مسئلي کي اڪثريتي قومي جمهوريت جي تنقيد سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال هو تہ جيڪڏهن رياست ۾ سياسي اقتدار رڳو عددي اڪثريت جي بنياد تي هجي تہ مستقل مذهبي اقليتون اڪثريت جي سياسي غلبي هيٺ اچي سگهن ٿيون. ان ڪري سندس قومپرستيءَ خلاف لکڻين ۾ ''بنيادي حقن'' ۽ اقليتن جي تحفظ جو سوال نمايان رهيو.<ref name="Iqtidar2026Rights">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Fundamental Rights |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=129–143 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس حل سيڪيولر شهريت بدران اسلامي نظرياتي رياست جي اندر اقليتن جي تحفظ تي ٻڌل ٿيو. سندس لکڻين موجب غير مسلمانن جي مذهبي عقيدن، عبادتن ۽ ذاتي سماجي رسمن ۾ عام طور مداخلت نہ ٿيڻ گهرجي، پر رياست جي بنيادي اسلامي پاليسيءَ کي تبديل ڪرڻ يا ان جي اعليٰ نظرياتي قيادت تي اثرانداز ٿيڻ جو کين ساڳيو حق حاصل نہ هوندو.<ref name="ILC237">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237 }}</ref> هن تصور ۾ غير مسلمان عام سرڪاري ملازمتن ۾ ڪم ڪري سگهن ٿا، پر اهڙن اهم عهدن کان محروم رهندا جن وسيلي اسلامي رياست جي بنيادي پاليسي طئي ٿئي. مودودي الڳ نمائندگيءَ جو تصور پڻ پيش ڪيو، جنهن موجب غير مسلم شهري پنهنجا نمائندا چونڊي سگهن ٿا.<ref name="ILCMinorities">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237, 282, 288–297 }}</ref> اهڙي نموني سندس فڪر ۾ مذهبي آزادي ۽ قانوني تحفظ سان گڏ سياسي اختيار جي غير مساوي ورڇ موجود هئي. جديد سياسي معيارن، خاص طور برابر شهريت جي تصور، جي لحاظ کان اهو پاسو تنقيد جو موضوع رهيو آهي؛ جڏهن تہ مودودي پاڻ اهڙي فرق کي مذهبي امتياز بدران نظرياتي رياست جي منطقي نتيجي طور پيش ڪندو هو.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/> ==== جزيه ==== مودودي روايتي اسلامي [[جزيه]] جي ادائيگيءَ کي اسلامي رياست ۾ غير مسلم مرد شهرين جي حيثيت سان ڳنڍيو. سندس تشريح موجب بالغ ۽ قابل غير مسلم مرد جزيه ادا ڪندا، جڏهن تہ عورتون، ٻار ۽ ڪجهه ٻين مستثنيٰ طبقن تي اهو لاڳو نہ ٿيندو؛ فوجي خدمت ڪندڙ غير مسلمانن کي پڻ ان کان ڇوٽ ملي سگهي ٿي.<ref name="ILC292">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1983 |page=292 }}</ref> مودودي جزيي کي صرف مالي محصول نہ، پر اسلامي رياست جي سياسي حاڪميت سان پڻ ڳنڍيو. ''تفہيم القرآن'' ۾ سندس تشريح موجب جزيي جي ادائيگي غير مسلم سياسي گروهن جي آزاد حاڪميت ختم ٿيڻ ۽ اسلامي سياسي اقتدار جي قبوليت جي علامت پڻ هئي.<ref name="TafhimJizya">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Meaning of the Qur'an |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1993 |volume=2 |pages=183–186 }}</ref> ان ڪري مودودي جي جزيي بابت تصور کي رڳو جديد ''tax in lieu of military service'' سان برابر سمجهڻ سندس مڪمل موقف جي عڪاسي نہ ڪندو؛ سندس پنهنجي لکڻين ۾ ان جا دفاعي ذميواري ۽ سياسي حاڪميت ٻئي پاسا موجود آهن. === احمديه مسئلو === [[احمديه جماعت]] بابت مودودي جو موقف پاڪستان جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ سندس سڀ کان تڪراري موقفن مان هڪ رهيو. هو احمدين کي اسلامي عقيدي جي دائري کان ٻاهر سمجهندو هو ۽ خاص طور [[ختم نبوت]] جي مسئلي تي سندن عقيدن جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Valentine2008">{{cite book |last=Valentine |first=Simon Ross |title=Islam and the Ahmadiyya Jama'at: History, Belief, Practice |publisher=Columbia University Press |year=2008 |pages=228–229 |isbn=9780231700948 }}</ref> 1953ع جي پنجاب ۽ لاهور واري احمديه مخالف تحريڪ دوران مودودي ''قادياني مسئلو'' نالي رسالو لکيو. ان ۾ هن احمدين جي مذهبي حيثيت ۽ پاڪستاني رياست ۾ سندن آئيني حيثيت بابت پنهنجا دليل پيش ڪيا. سندس تحرير ان دور جي وسيع احمديه مخالف سياسي مهم جو حصو بڻجي وئي.<ref name="Valentine2008"/> [[File:Maulana Maududi 1953.jpg|thumb|مودودي جي سياسي زندگيءَ ۾ 1953ع جو احمديه مخالف تحريڪ وارو دور اهم ۽ تڪراري مرحلو هو.]] 1953ع جي فسادن کان پوءِ لاڳو ٿيل مارشل لا هيٺ هڪ فوجي عدالت مودودي کي موت جي سزا ٻڌائي. اها سزا عملي طور نافذ نہ ٿي؛ پوءِ ان کي عمر قيد ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996Ahmadi">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> احمدين ۽ مودودي جي اسلامي رياست جي تصور جي تعلق تي جديد تحقيق پڻ خاص ڌيان ڏنو آهي. مذهبي قوميت ۽ جديد اسلامي رياست بابت مطالعي ۾ مودودي جي احمدين بابت موقف کي ان وڏي سوال سان ڳنڍيو ويو آهي تہ هڪ نظرياتي اسلامي رياست ۾ ''مسلمان'' جي قانوني تعريف ڪرڻ جو اختيار ڪنهن وٽ هوندو ۽ اهڙي تعريف اقليتي شهريت تي ڪهڙا اثر وجهي سگهي ٿي.<ref name="Haj2023">{{cite book |last=Haj |first=Samira |chapter=Abul Ala Mawdudi's Islamic State and Minority Ahmadis |title=Sunni Chauvinism and the Roots of Muslim Modernism |publisher=Stanford University Press |year=2023 |pages=135–167 |doi=10.1515/9781503636255-008 }}</ref> === جهاد === مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''[[جهاد]]''' هڪ مرڪزي تصور هو. سندس پهريون وڏو علمي ڪم ''الجهاد في الاسلام'' هو، جيڪو 1927ع کان اخبار ۾ قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. اهو ڪتاب ان وقت لکيو ويو جڏهن هندستان برطانوي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ هو ۽ برصغير ۾ جنگ، آزادي، عدم تشدد ۽ اسلامي سياسي اختيار بابت شديد بحث جاري هئا.<ref name="Khalidi2012">{{cite book |last=Khalidi |first=Omar |chapter=Muslim Debates on Jihad in British India: The Writings of Chiragh ‘Ali and Abu al-A‘la Mawdudi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=305–321 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199755042.003.0015 }}</ref> مودودي جهاد کي فقط ذاتي روحاني جدوجهد يا صرف دفاعي جنگ تائين محدود نہ ڪيو. سندس نظريي ۾ اسلام هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي ۽ سياسي نظام هو، تنهنڪري جهاد اهڙي منظم جدوجهد جو نالو پڻ هو جنهن جو مقصد انسان جي انسان تي حاڪميت بدران خدا جي حاڪميت تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظام قائم ڪرڻ هو.<ref name="MawdudiThemes">{{cite book |chapter=Central themes of Mawdudi's writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 }}</ref> ==== ''الجهاد في الاسلام'' ==== ''الجهاد في الاسلام'' ۾ مودودي قومپرست جنگ ۽ اسلامي جهاد ۾ فرق ڪيو. سندس دليل موجب اسلامي جهاد جو مقصد ڪنهن خاص قوم، نسل يا علائقي جي سياسي طاقت وڌائڻ نہ، پر اهڙي سياسي ۽ سماجي نظام کي ختم ڪرڻ آهي جنهن کي هو غير اسلامي ۽ ظالماڻو سمجهي ٿو، ۽ ان جي جاءِ تي اسلامي نظام قائم ڪرڻ آهي.<ref name="AlJihad">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Al Jihad fil Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore }}</ref> ان ڪري سندس لکڻين ۾ اسلامي تحريڪ جي دائري کي ڪنهن هڪ ''وطن'' تائين محدود نہ ڪيو ويو. مودودي اسلامي پيغام کي عالمگير سمجهندو هو ۽ سياسي نظام جي تبديليءَ کي به ان عالمگير دعويٰ سان ڳنڍيندو هو.<ref name="MawdudiThemes"/> جديد محققن هن نظريي کي مختلف نمونن سان پڙهيو آهي. عمر خالدي ان کي برطانوي هند ۾ جهاد بابت جديد مسلم بحثن جي مخصوص تاريخي تناظر ۾ رکي ٿو، جڏهن تہ بين الاقوامي قانون بابت ڪجهه محقق مودودي کي ويهين صديءَ جي '''offensive theory of jihad''' جي اهم جديد نمائندن مان شمار ڪن ٿا.<ref name="Khalidi2012"/><ref name="UseForce2013">{{cite journal |title=Use of Force under Islamic Law |journal=European Journal of International Law |volume=24 |issue=1 |year=2013 |pages=343–365 |doi=10.1093/ejil/cht013 }}</ref> اهڙي scholarly classification کي مودودي جي پنهنجي اصطلاحن سان خلط نہ ڪرڻ گهرجي: هو پنهنجي تصور کي سامراجي توسيع يا قومي فتح طور پيش نہ ڪندو هو، بلڪه ان کي ظلم ۽ انسان جي انسان تي حاڪميت ختم ڪرڻ جي انقلابي جدوجهد قرار ڏيندو هو. تنهن هوندي بہ سندس نظريي ۾ ضرورت پوڻ تي سياسي نظام بدلائڻ لاءِ هٿياربند طاقت جي استعمال جي گنجائش موجود هئي.<ref name="UseForce2013"/> ==== جنگ ۽ غير جنگي جهاد ==== مودودي وٽ جهاد صرف جنگ جي ميدان ۾ وڙهڻ جو نالو نہ هو. سندس تشريح ۾ سياسي تنظيم، دعوت، تعليم، فڪري جدوجهد، مالي مدد ۽ جنگ لاءِ تياري پڻ وسيع جهاد جو حصو ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ سڌي هٿياربند جنگ لاءِ هن ''قتال'' جو تصور استعمال ڪيو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1979 |pages=104–105 }}</ref> هو جنگ ۾ جاني ۽ مالي نقصان کي سنجيده قرباني سمجهندو هو، پر سندس استدلال موجب جيڪڏهن وڏي اخلاقي ۽ سياسي برائي کي روڪڻ لاءِ محدود نقصان ناگزير هجي تہ اهو جائز ٿي سگهي ٿو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding"/> ==== جهاد جو اعلان ۽ ڪشمير ==== مودودي جي نظرياتي لکڻين جي باوجود، هو هر فرد يا مذهبي جماعت کي پنهنجي طور تي هٿياربند جهاد شروع ڪرڻ جو اختيار نہ ڏيندو هو. 1947ع–1948ع جي [[ڪشمير تڪرار]] دوران هن دليل ڏنو تہ منظم جنگ يا جهاد جو اعلان جائز سياسي حڪومت جي اختيار هيٺ هجڻ گهرجي.<ref name="NasrKashmir">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> ان سبب ڪشمير بابت سندس موقف سندس وسيع انقلابي ٻوليءَ جي مقابلي ۾ وڌيڪ رياست-مرڪوز هو: غير رياستي مذهبي اڳواڻ يا جماعت پنهنجي طور تي جنگ شروع ڪرڻ جا مجاز نہ هئا. اهو فرق مودودي جي جهاد جي نظريي کي بعد ۾ پيدا ٿيل ڪيترن غير رياستي هٿياربند اسلام پسند تصورن کان ڌار ڪري ٿو.<ref name="NasrKashmir"/> === شخصيت ۽ ذاتي زندگي === [[جماعت اسلامي]] جي امير طور مودودي پنهنجي جماعت جي ڪارڪنن سان نسبتاً ويجهو رابطو رکندو هو. سندس گهر ۾ عصر ۽ مغرب جي نمازن جي وچ واري وقت ۾ ڪارڪنن ۽ مهمانن سان غير رسمي ملاقاتون ۽ بحث ٿيندا هئا.<ref name="NasrPersonality">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=127–140 }}</ref> سندس سوانح نگارن ۽ همعصرن کيس خاموش طبع، منظم، مضبوط ارادي وارو ۽ پنهنجي فڪري موقف تي قائم رهندڙ شخص طور بيان ڪيو آهي. سندس تقرير جو انداز عام جذباتي خطابت کان مختلف هو؛ هو دليل کي مرحليوار ترتيب ڏيندي قرآن، حديث ۽ سياسي منطق مان نتيجا اخذ ڪندو هو.<ref name="NasrPersonality"/> اردو سندس فڪري اظهار جو بنيادي وسيلو هو. جيتوڻيڪ هو عربي ۽ فارسي علمي روايتن سان واقف هو ۽ جديد مغربي سياسي فڪر به پڙهيو هئائين، هن پنهنجي گهڻي تصنيف [[اردو]] ۾ ڪئي. ان سان سندس لکڻيون برصغير جي پڙهيل مسلم وچولي طبقي تائين وڏي پيماني تي پهتيون.<ref name="Qasmi2018">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |title=Muslims against the Muslim League |publisher=Cambridge University Press |year=2018 }}</ref> مودودي روايتي مدرسي مان مڪمل رسمي تعليم حاصل ڪندڙ عالم نہ هو. سندس علمي شخصيت صحافت، ذاتي مطالعي، عربي ۽ اسلامي علوم جي تعليم ۽ جديد سياسي ادب جي مطالعي جي ميلاپ مان ٺهي. جديد مؤرخ علي عثمان قاسمي کيس پنهنجي دور جي عالمن ۾ هڪ غير معمولي شخصيت قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ مدرسي جي روايتي مڪمل تعليم کان سواءِ به هن ڪلاسيڪي اسلامي علم ۽ جديد مغربي سياسي فڪر ٻنهي تي قابل ذڪر دسترس حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2018"/> ==== خاندان ==== مودودي پنهنجي گهرواري محمودہ بيگم سان شادي ڪئي ۽ سندن ڪيترائي پٽ ۽ ڌيئرون ٿيون. سندس سياسي، تصنيفي ۽ دعوتي مصروفيتن سبب گهريلو زندگيءَ لاءِ وقت محدود هوندو هو. Vali Nasr موجب سندس نون ٻارن مان فقط هڪ مستقل طور جماعت اسلامي سان تنظيمي طور وابسته ٿيو، جڏهن تہ سندس ڌيءَ اسماءَ کي علمي دلچسپيءَ جي لحاظ کان نمايان قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NasrFamily">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 }}</ref> مودودي کي روايتي [[يوناني طب]] سان پڻ دلچسپي هئي ۽ هو ذاتي سطح تي ان جي ڪجهه طريقن کان واقف ۽ عملي طور استعمال ڪندڙ هو، جيتوڻيڪ اها سندس عوامي سڃاڻپ جو بنيادي حصو نہ هئي.<ref name="NasrPersonality"/> ==== صحت ==== مودودي زندگيءَ جي وڏي حصي ۾ گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت ايتري خراب ٿي جو هو گهڻو وقت بستري تائين محدود رهيو. 1969ع ۾ علاج لاءِ انگلينڊ به ويو.<ref name="NasrFamily"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گردن جي پراڻي بيماري سان گڏ دل جون تڪليفون به وڌي ويون. ان وقت سندس عمر ۽ ڊگهي سياسي ۽ علمي سرگرميءَ سبب صحت مسلسل ڪمزور ٿيندي وئي. === آخري سال ۽ وفات === 1972ع ۾ مودودي جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، ديني فڪر ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. ساڳئي سال سندس لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تي پکڙيل قرآن جي تفسير '''[[تفہيم القرآن]]''' جي تصنيف مڪمل ٿي.<ref name="NasrLateLife">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت تي پهريون '''[[شاهه فيصل بين الاقوامي انعام]]''' ڏنو ويو. انعام ڏيندڙ اداري موجب سندس اسلامي فڪر، تفسير، سياسي نظريي ۽ اسلامي قانون بابت لکڻين کي ان اعزاز جو بنيادي سبب سمجهيو ويو.<ref name="KFIP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul A'la Al-Mawdudi |url=https://kingfaisalprize.org/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |access-date=7 October 2026 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi Grave.jpg|thumb|[[اڇره]]، [[لاهور]] ۾ مودودي جي قبر.]] اپريل 1979ع کان سندس گردن ۽ دل جون بيماريون وڌيڪ شديد ٿي ويون. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيويارڪ]] ۾ اسپتال داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="NasrFamily"/> '''22 سيپٽمبر 1979ع''' تي 75 ورهين جي عمر ۾ آمريڪا ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="KFIP1979"/> سندس ميت پاڪستان آندي وئي، جتي لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس سندس رهائشگاهه [[اڇره]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NasrLateLife"/> سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. جنازي ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهن جي شرڪت سندس پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا ۾ حاصل ڪيل اثر جي عڪاسي ڪئي.<ref name="MaududiFuneral">{{cite news |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |work=Daily Pakistan |date=2 October 2020 }}</ref> == ورثو ۽ اثر == ابوالاعلى مودودي ويهين صديءَ جي جديد اسلامي سياسي فڪر جي سڀ کان اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. [[ولفريڊ ڪينٽويل سمٿ]] کيس جديد اسلام جي انتهائي منظم مفڪرن مان هڪ قرار ڏنو، جڏهن تہ بعد جي محققن سندس اهميت خاص طور ان ڳالهه ۾ ڏٺي آهي تہ هن اسلام کي رڳو عقيدي ۽ عبادت تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، معاشي ۽ سياسي '''نظامِ حيات''' طور منظم نظرياتي ٻوليءَ ۾ پيش ڪيو.<ref name="Smith1957">{{cite book |last=Smith |first=Wilfred Cantwell |title=Islam in Modern History |publisher=Princeton University Press |year=1957 |page=233 |oclc=397585 }}</ref><ref name="Hartung2014">{{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|ابوالاعلى مودودي؛ سندس لکڻين جو اثر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر عرب دنيا، ايران، ترڪي ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين پهتو.]] [[سيد ولي رضا نصر]] موجب مودودي جديد اسلامي احياءَ جي ابتدائي ۽ اهم نظرياتي معمارن مان هو. سندس لکڻين ۽ [[جماعت اسلامي]] جي تنظيمي سرگرمين سندس خيالن کي ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر وڏي مسلم دنيا تائين پهچايو؛ نصر سندس اثر جي جاگرافيائي دائري کي [[مراڪش]] کان [[ملائيشيا]] تائين پکڙيل قرار ڏئي ٿو.<ref name="Nasr1996Legacy">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 |doi=10.1093/oso/9780195096958.001.0001 }}</ref> مودودي جو اثر صرف سندس سياسي جماعت تائين محدود نہ رهيو. قرآن جي تفسير، حديث، اسلامي قانون، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم بابت سندس تصنيفون وڏي پيماني تي پڙهيون ويون. سندس ڪيترائي ڪتاب [[عربي]]، [[انگريزي]]، [[فارسي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيا، جنهن ڪري اردو کان ٻاهر به سندس فڪري اصطلاح ۽ دليل اسلامي تحريڪن ۽ علمي بحثن جو حصو بڻيا.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> === جديد اسلام پسنديءَ تي اثر === جديد تحقيق ۾ مودودي کي '''[[اسلام پسندي]]''' يا سياسي اسلام جي نظرياتي ارتقا جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام هڪ مڪمل نظام آهي، جنهن ۾ مذهب ۽ سياست کي الڳ نٿو ڪري سگهجي ۽ جنهن ۾ قانوني ۽ سياسي اقتدار آخرڪار خدا جي حاڪميت جي تابع آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> [[شير علي ترين]] مودودي کي ان فڪري رجحان جي اهم نظرياتي معمارن مان قرار ڏئي ٿو جنهن ۾ جديد قومي رياست جي سياسي مشينري کي مستند اسلامي قانوني نظام لاڳو ڪرڻ جو وسيلو سمجهيو ويو. ساڳئي وقت جديد scholarship اهو به ڏيکاري ٿي تہ مودودي جو فڪر رڳو روايتي اسلامي سياسي اصطلاحن جي بحالي نہ هو؛ هن ''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست'' ۽ ''نظام'' جهڙن جديد سياسي تصورن کي اسلامي اصطلاحن سان نئين ترتيب ۾ جوڙيو.<ref name="TareenMawdudi">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref><ref name="Hartung2014"/> اهڙيءَ طرح مودودي جي فڪر کي صرف ''مغربي جديديت جي رد'' طور سمجهڻ اڻپورو آهي. [[يان-پيٽر هارٽنگ]] جي تجزيي موجب مودودي مغربي سياسي ۽ فلسفيانه جديديت سان مقابلو ڪندي ساڳئي جديد دور جي ڪيترن نظرياتي تصورن کي اسلامي قالب ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو. ان لحاظ کان سندس اسلام پسندي جديديت جي مخالفت سان گڏ جديديت جي سياسي ٻوليءَ سان هڪ پيچيده لاڳاپو پڻ رکي ٿي.<ref name="Hartung2014"/> === پاڪستان === [[پاڪستان]] مودودي جي سياسي سرگرمين ۽ سندس فڪر جي عملي اثر جو سڀ کان اهم ميدان بڻيو. 1947ع کان پوءِ هن ۽ جماعت اسلاميءَ پاڪستان کي اسلامي آئين ۽ [[شريعت]] تي ٻڌل رياست بڻائڻ لاءِ منظم مهم هلائي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> پاڪستان ٺهڻ وقت ملڪ جي اسلامي يا سيڪيولر آئيني نوعيت بابت مڪمل اتفاق موجود نہ هو. مودودي انهن مذهبي سياسي مفڪرن ۾ شامل هو جيڪي رياست جي قانوني ۽ آئيني ڍانچي ۾ اسلام کي مرڪزي حيثيت ڏيڻ جو مطالبو ڪندا رهيا.<ref name="Jaffrelot2015">{{cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=439–480 |isbn=9780190235185 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190235185.003.0009 }}</ref> مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''حاڪميتِ الٰهي''' خاص اهميت رکي ٿي. [[محمد قاسم زمان]] موجب خدا جي حاڪميت جو تصور پاڪستاني اسلام پسند فڪر جي مرڪزي تصورن مان بڻيو، جنهن ۾ مودودي جو ڪردار انتهائي نمايان هو. ان تصور موجب آخري قانوني ۽ سياسي اختيار خدا جو آهي ۽ انساني قانونسازي قرآن ۽ سنت جي حدن اندر ٿيڻ گهرجي.<ref name="Zaman2018">{{cite book |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |chapter=Islamism and the Sovereignty of God |title=Islam in Pakistan: A History |publisher=Princeton University Press |year=2018 |pages=135–163 |isbn=9780691149226 |doi=10.23943/princeton/9780691149226.003.0005 }}</ref> ان جي باوجود، پاڪستان جي آئيني اسلامائيزيشن کي فقط مودودي يا جماعت اسلاميءَ جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو. [[عالمن]]، ٻين مذهبي جماعتن، مسلم ليگ جي سياستدانن ۽ مختلف اسلامي فڪري روايتن پڻ ملڪ جي اسلامي آئيني سڃاڻپ جي تشڪيل ۾ حصو ورتو.<ref name="Zaman2018"/><ref name="Jaffrelot2015"/> ==== جماعت اسلامي ==== مودودي جو سڀ کان واضح تنظيمي ورثو [[جماعت اسلامي]] آهي، جيڪا هن 1941ع ۾ قائم ڪئي. جماعت جو ابتدائي مقصد هڪ اهڙي منظم نظرياتي جماعت تيار ڪرڻ هو جنهن جا تربيت يافته ڪارڪن اسلامي اصولن مطابق سماج ۽ آخرڪار رياست جي تبديلي لاءِ ڪم ڪن.<ref name="Pervez2026">{{cite book |last=Pervez |first=Saulat |chapter=Sayyid Abul A'la al-Maududi and the Jama'at-e-Islami |editor1-last=Hamdeh |editor1-first=Emad |editor2-last=DeLong-Bas |editor2-first=Natana J. |title=The Oxford Handbook of Islamic Reform |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=416–432 |doi=10.1093/oxfordhb/9780197532805.013.55 }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ جماعت جا الڳ تنظيمي ڍانچا پاڪستان ۽ هندستان ۾ قائم ٿيا، جڏهن تہ بعد ۾ بنگلاديش ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ جماعت سان لاڳاپيل تحريڪون وجود ۾ آيون. پاڪستان ۾ جماعت مذهبي تحريڪ مان باقاعده سياسي جماعت جي صورت اختيار ڪئي ۽ چونڊن، آئيني سياست، شاگرد تنظيم، سماجي خدمتن ۽ عوامي مهمن ذريعي ڪم ڪرڻ لڳي.<ref name="Bokhari2013">{{cite book |last=Bokhari |first=Kamran |chapter=Jama'at-i Islami in Pakistan |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=574–586 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0006 }}</ref> جماعت پاڪستان جي سڀ کان منظم اسلام پسند سياسي تنظيمن مان هڪ رهي آهي، جيتوڻيڪ قومي چونڊن ۾ ان جي ووٽن ۽ پارلياماني سيٽن جو حصو گهڻو ڪري ان جي تنظيمي اثر کان گهٽ رهيو آهي. ان تضاد کي محقق جماعت جي مضبوط نظرياتي تنظيم ۽ ان جي نسبتاً محدود عوامي چونڊ مقبوليت جي فرق طور بيان ڪن ٿا.<ref name="Bokhari2013"/> ==== ضياءُ الحق جي اسلامائيزيشن ==== [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي حڪومت (1977ع–1988ع) دوران پاڪستان ۾ رياستي اسلامائيزيشن جي عمل ۽ جماعت اسلاميءَ وچ ۾ اهم سياسي لاڳاپا پيدا ٿيا. ضياءَ جي حڪومت [[زڪوات]] ۽ عشر جي سرڪاري نظام، سود کان پاڪ مالي قدمن، [[حدود آرڊيننس]] ۽ ٻين اسلامي قانوني قدمن کي اڳتي وڌايو.<ref name="Jaffrelot2015"/> انهن پاليسين مان ڪيترائي اهڙا موضوع هئا جن جي حمايت مودودي ۽ جماعت اسلامي اڳ ئي ڪندا رهيا هئا؛ تنهن هوندي بہ ضياءَ جي اسلامائيزيشن کي مودودي جي پروگرام جي سڌي يا مڪمل عملداري سمجهڻ صحيح نہ آهي. رياستي اقتدار، فوجي حڪومت جي سياسي ضرورتن، فقهي عالمن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي مطالبن پڻ ان عمل کي شڪل ڏني.<ref name="IslamicLeviathan">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Islamic Leviathan: Islam and the Making of State Power |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=9780195144260 }}</ref> ان دور ۾ جماعت اسلاميءَ جا ڪيترائي ڪارڪن ۽ همدرد رياستي ادارن، تعليم ۽ سياسي عمل ۾ وڌيڪ اثرائتا ٿيا. اهڙي طرح مودودي جي حياتيءَ ۾ مڪمل طور حاصل نہ ٿيل اسلامي رياست جو تصور سندس وفات کان پوءِ پاڪستان جي رياستي پاليسيءَ جي ڪجهه شعبن تي بالواسطه اثرانداز ٿيو.<ref name="Jaffrelot2015"/> === ڀارت ۽ بنگلاديش === ورهاڱي کان پوءِ مودودي پاڻ پاڪستان هليو ويو، پر سندس قائم ڪيل تحريڪ جو هندستاني حصو [[جماعت اسلامي هند]] جي صورت ۾ جاري رهيو. نئين سياسي حالتن ۾ هندستاني جماعت پنهنجي حڪمت عملي کي مسلمان اقليت جي مذهبي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن سان هم آهنگ ڪيو. اوڀر پاڪستان ۾ پڻ جماعت اسلامي منظم ٿي. 1971ع ۾ [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ پاڪستان جي ورهاڱي کان پوءِ بنگلاديش ۾ جماعت جي تاريخ شديد سياسي تڪرار جو موضوع بڻجي. تنهنڪري بنگلاديش ۾ مودودي جي فڪري اثر کي جماعت جي بعد واري سياسي تاريخ کان الڳ ڪري ڏسڻ ضروري آهي: مودودي جو فڪر تنظيم جو نظرياتي بنياد رهيو، پر بنگلاديشي جماعت جون بعد واريون سياسي پاليسيون مخصوص مقامي حالتن ۾ ٺهيون. === عرب دنيا ۽ اخوان المسلمين === مودودي جي اردو تصنيفن جا عربي ترجما سندس عالمي اثر وڌائڻ ۾ انتهائي اهم ثابت ٿيا. سندس اسلامي رياست، حاڪميتِ الٰهي، جاهليت، انقلاب ۽ اسلام کي مڪمل نظام سمجهڻ بابت خيالن کي عرب دنيا جي اسلام پسند حلقن ۾ پڙهيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> خاص طور [[مصر]] جي [[اخوان المسلمين]] سان لاڳاپيل مفڪرن ۾ مودودي جي تحريرن جي reception اهم رهي. هارٽنگ موجب سندس نظرياتي نظام کي وچ اوڀر، خاص طور مصري اخوان المسلمين جي فڪري حلقن ۾ قبول، ترجمو ۽ مقامي سياسي حالتن مطابق تبديل ڪيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> ==== سيد قطب ==== [[سيد قطب]] ۽ مودودي جي فڪري تعلق تي وڏي scholarly literature موجود آهي. ٻنهي وٽ اسلام کي مڪمل نظام، جديد جاهليت جي تنقيد ۽ خدا جي حاڪميت جي مرڪزيت جهڙا موضوع ملي سگهن ٿا. جديد تحقيق موجب مودودي جي 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي جي لکڻين ۾ الٰهي قانوني حاڪميت جو نظريو قطب جي آخري دور جي تحريرن کان اڳ ئي واضح صورت ۾ موجود هو.<ref name="TheonomicShift">{{cite book |chapter=Mawdudi and Qutb: The Theonomic Shift |title=Salafi Political Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |pages=164–239 |doi=10.1017/9781108850407.007 }}</ref> قطب انهن خيالن کي پنهنجي مصري، انقلابي ۽ قيد واري تجربي جي پسمنظر ۾ وڌيڪ مختلف ۽ ڪڏهن وڌيڪ سخت رخ ڏنو. تنهنڪري قطب کي صرف ''مودودي جو شاگرد'' يا سندس فڪر جي سادي نقل قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو؛ ٻنهي جي وچ ۾ اثر، ترجمي، مشترڪ اسلامي ذريعن ۽ الڳ سياسي تجربن جو پيچيده تعلق هو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> قطب جي بعد واري لکڻين، خاص طور حاڪميت ۽ جاهليت جي تشريح، 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه [[سلفي جهاديت|شدت پسند سلفي]] حلقن تي اثر وڌو. ان ڪري مودودي کان قطب ۽ پوءِ هر جديد جهادي تنظيم تائين سڌي فڪري لڪير ٺاهڻ تاريخي طور حد کان وڌيڪ سادو نتيجو ٿيندو؛ بعد واريون تحريڪون انهن تصورن کي نون سياسي ۽ فقهي معنائن ۾ استعمال ڪنديون رهيون.<ref name="TheonomicShift"/> === ايران === مودودي جون تحريرون [[ايران]] ۾ پڻ فارسي ترجمن ذريعي پهتيون. ويهين صديءَ ۾ اردو کان فارسي ترجمي جي وسيع فڪري عمل ۾ سندس ڪتاب به شامل هئا ۽ ايراني اسلامي سياسي حلقن ۾ پڙهيا ويندا هئا.<ref name="IranTranslation">{{cite journal |title=From Persianate Cosmopolis to Persianate Modernity: Translating from Urdu to Persian in Twentieth-Century Iran and Afghanistan |journal=Iranian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> [[روح الله خميني]] ۽ مودودي جي سڌي فڪري تعلق بابت محققن ۾ اختلاف آهي. ٻنهي 1963ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ملاقات ڪئي ۽ سياسي معاملن تي ڳالهه ٻولهه ڪئي هئي؛ 1979ع ۾ خميني جي ايران واپسيءَ کان اڳ سندس نمائندن مودودي سان پاڪستان ۾ ملاقات پڻ ڪئي.<ref name="IranTranslation"/> پر ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ تہ خميني جو اسلامي حڪومت وارو نظريو سڌي طرح مودودي کان ورتل هو، scholarly consensus ناهي. ايراني انقلاب جي مؤرخ [[سعيد امير ارجمند]] اهڙي سڌي نظرياتي اثر تي شڪ ظاهر ڪيو آهي؛ ساڳئي وقت تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جون عربي ۽ فارسي ترجمو ٿيل لکڻيون خميني جي ڪيترن حامين ۾ پڙهيون وينديون هيون ۽ 1979ع جي انقلاب جي سياسي ٻولي ۽ نعرن تي سندس اصطلاحن جو ڪجهه اثر پيو.<ref name="IranTranslation"/> ان ڪري مودودي ۽ ايراني انقلاب جي لاڳاپي کي '''فڪري اثر ۽ اصطلاحي مشابهت''' جي سطح تي بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي، نہ تہ خميني جي [[ولايت فقيه]] واري نظريي کي مودودي مان نڪتل قرار ڏيڻ. === ترڪي === [[ترڪي]] ۾ مودودي جو نالو عام طور '''Mevdudi''' جي صورت ۾ لکيو ويو. 1960ع واري ڏهاڪي کان سندس تصنيفن جا ترڪي ترجما تيزيءَ سان شايع ٿيڻ شروع ٿيا ۽ ڪجهه سالن اندر سندس اهم لکڻين جو وڏو حصو ترڪي پڙهندڙن لاءِ موجود ٿي ويو.<ref name="Vomel2022">{{cite book |last=Vömel |first=Jan-Markus |chapter=Global Intellectual Transfers and the Making of Turkish High Islamism, c. 1960–1995 |title=The Turkish Connection: Global Intellectual Histories of the Late Ottoman Empire and Republican Turkey |publisher=De Gruyter |year=2022 |page=256 }}</ref> انهن ترجمن مودودي کي ترڪي جي اسلامي فڪري حلقن ۾ سڃاتل شخصيت بڻايو. تنهن هوندي بہ ترڪي جي اسلام پسند سياست پنهنجي عثماني ورثي، جمهوريه جي سيڪيولر نظام ۽ مقامي مذهبي تحريڪن مان پڻ ٺهي، تنهنڪري ان کي مودودي جي فڪر جو سادو تسلسل قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Vomel2022"/> === ڏکڻ اوڀر ايشيا === مودودي جو اثر [[ملائيشيا]]، [[انڊونيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين مسلم سماجن تائين پڻ پهتو. سندس ڪتابن جا ترجما، اسلامي شاگرد تحريڪون ۽ بين الاقوامي اسلامي تنظيمي رابطا سندس فڪر جي منتقلي جا اهم وسيلا بڻيا.<ref name="Nasr1996Legacy"/> خاص طور تعليم يافته مسلمان نوجوانن ۾ اسلام کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام طور ڏسڻ، اسلامي رياست، اخلاقي اصلاح ۽ منظم دعوتي تحريڪ جا تصور مودودي جي تحريرن وسيلي گردش ۾ آيا. پر انهن ملڪن ۾ سندس فڪر کي مقامي سياسي ۽ مذهبي روايتن مطابق تبديل ڪري قبول ڪيو ويو؛ ان ڪري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي اسلامي تحريڪن کي جماعت اسلاميءَ جون سڌيون نقلون سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> === اسلامي معاشيات ۽ بئنڪنگ === مودودي جديد '''[[اسلامي معاشيات]]''' جي ابتدائي نظرياتي ليکڪن مان پڻ شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ بعد ۾ شايع ٿيل ''Economic System of Islam'' ۾ سود جي خاتمي، زڪوات، ملڪيت جي حق، معاشي انصاف ۽ سرمائي ۽ محنت جي تعلق بابت خيال پيش ڪيا ويا. اسلامي معاشيات بابت بعد واري ادب ۾ سندس اهم اثر خاص طور [[ربا]] کي جديد بئنڪ جي هر قسم جي مقرر سود سان ڳنڍڻ ۽ سود کان پاڪ مالي نظام کي اسلامي رياست جي لازمي حصي طور پيش ڪرڻ ۾ ڏٺو ويو آهي.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |year=2004 |volume=94 |issue=2 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> هن سودي قرض جي متبادل طور نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت تي ٻڌل سرمائيڪاريءَ جي حمايت ڪئي. بعد واري اسلامي بئنڪنگ صنعت ۾ اهڙا تصور اهم ٿيا، جيتوڻيڪ جديد اسلامي بئنڪن جا عملي مالي اوزار مودودي جي اصل تجويزن کان گهڻو وڌيڪ پيچيده آهن. مودودي کي جديد اسلامي معاشيات جو اڪيلو باني قرار ڏيڻ بہ درست نہ ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ ساڳئي دور ۽ ان کان پوءِ ٻين مسلمان معاشيات دانن ۽ فقيهن پڻ هن شعبي جي نظرياتي ۽ عملي تعمير ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004"/> === قرآن جي تفسير تي اثر === مودودي جو سڀ کان وسيع پڙهيو ويندڙ علمي ڪم '''[[تفہيم القرآن]]''' آهي. هي اردو تفسير تقريباً ٽيهن سالن جي عرصي ۾ تيار ٿيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ قرآن جي روايتي تفسير سان گڏ جديد سماجي، سياسي ۽ اخلاقي مسئلن بابت تشريح شامل ڪئي وئي. ''تفہيم القرآن'' جو انداز خاص طور جديد تعليم يافته عام پڙهندڙ کي سامهون رکي تيار ڪيو ويو هو. مودودي آيتن جي لغوي ۽ تاريخي وضاحت سان گڏ انهن مان سماجي ۽ سياسي اصول اخذ ڪندو هو. سندس سليس اردو ۽ منظم استدلال سبب هي تفسير ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي پڙهيو ويو ۽ ٻين ٻولين ۾ پڻ ترجمو ٿيو.<ref name="Mir2026"/> ان جي تفسيرن تي اختلاف پڻ رهيا آهن. روايتي عالمن مان ڪن سندس سياسي اصطلاحن ۽ قرآن جي ڪجهه بنيادي لفظن—جهڙوڪ ''الهٰ''، ''رب''، ''دين'' ۽ ''عبادت''—جي سياسي ۽ حاڪميت سان ڳنڍيل تشريح تي تنقيد ڪئي. ان جي باوجود، انهن اصطلاحن بابت سندس تشريح جديد اسلام پسند فڪر جي لغت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Hartung2014"/> === بعد وارين اسلام پسند ۽ شدت پسند تحريڪن تي اثر === مودودي جي فڪر جو سڀ کان تڪراري ورثو ان جو بعد وارين اسلام پسند ۽ ڪجهه شدت پسند تحريڪن سان تعلق آهي. جديد مطالعي ۾ کيس [[حسن البنا]] ۽ [[سيد قطب]] سان گڏ ويهين صديءَ جي اسلام پسند فڪر جي اهم canonical ليکڪن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="PrincetonIslamist">{{cite book |editor1-last=Euben |editor1-first=Roxanne L. |editor2-last=Zaman |editor2-first=Muhammad Qasim |title=Princeton Readings in Islamist Thought: Texts and Contexts from al-Banna to Bin Laden |publisher=Princeton University Press |year=2009 |pages=79–106 }}</ref> سندس '''حاڪميتِ الٰهي'''، اسلامي نظام، جاهليت ۽ اسلامي انقلاب جهڙا تصور بعد جي مختلف تحريڪن ۾ ٻيهر استعمال ٿيا. خاص طور سيد قطب جي ذريعي انهن مان ڪجهه تصورن جو اثر بعد ۾ پيدا ٿيندڙ وڌيڪ سخت گير تحريڪن تائين پهتو.<ref name="TheonomicShift"/> پر هتي هڪ اهم تاريخي فرق ضروري آهي: مودودي پاڻ منظم جماعت، ڊگهي مدي واري اخلاقي ۽ تعليمي تربيت، ۽ وڏي حد تائين آئيني سياسي عمل کي سماجي تبديليءَ جو طريقو سمجهندو هو. هن پاڪستان ۾ پنهنجي جماعت کي حڪومت جي سخت دٻاءَ باوجود مسلسل ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل نہ ڪيو. تنهنڪري هر اهڙي بعد واري تنظيم جيڪا سندس اصطلاح استعمال ڪري، ان جي حڪمت عملي يا تشدد کي سڌو مودودي ڏانهن منسوب ڪرڻ تاريخي لحاظ کان درست ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> ان جي ابتڙ، سندس لکڻين ۾ عالمي اسلامي نظام، غير اسلامي سياسي حاڪميت جي خاتمي ۽ جهاد بابت اهڙا نظرياتي عنصر ضرور موجود آهن جن کي بعد وارين وڌيڪ انقلابي تحريڪن پنهنجي مخصوص حالتن مطابق نئين معنيٰ ڏني. ان ڪري scholarship ۾ سندس ورثي بابت ٻنهي پاسن—'''آئيني جماعت سازي''' ۽ '''انقلابي اسلامي نظريي'''—کي گڏ پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> === فڪري اثر جو خلاصو === مودودي جي عالمي اثر کي هيٺين ريت اختصار سان ڏيکاري سگهجي ٿو: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#274c77; color:white;" | ميدان ! style="background:#3a6ea5; color:white;" | بنيادي تصور يا ڪم ! style="background:#6096ba; color:white;" | بعد وارو اثر ! style="background:#a3cef1;" | اهم علائقو |- | سياسي فڪر | حاڪميتِ الٰهي، اسلامي رياست، اسلامي جمهوريت | جديد اسلام پسند سياسي نظريي جي تشڪيل | ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر |- | تنظيمي سياست | [[جماعت اسلامي]] | نظرياتي ڪارڪنن تي ٻڌل اسلامي سياسي جماعت جو نمونو | پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش |- | قرآن جي تفسير | ''[[تفہيم القرآن]]'' | جديد سماجي ۽ سياسي رخ رکندڙ قرآن فهم | ڏکڻ ايشيا ۽ ترجمن وسيلي ٻيا ملڪ |- | اسلامي معاشيات | ربا جي خاتمي ۽ اسلامي معاشي نظام | اسلامي معاشيات ۽ سود کان پاڪ بئنڪنگ جي بحثن تي اثر | پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا |- | عرب اسلام پسندي | حاڪميت، جاهليت، انقلاب ۽ نظام | [[سيد قطب]] سميت اسلام پسند فڪري حلقن ۾ قبول ۽ نئين تشريح | مصر ۽ عرب دنيا |- | ايران | اسلامي حڪومت ۽ مغربي سياسي نظام جي تنقيد | فارسي ترجما ۽ انقلابي اسلامي سياسي ٻوليءَ تي محدود/بحث هيٺ اثر | ايران |- | ترڪي | اسلام کي مڪمل نظام طور پيش ڪرڻ | 1960ع کان پوءِ اسلام پسند فڪري حلقن ۾ ترجما ۽ مطالعو | ترڪي |- | عالمي اسلامي احياءُ | دين کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام سمجهڻ | مختلف اسلامي تحريڪن طرفان مقامي حالتن مطابق قبول ۽ تبديلي | آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين |} === علمي جائزو === مودودي بابت جديد علمي جائزو هڪ رخ وارو ناهي. سندس حامين لاءِ هو اسلامي فڪر جي تجديد ڪندڙ، قرآن جو مفسر ۽ جديد حالتن ۾ اسلامي سماجي نظام جي تشريح ڪندڙ مفڪر آهي. سياسي اسلام جي تاريخ پڙهندڙ ڪيترن محققن لاءِ هو جديد اسلام پسنديءَ جو بنيادي نظرياتي معمار آهي، جڏهن تہ نقادن سندس نظرياتي رياست، مذهبي اقليتن، عورتن، سياسي pluralism ۽ حاڪميت بابت تصورن کي جديد برابر شهريت ۽ لبرل جمهوريت سان تڪرار ۾ ڏٺو آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/><ref name="Hartung2014"/> انهيءَ ڪري سندس تاريخي اهميت ڪنهن هڪ سياسي نتيجي ۾ نہ، پر ان ڳالهه ۾ پڻ آهي تہ هن ويهين صديءَ ۾ اسلام بابت بحث جي ٻولي تبديل ڪرڻ ۾ حصو ورتو. ''اسلامي رياست''، ''اسلامي انقلاب''، ''اسلامي نظامِ حيات'' ۽ خدا جي سياسي حاڪميت جهڙا تصور سندس لکڻين وسيلي وڏي مسلم عوامي ۽ سياسي بحث ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري ويا.<ref name="Nasr1996Legacy"/><ref name="Pervez2026"/> سندس اثر جي پائيداريءَ جو هڪ سبب سندس لکڻين جو انداز پڻ هو. هن پيچيده مذهبي ۽ سياسي دليلن کي نسبتاً سليس اردو ۾ پيش ڪيو، جنهن ڪري اهي رڳو روايتي عالمن بدران جديد تعليم يافته مسلمانن تائين به پهتا. سندس تحريرون سندس حياتيءَ کان پوءِ به ترجمن، جماعت اسلاميءَ جي ادارن ۽ ٻين اسلامي تحريڪن وسيلي گردش ۾ رهيون آهن.<ref name="Mir2026"/> 2026ع ۾ شايع ٿيل ''Oxford Handbook of Islamic Reform'' پڻ مودودي کي جديد اسلامي اصلاح ۽ احياءَ جي اهم شخصيتن ۾ شامل ڪري ٿو ۽ سندس عالمي اثر کي سندس وسيع تصنيفي ڪم، خدا جي حاڪميت جي نظريي ۽ هڪ پائيدار تنظيم ــ جماعت اسلامي ــ جي قيام سان ڳنڍي ٿو.<ref name="Pervez2026"/> == آخري زندگي، بيماري ۽ وفات == مودودي پنهنجي زندگيءَ جي وڏي حصي دوران گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت خاص طور خراب رهي ۽ هو وقت بوقت بستري تائين محدود رهيو؛ 1969ع ۾ علاج لاءِ [[برطانيا]] پڻ ويو.<ref name="Nasr1996p127">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1972ع ۾ هن [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي معاملن تي راءِ ڏيڻ ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. سندس آخري دور ۾ صحت جا مسئلا وڌندا ويا.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1979ع ۾ سندس پراڻي گردن جي بيماري وڌيڪ سنگين ٿي ۽ دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس هڪ پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيو يارڪ]] جي هڪ اسپتال ۾ داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="Nasr1996p127"/> مودودي 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 75 سال هئي.<ref name="Tareen2011">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو، جتي وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> [[File:Grave maududi.jpg|thumb|مودودي جي قبر، [[اڇرا]]، [[لاهور]]]] سندس جنازي نماز سان لاڳاپيل تقريبن ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهو شريڪ ٿيا. [[يوسف القرضاوي]] سندس جنازي نماز پڙهائيندڙ مشهور عالمن مان هو.<ref>{{cite web |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |url=https://dailypakistan.com.pk/02-Oct-2014/149195 |website=Daily Pakistan |date=2 October 2014 |access-date=7 October 2026 }}</ref> == اعزاز == مودودي کي 1979ع ۾ [[King Faisal International Prize|شاهه فيصل عالمي انعام]] جي اسلامي خدمتن واري شعبي جو انعام ڏنو ويو. اهو سندس زندگيءَ جي آخري سال ۾ ملندڙ اهم بين الاقوامي اعزازن مان هو. == تصنيفي ڪم == مودودي هڪ انتهائي گهڻو لکندڙ مصنف، صحافي، مفسر ۽ سياسي مفڪر هو. سندس لکڻيون قرآن جي تفسير، [[حديث]] ۽ [[سنت]]، علمِ ڪلام، اسلامي قانون، اخلاق، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم سميت ڪيترن ئي شعبن تي پکڙيل آهن.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> سندس لکڻين جو بنيادي گڏيل موضوع اسلام کي هڪ مڪمل ۽ باهمي طور ڳنڍيل '''نظامِ حيات''' طور پيش ڪرڻ هو. [[مستنصر مير]] موجب مودودي مختلف علمي شعبن تي لکندي به انهن کي هڪ ئي وسيع تصور سان ڳنڍيو: اسلام فرد جي عقيدي ۽ عبادت تائين محدود نه، پر اخلاقي، سماجي، اقتصادي ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ پڻ هڪ جامع نظام آهي.<ref name="Mir2026"/> مودودي پنهنجي لکڻين لاءِ بنيادي طور [[اردو]] استعمال ڪئي. سندس ڪيترائي مضمون پهرين سندس رسالي ''ترجمان القرآن'' ۾ قسطن جي صورت ۾ ڇپيا ۽ بعد ۾ ڪتابن جي صورت ۾ شايع ٿيا. سندس اهم ڪتابن مان گهڻن جا [[عربي]]، [[انگريزي]] ۽ ٻين اسلامي ۽ مغربي ٻولين ۾ ترجما ٿيا.<ref name="MirLife2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Introduction: Mawdudi’s life, personality, and works |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=1–18 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0001 }}</ref> سندس سليس ۽ عام پڙهندڙ لاءِ نسبتاً رسائي لائق اردو سندس فڪر جي ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[شير علي ترين]] موجب سندس اهم لکڻين جا انگريزيءَ ۾ ۽ ڪيترن جا عربي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجما ٿيا، جڏهن تہ ''تفہيم القرآن'' ڏکڻ ايشيا اندر ۽ ان کان ٻاهر پڻ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name="Tareen2011"/> === تفهيم القرآن === {{main|تفهيم القرآن}} مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف '''''[[تفهيم القرآن]]''''' آهي، جيڪا قرآن جو اردو ترجمو ۽ گهڻ-جلدي تفسير آهي. هن ان تي لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين ڪم ڪيو ۽ 1972ع ۾ ان کي مڪمل ڪيو.<ref name="Mir2026"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ آيتن جي ترجمي ۽ تشريح سان گڏ سورتن جو تاريخي پسمنظر، موضوعاتي تعارف، سماجي ۽ سياسي مسئلن بابت بحث ۽ مختلف هنڌن بابت وضاحتي مواد شامل آهي. مودودي قرآن کي جديد پڙهندڙ لاءِ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪندي ان جي هدايت کي انفرادي ۽ اجتماعي زندگي ٻنهي سان ڳنڍيو.<ref name="MirDomains2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Domains of thought and action |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=57–144 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0003 }}</ref> هي تفسير بعد ۾ مختلف ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ مودودي جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="Tareen2011"/> === الجهاد في الاسلام === مودودي جي ابتدائي اهم تصنيف '''''الجهاد في الاسلام''''' هئي. هن ان تي ڪم 1920ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيو؛ ان جو مواد پهرين قسطن ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. ڪتاب ۾ مودودي اسلامي قانون ۽ تاريخ جي تناظر ۾ جنگ، امن ۽ جهاد بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو. هي تصنيف سندس شروعاتي فڪري شهرت جو اهم سبب بڻي ۽ بعد جي لکڻين ۾ اسلامي سياسي نظام، رياست ۽ جهاد بابت سندس خيالن جي تشڪيل لاءِ پڻ اهم رهي.<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Jamal |title=Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām: A Neglected Document |journal=Zeitschrift für Religionswissenschaft |year=2009 |volume=17 |issue=1 |pages=61–84 |doi=10.1515/zfr.2009.17.1.61 }}</ref> === پرده === '''''پرده''''' ۾ مودودي عورتن ۽ مردن جي سماجي تعلق، لباس، حجاب، خاندان ۽ صنفي اختلاط بابت پنهنجا نظريا تفصيل سان بيان ڪيا. هي ڪتاب سندس سماجي فڪر جي اهم تصنيفن مان آهي، پر عورتن جي سماجي ۽ سياسي ڪردار بابت ان ۾ پيش ڪيل خيال جديد دور ۾ تنقيد ۽ بحث جو موضوع پڻ رهيا آهن. === اسلامي قانون ۽ دستور === '''''Islamic Law and Constitution''''' جي نالي سان انگريزيءَ ۾ مشهور لکڻين جي مجموعي ۾ مودودي اسلامي رياست، شريعت، قانونسازي، حاڪميت، خلافت، جمهوريت، اقليتن ۽ آئين بابت پنهنجا سياسي ۽ قانوني تصور بيان ڪيا. سندس جديد '''اسلامي رياست''' واري تصور کي سمجهڻ لاءِ هي سندس اهم ترين سياسي تصنيفن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> === خلافت ۽ ملوڪيت === '''''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]''''' مودودي جي تاريخي ۽ سياسي طور سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل ڪتابن مان آهي. ان ۾ هن ابتدائي اسلامي خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن سياسي تبديليءَ جو تنقيدي جائزو ورتو. ڪتاب خاص طور پهرين مسلمان حڪمرانن کان پوءِ اسلامي سياسي اقتدار جي نوعيت بابت بحث سبب مختلف مذهبي عالمن وچ ۾ اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="MirDomains2026"/> === قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون === '''''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون''''' ۾ مودودي قرآن جي چئن اصطلاحن ــ '''الهٰ، رب، عبادت ۽ دين''' ــ جي تشريح ڪئي. هن انهن لفظن کي رڳو محدود مذهبي معنائن ۾ نه، پر اقتدار، اطاعت ۽ زندگيءَ جي مجموعي نظام سان پڻ ڳنڍيو. اهي تشريحون سندس سياسي-مذهبي فڪر جي اهم بنيادن مان بڻيون، جيتوڻيڪ ٻين اسلامي عالمن سندس ڪجهه تعبيرن سان اختلاف پڻ ڪيو آهي.<ref name="MirThemes2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Central themes of Mawdudi’s writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=19–56 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0002 }}</ref> == چونڊ ڪتابيات == مودودي جي لکڻين جو تعداد تمام وڏو آهي ۽ مختلف ڇاپن، مجموعن ۽ ترجمن ۾ ڪتابن جا عنوان ڪڏهن مختلف صورتن ۾ ڏنا ويا آهن. سندس اهم تصنيفن مان هيٺيان شامل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#264653;color:white;" | تصنيف ! style="background:#2a9d8f;color:white;" | موضوع ! style="background:#457b9d;color:white;" | مختصر وضاحت |- | ''[[تفهيم القرآن]]'' | قرآن جي تفسير | گهڻ-جلدي اردو ترجمو ۽ تفسير؛ مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف |- | ''الجهاد في الاسلام'' | جهاد، جنگ ۽ سياسي نظريو | سندس ابتدائي اهم تصنيفن مان؛ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ لکڻ شروع ڪيائين |- | ''دينيّات'' / ''Towards Understanding Islam'' | اسلام جو تعارف | اسلام جي بنيادي عقيدن، عبادتن ۽ نظامِ زندگيءَ جو عام پڙهندڙ لاءِ تعارف |- | ''پردہ'' | عورت، خاندان ۽ سماج | حجاب، صنفي تعلقن ۽ اسلامي سماجي نظام بابت سندس نظريا |- | ''اسلامي قانون ۽ دستور'' | قانون ۽ سياست | اسلامي رياست، شريعت، آئين، حاڪميت ۽ قانونسازي |- | ''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]'' | اسلامي سياسي تاريخ | خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن تبديليءَ جو تنقيدي مطالعو |- | ''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون'' | قرآني اصطلاح | الهٰ، رب، عبادت ۽ دين جي مودودي واري تشريح |- | ''اسلامي نظامِ زندگي'' | سماجي ۽ سياسي فڪر | اسلام کي جامع نظامِ حيات طور بيان ڪندڙ تحريرون |- | ''اسلام جو معاشي نظام'' | [[اسلامي معاشيات]] | ملڪيت، ربا، زڪوات، سرمائي ۽ معاشي انصاف بابت بحث |- | ''اسلامي رياست'' | سياسي نظريو | اسلامي حڪومت ۽ رياست جي اصولن بابت تحريرون |- | ''تجديد و احياءِ دين'' | اسلامي تجديد | اسلامي تاريخ ۾ مجدد ۽ تجديد جي تصور بابت بحث |- | ''سنت جي آئيني حيثيت'' | حديث ۽ سنت | اسلامي قانون ۽ ديني حجت طور سنت جي حيثيت جو دفاع |- | ''رسائل و مسائل'' | مختلف مذهبي موضوع | مختلف سوالن جي جوابن ۽ فڪري مضمونن جا مجموعا |- | ''سيرت سرور عالم'' | [[محمد|محمد ﷺ]] جي سيرت | پيغمبر اسلام جي زندگي ۽ پيغام بابت تصنيف |} === انگريزي ترجمن ۾ مشهور ڪتاب === سندس ڪيترين تصنيفن جا انگريزي ترجما مختلف عنوانن هيٺ شايع ٿيا آهن، جن ۾ هي شامل آهن: * ''Towards Understanding Islam'' * ''Purdah and the Status of Woman in Islam'' * ''The Islamic Law and Constitution'' * ''Let Us Be Muslims'' * ''The Islamic Way of Life'' * ''A Short History of the Revivalist Movement in Islam'' * ''Human Rights in Islam'' * ''Four Basic Qur'anic Terms'' * ''The Process of Islamic Revolution'' * ''Unity of the Muslim World'' * ''The Moral Foundations of the Islamic Movement'' * ''Economic System of Islam'' * ''The Road to Peace and Salvation'' * ''The Qadiani Problem'' * ''The Question of Dress'' * ''The Rights of Non-Muslims in Islamic State'' * ''Caliphate and Kingship'' * ''Islamic Law and its Introduction in Pakistan'' * ''Khutabat: Fundamentals of Islam'' == چونڊ زماني وار خاڪو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#283618;color:white;" | سال ! style="background:#606c38;color:white;" | واقعو |- | 1903ع | [[اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ ڄائو |- | 1918ع | صحافت سان عملي وابستگي شروع ڪئي |- | 1920ع | جبلپور جي روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو |- | 1920ع وارو ڏهاڪو | دهليءَ ۾ صحافت ۽ ديني مطالعي سان لاڳاپيل رهيو |- | 1927ع | ''الجهاد في الاسلام'' لکڻ ۽ شايع ڪرائڻ جو ابتدائي سلسلو شروع ٿيو |- | 1932ع–1933ع | ''ترجمان القرآن'' سان سندس ڊگهي ادارت ۽ فڪري سرگرميءَ جو دور شروع ٿيو |- | 1938ع | [[پٺاڻ ڪوٽ]] ويجهو دارالاسلام منصوبي سان وابسته ٿيو |- | 1941ع | [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو |- | 1942ع | ''[[تفهيم القرآن]]'' تي ڪم شروع ڪيو |- | 1947ع | ورهاڱي کان پوءِ پاڪستان منتقل ٿيو |- | 1948ع | پاڪستان ۾ اسلامي آئين ۽ رياست لاءِ مهم؛ بعد ۾ گرفتار ٿيو |- | 1953ع | احمديه مخالف تحريڪ جي پسمنظر ۾ فوجي عدالت موت جي سزا ٻڌائي؛ سزا بعد ۾ عمر قيد ۾ تبديل ۽ پوءِ ختم ڪئي وئي |- | 1964ع | جماعت اسلامي خلاف حڪومتي ڪارروائي دوران ٻيهر قيد ٿيو |- | 1972ع | ''تفهيم القرآن'' مڪمل ڪيو؛ جماعت اسلاميءَ جي امير جي عهدي تان پڻ الڳ ٿيو |- | 1979ع | [[شاهه فيصل عالمي انعام]] حاصل ڪيو |- | 22 سيپٽمبر 1979ع | [[بفيلو، نيو يارڪ]]، آمريڪا ۾ وفات |- | 1979ع | [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ دفن ڪيو ويو |} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }} * {{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }} * {{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }} * {{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }} == پڻ ڏسو == * [[جماعت اسلامي]] * [[جماعت اسلامي پاڪستان]] * [[اسلام پسندي]] * [[اسلامي رياست]] * [[اسلامي احياءُ]] * [[اسلامي معاشيات]] * [[تفهيم القرآن]] * [[خلافت ۽ ملوڪيت]] * [[سيد قطب]] * [[محمد اقبال]] == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Abul A'la Maududi}} {{Wikiquote}} == حوالا == {{Reflist}} {{Authority control}} m85t2bmb3xmetvhuoq95qqt8pruo1jy 417595 417594 2026-10-06T21:45:17Z Intisar Ali 8681 /* ٿيئوڊيموڪريسي */ 417595 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ ۽ جماعت اسلامي جو باني (1903–1979)}} {{Infobox religious biography | name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | image = أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg | caption = سيد ابوالاعلى مودودي | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | birth_name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | birth_date = {{Birth date|1903|9|25|df=y}} | birth_place = [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1979|9|22|1903|9|25|df=y}} | death_place = [[بفيلو، نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]] | resting_place = [[اڇرا]]، [[لاهور]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | occupation = اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ، صحافي، مفسر ۽ سياسي اڳواڻ | notable_works = ''[[تفہيم القرآن]]''، ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' | known_for = [[جماعت اسلامي]] جو قيام، اسلامي سياسي فڪر | movement = [[جماعت اسلامي]] | founder = [[جماعت اسلامي]] | awards = [[شاهه فيصل عالمي انعام]]، 1979ع }} '''سيد ابو الاعلىٰ مودودي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Abul A'la Maududi}} (25 سيپٽمبر 1903ع – 22 سيپٽمبر 1979ع) ننڍي کنڊ جو اسلامي عالم، قرآن جو مفسر، صحافي، ليکڪ، سياسي مفڪر ۽ [[جماعت اسلامي]] جو باني هو.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-509695-8 }}</ref> هن ويهين صديءَ ۾ اسلام کي رڳو شخصي عقيدي يا عبادتن جي دائري بدران سماجي، سياسي، قانوني ۽ معاشي نظام طور بيان ڪرڻ لاءِ هڪ منظم فڪري خاڪو پيش ڪيو. جديد تحقيق ۾ کيس جديد اسلامي احياءَ ۽ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم ترين نظريه سازن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009230438 |isbn=9781009230438 }}</ref> مودودي جي لکڻين ۾ [[قرآن جي تفسير]]، حديث، اسلامي قانون، سياست، معيشت، سماج، اخلاق، قومپرستي، سيڪيولرزم، عورتن جي سماجي حيثيت ۽ اسلامي رياست جهڙا موضوع شامل آهن. سندس سڀ کان وڏي علمي تصنيف اردو تفسير ''[[تفہيم القرآن]]'' آهي، جڏهن تہ ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' ۽ ٻيا ڪيترائي ڪتاب پڻ سندس مشهور تصنيفن ۾ شامل آهن.<ref name="Nasr1996"/> سندس تحريرون اردو مان عربي، انگريزي، بنگالي، هندي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيون ۽ سندس فڪر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ٻين مسلم معاشرن جي اسلامي احيائي تحريڪن تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Nasr1996"/> 26 آگسٽ 1941ع تي مودودي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو پاڪستان آيو ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي ذريعي ملڪ جي آئين ۽ رياستي نظام کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي اصولن تي قائم ڪرڻ جي سياسي مهم هلائيندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> سندس سياسي ۽ مذهبي نظرين جا ڪيترائي پهلو—خاص ڪري اسلامي رياست، حاڪميت، جمهوريت، عورتن، غير مسلم شهرين، جهاد ۽ اسلامي قانون بابت موقف—علمي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Iqtidar2026"/> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul Ala'a Al-Mowdoodi |url=https://kingfaisalprize.org/ar/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |publisher=King Faisal Foundation |access-date=7 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == ابو الاعلىٰ مودودي 25 سيپٽمبر 1903ع تي [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، ان وقت جي نوابي [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ پيدا ٿيو.<ref name="KFP1979"/> سندس خاندان دهليءَ جي اشرافيه سان تاريخي نسبت رکندڙ سيد خاندان هو.<ref name="Qasmi2017">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |editor-last1=Qasmi |editor-first1=Ali Usman |editor-last2=Robb |editor-first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |doi=10.1017/9781108628012 }}</ref> مودودي پنهنجي دور جي ڪيترن روايتي عالمن جي ابتڙ ڪنهن هڪ مدرسي جي باقاعده ڊگهي نصابي تعليم مان فارغ ٿيل عالم نه هو. سندس تعليم جو وڏو حصو گهر، ذاتي مطالعي ۽ مختلف استادن وٽ حاصل ڪيل تعليم تي ٻڌل هو. ان هوندي به هن عربي، فارسي ۽ اسلامي علوم جو مطالعو ڪيو ۽ بعد ۾ قرآن، حديث، فقه ۽ جديد سياسي فڪر بابت وسيع لکڻيون ڪيون. مورخ علي عثمان قاسمي موجب، مدرسي جي روايتي رسمي تربيت نه هئڻ باوجود مودودي ڪلاسيڪي اسلامي روايت سان گڏ جديد مغربي سياسي فڪر جي به قابل ذڪر ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> سندس والد سيد احمد حسن مودودي وڪالت سان وابسته هو ۽ مذهبي رجحان رکندو هو. ابتدائي عمر ۾ مودودي کي گهر ۾ عربي، فارسي، قرآن ۽ اسلامي تعليم ڏني وئي. سندس رسمي تعليم گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي؛ والد جي بيماري ۽ پوءِ خاندان جي معاشي حالتن سبب نوجوان مودودي کي نسبتاً ننڍي عمر ۾ عملي زندگي اختيار ڪرڻي پئي.<ref name="Nasr1996"/> == صحافتي زندگي == مودودي جي عملي زندگيءَ جي شروعات بنيادي طور [[صحافت]] سان ٿي، ۽ اهو تجربو سندس بعد واري لکڻيءَ جي اسلوب ۽ سياسي فڪر تي نمايان اثرانداز ٿيو. قاسمي موجب، مسجد يا مدرسي سان مستقل وابستگي بدران صحافت مان ڪيريئر شروع ڪرڻ کيس هندستان جي آئيني مستقبل، مسلمانن جي سياسي نمائندگي، هندو-مسلم لاڳاپن ۽ برطانوي اقتدار کان پوءِ ممڪن سياسي نظام بابت هلندڙ بحثن سان سڌي واقفيت ڏني.<ref name="Qasmi2017"/> نوجوانيءَ ۾ هن مختلف اخبارن سان ڪم ڪيو. 1918ع ڌاري سندس صحافتي زندگي شروع ٿي ۽ پوءِ هو جبلپور مان نڪرندڙ روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو. بعد ۾ دهليءَ ۾ مسلمان صحافت سان ڪم ڪيائين. هن ''مسلم'' ۽ پوءِ [[جمعيت علماءِ هند]] سان لاڳاپيل اخبار ''الجمعية'' جي ادارت پڻ ڪئي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Qasmi2017"/> صحافت مودودي لاءِ رڳو پيشو نه رهي؛ اها سندس سياسي ۽ مذهبي خيالن جي تشڪيل جو اهم ذريعو بڻجي وئي. سندس تحرير جو انداز روايتي عالماڻي نثر کان نسبتاً مختلف، سڌو ۽ عام پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ جوڳو هو. ان وسيلي هو پيچيده مذهبي ۽ سياسي تصورن کي جديد سياسي اصطلاحن سان پيش ڪرڻ لڳو.<ref name="Qasmi2017"/> == علمي ۽ فڪري تشڪيل == 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان ۾ فرقيواراڻي تشدد، خلافت تحريڪ کان پوءِ جي سياسي صورتحال ۽ اسلام ۽ جهاد بابت ٿيندڙ بحثن مودودي جي فڪري ارتقا تي اثر وڌو. ان ماحول ۾ هن جهاد جي اسلامي تصور بابت لکڻ شروع ڪيو، جنهن جو نتيجو سندس ابتدائي اهم تصنيف ''الجهاد في الإسلام'' جي صورت ۾ نڪتو. ڪتاب جو مواد پهرين قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Iqtidar2026"/> ''الجهاد في الإسلام'' مودودي جي شروعاتي دور جي اهم تصنيفن مان هئي. جديد Cambridge edition هن ڪتاب کي سندس شروعاتي ۽ اثرائتي سياسي تحريرن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان کي نوآبادياتي دور، تشدد جي جواز، اسلامي سياسي نظام ۽ جديد رياست بابت سندس وسيع فڪر جي پسمنظر ۾ رکي ٿي.<ref name="Iqtidar2026"/> مودودي جو فڪر وقت سان هڪ اهڙي نظريي ڏانهن وڌيو جنهن ۾ اسلام کي مڪمل طرزِ حيات قرار ڏنو ويو. سندس نظر ۾ دين جي دائري ۾ فردي عبادت سان گڏ سياست، معيشت، قانون، سماج ۽ رياست پڻ شامل هئا. ولي نصر جي تجزيي موجب مودودي جديد دور ۾ سياسي اسلام جو هڪ منظم نظرياتي خاڪو تيار ڪيو ۽ ان نظريي کي عملي سماجي تحريڪ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> بهرحال، جديد علمي تحقيق مودودي جي فڪري تشڪيل کي صرف ”اولهه جي مخالفت“ جو نتيجو نٿي سمجهي. نصر ان کي برطانوي هندستان ۾ مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ سياسي طاقت، اجتماعي سڃاڻپ، قومپرستي ۽ نوآبادياتي نظام کان پوءِ مستقبل جي رياست بابت بحثن سان پڻ ڳنڍي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == ترجمان القرآن == 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مودودي پنهنجي رسالي ''ترجمان القرآن'' جي ادارت ۽ اشاعت شروع ڪئي. اهو رسالو اڳتي هلي سندس فڪر جي تشهير جو اهم ذريعو بڻيو. ''ترجمان القرآن'' ۾ هن قرآن، اسلامي تاريخ، سياست، قومپرستي، جديد تهذيب، مسلمانن جي اجتماعي حالت ۽ اسلامي نظام بابت مسلسل مضمون لکيا.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> هن دور تائين مودودي روايتي صحافي کان هڪ منظم مذهبي-سياسي مفڪر ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو. سندس لکڻين ۾ اهو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو تہ مسلمانن جي مسئلن جو حل رڳو سياسي نمائندگي يا اقتدار ۾ حصي حاصل ڪرڻ ۾ نه، پر فرد ۽ سماج کي اسلامي اصولن مطابق نئين سر منظم ڪرڻ ۾ آهي.<ref name="Nasr1996"/> == علامه اقبال ۽ دارالاسلام == 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ مودودي جو رابطو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] ۽ چوڌري نياز علي خان سان ٿيو. چوڌري نياز علي خان پنجاب ۾ هڪ علمي ۽ ديني مرڪز قائم ڪرڻ لاءِ زمين وقف ڪئي هئي، جنهن کي ''دارالاسلام'' جي نالي سان سڃاتو ويو. 1938ع ۾ مودودي حيدرآباد دکن ڇڏي [[پٺاڻ ڪوٽ]] ڀرسان دارالاسلام منتقل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> دارالاسلام واري دور ۾ مودودي کي پنهنجي مذهبي ۽ سماجي فڪر کي هڪ منظم تحريڪ جي صورت ڏيڻ لاءِ ماحول مليو. جيتوڻيڪ اقبال اپريل 1938ع ۾ وفات ڪري ويو، دارالاسلام جو تجربو مودودي جي بعد واري تنظيمي سوچ ۽ جماعت اسلامي جي قيام کان اڳ واري فڪري مرحلي ۾ اهم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> == هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ بابت موقف == مودودي گڏيل هندستان ۾ رائج علائقائي يا قومي قومپرستيءَ جو سخت نقاد هو. سندس نظر ۾ مسلمانن جي بنيادي اجتماعي سڃاڻپ قوم، نسل يا جاگرافي بدران اسلام سان وابسته هئڻ گهرجي. انهيءَ بنياد تي هن [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي گڏيل هندستاني قومپرستيءَ سان گڏ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي مسلمان قومپرستيءَ جي سياسي صورت تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> اهو موقف هڪ اهم تاريخي فرق پيدا ڪري ٿو: مودودي مسلمانن لاءِ اسلامي سياسي نظام جو حامي هو، پر مسلم ليگ جي قيادت هيٺ هلي رهي پاڪستان تحريڪ جي سياسي نظريي ۽ حڪمت عمليءَ سان شروع کان متفق نه هو. علي عثمان قاسمي جي تحقيق موجب مودودي مسلم ليگ ۽ [[محمد علي جناح]] تي تنقيد ڪندي دليل ڏنو تہ رڳو مسلمانن جي اڪثريت واري قومي رياست قائم ٿيڻ سان اها خود بخود ”اسلامي رياست“ نه بڻجي ويندي.<ref name="Qasmi2017"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو پاڪستان بابت ورهاڱي کان اڳ وارو موقف ۽ 1947ع کان پوءِ پاڪستان کي اسلامي رياست بنائڻ لاءِ سندس سياسي سرگرمي ٻه الڳ تاريخي مرحلا آهن؛ ٻنهي کي هڪٻئي سان ملائي پيش ڪرڻ سان سندس سياسي ارتقا جي صحيح تصوير سامهون نٿي اچي.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جو قيام == {{Main|جماعت اسلامي}} مودودي جي فڪري ۽ تنظيمي سرگرمين جو نتيجو 26 آگسٽ 1941ع تي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] جي قيام جي صورت ۾ سامهون آيو. جماعت جي قيام جو مقصد اهڙي منظم جماعت تيار ڪرڻ هو جيڪا اسلامي اصولن مطابق فرد، سماج ۽ آخرڪار رياستي نظام جي تبديلي لاءِ ڪم ڪري. مودودي جماعت جو پهريون امير چونڊيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي جي تصور ۾ جماعت محض چونڊن لاءِ قائم ڪيل سياسي پارٽي نه هئي، بلڪه هڪ نظرياتي ۽ اصلاحي تحريڪ هئي. ان جو ابتدائي طريقو تعليم، تربيت، اشاعت ۽ چونڊيل ڪارڪنن جي تياري ذريعي سماج ۾ تدريجي تبديلي آڻڻ هو. نصر موجب مودودي جي اهم جدت اها هئي تہ هن پنهنجي سياسي-مذهبي نظريي سان گڏ ان کي عملي جامو پارائڻ لاءِ هڪ منظم سماجي ۽ سياسي تنظيم جو خاڪو پڻ پيش ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> ورهاڱي کان اڳ جماعت اسلامي سڄي برطانوي هندستان جي تنظيم هئي. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت جون هندستاني ۽ پاڪستاني شاخون جدا تنظيمي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ لڳيون، جڏهن تہ مودودي پاڪستان منتقل ٿيو ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي قيادت جاري رکي.<ref name="Nasr1996"/> == پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ == 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ مودودي پاڪستان لڏي آيو ۽ [[لاهور]] سندس سياسي، علمي ۽ تنظيمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. ورهاڱي کان اڳ مسلم ليگ جي پاڪستان واري تصور تي تنقيد ڪرڻ باوجود، نئين رياست قائم ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي سرگرمين جو مرڪز پاڪستان جي آئيني ۽ قانوني ڍانچي کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي بنائڻ تي رکيو.<ref name="Nasr1996"/> هن ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي آئين ۾ خدا جي حاڪميت، اسلامي قانون جي بالادستي ۽ رياست جي اسلامي سڃاڻپ کي تسليم ڪرائڻ لاءِ مهم هلائي. پاڪستان جي رياست سان سندس تعلق ان ڪري مختلف وقتن تي تعاون، سياسي اختلاف، گرفتاري ۽ قيد جي مرحلن مان گذريو. سندس اسلامي رياست، جمهوريت ۽ آئين بابت تفصيلي نظريو بعد وارن حصن ۾ الڳ بيان ڪيو ويندو. == گرفتاريون ۽ رياست سان ٽڪراءُ == پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ مودودي ۽ حڪومت جا لاڳاپا جلد خراب ٿيا. 1948ع ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصو قيد ۾ رکيو ويو. سندس سياسي سرگرمين ۾ پاڪستان کي اسلامي آئين ڏيڻ جو مطالبو مرڪزي حيثيت اختيار ڪندو ويو.<ref name="Nasr1996"/> 1953ع ۾ پنجاب، خاص طور [[لاهور]]، ۾ احمدين خلاف تحريڪ ۽ فسادن دوران مودودي جو لکيل رسالو ''قادياني مسئلو'' پڻ شديد سياسي تڪرار جو حصو بڻيو. مارشل لا اختيارين کيس گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ موت جي سزا ٻڌائي. سزا تي عمل نه ٿيو؛ بعد ۾ اها عمر قيد ۾ تبديل ڪئي وئي ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> ان واقعي مودودي جي سياسي حيثيت کي وڏي شهرت ڏني، پر 1953ع جي تشدد ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي تنظيمن جي ڪردار، جماعت اسلامي جي ذميواري ۽ مودودي جي تحريرن جي اثر بابت تاريخي بحث کي سندس حامين جي روايت کان الڳ، معتبر ثانوي ذريعن جي بنياد تي ڏسڻ ضروري آهي. ان موضوع کي سندس احمديت بابت نظرين واري حصي ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويندو. == تفسير تفهيم القرآن == {{Main|تفهيم القرآن}} مودودي 1942ع ۾ قرآن جي اردو تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' لکڻ شروع ڪئي. اهو منصوبو لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تائين جاري رهيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ ترجمي سان گڏ تاريخي پسمنظر، آيتن جي تشريح، سماجي ۽ قانوني مسئلن ۽ مودودي جي سياسي ۽ مذهبي فڪر بابت تفصيلي حاشيا شامل آهن. هي تفسير سندس سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ وسيع اثر رکندڙ تصنيفن مان بڻيو ۽ بعد ۾ ڪيترين ٻولين ۾ ان جا ترجما ٿيا. ''تفهيم القرآن'' سندس مجموعي فڪر کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي رياست، قانون، معيشت، عورت، جهاد، غير مسلمانن ۽ سماجي نظام بابت سندس ڪيترن نظرين جي قرآني استدلال جو تفصيلي اظهار ان ۾ ملي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا == مودودي تقريباً ٽن ڏهاڪن تائين جماعت اسلامي جي قيادت ڪئي. صحت جي مسئلن ۽ تنظيمي حالتن جي پسمنظر ۾ هن 1972ع ۾ جماعت اسلامي جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. امارت ڇڏڻ کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي فڪر ۽ جماعت سان فڪري لاڳاپي ۾ سرگرم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> ساڳئي سال سندس ڊگهي عرصي کان جاري ''تفهيم القرآن'' پڻ مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ جو آخري دور بنيادي طور علمي ڪم، لکڻين ۽ خراب ٿيندڙ صحت سان لاڳاپيل رهيو. == اعزاز == 1979ع ۾ مودودي کي '''اسلام جي خدمت''' جي شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979"/> انعام جي سرڪاري فيصلي ۾ سندس اسلامي صحافت، لکڻين، ننڍي کنڊ ۾ اسلامي فڪر جي تجديد لاءِ سرگرمين ۽ اسلامي قدرن جي ترويج کي انعام ڏيڻ جا اهم سبب ڄاڻايو ويو.<ref name="KFP1979"/> [[File:أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg|thumb|ساڄو|سيد ابوالاعلىٰ مودودي، جنهن کي 1979ع ۾ اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ شاهه فيصل عالمي انعام ڏنو ويو.]] == آخري بيماري ۽ وفات == مودودي ڪيترن سالن کان گڙدن جي بيماريءَ ۾ مبتلا هو ۽ زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.<ref name="Nasr1996"/> 1979ع ۾ علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. علاج دوران سندس حالت وڌيڪ خراب ٿي ۽ 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ 75 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪيائين.<ref name="Nasr1996"/> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو. لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. [[File:Grave maududi.jpg|thumb|ساڄو|[[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ ابو الاعلىٰ مودودي جي قبر]] مودودي جي وفات سندس سياسي ۽ فڪري اثر جو خاتمو ثابت نه ٿي. سندس لکڻيون، جماعت اسلامي جو تنظيمي ڍانچو ۽ اسلامي رياست بابت سندس اصطلاحي ۽ نظرياتي تصورات ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر به جديد اسلامي سياسي تحريڪن جي بحث جو حصو بڻيا. جديد علمي ادب ۾ ان اثر جي نوعيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن، جن جو تفصيلي جائزو مضمون جي ''اثر ۽ ورثو'' واري حصي ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026"/> == فڪر ۽ نظريا == مودودي جي فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام رڳو فرد جي ذاتي عقيدي، عبادت يا روحاني زندگي تائين محدود مذهب نہ، پر انسان جي انفرادي ۽ اجتماعي زندگيءَ لاءِ هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، قانوني ۽ سياسي نظام آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت کي ان نظام جا بنيادي ماخذ قرار ڏنو ۽ جديد رياست، آئين، معيشت ۽ سماج بابت اسلامي اصطلاحن کي ويهين صديءَ جي سياسي ٻوليءَ سان ملائي هڪ منظم نظريو پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Iqtidar2020">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Theorizing Popular Sovereignty in the Colony: Abul Aʿla Maududi's “Theodemocracy” |journal=The Review of Politics |volume=82 |issue=4 |year=2020 |pages=595–617 |doi=10.1017/S0034670520000595 }}</ref> جديد عالمن مودودي جي هن فڪر کي رڳو قديم اسلامي سياسي تصورن جي بحالي قرار ڏيڻ بدران نوآبادياتي هندستان، جديد قومي رياست، عوامي حاڪميت، جمهوريت، سوشلزم ۽ يورپي سياسي نظرين سان سندس فڪري بحث جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهيو آهي.<ref name="Iqtidar2020"/><ref name="Iqtidar2026"/> خاص طور سندس ''حاڪميت''، ''اسلامي رياست'' ۽ ''اسلامي انقلاب'' جهڙا تصور بعد ۾ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم اصطلاحن ۾ شامل ٿيا.<ref name="Zaman2015">{{cite journal |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |title=The Sovereignty of God in Modern Islamic Thought |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=25 |issue=3 |year=2015 |pages=389–418 |doi=10.1017/S1356186314000561 }}</ref> === قرآن ۽ سنت === مودودي قرآن کي اسلامي فڪر ۽ قانون جو بنيادي ماخذ سمجهندو هو، پر قرآن سان گڏ [[سنت]] کي پڻ لازمي قانوني ۽ ديني حجت قرار ڏيندو هو. سندس دليل موجب قرآن پاڻ رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو، تنهنڪري اسلامي نظام کي صرف قرآن تائين محدود ڪري سنت کي قانوني حجيت کان ڌار نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Adams1983">{{cite book |last=Adams |first=Charles J. |chapter=Mawdudi and the Islamic State |editor-last=Esposito |editor-first=John L. |title=Voices of Resurgent Islam |publisher=Oxford University Press |year=1983 |pages=99–133 |isbn=9780195033404 }}</ref> سندس مشهور تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' صرف لفظي يا لغوي تفسير نہ هو؛ ان ۾ تاريخ، قانون، سياست، معيشت ۽ سماجي معاملن بابت سندس فڪري موقف پڻ وڏي پيماني تي بيان ٿيل آهي. انهيءَ ڪري ''تفهيم القرآن'' مودودي جي سياسي ۽ سماجي فڪر کي سمجهڻ لاءِ به بنيادي ماخذ آهي.<ref name="Nasr1996"/> === حاڪميتِ الٰهي === مودودي جي سياسي فڪر جو هڪ اهم تصور '''حاڪميتِ الٰهي''' هو. سندس نظر ۾ آخري ۽ مطلق حاڪميت انسان، بادشاهه، پارليامينٽ يا قوم بدران خدا جي آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙو مطلق قانون ساز اختيار حاصل نہ آهي جنهن تحت هو خدائي هدايت کان آزاد ٿي حلال ۽ حرام جا بنيادي معيار مقرر ڪري.<ref name="Zaman2015"/> محمد قاسم زمان موجب ''حاڪميتِ الٰهي'' جديد اسلام پسند سياسي فڪر جو نمايان تصور بڻيو ۽ مودودي ان جي ويهين صديءَ واري تشڪيل جي اهم ترين مفڪرن مان هو.<ref name="Zaman2015"/> جديد تحقيق ساڳئي وقت اهو پڻ واضح ڪري ٿي تہ مودودي جي حاڪميت واري تصور کي سڌي طرح وچئين دور جي اسلامي سياسي نظريي جو نقل سمجهڻ درست نہ ٿيندو؛ ان جي جديد صورت نوآبادياتي رياست، قانون سازي ۽ عوامي حاڪميت بابت جديد بحثن سان پڻ جڙيل هئي.<ref name="AlAzami2022">{{cite journal |last=Al-Azami |first=Usaama |title=Locating Ḥākimiyya in Global History: The Concept of Sovereignty in Premodern Islam and Its Reception after Mawdūdī and Quṭb |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=355–376 |doi=10.1017/S1356186321000605 }}</ref> مودودي انساني حاڪميت کي رد ڪندي اهو نہ چيو تہ رياستي انتظام ۾ ماڻهن جو ڪو ڪردار ئي نہ هجي. سندس تصور ۾ مسلمان خدا جا ''خليفا'' يا نائب آهن ۽ مقرر ڪيل اسلامي حدن اندر اجتماعي معاملن جي انتظام، مشاورت ۽ اهڙن معاملن بابت فيصلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا جن بابت شريعت ڪو واضح حڪم نہ ڏنو هجي.<ref name="ILC1977">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1977 }}</ref> === اسلامي رياست === {{further|اسلامي رياست}} مودودي جديد دور ۾ ''اسلامي رياست'' جي منظم نظريي کي ترقي ڏيندڙ نمايان مفڪرن مان هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس تصور ۾ اسلامي رياست جي بنياد جا ٽي اهم اصول '''توحيد'''، '''رسالت''' ۽ '''خلافت''' هئا. توحيد مان خدا جي حاڪميت، رسالت مان قرآن ۽ سنت جي رهنمائي، ۽ خلافت مان انسان جي محدود ۽ امانتي سياسي اختيار جو تصور اخذ ڪيو ويو.<ref name="ILC1977"/> هن اسلامي رياست کي ڪنهن مخصوص نسل، قوم يا جاگرافيءَ تي ٻڌل قومي رياست بدران هڪ '''نظرياتي رياست''' طور پيش ڪيو. سندس نظر ۾ رياست جي اسلامي هجڻ جو بنيادي معيار ان جي آباديءَ جو فقط مسلمان هجڻ نہ، پر ان جي قانوني ۽ سياسي نظام جو اسلامي اصولن سان مطابقت رکڻ هو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي 1955ع ۾ پنهنجي مثالي نظام لاءِ ”خدا پرست جمهوري خلافت“ جهڙا لفظ پڻ استعمال ڪيا.<ref name="Nasr1996"/> سندس لکڻين ۾ اسلامي رياست جو دائرو وسيع آهي: خانداني معاملن کان وٺي معيشت، عدليه، انتظاميا، شهرين جي حقن ۽ فرضن، جنگ ۽ امن ۽ بين الاقوامي لاڳاپن تائين شريعت کي هدايت جو بنياد قرار ڏنو ويو.<ref name="Adams1983"/> بهرحال سندس تصور ۾ رياست جو هر انتظامي تفصيل اڳواٽ مقرر ٿيل نہ هو. مودودي پاڻ تسليم ڪيو تہ انساني معاملن جو هڪ وڏو ميدان اهڙو آهي جنهن بابت شريعت خاموش آهي؛ اهڙن معاملن ۾ اسلامي رياست حالتن مطابق قانون ۽ ضابطا ٺاهي سگهي ٿي، بشرطيڪ اهي قرآن ۽ سنت جي واضح حڪمن سان ٽڪراءَ ۾ نہ هجن.<ref name="Adams1983"/> === ٿيئوڊيموڪريسي === مودودي پنهنجي مثالي سياسي نظام کي روايتي معنيٰ ۾ '''[[ٿيوڪريسي]]''' سڏڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن '''خدائي جمهوريت''' (Theodemocracy) يا ''خدائي جمهوري نظام'' جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ آخري حاڪميت خدا جي هجي، پر مسلمان اجتماعي طور خلافت جي حق کي استعمال ڪن.<ref name="Iqtidar2020"/> حميرا اقتدار جي تحقيق موجب مودودي جي ''خدائي جمھوريت'' کي فقط ”مذهبي آمريت“ جو مترادف سمجهڻ سندس نظريي جي پيچيدگي کي نظرانداز ڪري ٿو. مودودي هڪ طرف مطلق عوامي حاڪميت کي رد ڪيو، پر ٻئي طرف حڪمرانن کي خدا جي نمائندگي ڪندڙ پادري طبقي جي صورت ۾ مطلق اختيار ڏيڻ به قبول نہ ڪيو. سندس تصور ۾ اجتماعي مشاورت، نمائندگي ۽ عوام جي سياسي شموليت موجود هئي، پر اها شريعت جي حدن اندر هئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === جمهوريت ۽ شوريٰ === مودودي مغربي لبرل جمهوريت جي ان اصول سان اختلاف رکندو هو جنهن موجب عوام يا سندن چونڊيل پارليامينٽ آخري قانون ساز حاڪم آهي. سندس خيال ۾ جيڪڏهن اڪثريت کي اخلاقي يا خدائي حدن کان آزاد مڪمل قانون ساز اختيار ڏنو وڃي تہ مقبول خواهش پاڻ صحيح ۽ غلط جو معيار بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Iqtidar2020"/> هن آمريڪا ۾ شراب جي ممانعت ۽ پوءِ ان جي خاتمي کي مثال طور استعمال ڪندي دليل ڏنو تہ عددي اڪثريت لازمي طور اخلاقي يا سماجي لحاظ کان درست فيصلو نٿي ڪري.<ref name="PoliticalTheory">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Political Theory of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |edition=8th |year=1993 |pages=23–25 }}</ref> ٻئي طرف، هو حڪومت جي معاملن ۾ '''شوريٰ''' يا گڏيل صلاح مشوري کي ضروري سمجهندو هو. حڪمران کي ماڻهن جي اعتماد جو حامل هئڻ گهرجي ۽ جن معاملن بابت شريعت ۾ قطعي حڪم موجود نہ هجي، انهن بابت مسلمانن جي صلاح ۽ اتفاق ذريعي فيصلا ڪري سگهجن ٿا.<ref name="ILC1977"/><ref name="Adams1983"/> انهيءَ سبب مودودي جي جمهوريت بابت موقف کي سادي نموني ”جمهوريت جي حمايت“ يا ”جمهوريت جي مڪمل مخالفت“ طور بيان ڪرڻ اڻپورو آهي. هو عوامي نمائندگي ۽ مشاورت قبول ڪندو هو، پر عوام جي غير محدود قانون ساز حاڪميت کي رد ڪندو هو.<ref name="Iqtidar2020"/> === رياستي ادارا ۽ آئين === مودودي جو خيال هو تہ اسلام جا بنيادي آئيني اصول قرآن، سنت، خلفاءِ راشدين جي روايت ۽ اسلامي قانوني ورثي مان اخذ ٿين ٿا، پر جديد رياست لاءِ انهن اصولن کي لکيل آئين جي صورت ڏيڻ ضروري آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن جي تصور موجب رياست جو سربراهه چونڊيل هجي ۽ عوام جو اعتماد حاصل هجي. قانون ساز اداري ۾ اهڙا ماڻهو شامل هجن جيڪي اسلامي قانون کي سمجهڻ ۽ جديد مسئلن تي ان جي اصولن کي لاڳو ڪرڻ جي صلاحيت رکن. قانون سازيءَ جو اختيار اهڙن شعبن ۾ وسيع ٿي سگهي ٿو جن بابت شريعت واضح حڪم نہ ڏئي، پر قرآن ۽ سنت جي قطعي حڪمن کي تبديل ڪرڻ پارليامينٽ جي اختيار ۾ نہ هوندو.<ref name="ILC1977"/> مودودي جي عدليه بابت سوچ وقت سان تبديل ٿي. شروعاتي دور ۾ هن مغربي adversarial عدالتي نظام ۽ وڪيلن جي ڪردار تي تنقيد ڪئي، پر پاڪستان ۾ جماعت اسلامي خلاف سرڪاري ڪارروائين دوران عدالتن کان رليف ملڻ کان پوءِ هن آزاد عدليه، اپيل جي حق ۽ adversarial نظام جي فائدن کي وڌيڪ قبول ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح سندس سياسي فڪر مڪمل طور جامد نہ رهيو؛ عملي پاڪستاني سياست ۽ رياستي ادارن سان تجربن جي نتيجي ۾ سندس ڪجهه آئيني تجويزون تبديل ٿينديون رهيون.<ref name="Nasr1996"/> === شريعت === مودودي لاءِ '''[[شريعت]]''' اسلامي رياست جي سڃاڻپ جو بنيادي معيار هئي. هن لکيو تہ جيڪڏهن مسلمان سماج شعوري طور شريعت کي رد ڪري پنهنجو قانون ان کان آزاد ڪنهن ٻئي ماخذ مان اخذ ڪري، تہ اهڙو سماج اسلامي نظام جي بنيادي دعويٰ کي ڪمزور ڪري ٿو.<ref name="IslamicLaw1955">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=Islamic Law and Its Introduction |publisher=Islamic Publications |year=1955 |pages=13–14 }}</ref> سندس تصور ۾ شريعت رڳو عبادتن يا خانداني قانون تائين محدود نہ هئي، پر سماجي ۽ معاشي معاملا، انتظام، عدليه، شهري حق ۽ فرض ۽ جنگ ۽ امن جا اصول پڻ ان جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref name="Adams1983"/> مودودي اسلامي فوجداري قانون جي [[حدود]]، سود جي خاتمي ۽ ٻين شرعي حڪمن جي نفاذ جي حمايت ڪئي. هن مغربي يا مغرب زدہ مسلمانن طرفان حدود کي ظالماڻو قرار ڏيڻ واري تنقيد رد ڪئي، پر ساڳئي وقت دليل ڏنو تہ اهڙيون سزائون هڪ مڪمل اسلامي سماجي نظام ۽ اسلامي تعليم جي قيام کان اڳ الڳ نموني لاڳو ڪرڻ مناسب نہ ٿيندو.<ref name="Nasr1996"/> 2026ع ۾ Cambridge University Press پاران شايع ڪيل سندس چونڊ سياسي تحريرن جي scholarly edition پڻ سندس ''Islamic Law and Constitution'' واري بحث کي ان ڪوشش طور بيان ڪري ٿي جنهن ۾ مودودي جديد رياستي حڪمراني ۽ شريعت جي وچ ۾ مطابقت جو سياسي-قانوني تصور پيش ڪيو.<ref name="Iqtidar2026"/> === اجتهاد === مودودي [[اجتهاد]] کي مڪمل طور رد نہ ڪيو، پر ان جي استعمال لاءِ سخت علمي شرطون رکندو هو. سندس نظر ۾ اجتهاد اهڙي شخص يا اداري جو ڪم هجڻ گهرجي جنهن کي قرآن، سنت، فقهي اصولن ۽ اسلامي علمي روايت تي عبور هجي ۽ جيڪو شريعت کي آخري معيار طور قبول ڪري.<ref name="Nasr1996"/> ان لحاظ کان سندس تصور جديديت پسند مفڪرن کان مختلف هو، جيڪي جديد عقل يا سماجي ضرورتن کي روايتي فقهي نتيجن جي وسيع نئين تشريح لاءِ وڌيڪ آزاد معيار طور استعمال ڪندا هئا. === اسلامي انقلاب === مودودي 1930ع ۽ 1940ع جي ڏهاڪن کان اسلام کي هڪ ''انقلابي نظريي'' ۽ جماعت اسلامي کي سماجي تبديليءَ جي تحريڪ طور بيان ڪندو رهيو. سندس استعمال ڪيل '''اسلامي انقلاب''' جو تصور بعد ۾ ٻين اسلامي تحريڪن ۾ وڏي پيماني تي رائج ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> پر مودودي جو ”انقلاب“ عام طور هٿياربند بغاوت يا اوچتي اقتدار تي قبضي جي معنيٰ ۾ نہ هو. هن سماج جي اخلاقي ۽ فڪري تبديلي، تربيت يافته ڪارڪنن جي تياري، تعليم ۽ دعوت ذريعي تدريجي تبديليءَ کي ترجيح ڏني. سندس خيال ۾ پائيدار سياسي تبديلي ان وقت ممڪن هئي جڏهن سماج ۾ ان لاءِ فڪري ۽ اخلاقي بنياد تيار ٿي وڃي.<ref name="Nasr1996"/> 1957ع ۾ جماعت اسلامي جي مستقبل جي حڪمت عملي بابت هن غير آئيني ذريعن سان سياسي نظام بدلائڻ جي مخالفت ڪئي. ايوب خان ۽ پوءِ ذوالفقار علي ڀٽي جي حڪومتن سان شديد اختلافن باوجود مودودي عام طور جماعت کي ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جي مخالفت ڪندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو انقلابي سياسي vocabulary ۽ سندس تجويز ڪيل عملي طريقو الڳ رکڻ ضروري آهي: سندس لکڻين ۾ سماجي نظام جي بنيادي تبديلي لاءِ انقلابي اصطلاح موجود آهن، پر جماعت لاءِ سندس سياسي حڪمت عملي گهڻو ڪري تدريجي، تنظيمي ۽ آئيني رهي.<ref name="Nasr1996"/> === قومپرستي === مودودي '''[[قومپرستي]]''' کي جديد مغربي سياسي تصور سمجهندو هو ۽ مسلمانن جي بنيادي سياسي سڃاڻپ کي جاگرافي، نسل يا ٻوليءَ سان ٻڌڻ جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس خيال ۾ اسلامي امت سرحدن ۽ نسلي قوميتن کان مٿانهين مذهبي برادري آهي، تنهنڪري مسلمانن کي قومپرست وفاداريءَ بدران اسلام سان پنهنجي بنيادي اجتماعي وابستگي قائم رکڻ گهرجي. هن قومپرستيءَ جي ڪجهه صورتن کي ايتري حد تائين رد ڪيو جو انهن کي توحيد سان متصادم قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ قوم کي آخري سياسي وفاداريءَ جو مرڪز بڻائڻ اسلام جي عالمگير دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> اهو ئي سبب هو جو ورهاڱي کان اڳ هو ڪانگريس جي گڏيل هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ جي مسلمان قومي رياست واري منصوبي ٻنهي کان فاصلو رکندو هو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ، البت، هن نئين ملڪ کي پنهنجي تصور واري اسلامي رياست ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ڪئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === سيڪيولرزم === مودودي [[سيڪيولرزم]] جو پڻ سخت نقاد هو. هن ان لاءِ اردو ۾ اڪثر ''لادينيت'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ۽ سيڪيولر سياست کي مذهب ۽ اخلاقيات کي اجتماعي حڪمرانيءَ کان جدا ڪرڻ واري نظام طور ڏٺو.<ref name="Adams1983"/> سندس نظر ۾ اخلاقي قدرن جو آخري سرچشمو خدا ۽ وحي هئا؛ تنهنڪري رياست کي مذهب کان اصولي طور آزاد ڪرڻ آخرڪار سياست کي مستقل خدائي اخلاقي معيار کان محروم ڪري ڇڏيندو. Charles J. Adams جي تجزيي موجب مودودي لاءِ سيڪيولرزم صرف رياست جي مذهبي غيرجانبداري نہ، پر هڪ اهڙو تصور هو جنهن ۾ انساني خواهش يا سياسي طاقت کي خدائي هدايت کان خودمختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Adams1983"/> هي تفسير جديد سيڪيولرزم جي سڀني نظرين جي غيرجانبدار وصف نہ، بلڪه '''مودودي جو پنهنجو تنقيدي تصور''' هو؛ تنهنڪري ان کي سندس موقف طور بيان ڪرڻ ضروري آهي. === اسلامي جديديت === مودودي جديديت ۽ مغربي تهذيب کي هڪ ئي شيءِ نہ سمجهندو هو. هن جديد سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ ڪارائتي ادارتي طريقن کي اصولي طور رد نہ ڪيو، پر مغربي تهذيب جي فلسفي، سيڪيولر اخلاقيات ۽ سماجي قدرن جي تقليد جي مخالفت ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> هو [[اسلامي جديديت]] جي انهن مفڪرن سان متفق هو تہ اسلام عقل جي خلاف نہ آهي. اختلاف ان ڳالهه تي هو تہ قرآن ۽ سنت کي جديد انساني عقل جي معيار تي پرکيو وڃي يا عقل کي وحي جي دائري اندر استعمال ڪيو وڃي. مودودي جي نظر ۾ قرآن ۽ سنت آخري معيار هئا؛ عقل جو ڪم انهن جي معنائن ۽ نون حالتن ۾ انهن جي اطلاق کي سمجهڻ هو، نہ تہ وحي جي صحت جو آزاد حاڪم بڻجڻ.<ref name="Mortimer1982">{{cite book |last=Mortimer |first=Edward |title=Faith and Power: The Politics of Islam |publisher=Vintage Books |year=1982 |page=204 |isbn=9780571119448 }}</ref> محققن ساڳئي وقت نشاندهي ڪئي آهي تہ مغربيت جي مخالفت باوجود مودودي پنهنجي فڪر ۾ جديد سياسي اصطلاحن—''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست''، ''آئين''، ''پارٽي'' ۽ ''نظام''—جو وسيع استعمال ڪيو. ان ڪري سندس فڪر روايتي اسلامي اصطلاحن ۽ جديد سياسي vocabulary جي هڪ نئين ميلاپ طور پڻ مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="Iqtidar2026"/> === سائنس === مودودي جديد [[سائنس]] کي بذات خود ڪنهن مخصوص مذهبي يا سيڪيولر فلسفي سان لازم ملزوم نہ سمجهندو هو. سندس مشهور تشبيهه موجب جديد سائنس هڪ ''جسم'' وانگر هئي جنهن ۾ مختلف فلسفي يا قدرن جو ''روح'' داخل ٿي سگهي ٿو؛ جيئن ريڊيو پاڻ پيغام جو نظريو مقرر نہ ڪندو آهي پر مختلف قسم جا پيغام نشر ڪري سگهي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> انهيءَ بنياد تي هن جديد سائنسي ۽ فني علم حاصل ڪرڻ جي مخالفت نہ ڪئي؛ سندس اعتراض ان وقت پيدا ٿيندو هو جڏهن سائنس سان گڏ مادي پرستي يا سيڪيولر فلسفي کي به لازمي سچ طور قبول ڪيو وڃي.<ref name="Nasr1996"/> === مغربي تهذيب بابت موقف === مودودي جديد مغربي تهذيب جي سائنس ۽ فني ڪاميابين ۽ ان جي اخلاقي ۽ سماجي قدرن وچ ۾ فرق ڪندو هو. سندس تنقيد خاص طور سيڪيولرزم، قومپرستي، آزاد جنسي سماجي لاڳاپن، سودي معيشت ۽ مطلق عوامي حاڪميت تي مرڪوز هئي.<ref name="Nasr1996"/> ان هوندي به جديد تحقيق سندس فڪر کي ”مغرب جي مڪمل رد“ تائين محدود نٿي ڪري. Humeira Iqtidar موجب مودودي نوآبادياتي لبرل رياست کي هڪ طرف تنقيد جو نشانو بڻايو، پر ٻئي طرف جديد رياست، آئين، نمائندگي ۽ حاڪميت جي ڪيترن ئي ادارتي تصورن سان فڪري طور بحث ڪندي انهن کي پنهنجي اسلامي سياسي نظريي ۾ نئين صورت پڻ ڏني.<ref name="Iqtidar2020"/> === مغل سلطنت ۽ اڪبر بابت موقف === مودودي [[مغل سلطنت]] جي تاريخ کي مڪمل طور مثالي اسلامي حڪمراني نہ سمجهندو هو. خاص طور هن [[اڪبر اعظم]] جي مذهبي پاليسين ۽ جنهن کي بعد جي ادب ۾ ''[[دين الهي]]'' چيو ويو، ان تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان کي اسلامي عقيدي کان انحراف سان ڳنڍيو. بهرحال اڪبر جي مذهبي پاليسيءَ بابت جديد مورخن ۾ اختلاف موجود آهي. [[ايس. ايم. اڪرام]] سميت ڪجهه محققن دليل ڏنو آهي تہ اڪبر جو مقصد نئون منظم مذهب قائم ڪرڻ بدران پنهنجي چونڊيل درٻارين سان ''ارادت'' يا روحاني شاگرديءَ جو تعلق پيدا ڪرڻ هو.<ref name="Ikram1964">{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |editor-last=Embree |editor-first=Ainslie T. |title=Muslim Civilization in India |chapter=Religion at Akbar's Court |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 }}</ref> ان ڪري اڪبر بابت مودودي جي راءِ کي تاريخي حقيقت جي قطعي بيان بدران سندس مذهبي-سياسي تفسير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === عالمن ۽ روايتي فقهي ورثي بابت موقف === مودودي روايتي [[علماء]] جو مڪمل مخالف نہ هو، پر هن پنهنجي دور جي مذهبي عالمن جي علمي ۽ سياسي ڪردار تي سخت تنقيد ڪئي. سندس خيال ۾ ڪيترائي عالم جديد سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کان اڻواقف هئا ۽ فقهي روايت جي بنيادي اصولن ۽ تاريخي تفصيلن وچ ۾ فرق ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا هئا.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع ۽ جديد حالتن لاءِ اجتهاد تي زور ڏنو، پر ساڳئي وقت اجتهاد کي غير تربيت يافته ماڻهن لاءِ آزاد نہ ڇڏيو. سندس مثالي اسلامي نظام ۾ جديد ۽ روايتي ٻنهي علمن سان واقف عالمن ۽ قانوندانن کي اهم ڪردار حاصل هو.<ref name="Nasr1996"/> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس علماء سان تعلق پڻ تبديل ٿيو. جن روايتي مذهبي حلقن تي هو اڳ تنقيد ڪندو هو، انهن مان ڪيترن سان اسلامي آئين ۽ ٻين سياسي مسئلن تي جماعت اسلامي عملي اتحاد پڻ قائم ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> === عورتن بابت خيال === مودودي جي سماجي فڪر ۾ [[عورت]]، خاندان، پردو ۽ مردن ۽ عورتن جي سماجي ڪردارن بابت سوالن کي خاص اهميت حاصل هئي. هن انهن موضوعن تي پنهنجي مشهور ڪتاب ''پردہ'' (''Purdah and the Status of Woman in Islam'') ۾ تفصيلي بحث ڪيو. ڪتاب پهريون ڀيرو 1939ع–1940ع جي لڳ ڀڳ شايع ٿيو ۽ شروع کان ئي بحث هيٺ رهيو.<ref name="IqtidarPardah2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=160–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> مودودي جو خيال هو تہ مرد ۽ عورت انساني ۽ اخلاقي قدر جي لحاظ کان خدا آڏو ذميوار آهن، پر سندن سماجي ڪردار مڪمل طور هڪجهڙا نہ آهن. هن اهڙي صنفي مساوات جي مخالفت ڪئي جنهن ۾ مرد ۽ عورت جا سماجي ڪردار هڪٻئي سان مڪمل طور مٽاسٽا لائق سمجهيا وڃن. جديد محقق [[حميرا اقتدار]] جي تجزيي موجب ''پردہ'' ۾ مودودي جو استدلال صرف روايتي صنفي علحدگيءَ جو دفاع نہ هو؛ هن جديد سرمائيداري، مارڪيٽ ۾ عورت جي محنت جي وڪري ۽ خاندان تي مارڪيٽ جي اثرن بابت پڻ تنقيدي دليل ڏنا.<ref name="IqtidarEquality2021">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Conservative Anti-Colonialism: Maududi, Marx and Social Equality |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=295–310 |doi=10.1017/S1356186321000332 }}</ref> [[عرفان احمد]] موجب مودودي جديد شهري زندگيءَ ۾ عورتن جي وڌندڙ عوامي موجودگيءَ کي اسلامي اخلاقي ۽ خانداني نظام لاءِ هڪ اهم چئلينج سمجهندو هو. هن بازارن، ڪاليجن، ٿيئٽرن ۽ ٻين گڏيل سماجي هنڌن ۾ مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول، ۽ جديد تفريحي ثقافت جي ڪيترن پاسن تي تنقيد ڪئي.<ref name="IrfanAhmad2013">{{cite book |last=Ahmad |first=Irfan |chapter=Cracks in the 'Mightiest Fortress' |editor1-last=Osella |editor1-first=Filippo |editor2-last=Osella |editor2-first=Caroline |title=Islamic Reform in South Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |page=322 |isbn=9781107276673 }}</ref> ==== خاندان ۽ گهريلو ڪردار ==== مودودي خاندان کي اسلامي سماج جي بنيادي اداري طور ڏٺو. ''Towards Understanding Islam'' ۾ هن عورت جي بنيادي ذميوارين ۾ گهر جي انتظام، ٻارن جي تربيت ۽ پرورش ۽ خانداني زندگيءَ جي سنڀال کي شامل ڪيو.<ref name="TUIWomen">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |others=Khurshid Ahmad, translator |year=1979 |page=112 }}</ref> سندس نظر ۾ خاندان اندر مرد ۽ عورت جي ذميوارين جي ورهاست سندن برابريءَ جي نفي نہ، پر مختلف سماجي ڪردارن جي تقسيم هئي. تنهن هوندي بہ جديد صنفي مطالعي ۾ سندس هن تصور کي واضح طور درجابنديءَ تي ٻڌل تصور پڻ سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس تجويز ڪيل سماجي نظام عورت جي عوامي، سياسي ۽ معاشي سرگرميءَ تي مرد جي ڀيٽ ۾ گهڻيون پابنديون لاڳو ڪندو هو.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== پردو ۽ صنفي علحدگي ==== مودودي [[پردو|پردي]] کي رڳو لباس جو مسئلو نہ، پر مردن ۽ عورتن جي سماجي تعلقن کي منظم ڪندڙ وسيع نظام سمجهندو هو. هن غير محرم مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول جي مخالفت ڪئي ۽ دليل ڏنو تہ ضرورت کان سواءِ عورتن جو گهر کان ٻاهر نڪرڻ محدود رهڻ گهرجي.<ref name="IqtidarPardah2026"/> هن قرآن جي آيتن {{قرآن|24|30}}–{{قرآن|24|31}}، {{قرآن|33|32}}–{{قرآن|33|33}} ۽ {{قرآن|33|59}} کي پردي ۽ صنفي اخلاق بابت پنهنجي استدلال جي اهم بنيادن طور استعمال ڪيو.<ref name="PardahCommands2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Commandments regarding Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=191–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> منهن ۽ هٿن جي پردي بابت فقهي اختلاف ۾ مودودي وڌيڪ سخت موقف اختيار ڪيو. سندس لکڻين ۾ عام حالتن ۾ گهر کان ٻاهر نڪرندڙ عورت لاءِ منهن ۽ هٿن کي به ڍڪڻ جي حمايت ملي ٿي، جڏهن تہ حقيقي ضرورت جي حالت ۾ ان جي گنجائش تسليم ڪئي وئي.<ref name="TUIWomen"/><ref name="Ruthven329">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |page=329 }}</ref> [[File:Maududi 1941.jpg|thumb|مودودي 1941ع ۾؛ ساڳئي دور ۾ سندس سماجي ۽ سياسي فڪر وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري رهيو هو.]] مودودي جو عورتن بابت هي موقف جماعت اسلامي اندر هميشه اڻبدليل نہ رهيو. عرفان احمد جي تحقيق موجب 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جماعت جي ڪجهه ڪارڪنن ۽ مفڪرن عورتن جي تعليم، ملازمت، سياسي شموليت ۽ چهري جي پردي بابت مودودي جي تشريح کان مختلف رايا پيش ڪيا.<ref name="AhmadWomen2008">{{cite journal |last=Ahmad |first=Irfan |title=Cracks in the 'Mightiest Fortress': Jamaat-e-Islami's Changing Discourse on Women |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=549–575 |doi=10.1017/S0026749X07003101 }}</ref> ==== عورتن جي سياسي ڪردار بابت موقف ==== مودودي عورت کي رياست جي سربراهه ٿيڻ يا مردن ۽ عورتن تي مشتمل عام قانون ساز اداري ۾ ساڳي سياسي ڪردار ادا ڪرڻ جي حمايت نہ ڪندو هو. سندس تجويز موجب عورتون پنهنجي نمائندن تي مشتمل هڪ الڳ مجلس چونڊي سگهن ٿيون، جيڪا عورتن جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل معاملن تي راءِ ڏئي ۽ عام قومي معاملن تي تنقيد پڻ ڪري سگهي.<ref name="ILC308">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=308 }}</ref> بعد واري جماعت اسلامي جي عملي سياست هن ابتدائي نظريي کان ڪيترن معاملن ۾ اڳتي وڌي. ڏکڻ ايشيا ۾ جماعت سان لاڳاپيل عورتن تعليم، سياسي مهمن ۽ تنظيمي سرگرمين ۾ وڌندڙ ڪردار ادا ڪيو؛ بنگلاديش بابت مطالعي پڻ جماعت جي بعد واري عورتن بابت discourse ۽ مودودي جي ابتدائي موقف وچ ۾ تبديليءَ جي نشاندهي ڪئي آهي.<ref name="Shehabuddin2008">{{cite journal |last=Shehabuddin |first=Elora |title=Jamaat-i-Islami in Bangladesh: Women, Democracy and the Transformation of Islamist Politics |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=577–603 |doi=10.1017/S0026749X07003210 }}</ref> ==== خانداني منصوبابندي ==== مودودي جديد [[خانداني منصوبابندي]] ۽ خاص طور آباديءَ کي سرڪاري پاليسيءَ وسيلي محدود ڪرڻ جو مخالف هو. هن اهڙي پاليسيءَ کي فطري نظام ۾ مداخلت ۽ خدا جي رزق ۽ آباديءَ بابت تدبير تي اعتماد جي کوٽ سان ڳنڍيو.<ref name="BirthControl">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Birth Control |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1978 |page=73 }}</ref> هن آباديءَ جي واڌ کي لازمي طور معاشي تباهيءَ جو سبب سمجهڻ کان به انڪار ڪيو. محمد نجات الله صديقي موجب مودودي ان دليل سان به اختلاف ڪيو تہ ننڍو خاندان لازمي طور ٻارن کي بهتر غذا ۽ تعليم فراهم ڪري ٿو؛ مودودي مشڪلات ۽ محدود وسيلن کي ڪڏهن ڪڏهن انساني شخصيت ۽ محنت لاءِ محرڪ پڻ سمجهندو هو.<ref name="Siddiqi2007">{{cite book |last=Siddiqi |first=Mohammad Nejatullah |title=Muslim Economic Thinking: A Survey of Contemporary Literature |publisher=The Islamic Foundation |location=Leicester |year=2007 |page=41 }}</ref> === موسيقي ۽ تفريح === مودودي [[موسيقي]] ۽ ناچ جي ڪيترين مروج صورتن کي پنهنجي اسلامي اخلاقي نظام سان ناموافق سمجهندو هو. سندس معاشي ۽ سماجي لکڻين ۾ موسيقارن، ناچ ڪندڙن ۽ تفريحي صنعت کي اهڙي عياش معاشري جي مثالن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ دولت ضرورتن ۽ سماجي ڀلائيءَ بدران اهڙين سرگرمين تي خرچ ٿئي ٿي جن کي هو اخلاقي طور نقصانڪار سمجهندو هو.<ref name="EconomicSystem1941">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |orig-year=1941 }}</ref> ان موقف کي مودودي جي مجموعي سماجي فلسفي جي پسمنظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ هو جديد تجارتي تفريح، جنسي نمائش ۽ صارف پرستيءَ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل مسئلا سمجهندو هو. سندس موسيقي بابت موقف کي سڀني اسلامي فقهي مڪتبن جو متفقه موقف سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي تاريخ ۾ موسيقي ۽ سماع بابت مختلف فقهي ۽ صوفيانه رايا موجود رهيا آهن. === معاشي فڪر === مودودي جديد '''اسلامي معاشيات''' جي ابتدائي اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيل ''The Economic Problem of Man and Its Islamic Solution'' ۽ ''Economic System of Islam'' جديد اسلامي معاشي فڪر جي تشڪيل ۾ اثرانداز ٿيا.<ref name="NasrEconomics">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=103–106 |isbn=9780195096958 }}</ref> اقتصاديات جي ماهر [[محمد عمر چپرا]] مودودي کي انهن مفڪرن مان شمار ڪيو آهي جن جديد دور ۾ اسلامي معاشيات کي هڪ جدا فڪري موضوع طور اڳتي وڌائڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |volume=94 |issue=2 |year=2004 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> مودودي جو معاشي نظريو سرمائيداري ۽ سوشلزم ٻنهي کان پاڻ کي الڳ پيش ڪندو هو. سندس خيال ۾ اسلام خانگي ملڪيت ۽ واپار کي تسليم ڪري ٿو، پر ملڪيت کي مڪمل ۽ غير مشروط حق نہ بڻائي ٿو؛ زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، اخلاقي پابنديون ۽ سماجي ذميواري ملڪيت جي استعمال تي حدون مقرر ڪن ٿيون.<ref name="EconomicSystem1941"/> جديد اسلامي معاشيات بابت وسيع علمي ادب ۾ پڻ خانگي ملڪيت ۽ مارڪيٽ کي عام طور قبول ڪرڻ، پر انهن کي شريعت ۽ اخلاقي ذميوارين سان محدود ڪرڻ، اسلامي معاشي فڪر جون اهم خصوصيتون سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="OxfordIslamicEconomics">{{cite encyclopedia |last=Wilson |first=Rodney |title=Islamic Economic Principles |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Religion |publisher=Oxford University Press |year=2019 |doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.685 }}</ref> ==== سرمائيداريءَ تي تنقيد ==== مودودي [[سرمائيداري]] کي ان جي غير محدود صورت ۾ رد ڪيو. سندس تنقيد جو هڪ حصو سودي مالياتي نظام، دولت جي ارتڪاز، استحصال ۽ دولت کي اخلاقي ذميواريءَ کان آزاد سمجهڻ تي مرڪوز هو.<ref name="EconomicSystem1941"/> هن جديد اقتصاديات جي بچت ۽ سيڙپڪاريءَ بابت ڪجهه بنيادي مفروضن تي پڻ سخت تنقيد ڪئي. سندس دليل هو تہ آمدنيءَ جو وڏي پيماني تي خرچ کان هٽي مالي بچت ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ ڏانهن وڃڻ مجموعي طلب کي گهٽائي سگهي ٿو ۽ ان مان وڌيڪ پيداوار، واپاري مقابلو ۽ معاشي بحران پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="MaududiSaving">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=21–24 }}</ref> هي معاشي تجزيو جديد mainstream economics جو متفقه نتيجو نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي مودودي جي معاشي نظريي طور ئي بيان ڪرڻ مناسب آهي. ==== سوشلزم بابت موقف ==== مودودي [[سوشلزم]] ۽ [[ڪميونزم]] جو پڻ سخت مخالف هو. سندس خيال ۾ پيداوار جي ذريعن کي وڏي پيماني تي رياست جي ملڪيت ۾ ڏيڻ معاشي طاقت سان گڏ سياسي طاقت به حڪومت وٽ مرڪوز ڪري ڇڏي ٿو ۽ فرد جي آزادي ۽ ملڪيت جي حق کي خطري ۾ وجهي ٿو.<ref name="EconomicSystemSocialism">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=25–28 }}</ref> هن غربت ۽ معاشي استحصال جي وجود کي تسليم ڪيو، پر مارڪسي تجزيي سان اختلاف ڪيو تہ انهن جو بنيادي سبب خانگي ملڪيت يا نفعي جو تصور آهي. سندس نظر ۾ اصل مسئلو دولت جي استعمال ۾ اخلاقي ضابطن، سماجي ذميواري ۽ شرعي حدن جي کوٽ هو.<ref name="RuthvenEconomic">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=329–330 }}</ref> حميرا اقتدار جي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جي سوشلزم سان سخت اختلاف باوجود سندس سرمائيداري ۽ مارڪيٽائيزيشن بابت ڪجهه دليلن ۾ مارڪسي تنقيد سان قابل ذڪر فڪري مشابهت موجود هئي، خاص طور سماجي تعلقن کي مارڪيٽ جي منطق هيٺ آڻڻ بابت.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== اسلامي معاشي نظام ==== مودودي پنهنجي تجويز ڪيل نظام کي laissez-faire سرمائيداري ۽ رياستي سوشلزم جي وچ ۾ صرف هڪ '''مخلوط معيشت''' نہ سمجهندو هو. سندس دعويٰ هئي تہ اسلامي معاشي نظام جو بنياد هڪ الڳ اخلاقي ۽ قانوني worldview تي آهي، جنهن ۾ حلال ۽ حرام، زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، سماجي ذميواري ۽ خانگي ملڪيت گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="NasrEconomics"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ مودودي جي بيان ڪيل معاشي نظامن جو تقابلي خاڪو ! پهلو ! سرمائيداري بابت سندس تنقيد ! سوشلزم بابت سندس تنقيد ! سندس تجويز ڪيل اسلامي نظام |- | ملڪيت | خانگي ملڪيت کي حد کان وڌيڪ آزادي | رياستي ملڪيت جو حد کان وڌيڪ غلبو | خانگي ملڪيت، پر شرعي ۽ سماجي ذميوارين سان |- | سرمايو | سودي سرمايي ۽ دولت جي ارتڪاز تي تنقيد | سرمايي تي رياستي ڪنٽرول | سود کان پاڪ سيڙپڪاري ۽ نفعي-نقصان ۾ شراڪت |- | سماجي انصاف | مارڪيٽ پاڻ ڪافي نہ آهي | جبري مساوات فردي آزادي گهٽائي سگهي ٿي | زڪوات، وراثت، خيرات ۽ اخلاقي ذميواري |- | رياست | غير محدود مارڪيٽ جي مخالفت | مڪمل معاشي مرڪزيت جي مخالفت | شرعي حدن اندر ضابطو ۽ سماجي ڀلائي |} هي جدول مودودي جي پنهنجي normative classification جو خلاصو آهي؛ جديد معاشي علم ۾ سرمائيداري ۽ سوشلزم جون گهڻيون مختلف صورتون موجود آهن ۽ اهي لازمي طور انهن ٽن سادن خانن تائين محدود نہ آهن.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== سود جي ممانعت ==== مودودي جي معاشي فڪر ۾ سڀ کان اهم مسئلن مان هڪ '''[[ربا|سود (ربا)]]''' هو. هن قرض تي ورتل هر مقرر واڌ کي ربا قرار ڏيندي ان جي مڪمل خاتمي جي حمايت ڪئي. سندس نظر ۾ قرآن جي سود بابت ممانعت صرف انتهائي يا استحصالي وياج تائين محدود نہ هئي.<ref name="MaududiRiba">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=166–199 }}</ref> هن ”مناسب“ يا گهٽ شرح واري سود ۽ استحصالي سود جي وچ ۾ بنيادي شرعي فرق قبول نہ ڪيو. سندس دليل موجب جيڪڏهن قرض تي اڳواٽ مقرر واڌ جو اصول تسليم ڪيو وڃي تہ شرح گهٽ يا وڌيڪ هجڻ ان جي بنيادي نوعيت تبديل نٿي ڪري.<ref name="MaududiRiba"/> سودي قرض جي متبادل طور مودودي '''سڌي حصيداريءَ واري سيڙپڪاري''' ۽ [[نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت]] تي زور ڏنو، جنهن ۾ سرمايو فراهم ڪندڙ کي اڳواٽ مقرر وياج بدران ڪاروبار جي حقيقي نتيجي ۾ حصو ملي.<ref name="MaududiRiba"/> اهو تصور بعد ۾ اسلامي بئنڪنگ جي نظرياتي ادب ۾ [[مضاربت]] ۽ [[مشارڪت]] جهڙن risk-sharing طريقن سان ڳنڍيو ويو. جديد اسلامي ماليات ۾، البت، عملي ادارا صرف equity finance تي نہ هلن ٿا ۽ مرابحه، اجاره ۽ ٻين شريعت مطابق معاهدن جو پڻ وسيع استعمال ڪن ٿا.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== مودودي جي معاشي فڪر تي تنقيد ==== معاشيات جي محقق [[فيصل خان]] دليل ڏنو آهي تہ مودودي جو سودي ماليات جو بيان گهڻو ڪري ڏکڻ ايشيا جي ڳوٺاڻي قرض ڏيندڙ ۽ غريب هاريءَ جي استحصالي تعلق سان مشابهت رکي ٿو، جڏهن تہ جديد تجارتي بئنڪنگ جا ڪيترائي پاسا ان کان وڌيڪ پيچيدا آهن.<ref name="FeisalKhan">{{cite book |last=Khan |first=Feisal |title=Islamic Banking in Pakistan: Shariah-Compliant Finance and the Quest to Make Pakistan More Islamic |publisher=Routledge |year=2015 |pages=57–65 |isbn=9780415712699 }}</ref> خان اهو سوال پڻ اٿاري ٿو تہ سود جي بدران equity financing اختيار ڪرڻ پاڻمرادو اهڙي منصوبي ڏانهن سرمايو ڇو منتقل ڪندو جيڪو سماجي طور فائديمند هجي پر مالي طور گهٽ منافعي وارو هجي. ان ڪري مودودي جي تجويزن کي جديد اسلامي معاشيات جي تاريخ ۾ اثرائتو نظرياتي قدم سمجهيو وڃي ٿو، پر انهن جي عملي معاشي نتيجن بابت بحث جاري رهيو آهي.<ref name="FeisalKhan"/> ==== زمينداري ۽ زرعي سڌارا ==== مودودي خانگي ملڪيت جي حق جو مضبوط حامي هو ۽ پاڪستان جي شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني جي [[زرعي سڌارا|زرعي سڌارن]] ۽ زمين جي جبري ورهاست بابت شڪي موقف اختيار ڪيائين. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ هن پنجاب ۾ زمين جي مالڪيءَ تي سخت حدون لاڳو ڪرڻ جي ڪجهه تجويزن جي مخالفت ڪئي.<ref name="NasrLand">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> سندس دليل جو بنياد اهو هو تہ جيڪڏهن ملڪيت شرعي طور جائز طريقي سان حاصل ڪئي وئي هجي تہ صرف ان جي وڏي مقدار رياست کي ان جي ضبط يا ورهاست جو پاڻمرادو حق نٿي ڏئي. بعد ۾ هن معاشي انصاف ۽ دولت جي منصفاڻي ورڇ تي وڌيڪ زور ڏنو، پر [[مساوات پسندي]] ۽ خانگي ملڪيت جي جبري خاتمي جي مخالفت جاري رکي.<ref name="NasrLand"/> === تصوف === مودودي جو [[تصوف]] بابت موقف وقت سان تبديل ٿيو ۽ ان کي فقط ”تصوف جي مخالفت“ طور بيان ڪرڻ درست نہ آهي. پنهنجي ابتدائي دور ۾ هو برصغير ۾ رائج تصوف جي ڪيترين رسمن، پير پرستي، مزارن سان لاڳاپيل عقيدن ۽ اهڙين صوفيانه تشريحن جو سخت نقاد هو جيڪي سندس نظر ۾ قرآن، سنت ۽ شريعت کان پري ٿي ويون هيون.<ref name="NasrSufism">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=122–124 |isbn=9780195096958 }}</ref> هن پنهنجي جوانيءَ ۾ اسلامي روحانيت ۽ تصوف جي ڪجهه علمن جو باقاعده مطالعو پڻ ڪيو. سندس فڪري پسمنظر تي [[ديوبندي]] اصلاح پسند روايت، [[ابن تيميه]] ۽ ٻين اهڙن عالمن جي اثر جي نشاندهي ڪئي وئي آهي، جيڪي روحاني تزڪيي کي قبول ڪندي غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تي تنقيد ڪندا هئا.<ref name="Sirriyeh2013">{{cite book |last=Sirriyeh |first=Elizabeth |title=Sufis and Anti-Sufis: The Defence, Rethinking and Rejection of Sufism in the Modern World |publisher=Routledge |year=2013 |pages=162–164 |isbn=9781136812767 }}</ref> ==== تصوف ۽ شريعت ==== مودودي پنهنجي بعد واري لکڻين ۾ واضح ڪيو تہ سندس اعتراض '''تصوف بذات خود''' تي نہ، پر اهڙي تصوف تي آهي جيڪو شريعت کان آزاد ٿيڻ جي دعويٰ ڪري. هن ''Towards Understanding Islam'' ۾ فقہ ۽ تصوف جي وچ ۾ فرق کي نماز جي مثال سان بيان ڪيو: فقہ نماز جي ظاهري شرطن ۽ عملن کي ڏسي ٿي، جڏهن تہ تصوف عبادت جي اندروني توجهه، اخلاص ۽ انسان جي اخلاق تي ان جي اثر کي ڏسي ٿو.<ref name="MaududiTasawwuf">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=111 }}</ref> هن اهڙي روحاني تربيت کي قبول ڪيو جيڪا قرآن، سنت ۽ شريعت جي پابنديءَ سان گڏ هجي، پر انهن صوفيانه دعوائن جي مخالفت ڪئي جن موجب ڪو روحاني مقام حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان عام شرعي فرضن کان مٿانهون ٿي سگهي ٿو.<ref name="Sirriyeh2013"/> ==== موقف ۾ تبديلي ==== Vali Nasr موجب مودودي جي شروعاتي تحريرن ۾ تصوف بابت ٻولي ڪافي سخت هئي، پر پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس موقف وڌيڪ تفريقي بڻيو. هن تصوف جي روحاني ۽ اخلاقي پهلو کي قبول ڪندي پنهنجي تنقيد کي خاص طور غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تائين محدود ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="NasrSufism"/> 1951ع ۾ هن واضح طور چيو تہ نہ هو ۽ نہ جماعت اسلامي تصوف جي اصل روحاني تصور جا مخالف آهن. هن شرعي پابنديءَ ۾ رهندڙ تصوف ۽ مزارن، ميلن ۽ ٻين اهڙين عوامي رسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو جن کي هو بعد ۾ پيدا ٿيل بدعتون سمجهندو هو.<ref name="NasrSufism"/> مودودي جي وفات کان پوءِ جماعت اسلامي جو تصوف سان عملي تعلق به هڪجهڙو نہ رهيو. مثال طور جماعت جي امير [[قاضي حسين احمد]] 1987ع ۾ لاهور جي مشهور صوفي درگاهه [[داتا درٻار]] جو دورو ڪيو، جڏهن تہ جماعت جي ٻين حلقن صوفي رسمن جي ڪجهه صورتن تي تنقيد جاري رکي.<ref name="NasrSufism"/><ref name="Sirriyeh2013"/> ان ڪري مودودي جي تصوف بابت فڪر کي ٽن پاسن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: روحاني تزڪيي ۽ احسان جي قبوليت، شريعت کان آزاد باطنيت جي مخالفت، ۽ مزارن يا اولياءَ سان لاڳاپيل انهن عوامي رسمن تي تنقيد جن کي هو قرآن ۽ سنت سان غير موافق سمجهندو هو. === غير مسلمانن بابت خيال === مودودي جي سياسي نظريي ۾ غير مسلمانن جي حيثيت سندس '''اسلامي رياست''' جي تصور سان ڳنڍيل هئي. هو غير مسلمانن جي جان، مال، عبادت ۽ شخصي قانونن جي تحفظ جو حامي هو، پر ساڳئي وقت سندس تجويز ڪيل رياست هڪ نظرياتي اسلامي رياست هئي، جنهن جي بنيادي پاليسي ۽ اعليٰ حڪمراني سندس نظر ۾ انهن ماڻهن جي هٿ ۾ رهڻ گهرجي جيڪي ان جي اسلامي نظريي کي قبول ڪن.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> برطانوي هند واري دور ۾ مودودي اقليتن جي مسئلي کي اڪثريتي قومي جمهوريت جي تنقيد سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال هو تہ جيڪڏهن رياست ۾ سياسي اقتدار رڳو عددي اڪثريت جي بنياد تي هجي تہ مستقل مذهبي اقليتون اڪثريت جي سياسي غلبي هيٺ اچي سگهن ٿيون. ان ڪري سندس قومپرستيءَ خلاف لکڻين ۾ ''بنيادي حقن'' ۽ اقليتن جي تحفظ جو سوال نمايان رهيو.<ref name="Iqtidar2026Rights">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Fundamental Rights |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=129–143 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس حل سيڪيولر شهريت بدران اسلامي نظرياتي رياست جي اندر اقليتن جي تحفظ تي ٻڌل ٿيو. سندس لکڻين موجب غير مسلمانن جي مذهبي عقيدن، عبادتن ۽ ذاتي سماجي رسمن ۾ عام طور مداخلت نہ ٿيڻ گهرجي، پر رياست جي بنيادي اسلامي پاليسيءَ کي تبديل ڪرڻ يا ان جي اعليٰ نظرياتي قيادت تي اثرانداز ٿيڻ جو کين ساڳيو حق حاصل نہ هوندو.<ref name="ILC237">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237 }}</ref> هن تصور ۾ غير مسلمان عام سرڪاري ملازمتن ۾ ڪم ڪري سگهن ٿا، پر اهڙن اهم عهدن کان محروم رهندا جن وسيلي اسلامي رياست جي بنيادي پاليسي طئي ٿئي. مودودي الڳ نمائندگيءَ جو تصور پڻ پيش ڪيو، جنهن موجب غير مسلم شهري پنهنجا نمائندا چونڊي سگهن ٿا.<ref name="ILCMinorities">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237, 282, 288–297 }}</ref> اهڙي نموني سندس فڪر ۾ مذهبي آزادي ۽ قانوني تحفظ سان گڏ سياسي اختيار جي غير مساوي ورڇ موجود هئي. جديد سياسي معيارن، خاص طور برابر شهريت جي تصور، جي لحاظ کان اهو پاسو تنقيد جو موضوع رهيو آهي؛ جڏهن تہ مودودي پاڻ اهڙي فرق کي مذهبي امتياز بدران نظرياتي رياست جي منطقي نتيجي طور پيش ڪندو هو.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/> ==== جزيه ==== مودودي روايتي اسلامي [[جزيه]] جي ادائيگيءَ کي اسلامي رياست ۾ غير مسلم مرد شهرين جي حيثيت سان ڳنڍيو. سندس تشريح موجب بالغ ۽ قابل غير مسلم مرد جزيه ادا ڪندا، جڏهن تہ عورتون، ٻار ۽ ڪجهه ٻين مستثنيٰ طبقن تي اهو لاڳو نہ ٿيندو؛ فوجي خدمت ڪندڙ غير مسلمانن کي پڻ ان کان ڇوٽ ملي سگهي ٿي.<ref name="ILC292">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1983 |page=292 }}</ref> مودودي جزيي کي صرف مالي محصول نہ، پر اسلامي رياست جي سياسي حاڪميت سان پڻ ڳنڍيو. ''تفہيم القرآن'' ۾ سندس تشريح موجب جزيي جي ادائيگي غير مسلم سياسي گروهن جي آزاد حاڪميت ختم ٿيڻ ۽ اسلامي سياسي اقتدار جي قبوليت جي علامت پڻ هئي.<ref name="TafhimJizya">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Meaning of the Qur'an |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1993 |volume=2 |pages=183–186 }}</ref> ان ڪري مودودي جي جزيي بابت تصور کي رڳو جديد ''tax in lieu of military service'' سان برابر سمجهڻ سندس مڪمل موقف جي عڪاسي نہ ڪندو؛ سندس پنهنجي لکڻين ۾ ان جا دفاعي ذميواري ۽ سياسي حاڪميت ٻئي پاسا موجود آهن. === احمديه مسئلو === [[احمديه جماعت]] بابت مودودي جو موقف پاڪستان جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ سندس سڀ کان تڪراري موقفن مان هڪ رهيو. هو احمدين کي اسلامي عقيدي جي دائري کان ٻاهر سمجهندو هو ۽ خاص طور [[ختم نبوت]] جي مسئلي تي سندن عقيدن جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Valentine2008">{{cite book |last=Valentine |first=Simon Ross |title=Islam and the Ahmadiyya Jama'at: History, Belief, Practice |publisher=Columbia University Press |year=2008 |pages=228–229 |isbn=9780231700948 }}</ref> 1953ع جي پنجاب ۽ لاهور واري احمديه مخالف تحريڪ دوران مودودي ''قادياني مسئلو'' نالي رسالو لکيو. ان ۾ هن احمدين جي مذهبي حيثيت ۽ پاڪستاني رياست ۾ سندن آئيني حيثيت بابت پنهنجا دليل پيش ڪيا. سندس تحرير ان دور جي وسيع احمديه مخالف سياسي مهم جو حصو بڻجي وئي.<ref name="Valentine2008"/> [[File:Maulana Maududi 1953.jpg|thumb|مودودي جي سياسي زندگيءَ ۾ 1953ع جو احمديه مخالف تحريڪ وارو دور اهم ۽ تڪراري مرحلو هو.]] 1953ع جي فسادن کان پوءِ لاڳو ٿيل مارشل لا هيٺ هڪ فوجي عدالت مودودي کي موت جي سزا ٻڌائي. اها سزا عملي طور نافذ نہ ٿي؛ پوءِ ان کي عمر قيد ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996Ahmadi">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> احمدين ۽ مودودي جي اسلامي رياست جي تصور جي تعلق تي جديد تحقيق پڻ خاص ڌيان ڏنو آهي. مذهبي قوميت ۽ جديد اسلامي رياست بابت مطالعي ۾ مودودي جي احمدين بابت موقف کي ان وڏي سوال سان ڳنڍيو ويو آهي تہ هڪ نظرياتي اسلامي رياست ۾ ''مسلمان'' جي قانوني تعريف ڪرڻ جو اختيار ڪنهن وٽ هوندو ۽ اهڙي تعريف اقليتي شهريت تي ڪهڙا اثر وجهي سگهي ٿي.<ref name="Haj2023">{{cite book |last=Haj |first=Samira |chapter=Abul Ala Mawdudi's Islamic State and Minority Ahmadis |title=Sunni Chauvinism and the Roots of Muslim Modernism |publisher=Stanford University Press |year=2023 |pages=135–167 |doi=10.1515/9781503636255-008 }}</ref> === جهاد === مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''[[جهاد]]''' هڪ مرڪزي تصور هو. سندس پهريون وڏو علمي ڪم ''الجهاد في الاسلام'' هو، جيڪو 1927ع کان اخبار ۾ قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. اهو ڪتاب ان وقت لکيو ويو جڏهن هندستان برطانوي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ هو ۽ برصغير ۾ جنگ، آزادي، عدم تشدد ۽ اسلامي سياسي اختيار بابت شديد بحث جاري هئا.<ref name="Khalidi2012">{{cite book |last=Khalidi |first=Omar |chapter=Muslim Debates on Jihad in British India: The Writings of Chiragh ‘Ali and Abu al-A‘la Mawdudi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=305–321 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199755042.003.0015 }}</ref> مودودي جهاد کي فقط ذاتي روحاني جدوجهد يا صرف دفاعي جنگ تائين محدود نہ ڪيو. سندس نظريي ۾ اسلام هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي ۽ سياسي نظام هو، تنهنڪري جهاد اهڙي منظم جدوجهد جو نالو پڻ هو جنهن جو مقصد انسان جي انسان تي حاڪميت بدران خدا جي حاڪميت تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظام قائم ڪرڻ هو.<ref name="MawdudiThemes">{{cite book |chapter=Central themes of Mawdudi's writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 }}</ref> ==== ''الجهاد في الاسلام'' ==== ''الجهاد في الاسلام'' ۾ مودودي قومپرست جنگ ۽ اسلامي جهاد ۾ فرق ڪيو. سندس دليل موجب اسلامي جهاد جو مقصد ڪنهن خاص قوم، نسل يا علائقي جي سياسي طاقت وڌائڻ نہ، پر اهڙي سياسي ۽ سماجي نظام کي ختم ڪرڻ آهي جنهن کي هو غير اسلامي ۽ ظالماڻو سمجهي ٿو، ۽ ان جي جاءِ تي اسلامي نظام قائم ڪرڻ آهي.<ref name="AlJihad">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Al Jihad fil Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore }}</ref> ان ڪري سندس لکڻين ۾ اسلامي تحريڪ جي دائري کي ڪنهن هڪ ''وطن'' تائين محدود نہ ڪيو ويو. مودودي اسلامي پيغام کي عالمگير سمجهندو هو ۽ سياسي نظام جي تبديليءَ کي به ان عالمگير دعويٰ سان ڳنڍيندو هو.<ref name="MawdudiThemes"/> جديد محققن هن نظريي کي مختلف نمونن سان پڙهيو آهي. عمر خالدي ان کي برطانوي هند ۾ جهاد بابت جديد مسلم بحثن جي مخصوص تاريخي تناظر ۾ رکي ٿو، جڏهن تہ بين الاقوامي قانون بابت ڪجهه محقق مودودي کي ويهين صديءَ جي '''offensive theory of jihad''' جي اهم جديد نمائندن مان شمار ڪن ٿا.<ref name="Khalidi2012"/><ref name="UseForce2013">{{cite journal |title=Use of Force under Islamic Law |journal=European Journal of International Law |volume=24 |issue=1 |year=2013 |pages=343–365 |doi=10.1093/ejil/cht013 }}</ref> اهڙي scholarly classification کي مودودي جي پنهنجي اصطلاحن سان خلط نہ ڪرڻ گهرجي: هو پنهنجي تصور کي سامراجي توسيع يا قومي فتح طور پيش نہ ڪندو هو، بلڪه ان کي ظلم ۽ انسان جي انسان تي حاڪميت ختم ڪرڻ جي انقلابي جدوجهد قرار ڏيندو هو. تنهن هوندي بہ سندس نظريي ۾ ضرورت پوڻ تي سياسي نظام بدلائڻ لاءِ هٿياربند طاقت جي استعمال جي گنجائش موجود هئي.<ref name="UseForce2013"/> ==== جنگ ۽ غير جنگي جهاد ==== مودودي وٽ جهاد صرف جنگ جي ميدان ۾ وڙهڻ جو نالو نہ هو. سندس تشريح ۾ سياسي تنظيم، دعوت، تعليم، فڪري جدوجهد، مالي مدد ۽ جنگ لاءِ تياري پڻ وسيع جهاد جو حصو ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ سڌي هٿياربند جنگ لاءِ هن ''قتال'' جو تصور استعمال ڪيو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1979 |pages=104–105 }}</ref> هو جنگ ۾ جاني ۽ مالي نقصان کي سنجيده قرباني سمجهندو هو، پر سندس استدلال موجب جيڪڏهن وڏي اخلاقي ۽ سياسي برائي کي روڪڻ لاءِ محدود نقصان ناگزير هجي تہ اهو جائز ٿي سگهي ٿو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding"/> ==== جهاد جو اعلان ۽ ڪشمير ==== مودودي جي نظرياتي لکڻين جي باوجود، هو هر فرد يا مذهبي جماعت کي پنهنجي طور تي هٿياربند جهاد شروع ڪرڻ جو اختيار نہ ڏيندو هو. 1947ع–1948ع جي [[ڪشمير تڪرار]] دوران هن دليل ڏنو تہ منظم جنگ يا جهاد جو اعلان جائز سياسي حڪومت جي اختيار هيٺ هجڻ گهرجي.<ref name="NasrKashmir">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> ان سبب ڪشمير بابت سندس موقف سندس وسيع انقلابي ٻوليءَ جي مقابلي ۾ وڌيڪ رياست-مرڪوز هو: غير رياستي مذهبي اڳواڻ يا جماعت پنهنجي طور تي جنگ شروع ڪرڻ جا مجاز نہ هئا. اهو فرق مودودي جي جهاد جي نظريي کي بعد ۾ پيدا ٿيل ڪيترن غير رياستي هٿياربند اسلام پسند تصورن کان ڌار ڪري ٿو.<ref name="NasrKashmir"/> === شخصيت ۽ ذاتي زندگي === [[جماعت اسلامي]] جي امير طور مودودي پنهنجي جماعت جي ڪارڪنن سان نسبتاً ويجهو رابطو رکندو هو. سندس گهر ۾ عصر ۽ مغرب جي نمازن جي وچ واري وقت ۾ ڪارڪنن ۽ مهمانن سان غير رسمي ملاقاتون ۽ بحث ٿيندا هئا.<ref name="NasrPersonality">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=127–140 }}</ref> سندس سوانح نگارن ۽ همعصرن کيس خاموش طبع، منظم، مضبوط ارادي وارو ۽ پنهنجي فڪري موقف تي قائم رهندڙ شخص طور بيان ڪيو آهي. سندس تقرير جو انداز عام جذباتي خطابت کان مختلف هو؛ هو دليل کي مرحليوار ترتيب ڏيندي قرآن، حديث ۽ سياسي منطق مان نتيجا اخذ ڪندو هو.<ref name="NasrPersonality"/> اردو سندس فڪري اظهار جو بنيادي وسيلو هو. جيتوڻيڪ هو عربي ۽ فارسي علمي روايتن سان واقف هو ۽ جديد مغربي سياسي فڪر به پڙهيو هئائين، هن پنهنجي گهڻي تصنيف [[اردو]] ۾ ڪئي. ان سان سندس لکڻيون برصغير جي پڙهيل مسلم وچولي طبقي تائين وڏي پيماني تي پهتيون.<ref name="Qasmi2018">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |title=Muslims against the Muslim League |publisher=Cambridge University Press |year=2018 }}</ref> مودودي روايتي مدرسي مان مڪمل رسمي تعليم حاصل ڪندڙ عالم نہ هو. سندس علمي شخصيت صحافت، ذاتي مطالعي، عربي ۽ اسلامي علوم جي تعليم ۽ جديد سياسي ادب جي مطالعي جي ميلاپ مان ٺهي. جديد مؤرخ علي عثمان قاسمي کيس پنهنجي دور جي عالمن ۾ هڪ غير معمولي شخصيت قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ مدرسي جي روايتي مڪمل تعليم کان سواءِ به هن ڪلاسيڪي اسلامي علم ۽ جديد مغربي سياسي فڪر ٻنهي تي قابل ذڪر دسترس حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2018"/> ==== خاندان ==== مودودي پنهنجي گهرواري محمودہ بيگم سان شادي ڪئي ۽ سندن ڪيترائي پٽ ۽ ڌيئرون ٿيون. سندس سياسي، تصنيفي ۽ دعوتي مصروفيتن سبب گهريلو زندگيءَ لاءِ وقت محدود هوندو هو. Vali Nasr موجب سندس نون ٻارن مان فقط هڪ مستقل طور جماعت اسلامي سان تنظيمي طور وابسته ٿيو، جڏهن تہ سندس ڌيءَ اسماءَ کي علمي دلچسپيءَ جي لحاظ کان نمايان قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NasrFamily">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 }}</ref> مودودي کي روايتي [[يوناني طب]] سان پڻ دلچسپي هئي ۽ هو ذاتي سطح تي ان جي ڪجهه طريقن کان واقف ۽ عملي طور استعمال ڪندڙ هو، جيتوڻيڪ اها سندس عوامي سڃاڻپ جو بنيادي حصو نہ هئي.<ref name="NasrPersonality"/> ==== صحت ==== مودودي زندگيءَ جي وڏي حصي ۾ گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت ايتري خراب ٿي جو هو گهڻو وقت بستري تائين محدود رهيو. 1969ع ۾ علاج لاءِ انگلينڊ به ويو.<ref name="NasrFamily"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گردن جي پراڻي بيماري سان گڏ دل جون تڪليفون به وڌي ويون. ان وقت سندس عمر ۽ ڊگهي سياسي ۽ علمي سرگرميءَ سبب صحت مسلسل ڪمزور ٿيندي وئي. === آخري سال ۽ وفات === 1972ع ۾ مودودي جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، ديني فڪر ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. ساڳئي سال سندس لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تي پکڙيل قرآن جي تفسير '''[[تفہيم القرآن]]''' جي تصنيف مڪمل ٿي.<ref name="NasrLateLife">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت تي پهريون '''[[شاهه فيصل بين الاقوامي انعام]]''' ڏنو ويو. انعام ڏيندڙ اداري موجب سندس اسلامي فڪر، تفسير، سياسي نظريي ۽ اسلامي قانون بابت لکڻين کي ان اعزاز جو بنيادي سبب سمجهيو ويو.<ref name="KFIP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul A'la Al-Mawdudi |url=https://kingfaisalprize.org/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |access-date=7 October 2026 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi Grave.jpg|thumb|[[اڇره]]، [[لاهور]] ۾ مودودي جي قبر.]] اپريل 1979ع کان سندس گردن ۽ دل جون بيماريون وڌيڪ شديد ٿي ويون. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيويارڪ]] ۾ اسپتال داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="NasrFamily"/> '''22 سيپٽمبر 1979ع''' تي 75 ورهين جي عمر ۾ آمريڪا ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="KFIP1979"/> سندس ميت پاڪستان آندي وئي، جتي لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس سندس رهائشگاهه [[اڇره]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NasrLateLife"/> سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. جنازي ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهن جي شرڪت سندس پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا ۾ حاصل ڪيل اثر جي عڪاسي ڪئي.<ref name="MaududiFuneral">{{cite news |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |work=Daily Pakistan |date=2 October 2020 }}</ref> == ورثو ۽ اثر == ابوالاعلى مودودي ويهين صديءَ جي جديد اسلامي سياسي فڪر جي سڀ کان اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. [[ولفريڊ ڪينٽويل سمٿ]] کيس جديد اسلام جي انتهائي منظم مفڪرن مان هڪ قرار ڏنو، جڏهن تہ بعد جي محققن سندس اهميت خاص طور ان ڳالهه ۾ ڏٺي آهي تہ هن اسلام کي رڳو عقيدي ۽ عبادت تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، معاشي ۽ سياسي '''نظامِ حيات''' طور منظم نظرياتي ٻوليءَ ۾ پيش ڪيو.<ref name="Smith1957">{{cite book |last=Smith |first=Wilfred Cantwell |title=Islam in Modern History |publisher=Princeton University Press |year=1957 |page=233 |oclc=397585 }}</ref><ref name="Hartung2014">{{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|ابوالاعلى مودودي؛ سندس لکڻين جو اثر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر عرب دنيا، ايران، ترڪي ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين پهتو.]] [[سيد ولي رضا نصر]] موجب مودودي جديد اسلامي احياءَ جي ابتدائي ۽ اهم نظرياتي معمارن مان هو. سندس لکڻين ۽ [[جماعت اسلامي]] جي تنظيمي سرگرمين سندس خيالن کي ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر وڏي مسلم دنيا تائين پهچايو؛ نصر سندس اثر جي جاگرافيائي دائري کي [[مراڪش]] کان [[ملائيشيا]] تائين پکڙيل قرار ڏئي ٿو.<ref name="Nasr1996Legacy">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 |doi=10.1093/oso/9780195096958.001.0001 }}</ref> مودودي جو اثر صرف سندس سياسي جماعت تائين محدود نہ رهيو. قرآن جي تفسير، حديث، اسلامي قانون، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم بابت سندس تصنيفون وڏي پيماني تي پڙهيون ويون. سندس ڪيترائي ڪتاب [[عربي]]، [[انگريزي]]، [[فارسي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيا، جنهن ڪري اردو کان ٻاهر به سندس فڪري اصطلاح ۽ دليل اسلامي تحريڪن ۽ علمي بحثن جو حصو بڻيا.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> === جديد اسلام پسنديءَ تي اثر === جديد تحقيق ۾ مودودي کي '''[[اسلام پسندي]]''' يا سياسي اسلام جي نظرياتي ارتقا جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام هڪ مڪمل نظام آهي، جنهن ۾ مذهب ۽ سياست کي الڳ نٿو ڪري سگهجي ۽ جنهن ۾ قانوني ۽ سياسي اقتدار آخرڪار خدا جي حاڪميت جي تابع آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> [[شير علي ترين]] مودودي کي ان فڪري رجحان جي اهم نظرياتي معمارن مان قرار ڏئي ٿو جنهن ۾ جديد قومي رياست جي سياسي مشينري کي مستند اسلامي قانوني نظام لاڳو ڪرڻ جو وسيلو سمجهيو ويو. ساڳئي وقت جديد scholarship اهو به ڏيکاري ٿي تہ مودودي جو فڪر رڳو روايتي اسلامي سياسي اصطلاحن جي بحالي نہ هو؛ هن ''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست'' ۽ ''نظام'' جهڙن جديد سياسي تصورن کي اسلامي اصطلاحن سان نئين ترتيب ۾ جوڙيو.<ref name="TareenMawdudi">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref><ref name="Hartung2014"/> اهڙيءَ طرح مودودي جي فڪر کي صرف ''مغربي جديديت جي رد'' طور سمجهڻ اڻپورو آهي. [[يان-پيٽر هارٽنگ]] جي تجزيي موجب مودودي مغربي سياسي ۽ فلسفيانه جديديت سان مقابلو ڪندي ساڳئي جديد دور جي ڪيترن نظرياتي تصورن کي اسلامي قالب ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو. ان لحاظ کان سندس اسلام پسندي جديديت جي مخالفت سان گڏ جديديت جي سياسي ٻوليءَ سان هڪ پيچيده لاڳاپو پڻ رکي ٿي.<ref name="Hartung2014"/> === پاڪستان === [[پاڪستان]] مودودي جي سياسي سرگرمين ۽ سندس فڪر جي عملي اثر جو سڀ کان اهم ميدان بڻيو. 1947ع کان پوءِ هن ۽ جماعت اسلاميءَ پاڪستان کي اسلامي آئين ۽ [[شريعت]] تي ٻڌل رياست بڻائڻ لاءِ منظم مهم هلائي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> پاڪستان ٺهڻ وقت ملڪ جي اسلامي يا سيڪيولر آئيني نوعيت بابت مڪمل اتفاق موجود نہ هو. مودودي انهن مذهبي سياسي مفڪرن ۾ شامل هو جيڪي رياست جي قانوني ۽ آئيني ڍانچي ۾ اسلام کي مرڪزي حيثيت ڏيڻ جو مطالبو ڪندا رهيا.<ref name="Jaffrelot2015">{{cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=439–480 |isbn=9780190235185 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190235185.003.0009 }}</ref> مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''حاڪميتِ الٰهي''' خاص اهميت رکي ٿي. [[محمد قاسم زمان]] موجب خدا جي حاڪميت جو تصور پاڪستاني اسلام پسند فڪر جي مرڪزي تصورن مان بڻيو، جنهن ۾ مودودي جو ڪردار انتهائي نمايان هو. ان تصور موجب آخري قانوني ۽ سياسي اختيار خدا جو آهي ۽ انساني قانونسازي قرآن ۽ سنت جي حدن اندر ٿيڻ گهرجي.<ref name="Zaman2018">{{cite book |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |chapter=Islamism and the Sovereignty of God |title=Islam in Pakistan: A History |publisher=Princeton University Press |year=2018 |pages=135–163 |isbn=9780691149226 |doi=10.23943/princeton/9780691149226.003.0005 }}</ref> ان جي باوجود، پاڪستان جي آئيني اسلامائيزيشن کي فقط مودودي يا جماعت اسلاميءَ جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو. [[عالمن]]، ٻين مذهبي جماعتن، مسلم ليگ جي سياستدانن ۽ مختلف اسلامي فڪري روايتن پڻ ملڪ جي اسلامي آئيني سڃاڻپ جي تشڪيل ۾ حصو ورتو.<ref name="Zaman2018"/><ref name="Jaffrelot2015"/> ==== جماعت اسلامي ==== مودودي جو سڀ کان واضح تنظيمي ورثو [[جماعت اسلامي]] آهي، جيڪا هن 1941ع ۾ قائم ڪئي. جماعت جو ابتدائي مقصد هڪ اهڙي منظم نظرياتي جماعت تيار ڪرڻ هو جنهن جا تربيت يافته ڪارڪن اسلامي اصولن مطابق سماج ۽ آخرڪار رياست جي تبديلي لاءِ ڪم ڪن.<ref name="Pervez2026">{{cite book |last=Pervez |first=Saulat |chapter=Sayyid Abul A'la al-Maududi and the Jama'at-e-Islami |editor1-last=Hamdeh |editor1-first=Emad |editor2-last=DeLong-Bas |editor2-first=Natana J. |title=The Oxford Handbook of Islamic Reform |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=416–432 |doi=10.1093/oxfordhb/9780197532805.013.55 }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ جماعت جا الڳ تنظيمي ڍانچا پاڪستان ۽ هندستان ۾ قائم ٿيا، جڏهن تہ بعد ۾ بنگلاديش ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ جماعت سان لاڳاپيل تحريڪون وجود ۾ آيون. پاڪستان ۾ جماعت مذهبي تحريڪ مان باقاعده سياسي جماعت جي صورت اختيار ڪئي ۽ چونڊن، آئيني سياست، شاگرد تنظيم، سماجي خدمتن ۽ عوامي مهمن ذريعي ڪم ڪرڻ لڳي.<ref name="Bokhari2013">{{cite book |last=Bokhari |first=Kamran |chapter=Jama'at-i Islami in Pakistan |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=574–586 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0006 }}</ref> جماعت پاڪستان جي سڀ کان منظم اسلام پسند سياسي تنظيمن مان هڪ رهي آهي، جيتوڻيڪ قومي چونڊن ۾ ان جي ووٽن ۽ پارلياماني سيٽن جو حصو گهڻو ڪري ان جي تنظيمي اثر کان گهٽ رهيو آهي. ان تضاد کي محقق جماعت جي مضبوط نظرياتي تنظيم ۽ ان جي نسبتاً محدود عوامي چونڊ مقبوليت جي فرق طور بيان ڪن ٿا.<ref name="Bokhari2013"/> ==== ضياءُ الحق جي اسلامائيزيشن ==== [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي حڪومت (1977ع–1988ع) دوران پاڪستان ۾ رياستي اسلامائيزيشن جي عمل ۽ جماعت اسلاميءَ وچ ۾ اهم سياسي لاڳاپا پيدا ٿيا. ضياءَ جي حڪومت [[زڪوات]] ۽ عشر جي سرڪاري نظام، سود کان پاڪ مالي قدمن، [[حدود آرڊيننس]] ۽ ٻين اسلامي قانوني قدمن کي اڳتي وڌايو.<ref name="Jaffrelot2015"/> انهن پاليسين مان ڪيترائي اهڙا موضوع هئا جن جي حمايت مودودي ۽ جماعت اسلامي اڳ ئي ڪندا رهيا هئا؛ تنهن هوندي بہ ضياءَ جي اسلامائيزيشن کي مودودي جي پروگرام جي سڌي يا مڪمل عملداري سمجهڻ صحيح نہ آهي. رياستي اقتدار، فوجي حڪومت جي سياسي ضرورتن، فقهي عالمن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي مطالبن پڻ ان عمل کي شڪل ڏني.<ref name="IslamicLeviathan">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Islamic Leviathan: Islam and the Making of State Power |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=9780195144260 }}</ref> ان دور ۾ جماعت اسلاميءَ جا ڪيترائي ڪارڪن ۽ همدرد رياستي ادارن، تعليم ۽ سياسي عمل ۾ وڌيڪ اثرائتا ٿيا. اهڙي طرح مودودي جي حياتيءَ ۾ مڪمل طور حاصل نہ ٿيل اسلامي رياست جو تصور سندس وفات کان پوءِ پاڪستان جي رياستي پاليسيءَ جي ڪجهه شعبن تي بالواسطه اثرانداز ٿيو.<ref name="Jaffrelot2015"/> === ڀارت ۽ بنگلاديش === ورهاڱي کان پوءِ مودودي پاڻ پاڪستان هليو ويو، پر سندس قائم ڪيل تحريڪ جو هندستاني حصو [[جماعت اسلامي هند]] جي صورت ۾ جاري رهيو. نئين سياسي حالتن ۾ هندستاني جماعت پنهنجي حڪمت عملي کي مسلمان اقليت جي مذهبي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن سان هم آهنگ ڪيو. اوڀر پاڪستان ۾ پڻ جماعت اسلامي منظم ٿي. 1971ع ۾ [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ پاڪستان جي ورهاڱي کان پوءِ بنگلاديش ۾ جماعت جي تاريخ شديد سياسي تڪرار جو موضوع بڻجي. تنهنڪري بنگلاديش ۾ مودودي جي فڪري اثر کي جماعت جي بعد واري سياسي تاريخ کان الڳ ڪري ڏسڻ ضروري آهي: مودودي جو فڪر تنظيم جو نظرياتي بنياد رهيو، پر بنگلاديشي جماعت جون بعد واريون سياسي پاليسيون مخصوص مقامي حالتن ۾ ٺهيون. === عرب دنيا ۽ اخوان المسلمين === مودودي جي اردو تصنيفن جا عربي ترجما سندس عالمي اثر وڌائڻ ۾ انتهائي اهم ثابت ٿيا. سندس اسلامي رياست، حاڪميتِ الٰهي، جاهليت، انقلاب ۽ اسلام کي مڪمل نظام سمجهڻ بابت خيالن کي عرب دنيا جي اسلام پسند حلقن ۾ پڙهيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> خاص طور [[مصر]] جي [[اخوان المسلمين]] سان لاڳاپيل مفڪرن ۾ مودودي جي تحريرن جي reception اهم رهي. هارٽنگ موجب سندس نظرياتي نظام کي وچ اوڀر، خاص طور مصري اخوان المسلمين جي فڪري حلقن ۾ قبول، ترجمو ۽ مقامي سياسي حالتن مطابق تبديل ڪيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> ==== سيد قطب ==== [[سيد قطب]] ۽ مودودي جي فڪري تعلق تي وڏي scholarly literature موجود آهي. ٻنهي وٽ اسلام کي مڪمل نظام، جديد جاهليت جي تنقيد ۽ خدا جي حاڪميت جي مرڪزيت جهڙا موضوع ملي سگهن ٿا. جديد تحقيق موجب مودودي جي 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي جي لکڻين ۾ الٰهي قانوني حاڪميت جو نظريو قطب جي آخري دور جي تحريرن کان اڳ ئي واضح صورت ۾ موجود هو.<ref name="TheonomicShift">{{cite book |chapter=Mawdudi and Qutb: The Theonomic Shift |title=Salafi Political Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |pages=164–239 |doi=10.1017/9781108850407.007 }}</ref> قطب انهن خيالن کي پنهنجي مصري، انقلابي ۽ قيد واري تجربي جي پسمنظر ۾ وڌيڪ مختلف ۽ ڪڏهن وڌيڪ سخت رخ ڏنو. تنهنڪري قطب کي صرف ''مودودي جو شاگرد'' يا سندس فڪر جي سادي نقل قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو؛ ٻنهي جي وچ ۾ اثر، ترجمي، مشترڪ اسلامي ذريعن ۽ الڳ سياسي تجربن جو پيچيده تعلق هو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> قطب جي بعد واري لکڻين، خاص طور حاڪميت ۽ جاهليت جي تشريح، 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه [[سلفي جهاديت|شدت پسند سلفي]] حلقن تي اثر وڌو. ان ڪري مودودي کان قطب ۽ پوءِ هر جديد جهادي تنظيم تائين سڌي فڪري لڪير ٺاهڻ تاريخي طور حد کان وڌيڪ سادو نتيجو ٿيندو؛ بعد واريون تحريڪون انهن تصورن کي نون سياسي ۽ فقهي معنائن ۾ استعمال ڪنديون رهيون.<ref name="TheonomicShift"/> === ايران === مودودي جون تحريرون [[ايران]] ۾ پڻ فارسي ترجمن ذريعي پهتيون. ويهين صديءَ ۾ اردو کان فارسي ترجمي جي وسيع فڪري عمل ۾ سندس ڪتاب به شامل هئا ۽ ايراني اسلامي سياسي حلقن ۾ پڙهيا ويندا هئا.<ref name="IranTranslation">{{cite journal |title=From Persianate Cosmopolis to Persianate Modernity: Translating from Urdu to Persian in Twentieth-Century Iran and Afghanistan |journal=Iranian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> [[روح الله خميني]] ۽ مودودي جي سڌي فڪري تعلق بابت محققن ۾ اختلاف آهي. ٻنهي 1963ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ملاقات ڪئي ۽ سياسي معاملن تي ڳالهه ٻولهه ڪئي هئي؛ 1979ع ۾ خميني جي ايران واپسيءَ کان اڳ سندس نمائندن مودودي سان پاڪستان ۾ ملاقات پڻ ڪئي.<ref name="IranTranslation"/> پر ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ تہ خميني جو اسلامي حڪومت وارو نظريو سڌي طرح مودودي کان ورتل هو، scholarly consensus ناهي. ايراني انقلاب جي مؤرخ [[سعيد امير ارجمند]] اهڙي سڌي نظرياتي اثر تي شڪ ظاهر ڪيو آهي؛ ساڳئي وقت تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جون عربي ۽ فارسي ترجمو ٿيل لکڻيون خميني جي ڪيترن حامين ۾ پڙهيون وينديون هيون ۽ 1979ع جي انقلاب جي سياسي ٻولي ۽ نعرن تي سندس اصطلاحن جو ڪجهه اثر پيو.<ref name="IranTranslation"/> ان ڪري مودودي ۽ ايراني انقلاب جي لاڳاپي کي '''فڪري اثر ۽ اصطلاحي مشابهت''' جي سطح تي بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي، نہ تہ خميني جي [[ولايت فقيه]] واري نظريي کي مودودي مان نڪتل قرار ڏيڻ. === ترڪي === [[ترڪي]] ۾ مودودي جو نالو عام طور '''Mevdudi''' جي صورت ۾ لکيو ويو. 1960ع واري ڏهاڪي کان سندس تصنيفن جا ترڪي ترجما تيزيءَ سان شايع ٿيڻ شروع ٿيا ۽ ڪجهه سالن اندر سندس اهم لکڻين جو وڏو حصو ترڪي پڙهندڙن لاءِ موجود ٿي ويو.<ref name="Vomel2022">{{cite book |last=Vömel |first=Jan-Markus |chapter=Global Intellectual Transfers and the Making of Turkish High Islamism, c. 1960–1995 |title=The Turkish Connection: Global Intellectual Histories of the Late Ottoman Empire and Republican Turkey |publisher=De Gruyter |year=2022 |page=256 }}</ref> انهن ترجمن مودودي کي ترڪي جي اسلامي فڪري حلقن ۾ سڃاتل شخصيت بڻايو. تنهن هوندي بہ ترڪي جي اسلام پسند سياست پنهنجي عثماني ورثي، جمهوريه جي سيڪيولر نظام ۽ مقامي مذهبي تحريڪن مان پڻ ٺهي، تنهنڪري ان کي مودودي جي فڪر جو سادو تسلسل قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Vomel2022"/> === ڏکڻ اوڀر ايشيا === مودودي جو اثر [[ملائيشيا]]، [[انڊونيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين مسلم سماجن تائين پڻ پهتو. سندس ڪتابن جا ترجما، اسلامي شاگرد تحريڪون ۽ بين الاقوامي اسلامي تنظيمي رابطا سندس فڪر جي منتقلي جا اهم وسيلا بڻيا.<ref name="Nasr1996Legacy"/> خاص طور تعليم يافته مسلمان نوجوانن ۾ اسلام کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام طور ڏسڻ، اسلامي رياست، اخلاقي اصلاح ۽ منظم دعوتي تحريڪ جا تصور مودودي جي تحريرن وسيلي گردش ۾ آيا. پر انهن ملڪن ۾ سندس فڪر کي مقامي سياسي ۽ مذهبي روايتن مطابق تبديل ڪري قبول ڪيو ويو؛ ان ڪري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي اسلامي تحريڪن کي جماعت اسلاميءَ جون سڌيون نقلون سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> === اسلامي معاشيات ۽ بئنڪنگ === مودودي جديد '''[[اسلامي معاشيات]]''' جي ابتدائي نظرياتي ليکڪن مان پڻ شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ بعد ۾ شايع ٿيل ''Economic System of Islam'' ۾ سود جي خاتمي، زڪوات، ملڪيت جي حق، معاشي انصاف ۽ سرمائي ۽ محنت جي تعلق بابت خيال پيش ڪيا ويا. اسلامي معاشيات بابت بعد واري ادب ۾ سندس اهم اثر خاص طور [[ربا]] کي جديد بئنڪ جي هر قسم جي مقرر سود سان ڳنڍڻ ۽ سود کان پاڪ مالي نظام کي اسلامي رياست جي لازمي حصي طور پيش ڪرڻ ۾ ڏٺو ويو آهي.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |year=2004 |volume=94 |issue=2 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> هن سودي قرض جي متبادل طور نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت تي ٻڌل سرمائيڪاريءَ جي حمايت ڪئي. بعد واري اسلامي بئنڪنگ صنعت ۾ اهڙا تصور اهم ٿيا، جيتوڻيڪ جديد اسلامي بئنڪن جا عملي مالي اوزار مودودي جي اصل تجويزن کان گهڻو وڌيڪ پيچيده آهن. مودودي کي جديد اسلامي معاشيات جو اڪيلو باني قرار ڏيڻ بہ درست نہ ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ ساڳئي دور ۽ ان کان پوءِ ٻين مسلمان معاشيات دانن ۽ فقيهن پڻ هن شعبي جي نظرياتي ۽ عملي تعمير ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004"/> === قرآن جي تفسير تي اثر === مودودي جو سڀ کان وسيع پڙهيو ويندڙ علمي ڪم '''[[تفہيم القرآن]]''' آهي. هي اردو تفسير تقريباً ٽيهن سالن جي عرصي ۾ تيار ٿيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ قرآن جي روايتي تفسير سان گڏ جديد سماجي، سياسي ۽ اخلاقي مسئلن بابت تشريح شامل ڪئي وئي. ''تفہيم القرآن'' جو انداز خاص طور جديد تعليم يافته عام پڙهندڙ کي سامهون رکي تيار ڪيو ويو هو. مودودي آيتن جي لغوي ۽ تاريخي وضاحت سان گڏ انهن مان سماجي ۽ سياسي اصول اخذ ڪندو هو. سندس سليس اردو ۽ منظم استدلال سبب هي تفسير ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي پڙهيو ويو ۽ ٻين ٻولين ۾ پڻ ترجمو ٿيو.<ref name="Mir2026"/> ان جي تفسيرن تي اختلاف پڻ رهيا آهن. روايتي عالمن مان ڪن سندس سياسي اصطلاحن ۽ قرآن جي ڪجهه بنيادي لفظن—جهڙوڪ ''الهٰ''، ''رب''، ''دين'' ۽ ''عبادت''—جي سياسي ۽ حاڪميت سان ڳنڍيل تشريح تي تنقيد ڪئي. ان جي باوجود، انهن اصطلاحن بابت سندس تشريح جديد اسلام پسند فڪر جي لغت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Hartung2014"/> === بعد وارين اسلام پسند ۽ شدت پسند تحريڪن تي اثر === مودودي جي فڪر جو سڀ کان تڪراري ورثو ان جو بعد وارين اسلام پسند ۽ ڪجهه شدت پسند تحريڪن سان تعلق آهي. جديد مطالعي ۾ کيس [[حسن البنا]] ۽ [[سيد قطب]] سان گڏ ويهين صديءَ جي اسلام پسند فڪر جي اهم canonical ليکڪن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="PrincetonIslamist">{{cite book |editor1-last=Euben |editor1-first=Roxanne L. |editor2-last=Zaman |editor2-first=Muhammad Qasim |title=Princeton Readings in Islamist Thought: Texts and Contexts from al-Banna to Bin Laden |publisher=Princeton University Press |year=2009 |pages=79–106 }}</ref> سندس '''حاڪميتِ الٰهي'''، اسلامي نظام، جاهليت ۽ اسلامي انقلاب جهڙا تصور بعد جي مختلف تحريڪن ۾ ٻيهر استعمال ٿيا. خاص طور سيد قطب جي ذريعي انهن مان ڪجهه تصورن جو اثر بعد ۾ پيدا ٿيندڙ وڌيڪ سخت گير تحريڪن تائين پهتو.<ref name="TheonomicShift"/> پر هتي هڪ اهم تاريخي فرق ضروري آهي: مودودي پاڻ منظم جماعت، ڊگهي مدي واري اخلاقي ۽ تعليمي تربيت، ۽ وڏي حد تائين آئيني سياسي عمل کي سماجي تبديليءَ جو طريقو سمجهندو هو. هن پاڪستان ۾ پنهنجي جماعت کي حڪومت جي سخت دٻاءَ باوجود مسلسل ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل نہ ڪيو. تنهنڪري هر اهڙي بعد واري تنظيم جيڪا سندس اصطلاح استعمال ڪري، ان جي حڪمت عملي يا تشدد کي سڌو مودودي ڏانهن منسوب ڪرڻ تاريخي لحاظ کان درست ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> ان جي ابتڙ، سندس لکڻين ۾ عالمي اسلامي نظام، غير اسلامي سياسي حاڪميت جي خاتمي ۽ جهاد بابت اهڙا نظرياتي عنصر ضرور موجود آهن جن کي بعد وارين وڌيڪ انقلابي تحريڪن پنهنجي مخصوص حالتن مطابق نئين معنيٰ ڏني. ان ڪري scholarship ۾ سندس ورثي بابت ٻنهي پاسن—'''آئيني جماعت سازي''' ۽ '''انقلابي اسلامي نظريي'''—کي گڏ پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> === فڪري اثر جو خلاصو === مودودي جي عالمي اثر کي هيٺين ريت اختصار سان ڏيکاري سگهجي ٿو: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#274c77; color:white;" | ميدان ! style="background:#3a6ea5; color:white;" | بنيادي تصور يا ڪم ! style="background:#6096ba; color:white;" | بعد وارو اثر ! style="background:#a3cef1;" | اهم علائقو |- | سياسي فڪر | حاڪميتِ الٰهي، اسلامي رياست، اسلامي جمهوريت | جديد اسلام پسند سياسي نظريي جي تشڪيل | ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر |- | تنظيمي سياست | [[جماعت اسلامي]] | نظرياتي ڪارڪنن تي ٻڌل اسلامي سياسي جماعت جو نمونو | پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش |- | قرآن جي تفسير | ''[[تفہيم القرآن]]'' | جديد سماجي ۽ سياسي رخ رکندڙ قرآن فهم | ڏکڻ ايشيا ۽ ترجمن وسيلي ٻيا ملڪ |- | اسلامي معاشيات | ربا جي خاتمي ۽ اسلامي معاشي نظام | اسلامي معاشيات ۽ سود کان پاڪ بئنڪنگ جي بحثن تي اثر | پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا |- | عرب اسلام پسندي | حاڪميت، جاهليت، انقلاب ۽ نظام | [[سيد قطب]] سميت اسلام پسند فڪري حلقن ۾ قبول ۽ نئين تشريح | مصر ۽ عرب دنيا |- | ايران | اسلامي حڪومت ۽ مغربي سياسي نظام جي تنقيد | فارسي ترجما ۽ انقلابي اسلامي سياسي ٻوليءَ تي محدود/بحث هيٺ اثر | ايران |- | ترڪي | اسلام کي مڪمل نظام طور پيش ڪرڻ | 1960ع کان پوءِ اسلام پسند فڪري حلقن ۾ ترجما ۽ مطالعو | ترڪي |- | عالمي اسلامي احياءُ | دين کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام سمجهڻ | مختلف اسلامي تحريڪن طرفان مقامي حالتن مطابق قبول ۽ تبديلي | آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين |} === علمي جائزو === مودودي بابت جديد علمي جائزو هڪ رخ وارو ناهي. سندس حامين لاءِ هو اسلامي فڪر جي تجديد ڪندڙ، قرآن جو مفسر ۽ جديد حالتن ۾ اسلامي سماجي نظام جي تشريح ڪندڙ مفڪر آهي. سياسي اسلام جي تاريخ پڙهندڙ ڪيترن محققن لاءِ هو جديد اسلام پسنديءَ جو بنيادي نظرياتي معمار آهي، جڏهن تہ نقادن سندس نظرياتي رياست، مذهبي اقليتن، عورتن، سياسي pluralism ۽ حاڪميت بابت تصورن کي جديد برابر شهريت ۽ لبرل جمهوريت سان تڪرار ۾ ڏٺو آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/><ref name="Hartung2014"/> انهيءَ ڪري سندس تاريخي اهميت ڪنهن هڪ سياسي نتيجي ۾ نہ، پر ان ڳالهه ۾ پڻ آهي تہ هن ويهين صديءَ ۾ اسلام بابت بحث جي ٻولي تبديل ڪرڻ ۾ حصو ورتو. ''اسلامي رياست''، ''اسلامي انقلاب''، ''اسلامي نظامِ حيات'' ۽ خدا جي سياسي حاڪميت جهڙا تصور سندس لکڻين وسيلي وڏي مسلم عوامي ۽ سياسي بحث ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري ويا.<ref name="Nasr1996Legacy"/><ref name="Pervez2026"/> سندس اثر جي پائيداريءَ جو هڪ سبب سندس لکڻين جو انداز پڻ هو. هن پيچيده مذهبي ۽ سياسي دليلن کي نسبتاً سليس اردو ۾ پيش ڪيو، جنهن ڪري اهي رڳو روايتي عالمن بدران جديد تعليم يافته مسلمانن تائين به پهتا. سندس تحريرون سندس حياتيءَ کان پوءِ به ترجمن، جماعت اسلاميءَ جي ادارن ۽ ٻين اسلامي تحريڪن وسيلي گردش ۾ رهيون آهن.<ref name="Mir2026"/> 2026ع ۾ شايع ٿيل ''Oxford Handbook of Islamic Reform'' پڻ مودودي کي جديد اسلامي اصلاح ۽ احياءَ جي اهم شخصيتن ۾ شامل ڪري ٿو ۽ سندس عالمي اثر کي سندس وسيع تصنيفي ڪم، خدا جي حاڪميت جي نظريي ۽ هڪ پائيدار تنظيم ــ جماعت اسلامي ــ جي قيام سان ڳنڍي ٿو.<ref name="Pervez2026"/> == آخري زندگي، بيماري ۽ وفات == مودودي پنهنجي زندگيءَ جي وڏي حصي دوران گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت خاص طور خراب رهي ۽ هو وقت بوقت بستري تائين محدود رهيو؛ 1969ع ۾ علاج لاءِ [[برطانيا]] پڻ ويو.<ref name="Nasr1996p127">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1972ع ۾ هن [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي معاملن تي راءِ ڏيڻ ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. سندس آخري دور ۾ صحت جا مسئلا وڌندا ويا.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1979ع ۾ سندس پراڻي گردن جي بيماري وڌيڪ سنگين ٿي ۽ دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس هڪ پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيو يارڪ]] جي هڪ اسپتال ۾ داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="Nasr1996p127"/> مودودي 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 75 سال هئي.<ref name="Tareen2011">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو، جتي وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> [[File:Grave maududi.jpg|thumb|مودودي جي قبر، [[اڇرا]]، [[لاهور]]]] سندس جنازي نماز سان لاڳاپيل تقريبن ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهو شريڪ ٿيا. [[يوسف القرضاوي]] سندس جنازي نماز پڙهائيندڙ مشهور عالمن مان هو.<ref>{{cite web |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |url=https://dailypakistan.com.pk/02-Oct-2014/149195 |website=Daily Pakistan |date=2 October 2014 |access-date=7 October 2026 }}</ref> == اعزاز == مودودي کي 1979ع ۾ [[King Faisal International Prize|شاهه فيصل عالمي انعام]] جي اسلامي خدمتن واري شعبي جو انعام ڏنو ويو. اهو سندس زندگيءَ جي آخري سال ۾ ملندڙ اهم بين الاقوامي اعزازن مان هو. == تصنيفي ڪم == مودودي هڪ انتهائي گهڻو لکندڙ مصنف، صحافي، مفسر ۽ سياسي مفڪر هو. سندس لکڻيون قرآن جي تفسير، [[حديث]] ۽ [[سنت]]، علمِ ڪلام، اسلامي قانون، اخلاق، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم سميت ڪيترن ئي شعبن تي پکڙيل آهن.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> سندس لکڻين جو بنيادي گڏيل موضوع اسلام کي هڪ مڪمل ۽ باهمي طور ڳنڍيل '''نظامِ حيات''' طور پيش ڪرڻ هو. [[مستنصر مير]] موجب مودودي مختلف علمي شعبن تي لکندي به انهن کي هڪ ئي وسيع تصور سان ڳنڍيو: اسلام فرد جي عقيدي ۽ عبادت تائين محدود نه، پر اخلاقي، سماجي، اقتصادي ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ پڻ هڪ جامع نظام آهي.<ref name="Mir2026"/> مودودي پنهنجي لکڻين لاءِ بنيادي طور [[اردو]] استعمال ڪئي. سندس ڪيترائي مضمون پهرين سندس رسالي ''ترجمان القرآن'' ۾ قسطن جي صورت ۾ ڇپيا ۽ بعد ۾ ڪتابن جي صورت ۾ شايع ٿيا. سندس اهم ڪتابن مان گهڻن جا [[عربي]]، [[انگريزي]] ۽ ٻين اسلامي ۽ مغربي ٻولين ۾ ترجما ٿيا.<ref name="MirLife2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Introduction: Mawdudi’s life, personality, and works |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=1–18 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0001 }}</ref> سندس سليس ۽ عام پڙهندڙ لاءِ نسبتاً رسائي لائق اردو سندس فڪر جي ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[شير علي ترين]] موجب سندس اهم لکڻين جا انگريزيءَ ۾ ۽ ڪيترن جا عربي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجما ٿيا، جڏهن تہ ''تفہيم القرآن'' ڏکڻ ايشيا اندر ۽ ان کان ٻاهر پڻ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name="Tareen2011"/> === تفهيم القرآن === {{main|تفهيم القرآن}} مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف '''''[[تفهيم القرآن]]''''' آهي، جيڪا قرآن جو اردو ترجمو ۽ گهڻ-جلدي تفسير آهي. هن ان تي لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين ڪم ڪيو ۽ 1972ع ۾ ان کي مڪمل ڪيو.<ref name="Mir2026"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ آيتن جي ترجمي ۽ تشريح سان گڏ سورتن جو تاريخي پسمنظر، موضوعاتي تعارف، سماجي ۽ سياسي مسئلن بابت بحث ۽ مختلف هنڌن بابت وضاحتي مواد شامل آهي. مودودي قرآن کي جديد پڙهندڙ لاءِ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪندي ان جي هدايت کي انفرادي ۽ اجتماعي زندگي ٻنهي سان ڳنڍيو.<ref name="MirDomains2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Domains of thought and action |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=57–144 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0003 }}</ref> هي تفسير بعد ۾ مختلف ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ مودودي جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="Tareen2011"/> === الجهاد في الاسلام === مودودي جي ابتدائي اهم تصنيف '''''الجهاد في الاسلام''''' هئي. هن ان تي ڪم 1920ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيو؛ ان جو مواد پهرين قسطن ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. ڪتاب ۾ مودودي اسلامي قانون ۽ تاريخ جي تناظر ۾ جنگ، امن ۽ جهاد بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو. هي تصنيف سندس شروعاتي فڪري شهرت جو اهم سبب بڻي ۽ بعد جي لکڻين ۾ اسلامي سياسي نظام، رياست ۽ جهاد بابت سندس خيالن جي تشڪيل لاءِ پڻ اهم رهي.<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Jamal |title=Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām: A Neglected Document |journal=Zeitschrift für Religionswissenschaft |year=2009 |volume=17 |issue=1 |pages=61–84 |doi=10.1515/zfr.2009.17.1.61 }}</ref> === پرده === '''''پرده''''' ۾ مودودي عورتن ۽ مردن جي سماجي تعلق، لباس، حجاب، خاندان ۽ صنفي اختلاط بابت پنهنجا نظريا تفصيل سان بيان ڪيا. هي ڪتاب سندس سماجي فڪر جي اهم تصنيفن مان آهي، پر عورتن جي سماجي ۽ سياسي ڪردار بابت ان ۾ پيش ڪيل خيال جديد دور ۾ تنقيد ۽ بحث جو موضوع پڻ رهيا آهن. === اسلامي قانون ۽ دستور === '''''Islamic Law and Constitution''''' جي نالي سان انگريزيءَ ۾ مشهور لکڻين جي مجموعي ۾ مودودي اسلامي رياست، شريعت، قانونسازي، حاڪميت، خلافت، جمهوريت، اقليتن ۽ آئين بابت پنهنجا سياسي ۽ قانوني تصور بيان ڪيا. سندس جديد '''اسلامي رياست''' واري تصور کي سمجهڻ لاءِ هي سندس اهم ترين سياسي تصنيفن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> === خلافت ۽ ملوڪيت === '''''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]''''' مودودي جي تاريخي ۽ سياسي طور سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل ڪتابن مان آهي. ان ۾ هن ابتدائي اسلامي خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن سياسي تبديليءَ جو تنقيدي جائزو ورتو. ڪتاب خاص طور پهرين مسلمان حڪمرانن کان پوءِ اسلامي سياسي اقتدار جي نوعيت بابت بحث سبب مختلف مذهبي عالمن وچ ۾ اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="MirDomains2026"/> === قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون === '''''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون''''' ۾ مودودي قرآن جي چئن اصطلاحن ــ '''الهٰ، رب، عبادت ۽ دين''' ــ جي تشريح ڪئي. هن انهن لفظن کي رڳو محدود مذهبي معنائن ۾ نه، پر اقتدار، اطاعت ۽ زندگيءَ جي مجموعي نظام سان پڻ ڳنڍيو. اهي تشريحون سندس سياسي-مذهبي فڪر جي اهم بنيادن مان بڻيون، جيتوڻيڪ ٻين اسلامي عالمن سندس ڪجهه تعبيرن سان اختلاف پڻ ڪيو آهي.<ref name="MirThemes2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Central themes of Mawdudi’s writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=19–56 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0002 }}</ref> == چونڊ ڪتابيات == مودودي جي لکڻين جو تعداد تمام وڏو آهي ۽ مختلف ڇاپن، مجموعن ۽ ترجمن ۾ ڪتابن جا عنوان ڪڏهن مختلف صورتن ۾ ڏنا ويا آهن. سندس اهم تصنيفن مان هيٺيان شامل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#264653;color:white;" | تصنيف ! style="background:#2a9d8f;color:white;" | موضوع ! style="background:#457b9d;color:white;" | مختصر وضاحت |- | ''[[تفهيم القرآن]]'' | قرآن جي تفسير | گهڻ-جلدي اردو ترجمو ۽ تفسير؛ مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف |- | ''الجهاد في الاسلام'' | جهاد، جنگ ۽ سياسي نظريو | سندس ابتدائي اهم تصنيفن مان؛ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ لکڻ شروع ڪيائين |- | ''دينيّات'' / ''Towards Understanding Islam'' | اسلام جو تعارف | اسلام جي بنيادي عقيدن، عبادتن ۽ نظامِ زندگيءَ جو عام پڙهندڙ لاءِ تعارف |- | ''پردہ'' | عورت، خاندان ۽ سماج | حجاب، صنفي تعلقن ۽ اسلامي سماجي نظام بابت سندس نظريا |- | ''اسلامي قانون ۽ دستور'' | قانون ۽ سياست | اسلامي رياست، شريعت، آئين، حاڪميت ۽ قانونسازي |- | ''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]'' | اسلامي سياسي تاريخ | خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن تبديليءَ جو تنقيدي مطالعو |- | ''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون'' | قرآني اصطلاح | الهٰ، رب، عبادت ۽ دين جي مودودي واري تشريح |- | ''اسلامي نظامِ زندگي'' | سماجي ۽ سياسي فڪر | اسلام کي جامع نظامِ حيات طور بيان ڪندڙ تحريرون |- | ''اسلام جو معاشي نظام'' | [[اسلامي معاشيات]] | ملڪيت، ربا، زڪوات، سرمائي ۽ معاشي انصاف بابت بحث |- | ''اسلامي رياست'' | سياسي نظريو | اسلامي حڪومت ۽ رياست جي اصولن بابت تحريرون |- | ''تجديد و احياءِ دين'' | اسلامي تجديد | اسلامي تاريخ ۾ مجدد ۽ تجديد جي تصور بابت بحث |- | ''سنت جي آئيني حيثيت'' | حديث ۽ سنت | اسلامي قانون ۽ ديني حجت طور سنت جي حيثيت جو دفاع |- | ''رسائل و مسائل'' | مختلف مذهبي موضوع | مختلف سوالن جي جوابن ۽ فڪري مضمونن جا مجموعا |- | ''سيرت سرور عالم'' | [[محمد|محمد ﷺ]] جي سيرت | پيغمبر اسلام جي زندگي ۽ پيغام بابت تصنيف |} === انگريزي ترجمن ۾ مشهور ڪتاب === سندس ڪيترين تصنيفن جا انگريزي ترجما مختلف عنوانن هيٺ شايع ٿيا آهن، جن ۾ هي شامل آهن: * ''Towards Understanding Islam'' * ''Purdah and the Status of Woman in Islam'' * ''The Islamic Law and Constitution'' * ''Let Us Be Muslims'' * ''The Islamic Way of Life'' * ''A Short History of the Revivalist Movement in Islam'' * ''Human Rights in Islam'' * ''Four Basic Qur'anic Terms'' * ''The Process of Islamic Revolution'' * ''Unity of the Muslim World'' * ''The Moral Foundations of the Islamic Movement'' * ''Economic System of Islam'' * ''The Road to Peace and Salvation'' * ''The Qadiani Problem'' * ''The Question of Dress'' * ''The Rights of Non-Muslims in Islamic State'' * ''Caliphate and Kingship'' * ''Islamic Law and its Introduction in Pakistan'' * ''Khutabat: Fundamentals of Islam'' == چونڊ زماني وار خاڪو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#283618;color:white;" | سال ! style="background:#606c38;color:white;" | واقعو |- | 1903ع | [[اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ ڄائو |- | 1918ع | صحافت سان عملي وابستگي شروع ڪئي |- | 1920ع | جبلپور جي روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو |- | 1920ع وارو ڏهاڪو | دهليءَ ۾ صحافت ۽ ديني مطالعي سان لاڳاپيل رهيو |- | 1927ع | ''الجهاد في الاسلام'' لکڻ ۽ شايع ڪرائڻ جو ابتدائي سلسلو شروع ٿيو |- | 1932ع–1933ع | ''ترجمان القرآن'' سان سندس ڊگهي ادارت ۽ فڪري سرگرميءَ جو دور شروع ٿيو |- | 1938ع | [[پٺاڻ ڪوٽ]] ويجهو دارالاسلام منصوبي سان وابسته ٿيو |- | 1941ع | [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو |- | 1942ع | ''[[تفهيم القرآن]]'' تي ڪم شروع ڪيو |- | 1947ع | ورهاڱي کان پوءِ پاڪستان منتقل ٿيو |- | 1948ع | پاڪستان ۾ اسلامي آئين ۽ رياست لاءِ مهم؛ بعد ۾ گرفتار ٿيو |- | 1953ع | احمديه مخالف تحريڪ جي پسمنظر ۾ فوجي عدالت موت جي سزا ٻڌائي؛ سزا بعد ۾ عمر قيد ۾ تبديل ۽ پوءِ ختم ڪئي وئي |- | 1964ع | جماعت اسلامي خلاف حڪومتي ڪارروائي دوران ٻيهر قيد ٿيو |- | 1972ع | ''تفهيم القرآن'' مڪمل ڪيو؛ جماعت اسلاميءَ جي امير جي عهدي تان پڻ الڳ ٿيو |- | 1979ع | [[شاهه فيصل عالمي انعام]] حاصل ڪيو |- | 22 سيپٽمبر 1979ع | [[بفيلو، نيو يارڪ]]، آمريڪا ۾ وفات |- | 1979ع | [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ دفن ڪيو ويو |} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }} * {{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }} * {{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }} * {{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }} == پڻ ڏسو == * [[جماعت اسلامي]] * [[جماعت اسلامي پاڪستان]] * [[اسلام پسندي]] * [[اسلامي رياست]] * [[اسلامي احياءُ]] * [[اسلامي معاشيات]] * [[تفهيم القرآن]] * [[خلافت ۽ ملوڪيت]] * [[سيد قطب]] * [[محمد اقبال]] == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Abul A'la Maududi}} {{Wikiquote}} == حوالا == {{Reflist}} {{Authority control}} itco70s2qk3hdckhcpwx3waklvfirwk 417596 417595 2026-10-06T21:47:06Z Intisar Ali 8681 417596 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ ۽ جماعت اسلامي جو باني (1903–1979)}} {{Infobox religious biography | name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | image = أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg | caption = سيد ابوالاعلى مودودي | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | birth_name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | birth_date = {{Birth date|1903|9|25|df=y}} | birth_place = [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1979|9|22|1903|9|25|df=y}} | death_place = [[بفيلو، نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]] | resting_place = [[اڇرا]]، [[لاهور]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | occupation = اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ، صحافي، مفسر ۽ سياسي اڳواڻ | notable_works = ''[[تفہيم القرآن]]''، ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' | known_for = [[جماعت اسلامي]] جو قيام، اسلامي سياسي فڪر | movement = [[جماعت اسلامي]] | founder = [[جماعت اسلامي]] | awards = [[شاهه فيصل عالمي انعام]]، 1979ع }} '''سيد ابو الاعلىٰ مودودي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Abul A'la Maududi}} (25 سيپٽمبر 1903ع – 22 سيپٽمبر 1979ع) ننڍي کنڊ جو اسلامي عالم، قرآن جو مفسر، صحافي، ليکڪ، سياسي مفڪر ۽ [[جماعت اسلامي]] جو باني هو.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-509695-8 }}</ref> هن ويهين صديءَ ۾ اسلام کي رڳو شخصي عقيدي يا عبادتن جي دائري بدران سماجي، سياسي، قانوني ۽ معاشي نظام طور بيان ڪرڻ لاءِ هڪ منظم فڪري خاڪو پيش ڪيو. جديد تحقيق ۾ کيس جديد اسلامي احياءَ ۽ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم ترين نظريه سازن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009230438 |isbn=9781009230438 }}</ref> مودودي جي لکڻين ۾ [[قرآن جي تفسير]]، حديث، اسلامي قانون، سياست، معيشت، سماج، اخلاق، قومپرستي، سيڪيولرزم، عورتن جي سماجي حيثيت ۽ اسلامي رياست جهڙا موضوع شامل آهن. سندس سڀ کان وڏي علمي تصنيف اردو تفسير ''[[تفہيم القرآن]]'' آهي، جڏهن تہ ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' ۽ ٻيا ڪيترائي ڪتاب پڻ سندس مشهور تصنيفن ۾ شامل آهن.<ref name="Nasr1996"/> سندس تحريرون اردو مان عربي، انگريزي، بنگالي، هندي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيون ۽ سندس فڪر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ٻين مسلم معاشرن جي اسلامي احيائي تحريڪن تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Nasr1996"/> 26 آگسٽ 1941ع تي مودودي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو پاڪستان آيو ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي ذريعي ملڪ جي آئين ۽ رياستي نظام کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي اصولن تي قائم ڪرڻ جي سياسي مهم هلائيندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> سندس سياسي ۽ مذهبي نظرين جا ڪيترائي پهلو—خاص ڪري اسلامي رياست، حاڪميت، جمهوريت، عورتن، غير مسلم شهرين، جهاد ۽ اسلامي قانون بابت موقف—علمي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Iqtidar2026"/> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul Ala'a Al-Mowdoodi |url=https://kingfaisalprize.org/ar/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |publisher=King Faisal Foundation |access-date=7 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == ابو الاعلىٰ مودودي 25 سيپٽمبر 1903ع تي [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، ان وقت جي نوابي [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ پيدا ٿيو.<ref name="KFP1979"/> سندس خاندان دهليءَ جي اشرافيه سان تاريخي نسبت رکندڙ سيد خاندان هو.<ref name="Qasmi2017">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |editor-last1=Qasmi |editor-first1=Ali Usman |editor-last2=Robb |editor-first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |doi=10.1017/9781108628012 }}</ref> مودودي پنهنجي دور جي ڪيترن روايتي عالمن جي ابتڙ ڪنهن هڪ مدرسي جي باقاعده ڊگهي نصابي تعليم مان فارغ ٿيل عالم نه هو. سندس تعليم جو وڏو حصو گهر، ذاتي مطالعي ۽ مختلف استادن وٽ حاصل ڪيل تعليم تي ٻڌل هو. ان هوندي به هن عربي، فارسي ۽ اسلامي علوم جو مطالعو ڪيو ۽ بعد ۾ قرآن، حديث، فقه ۽ جديد سياسي فڪر بابت وسيع لکڻيون ڪيون. مورخ علي عثمان قاسمي موجب، مدرسي جي روايتي رسمي تربيت نه هئڻ باوجود مودودي ڪلاسيڪي اسلامي روايت سان گڏ جديد مغربي سياسي فڪر جي به قابل ذڪر ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> سندس والد سيد احمد حسن مودودي وڪالت سان وابسته هو ۽ مذهبي رجحان رکندو هو. ابتدائي عمر ۾ مودودي کي گهر ۾ عربي، فارسي، قرآن ۽ اسلامي تعليم ڏني وئي. سندس رسمي تعليم گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي؛ والد جي بيماري ۽ پوءِ خاندان جي معاشي حالتن سبب نوجوان مودودي کي نسبتاً ننڍي عمر ۾ عملي زندگي اختيار ڪرڻي پئي.<ref name="Nasr1996"/> == صحافتي زندگي == مودودي جي عملي زندگيءَ جي شروعات بنيادي طور [[صحافت]] سان ٿي، ۽ اهو تجربو سندس بعد واري لکڻيءَ جي اسلوب ۽ سياسي فڪر تي نمايان اثرانداز ٿيو. قاسمي موجب، مسجد يا مدرسي سان مستقل وابستگي بدران صحافت مان ڪيريئر شروع ڪرڻ کيس هندستان جي آئيني مستقبل، مسلمانن جي سياسي نمائندگي، هندو-مسلم لاڳاپن ۽ برطانوي اقتدار کان پوءِ ممڪن سياسي نظام بابت هلندڙ بحثن سان سڌي واقفيت ڏني.<ref name="Qasmi2017"/> نوجوانيءَ ۾ هن مختلف اخبارن سان ڪم ڪيو. 1918ع ڌاري سندس صحافتي زندگي شروع ٿي ۽ پوءِ هو جبلپور مان نڪرندڙ روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو. بعد ۾ دهليءَ ۾ مسلمان صحافت سان ڪم ڪيائين. هن ''مسلم'' ۽ پوءِ [[جمعيت علماءِ هند]] سان لاڳاپيل اخبار ''الجمعية'' جي ادارت پڻ ڪئي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Qasmi2017"/> صحافت مودودي لاءِ رڳو پيشو نه رهي؛ اها سندس سياسي ۽ مذهبي خيالن جي تشڪيل جو اهم ذريعو بڻجي وئي. سندس تحرير جو انداز روايتي عالماڻي نثر کان نسبتاً مختلف، سڌو ۽ عام پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ جوڳو هو. ان وسيلي هو پيچيده مذهبي ۽ سياسي تصورن کي جديد سياسي اصطلاحن سان پيش ڪرڻ لڳو.<ref name="Qasmi2017"/> == علمي ۽ فڪري تشڪيل == 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان ۾ فرقيواراڻي تشدد، خلافت تحريڪ کان پوءِ جي سياسي صورتحال ۽ اسلام ۽ جهاد بابت ٿيندڙ بحثن مودودي جي فڪري ارتقا تي اثر وڌو. ان ماحول ۾ هن جهاد جي اسلامي تصور بابت لکڻ شروع ڪيو، جنهن جو نتيجو سندس ابتدائي اهم تصنيف ''الجهاد في الإسلام'' جي صورت ۾ نڪتو. ڪتاب جو مواد پهرين قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Iqtidar2026"/> ''الجهاد في الإسلام'' مودودي جي شروعاتي دور جي اهم تصنيفن مان هئي. جديد Cambridge edition هن ڪتاب کي سندس شروعاتي ۽ اثرائتي سياسي تحريرن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان کي نوآبادياتي دور، تشدد جي جواز، اسلامي سياسي نظام ۽ جديد رياست بابت سندس وسيع فڪر جي پسمنظر ۾ رکي ٿي.<ref name="Iqtidar2026"/> مودودي جو فڪر وقت سان هڪ اهڙي نظريي ڏانهن وڌيو جنهن ۾ اسلام کي مڪمل طرزِ حيات قرار ڏنو ويو. سندس نظر ۾ دين جي دائري ۾ فردي عبادت سان گڏ سياست، معيشت، قانون، سماج ۽ رياست پڻ شامل هئا. ولي نصر جي تجزيي موجب مودودي جديد دور ۾ سياسي اسلام جو هڪ منظم نظرياتي خاڪو تيار ڪيو ۽ ان نظريي کي عملي سماجي تحريڪ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> بهرحال، جديد علمي تحقيق مودودي جي فڪري تشڪيل کي صرف ”اولهه جي مخالفت“ جو نتيجو نٿي سمجهي. نصر ان کي برطانوي هندستان ۾ مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ سياسي طاقت، اجتماعي سڃاڻپ، قومپرستي ۽ نوآبادياتي نظام کان پوءِ مستقبل جي رياست بابت بحثن سان پڻ ڳنڍي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == ترجمان القرآن == 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مودودي پنهنجي رسالي ''ترجمان القرآن'' جي ادارت ۽ اشاعت شروع ڪئي. اهو رسالو اڳتي هلي سندس فڪر جي تشهير جو اهم ذريعو بڻيو. ''ترجمان القرآن'' ۾ هن قرآن، اسلامي تاريخ، سياست، قومپرستي، جديد تهذيب، مسلمانن جي اجتماعي حالت ۽ اسلامي نظام بابت مسلسل مضمون لکيا.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> هن دور تائين مودودي روايتي صحافي کان هڪ منظم مذهبي-سياسي مفڪر ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو. سندس لکڻين ۾ اهو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو تہ مسلمانن جي مسئلن جو حل رڳو سياسي نمائندگي يا اقتدار ۾ حصي حاصل ڪرڻ ۾ نه، پر فرد ۽ سماج کي اسلامي اصولن مطابق نئين سر منظم ڪرڻ ۾ آهي.<ref name="Nasr1996"/> == علامه اقبال ۽ دارالاسلام == 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ مودودي جو رابطو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] ۽ چوڌري نياز علي خان سان ٿيو. چوڌري نياز علي خان پنجاب ۾ هڪ علمي ۽ ديني مرڪز قائم ڪرڻ لاءِ زمين وقف ڪئي هئي، جنهن کي ''دارالاسلام'' جي نالي سان سڃاتو ويو. 1938ع ۾ مودودي حيدرآباد دکن ڇڏي [[پٺاڻ ڪوٽ]] ڀرسان دارالاسلام منتقل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> دارالاسلام واري دور ۾ مودودي کي پنهنجي مذهبي ۽ سماجي فڪر کي هڪ منظم تحريڪ جي صورت ڏيڻ لاءِ ماحول مليو. جيتوڻيڪ اقبال اپريل 1938ع ۾ وفات ڪري ويو، دارالاسلام جو تجربو مودودي جي بعد واري تنظيمي سوچ ۽ جماعت اسلامي جي قيام کان اڳ واري فڪري مرحلي ۾ اهم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> == هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ بابت موقف == مودودي گڏيل هندستان ۾ رائج علائقائي يا قومي قومپرستيءَ جو سخت نقاد هو. سندس نظر ۾ مسلمانن جي بنيادي اجتماعي سڃاڻپ قوم، نسل يا جاگرافي بدران اسلام سان وابسته هئڻ گهرجي. انهيءَ بنياد تي هن [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي گڏيل هندستاني قومپرستيءَ سان گڏ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي مسلمان قومپرستيءَ جي سياسي صورت تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> اهو موقف هڪ اهم تاريخي فرق پيدا ڪري ٿو: مودودي مسلمانن لاءِ اسلامي سياسي نظام جو حامي هو، پر مسلم ليگ جي قيادت هيٺ هلي رهي پاڪستان تحريڪ جي سياسي نظريي ۽ حڪمت عمليءَ سان شروع کان متفق نه هو. علي عثمان قاسمي جي تحقيق موجب مودودي مسلم ليگ ۽ [[محمد علي جناح]] تي تنقيد ڪندي دليل ڏنو تہ رڳو مسلمانن جي اڪثريت واري قومي رياست قائم ٿيڻ سان اها خود بخود ”اسلامي رياست“ نه بڻجي ويندي.<ref name="Qasmi2017"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو پاڪستان بابت ورهاڱي کان اڳ وارو موقف ۽ 1947ع کان پوءِ پاڪستان کي اسلامي رياست بنائڻ لاءِ سندس سياسي سرگرمي ٻه الڳ تاريخي مرحلا آهن؛ ٻنهي کي هڪٻئي سان ملائي پيش ڪرڻ سان سندس سياسي ارتقا جي صحيح تصوير سامهون نٿي اچي.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جو قيام == {{Main|جماعت اسلامي}} مودودي جي فڪري ۽ تنظيمي سرگرمين جو نتيجو 26 آگسٽ 1941ع تي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] جي قيام جي صورت ۾ سامهون آيو. جماعت جي قيام جو مقصد اهڙي منظم جماعت تيار ڪرڻ هو جيڪا اسلامي اصولن مطابق فرد، سماج ۽ آخرڪار رياستي نظام جي تبديلي لاءِ ڪم ڪري. مودودي جماعت جو پهريون امير چونڊيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي جي تصور ۾ جماعت محض چونڊن لاءِ قائم ڪيل سياسي پارٽي نه هئي، بلڪه هڪ نظرياتي ۽ اصلاحي تحريڪ هئي. ان جو ابتدائي طريقو تعليم، تربيت، اشاعت ۽ چونڊيل ڪارڪنن جي تياري ذريعي سماج ۾ تدريجي تبديلي آڻڻ هو. نصر موجب مودودي جي اهم جدت اها هئي تہ هن پنهنجي سياسي-مذهبي نظريي سان گڏ ان کي عملي جامو پارائڻ لاءِ هڪ منظم سماجي ۽ سياسي تنظيم جو خاڪو پڻ پيش ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> ورهاڱي کان اڳ جماعت اسلامي سڄي برطانوي هندستان جي تنظيم هئي. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت جون هندستاني ۽ پاڪستاني شاخون جدا تنظيمي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ لڳيون، جڏهن تہ مودودي پاڪستان منتقل ٿيو ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي قيادت جاري رکي.<ref name="Nasr1996"/> == پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ == 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ مودودي پاڪستان لڏي آيو ۽ [[لاهور]] سندس سياسي، علمي ۽ تنظيمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. ورهاڱي کان اڳ مسلم ليگ جي پاڪستان واري تصور تي تنقيد ڪرڻ باوجود، نئين رياست قائم ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي سرگرمين جو مرڪز پاڪستان جي آئيني ۽ قانوني ڍانچي کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي بنائڻ تي رکيو.<ref name="Nasr1996"/> هن ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي آئين ۾ خدا جي حاڪميت، اسلامي قانون جي بالادستي ۽ رياست جي اسلامي سڃاڻپ کي تسليم ڪرائڻ لاءِ مهم هلائي. پاڪستان جي رياست سان سندس تعلق ان ڪري مختلف وقتن تي تعاون، سياسي اختلاف، گرفتاري ۽ قيد جي مرحلن مان گذريو. سندس اسلامي رياست، جمهوريت ۽ آئين بابت تفصيلي نظريو بعد وارن حصن ۾ الڳ بيان ڪيو ويندو. == گرفتاريون ۽ رياست سان ٽڪراءُ == پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ مودودي ۽ حڪومت جا لاڳاپا جلد خراب ٿيا. 1948ع ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصو قيد ۾ رکيو ويو. سندس سياسي سرگرمين ۾ پاڪستان کي اسلامي آئين ڏيڻ جو مطالبو مرڪزي حيثيت اختيار ڪندو ويو.<ref name="Nasr1996"/> 1953ع ۾ پنجاب، خاص طور [[لاهور]]، ۾ احمدين خلاف تحريڪ ۽ فسادن دوران مودودي جو لکيل رسالو ''قادياني مسئلو'' پڻ شديد سياسي تڪرار جو حصو بڻيو. مارشل لا اختيارين کيس گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ موت جي سزا ٻڌائي. سزا تي عمل نه ٿيو؛ بعد ۾ اها عمر قيد ۾ تبديل ڪئي وئي ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> ان واقعي مودودي جي سياسي حيثيت کي وڏي شهرت ڏني، پر 1953ع جي تشدد ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي تنظيمن جي ڪردار، جماعت اسلامي جي ذميواري ۽ مودودي جي تحريرن جي اثر بابت تاريخي بحث کي سندس حامين جي روايت کان الڳ، معتبر ثانوي ذريعن جي بنياد تي ڏسڻ ضروري آهي. ان موضوع کي سندس احمديت بابت نظرين واري حصي ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويندو. == تفسير تفهيم القرآن == {{Main|تفهيم القرآن}} مودودي 1942ع ۾ قرآن جي اردو تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' لکڻ شروع ڪئي. اهو منصوبو لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تائين جاري رهيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ ترجمي سان گڏ تاريخي پسمنظر، آيتن جي تشريح، سماجي ۽ قانوني مسئلن ۽ مودودي جي سياسي ۽ مذهبي فڪر بابت تفصيلي حاشيا شامل آهن. هي تفسير سندس سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ وسيع اثر رکندڙ تصنيفن مان بڻيو ۽ بعد ۾ ڪيترين ٻولين ۾ ان جا ترجما ٿيا. ''تفهيم القرآن'' سندس مجموعي فڪر کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي رياست، قانون، معيشت، عورت، جهاد، غير مسلمانن ۽ سماجي نظام بابت سندس ڪيترن نظرين جي قرآني استدلال جو تفصيلي اظهار ان ۾ ملي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا == مودودي تقريباً ٽن ڏهاڪن تائين جماعت اسلامي جي قيادت ڪئي. صحت جي مسئلن ۽ تنظيمي حالتن جي پسمنظر ۾ هن 1972ع ۾ جماعت اسلامي جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. امارت ڇڏڻ کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي فڪر ۽ جماعت سان فڪري لاڳاپي ۾ سرگرم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> ساڳئي سال سندس ڊگهي عرصي کان جاري ''تفهيم القرآن'' پڻ مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ جو آخري دور بنيادي طور علمي ڪم، لکڻين ۽ خراب ٿيندڙ صحت سان لاڳاپيل رهيو. == اعزاز == 1979ع ۾ مودودي کي '''اسلام جي خدمت''' جي شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979"/> انعام جي سرڪاري فيصلي ۾ سندس اسلامي صحافت، لکڻين، ننڍي کنڊ ۾ اسلامي فڪر جي تجديد لاءِ سرگرمين ۽ اسلامي قدرن جي ترويج کي انعام ڏيڻ جا اهم سبب ڄاڻايو ويو.<ref name="KFP1979"/> [[File:أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg|thumb|ساڄو|سيد ابوالاعلىٰ مودودي، جنهن کي 1979ع ۾ اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ شاهه فيصل عالمي انعام ڏنو ويو.]] == آخري بيماري ۽ وفات == مودودي ڪيترن سالن کان گڙدن جي بيماريءَ ۾ مبتلا هو ۽ زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.<ref name="Nasr1996"/> 1979ع ۾ علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. علاج دوران سندس حالت وڌيڪ خراب ٿي ۽ 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ 75 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪيائين.<ref name="Nasr1996"/> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو. لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. [[File:Grave maududi.jpg|thumb|ساڄو|[[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ ابو الاعلىٰ مودودي جي قبر]] مودودي جي وفات سندس سياسي ۽ فڪري اثر جو خاتمو ثابت نه ٿي. سندس لکڻيون، جماعت اسلامي جو تنظيمي ڍانچو ۽ اسلامي رياست بابت سندس اصطلاحي ۽ نظرياتي تصورات ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر به جديد اسلامي سياسي تحريڪن جي بحث جو حصو بڻيا. جديد علمي ادب ۾ ان اثر جي نوعيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن، جن جو تفصيلي جائزو مضمون جي ''اثر ۽ ورثو'' واري حصي ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026"/> == فڪر ۽ نظريا == مودودي جي فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام رڳو فرد جي ذاتي عقيدي، عبادت يا روحاني زندگي تائين محدود مذهب نہ، پر انسان جي انفرادي ۽ اجتماعي زندگيءَ لاءِ هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، قانوني ۽ سياسي نظام آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت کي ان نظام جا بنيادي ماخذ قرار ڏنو ۽ جديد رياست، آئين، معيشت ۽ سماج بابت اسلامي اصطلاحن کي ويهين صديءَ جي سياسي ٻوليءَ سان ملائي هڪ منظم نظريو پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Iqtidar2020">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Theorizing Popular Sovereignty in the Colony: Abul Aʿla Maududi's “Theodemocracy” |journal=The Review of Politics |volume=82 |issue=4 |year=2020 |pages=595–617 |doi=10.1017/S0034670520000595 }}</ref> جديد عالمن مودودي جي هن فڪر کي رڳو قديم اسلامي سياسي تصورن جي بحالي قرار ڏيڻ بدران نوآبادياتي هندستان، جديد قومي رياست، عوامي حاڪميت، جمهوريت، سوشلزم ۽ يورپي سياسي نظرين سان سندس فڪري بحث جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهيو آهي.<ref name="Iqtidar2020"/><ref name="Iqtidar2026"/> خاص طور سندس ''حاڪميت''، ''اسلامي رياست'' ۽ ''اسلامي انقلاب'' جهڙا تصور بعد ۾ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم اصطلاحن ۾ شامل ٿيا.<ref name="Zaman2015">{{cite journal |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |title=The Sovereignty of God in Modern Islamic Thought |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=25 |issue=3 |year=2015 |pages=389–418 |doi=10.1017/S1356186314000561 }}</ref> === قرآن ۽ سنت === مودودي قرآن کي اسلامي فڪر ۽ قانون جو بنيادي ماخذ سمجهندو هو، پر قرآن سان گڏ [[سنت]] کي پڻ لازمي قانوني ۽ ديني حجت قرار ڏيندو هو. سندس دليل موجب قرآن پاڻ رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو، تنهنڪري اسلامي نظام کي صرف قرآن تائين محدود ڪري سنت کي قانوني حجيت کان ڌار نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Adams1983">{{cite book |last=Adams |first=Charles J. |chapter=Mawdudi and the Islamic State |editor-last=Esposito |editor-first=John L. |title=Voices of Resurgent Islam |publisher=Oxford University Press |year=1983 |pages=99–133 |isbn=9780195033404 }}</ref> سندس مشهور تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' صرف لفظي يا لغوي تفسير نہ هو؛ ان ۾ تاريخ، قانون، سياست، معيشت ۽ سماجي معاملن بابت سندس فڪري موقف پڻ وڏي پيماني تي بيان ٿيل آهي. انهيءَ ڪري ''تفهيم القرآن'' مودودي جي سياسي ۽ سماجي فڪر کي سمجهڻ لاءِ به بنيادي ماخذ آهي.<ref name="Nasr1996"/> === حاڪميتِ الٰهي === مودودي جي سياسي فڪر جو هڪ اهم تصور '''حاڪميتِ الٰهي''' هو. سندس نظر ۾ آخري ۽ مطلق حاڪميت انسان، بادشاهه، پارليامينٽ يا قوم بدران خدا جي آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙو مطلق قانون ساز اختيار حاصل نہ آهي جنهن تحت هو خدائي هدايت کان آزاد ٿي حلال ۽ حرام جا بنيادي معيار مقرر ڪري.<ref name="Zaman2015"/> محمد قاسم زمان موجب ''حاڪميتِ الٰهي'' جديد اسلام پسند سياسي فڪر جو نمايان تصور بڻيو ۽ مودودي ان جي ويهين صديءَ واري تشڪيل جي اهم ترين مفڪرن مان هو.<ref name="Zaman2015"/> جديد تحقيق ساڳئي وقت اهو پڻ واضح ڪري ٿي تہ مودودي جي حاڪميت واري تصور کي سڌي طرح وچئين دور جي اسلامي سياسي نظريي جو نقل سمجهڻ درست نہ ٿيندو؛ ان جي جديد صورت نوآبادياتي رياست، قانون سازي ۽ عوامي حاڪميت بابت جديد بحثن سان پڻ جڙيل هئي.<ref name="AlAzami2022">{{cite journal |last=Al-Azami |first=Usaama |title=Locating Ḥākimiyya in Global History: The Concept of Sovereignty in Premodern Islam and Its Reception after Mawdūdī and Quṭb |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=355–376 |doi=10.1017/S1356186321000605 }}</ref> مودودي انساني حاڪميت کي رد ڪندي اهو نہ چيو تہ رياستي انتظام ۾ ماڻهن جو ڪو ڪردار ئي نہ هجي. سندس تصور ۾ مسلمان خدا جا ''خليفا'' يا نائب آهن ۽ مقرر ڪيل اسلامي حدن اندر اجتماعي معاملن جي انتظام، مشاورت ۽ اهڙن معاملن بابت فيصلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا جن بابت شريعت ڪو واضح حڪم نہ ڏنو هجي.<ref name="ILC1977">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1977 }}</ref> === اسلامي رياست === {{further|اسلامي رياست}} مودودي جديد دور ۾ ''اسلامي رياست'' جي منظم نظريي کي ترقي ڏيندڙ نمايان مفڪرن مان هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس تصور ۾ اسلامي رياست جي بنياد جا ٽي اهم اصول '''توحيد'''، '''رسالت''' ۽ '''خلافت''' هئا. توحيد مان خدا جي حاڪميت، رسالت مان قرآن ۽ سنت جي رهنمائي، ۽ خلافت مان انسان جي محدود ۽ امانتي سياسي اختيار جو تصور اخذ ڪيو ويو.<ref name="ILC1977"/> هن اسلامي رياست کي ڪنهن مخصوص نسل، قوم يا جاگرافيءَ تي ٻڌل قومي رياست بدران هڪ '''نظرياتي رياست''' طور پيش ڪيو. سندس نظر ۾ رياست جي اسلامي هجڻ جو بنيادي معيار ان جي آباديءَ جو فقط مسلمان هجڻ نہ، پر ان جي قانوني ۽ سياسي نظام جو اسلامي اصولن سان مطابقت رکڻ هو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي 1955ع ۾ پنهنجي مثالي نظام لاءِ ”خدا پرست جمهوري خلافت“ جهڙا لفظ پڻ استعمال ڪيا.<ref name="Nasr1996"/> سندس لکڻين ۾ اسلامي رياست جو دائرو وسيع آهي: خانداني معاملن کان وٺي معيشت، عدليه، انتظاميا، شهرين جي حقن ۽ فرضن، جنگ ۽ امن ۽ بين الاقوامي لاڳاپن تائين شريعت کي هدايت جو بنياد قرار ڏنو ويو.<ref name="Adams1983"/> بهرحال سندس تصور ۾ رياست جو هر انتظامي تفصيل اڳواٽ مقرر ٿيل نہ هو. مودودي پاڻ تسليم ڪيو تہ انساني معاملن جو هڪ وڏو ميدان اهڙو آهي جنهن بابت شريعت خاموش آهي؛ اهڙن معاملن ۾ اسلامي رياست حالتن مطابق قانون ۽ ضابطا ٺاهي سگهي ٿي، بشرطيڪ اهي قرآن ۽ سنت جي واضح حڪمن سان ٽڪراءَ ۾ نہ هجن.<ref name="Adams1983"/> === ٿيئوڊيموڪريسي === مودودي پنهنجي مثالي سياسي نظام کي روايتي معنيٰ ۾ '''[[ٿيوڪريسي]]''' سڏڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن '''خدائي جمهوريت''' (Theodemocracy) يا ''خدائي جمهوري نظام'' جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ آخري حاڪميت خدا جي هجي، پر مسلمان اجتماعي طور خلافت جي حق کي استعمال ڪن.<ref name="Iqtidar2020"/> حميرا اقتدار جي تحقيق موجب مودودي جي ''خدائي جمھوريت'' کي فقط ”مذهبي آمريت“ جو مترادف سمجهڻ سندس نظريي جي پيچيدگي کي نظرانداز ڪري ٿو. مودودي هڪ طرف مطلق عوامي حاڪميت کي رد ڪيو، پر ٻئي طرف حڪمرانن کي خدا جي نمائندگي ڪندڙ پادري طبقي جي صورت ۾ مطلق اختيار ڏيڻ به قبول نہ ڪيو. سندس تصور ۾ اجتماعي مشاورت، نمائندگي ۽ عوام جي سياسي شموليت موجود هئي، پر اها شريعت جي حدن اندر هئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === جمهوريت ۽ شوريٰ === مودودي مغربي لبرل جمهوريت جي ان اصول سان اختلاف رکندو هو جنهن موجب عوام يا سندن چونڊيل پارليامينٽ آخري قانون ساز حاڪم آهي. سندس خيال ۾ جيڪڏهن اڪثريت کي اخلاقي يا خدائي حدن کان آزاد مڪمل قانون ساز اختيار ڏنو وڃي تہ مقبول خواهش پاڻ صحيح ۽ غلط جو معيار بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Iqtidar2020"/> هن آمريڪا ۾ شراب جي ممانعت ۽ پوءِ ان جي خاتمي کي مثال طور استعمال ڪندي دليل ڏنو تہ عددي اڪثريت لازمي طور اخلاقي يا سماجي لحاظ کان درست فيصلو نٿي ڪري.<ref name="PoliticalTheory">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Political Theory of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |edition=8th |year=1993 |pages=23–25 }}</ref> ٻئي طرف، هو حڪومت جي معاملن ۾ '''شوريٰ''' يا گڏيل صلاح مشوري کي ضروري سمجهندو هو. حڪمران کي ماڻهن جي اعتماد جو حامل هئڻ گهرجي ۽ جن معاملن بابت شريعت ۾ قطعي حڪم موجود نہ هجي، انهن بابت مسلمانن جي صلاح ۽ اتفاق ذريعي فيصلا ڪري سگهجن ٿا.<ref name="ILC1977"/><ref name="Adams1983"/> انهيءَ سبب مودودي جي جمهوريت بابت موقف کي سادي نموني ”جمهوريت جي حمايت“ يا ”جمهوريت جي مڪمل مخالفت“ طور بيان ڪرڻ اڻپورو آهي. هو عوامي نمائندگي ۽ مشاورت قبول ڪندو هو، پر عوام جي غير محدود قانون ساز حاڪميت کي رد ڪندو هو.<ref name="Iqtidar2020"/> === رياستي ادارا ۽ آئين === مودودي جو خيال هو تہ اسلام جا بنيادي آئيني اصول قرآن، سنت، خلفاءِ راشدين جي روايت ۽ اسلامي قانوني ورثي مان اخذ ٿين ٿا، پر جديد رياست لاءِ انهن اصولن کي لکيل آئين جي صورت ڏيڻ ضروري آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن جي تصور موجب رياست جو سربراهه چونڊيل هجي ۽ عوام جو اعتماد حاصل هجي. قانون ساز اداري ۾ اهڙا ماڻهو شامل هجن جيڪي اسلامي قانون کي سمجهڻ ۽ جديد مسئلن تي ان جي اصولن کي لاڳو ڪرڻ جي صلاحيت رکن. قانون سازيءَ جو اختيار اهڙن شعبن ۾ وسيع ٿي سگهي ٿو جن بابت شريعت واضح حڪم نہ ڏئي، پر قرآن ۽ سنت جي قطعي حڪمن کي تبديل ڪرڻ پارليامينٽ جي اختيار ۾ نہ هوندو.<ref name="ILC1977"/> مودودي جي عدليه بابت سوچ وقت سان تبديل ٿي. شروعاتي دور ۾ هن مغربي adversarial عدالتي نظام ۽ وڪيلن جي ڪردار تي تنقيد ڪئي، پر پاڪستان ۾ جماعت اسلامي خلاف سرڪاري ڪارروائين دوران عدالتن کان رليف ملڻ کان پوءِ هن آزاد عدليه، اپيل جي حق ۽ [[مخالف ڌرين وارو عدالتي نظام]] يا فريقي مقابلي وارو عدالتي نظام يا ايڊورسريل سسسٽم جي فائدن کي وڌيڪ قبول ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح سندس سياسي فڪر مڪمل طور جامد نہ رهيو؛ عملي پاڪستاني سياست ۽ رياستي ادارن سان تجربن جي نتيجي ۾ سندس ڪجهه آئيني تجويزون تبديل ٿينديون رهيون.<ref name="Nasr1996"/> === شريعت === مودودي لاءِ '''[[شريعت]]''' اسلامي رياست جي سڃاڻپ جو بنيادي معيار هئي. هن لکيو تہ جيڪڏهن مسلمان سماج شعوري طور شريعت کي رد ڪري پنهنجو قانون ان کان آزاد ڪنهن ٻئي ماخذ مان اخذ ڪري، تہ اهڙو سماج اسلامي نظام جي بنيادي دعويٰ کي ڪمزور ڪري ٿو.<ref name="IslamicLaw1955">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=Islamic Law and Its Introduction |publisher=Islamic Publications |year=1955 |pages=13–14 }}</ref> سندس تصور ۾ شريعت رڳو عبادتن يا خانداني قانون تائين محدود نہ هئي، پر سماجي ۽ معاشي معاملا، انتظام، عدليه، شهري حق ۽ فرض ۽ جنگ ۽ امن جا اصول پڻ ان جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref name="Adams1983"/> مودودي اسلامي فوجداري قانون جي [[حدود]]، سود جي خاتمي ۽ ٻين شرعي حڪمن جي نفاذ جي حمايت ڪئي. هن مغربي يا مغرب زدہ مسلمانن طرفان حدود کي ظالماڻو قرار ڏيڻ واري تنقيد رد ڪئي، پر ساڳئي وقت دليل ڏنو تہ اهڙيون سزائون هڪ مڪمل اسلامي سماجي نظام ۽ اسلامي تعليم جي قيام کان اڳ الڳ نموني لاڳو ڪرڻ مناسب نہ ٿيندو.<ref name="Nasr1996"/> 2026ع ۾ Cambridge University Press پاران شايع ڪيل سندس چونڊ سياسي تحريرن جي scholarly edition پڻ سندس ''Islamic Law and Constitution'' واري بحث کي ان ڪوشش طور بيان ڪري ٿي جنهن ۾ مودودي جديد رياستي حڪمراني ۽ شريعت جي وچ ۾ مطابقت جو سياسي-قانوني تصور پيش ڪيو.<ref name="Iqtidar2026"/> === اجتهاد === مودودي [[اجتهاد]] کي مڪمل طور رد نہ ڪيو، پر ان جي استعمال لاءِ سخت علمي شرطون رکندو هو. سندس نظر ۾ اجتهاد اهڙي شخص يا اداري جو ڪم هجڻ گهرجي جنهن کي قرآن، سنت، فقهي اصولن ۽ اسلامي علمي روايت تي عبور هجي ۽ جيڪو شريعت کي آخري معيار طور قبول ڪري.<ref name="Nasr1996"/> ان لحاظ کان سندس تصور جديديت پسند مفڪرن کان مختلف هو، جيڪي جديد عقل يا سماجي ضرورتن کي روايتي فقهي نتيجن جي وسيع نئين تشريح لاءِ وڌيڪ آزاد معيار طور استعمال ڪندا هئا. === اسلامي انقلاب === مودودي 1930ع ۽ 1940ع جي ڏهاڪن کان اسلام کي هڪ ''انقلابي نظريي'' ۽ جماعت اسلامي کي سماجي تبديليءَ جي تحريڪ طور بيان ڪندو رهيو. سندس استعمال ڪيل '''اسلامي انقلاب''' جو تصور بعد ۾ ٻين اسلامي تحريڪن ۾ وڏي پيماني تي رائج ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> پر مودودي جو ”انقلاب“ عام طور هٿياربند بغاوت يا اوچتي اقتدار تي قبضي جي معنيٰ ۾ نہ هو. هن سماج جي اخلاقي ۽ فڪري تبديلي، تربيت يافته ڪارڪنن جي تياري، تعليم ۽ دعوت ذريعي تدريجي تبديليءَ کي ترجيح ڏني. سندس خيال ۾ پائيدار سياسي تبديلي ان وقت ممڪن هئي جڏهن سماج ۾ ان لاءِ فڪري ۽ اخلاقي بنياد تيار ٿي وڃي.<ref name="Nasr1996"/> 1957ع ۾ جماعت اسلامي جي مستقبل جي حڪمت عملي بابت هن غير آئيني ذريعن سان سياسي نظام بدلائڻ جي مخالفت ڪئي. ايوب خان ۽ پوءِ ذوالفقار علي ڀٽي جي حڪومتن سان شديد اختلافن باوجود مودودي عام طور جماعت کي ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جي مخالفت ڪندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو انقلابي سياسي vocabulary ۽ سندس تجويز ڪيل عملي طريقو الڳ رکڻ ضروري آهي: سندس لکڻين ۾ سماجي نظام جي بنيادي تبديلي لاءِ انقلابي اصطلاح موجود آهن، پر جماعت لاءِ سندس سياسي حڪمت عملي گهڻو ڪري تدريجي، تنظيمي ۽ آئيني رهي.<ref name="Nasr1996"/> === قومپرستي === مودودي '''[[قومپرستي]]''' کي جديد مغربي سياسي تصور سمجهندو هو ۽ مسلمانن جي بنيادي سياسي سڃاڻپ کي جاگرافي، نسل يا ٻوليءَ سان ٻڌڻ جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس خيال ۾ اسلامي امت سرحدن ۽ نسلي قوميتن کان مٿانهين مذهبي برادري آهي، تنهنڪري مسلمانن کي قومپرست وفاداريءَ بدران اسلام سان پنهنجي بنيادي اجتماعي وابستگي قائم رکڻ گهرجي. هن قومپرستيءَ جي ڪجهه صورتن کي ايتري حد تائين رد ڪيو جو انهن کي توحيد سان متصادم قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ قوم کي آخري سياسي وفاداريءَ جو مرڪز بڻائڻ اسلام جي عالمگير دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> اهو ئي سبب هو جو ورهاڱي کان اڳ هو ڪانگريس جي گڏيل هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ جي مسلمان قومي رياست واري منصوبي ٻنهي کان فاصلو رکندو هو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ، البت، هن نئين ملڪ کي پنهنجي تصور واري اسلامي رياست ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ڪئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === سيڪيولرزم === مودودي [[سيڪيولرزم]] جو پڻ سخت نقاد هو. هن ان لاءِ اردو ۾ اڪثر ''لادينيت'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ۽ سيڪيولر سياست کي مذهب ۽ اخلاقيات کي اجتماعي حڪمرانيءَ کان جدا ڪرڻ واري نظام طور ڏٺو.<ref name="Adams1983"/> سندس نظر ۾ اخلاقي قدرن جو آخري سرچشمو خدا ۽ وحي هئا؛ تنهنڪري رياست کي مذهب کان اصولي طور آزاد ڪرڻ آخرڪار سياست کي مستقل خدائي اخلاقي معيار کان محروم ڪري ڇڏيندو. Charles J. Adams جي تجزيي موجب مودودي لاءِ سيڪيولرزم صرف رياست جي مذهبي غيرجانبداري نہ، پر هڪ اهڙو تصور هو جنهن ۾ انساني خواهش يا سياسي طاقت کي خدائي هدايت کان خودمختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Adams1983"/> هي تفسير جديد سيڪيولرزم جي سڀني نظرين جي غيرجانبدار وصف نہ، بلڪه '''مودودي جو پنهنجو تنقيدي تصور''' هو؛ تنهنڪري ان کي سندس موقف طور بيان ڪرڻ ضروري آهي. === اسلامي جديديت === مودودي جديديت ۽ مغربي تهذيب کي هڪ ئي شيءِ نہ سمجهندو هو. هن جديد سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ ڪارائتي ادارتي طريقن کي اصولي طور رد نہ ڪيو، پر مغربي تهذيب جي فلسفي، سيڪيولر اخلاقيات ۽ سماجي قدرن جي تقليد جي مخالفت ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> هو [[اسلامي جديديت]] جي انهن مفڪرن سان متفق هو تہ اسلام عقل جي خلاف نہ آهي. اختلاف ان ڳالهه تي هو تہ قرآن ۽ سنت کي جديد انساني عقل جي معيار تي پرکيو وڃي يا عقل کي وحي جي دائري اندر استعمال ڪيو وڃي. مودودي جي نظر ۾ قرآن ۽ سنت آخري معيار هئا؛ عقل جو ڪم انهن جي معنائن ۽ نون حالتن ۾ انهن جي اطلاق کي سمجهڻ هو، نہ تہ وحي جي صحت جو آزاد حاڪم بڻجڻ.<ref name="Mortimer1982">{{cite book |last=Mortimer |first=Edward |title=Faith and Power: The Politics of Islam |publisher=Vintage Books |year=1982 |page=204 |isbn=9780571119448 }}</ref> محققن ساڳئي وقت نشاندهي ڪئي آهي تہ مغربيت جي مخالفت باوجود مودودي پنهنجي فڪر ۾ جديد سياسي اصطلاحن—''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست''، ''آئين''، ''پارٽي'' ۽ ''نظام''—جو وسيع استعمال ڪيو. ان ڪري سندس فڪر روايتي اسلامي اصطلاحن ۽ جديد سياسي vocabulary جي هڪ نئين ميلاپ طور پڻ مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="Iqtidar2026"/> === سائنس === مودودي جديد [[سائنس]] کي بذات خود ڪنهن مخصوص مذهبي يا سيڪيولر فلسفي سان لازم ملزوم نہ سمجهندو هو. سندس مشهور تشبيهه موجب جديد سائنس هڪ ''جسم'' وانگر هئي جنهن ۾ مختلف فلسفي يا قدرن جو ''روح'' داخل ٿي سگهي ٿو؛ جيئن ريڊيو پاڻ پيغام جو نظريو مقرر نہ ڪندو آهي پر مختلف قسم جا پيغام نشر ڪري سگهي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> انهيءَ بنياد تي هن جديد سائنسي ۽ فني علم حاصل ڪرڻ جي مخالفت نہ ڪئي؛ سندس اعتراض ان وقت پيدا ٿيندو هو جڏهن سائنس سان گڏ مادي پرستي يا سيڪيولر فلسفي کي به لازمي سچ طور قبول ڪيو وڃي.<ref name="Nasr1996"/> === مغربي تهذيب بابت موقف === مودودي جديد مغربي تهذيب جي سائنس ۽ فني ڪاميابين ۽ ان جي اخلاقي ۽ سماجي قدرن وچ ۾ فرق ڪندو هو. سندس تنقيد خاص طور سيڪيولرزم، قومپرستي، آزاد جنسي سماجي لاڳاپن، سودي معيشت ۽ مطلق عوامي حاڪميت تي مرڪوز هئي.<ref name="Nasr1996"/> ان هوندي به جديد تحقيق سندس فڪر کي ”مغرب جي مڪمل رد“ تائين محدود نٿي ڪري. Humeira Iqtidar موجب مودودي نوآبادياتي لبرل رياست کي هڪ طرف تنقيد جو نشانو بڻايو، پر ٻئي طرف جديد رياست، آئين، نمائندگي ۽ حاڪميت جي ڪيترن ئي ادارتي تصورن سان فڪري طور بحث ڪندي انهن کي پنهنجي اسلامي سياسي نظريي ۾ نئين صورت پڻ ڏني.<ref name="Iqtidar2020"/> === مغل سلطنت ۽ اڪبر بابت موقف === مودودي [[مغل سلطنت]] جي تاريخ کي مڪمل طور مثالي اسلامي حڪمراني نہ سمجهندو هو. خاص طور هن [[اڪبر اعظم]] جي مذهبي پاليسين ۽ جنهن کي بعد جي ادب ۾ ''[[دين الهي]]'' چيو ويو، ان تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان کي اسلامي عقيدي کان انحراف سان ڳنڍيو. بهرحال اڪبر جي مذهبي پاليسيءَ بابت جديد مورخن ۾ اختلاف موجود آهي. [[ايس. ايم. اڪرام]] سميت ڪجهه محققن دليل ڏنو آهي تہ اڪبر جو مقصد نئون منظم مذهب قائم ڪرڻ بدران پنهنجي چونڊيل درٻارين سان ''ارادت'' يا روحاني شاگرديءَ جو تعلق پيدا ڪرڻ هو.<ref name="Ikram1964">{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |editor-last=Embree |editor-first=Ainslie T. |title=Muslim Civilization in India |chapter=Religion at Akbar's Court |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 }}</ref> ان ڪري اڪبر بابت مودودي جي راءِ کي تاريخي حقيقت جي قطعي بيان بدران سندس مذهبي-سياسي تفسير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === عالمن ۽ روايتي فقهي ورثي بابت موقف === مودودي روايتي [[علماء]] جو مڪمل مخالف نہ هو، پر هن پنهنجي دور جي مذهبي عالمن جي علمي ۽ سياسي ڪردار تي سخت تنقيد ڪئي. سندس خيال ۾ ڪيترائي عالم جديد سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کان اڻواقف هئا ۽ فقهي روايت جي بنيادي اصولن ۽ تاريخي تفصيلن وچ ۾ فرق ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا هئا.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع ۽ جديد حالتن لاءِ اجتهاد تي زور ڏنو، پر ساڳئي وقت اجتهاد کي غير تربيت يافته ماڻهن لاءِ آزاد نہ ڇڏيو. سندس مثالي اسلامي نظام ۾ جديد ۽ روايتي ٻنهي علمن سان واقف عالمن ۽ قانوندانن کي اهم ڪردار حاصل هو.<ref name="Nasr1996"/> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس علماء سان تعلق پڻ تبديل ٿيو. جن روايتي مذهبي حلقن تي هو اڳ تنقيد ڪندو هو، انهن مان ڪيترن سان اسلامي آئين ۽ ٻين سياسي مسئلن تي جماعت اسلامي عملي اتحاد پڻ قائم ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> === عورتن بابت خيال === مودودي جي سماجي فڪر ۾ [[عورت]]، خاندان، پردو ۽ مردن ۽ عورتن جي سماجي ڪردارن بابت سوالن کي خاص اهميت حاصل هئي. هن انهن موضوعن تي پنهنجي مشهور ڪتاب ''پردہ'' (''Purdah and the Status of Woman in Islam'') ۾ تفصيلي بحث ڪيو. ڪتاب پهريون ڀيرو 1939ع–1940ع جي لڳ ڀڳ شايع ٿيو ۽ شروع کان ئي بحث هيٺ رهيو.<ref name="IqtidarPardah2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=160–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> مودودي جو خيال هو تہ مرد ۽ عورت انساني ۽ اخلاقي قدر جي لحاظ کان خدا آڏو ذميوار آهن، پر سندن سماجي ڪردار مڪمل طور هڪجهڙا نہ آهن. هن اهڙي صنفي مساوات جي مخالفت ڪئي جنهن ۾ مرد ۽ عورت جا سماجي ڪردار هڪٻئي سان مڪمل طور مٽاسٽا لائق سمجهيا وڃن. جديد محقق [[حميرا اقتدار]] جي تجزيي موجب ''پردہ'' ۾ مودودي جو استدلال صرف روايتي صنفي علحدگيءَ جو دفاع نہ هو؛ هن جديد سرمائيداري، مارڪيٽ ۾ عورت جي محنت جي وڪري ۽ خاندان تي مارڪيٽ جي اثرن بابت پڻ تنقيدي دليل ڏنا.<ref name="IqtidarEquality2021">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Conservative Anti-Colonialism: Maududi, Marx and Social Equality |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=295–310 |doi=10.1017/S1356186321000332 }}</ref> [[عرفان احمد]] موجب مودودي جديد شهري زندگيءَ ۾ عورتن جي وڌندڙ عوامي موجودگيءَ کي اسلامي اخلاقي ۽ خانداني نظام لاءِ هڪ اهم چئلينج سمجهندو هو. هن بازارن، ڪاليجن، ٿيئٽرن ۽ ٻين گڏيل سماجي هنڌن ۾ مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول، ۽ جديد تفريحي ثقافت جي ڪيترن پاسن تي تنقيد ڪئي.<ref name="IrfanAhmad2013">{{cite book |last=Ahmad |first=Irfan |chapter=Cracks in the 'Mightiest Fortress' |editor1-last=Osella |editor1-first=Filippo |editor2-last=Osella |editor2-first=Caroline |title=Islamic Reform in South Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |page=322 |isbn=9781107276673 }}</ref> ==== خاندان ۽ گهريلو ڪردار ==== مودودي خاندان کي اسلامي سماج جي بنيادي اداري طور ڏٺو. ''Towards Understanding Islam'' ۾ هن عورت جي بنيادي ذميوارين ۾ گهر جي انتظام، ٻارن جي تربيت ۽ پرورش ۽ خانداني زندگيءَ جي سنڀال کي شامل ڪيو.<ref name="TUIWomen">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |others=Khurshid Ahmad, translator |year=1979 |page=112 }}</ref> سندس نظر ۾ خاندان اندر مرد ۽ عورت جي ذميوارين جي ورهاست سندن برابريءَ جي نفي نہ، پر مختلف سماجي ڪردارن جي تقسيم هئي. تنهن هوندي بہ جديد صنفي مطالعي ۾ سندس هن تصور کي واضح طور درجابنديءَ تي ٻڌل تصور پڻ سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس تجويز ڪيل سماجي نظام عورت جي عوامي، سياسي ۽ معاشي سرگرميءَ تي مرد جي ڀيٽ ۾ گهڻيون پابنديون لاڳو ڪندو هو.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== پردو ۽ صنفي علحدگي ==== مودودي [[پردو|پردي]] کي رڳو لباس جو مسئلو نہ، پر مردن ۽ عورتن جي سماجي تعلقن کي منظم ڪندڙ وسيع نظام سمجهندو هو. هن غير محرم مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول جي مخالفت ڪئي ۽ دليل ڏنو تہ ضرورت کان سواءِ عورتن جو گهر کان ٻاهر نڪرڻ محدود رهڻ گهرجي.<ref name="IqtidarPardah2026"/> هن قرآن جي آيتن {{قرآن|24|30}}–{{قرآن|24|31}}، {{قرآن|33|32}}–{{قرآن|33|33}} ۽ {{قرآن|33|59}} کي پردي ۽ صنفي اخلاق بابت پنهنجي استدلال جي اهم بنيادن طور استعمال ڪيو.<ref name="PardahCommands2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Commandments regarding Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=191–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> منهن ۽ هٿن جي پردي بابت فقهي اختلاف ۾ مودودي وڌيڪ سخت موقف اختيار ڪيو. سندس لکڻين ۾ عام حالتن ۾ گهر کان ٻاهر نڪرندڙ عورت لاءِ منهن ۽ هٿن کي به ڍڪڻ جي حمايت ملي ٿي، جڏهن تہ حقيقي ضرورت جي حالت ۾ ان جي گنجائش تسليم ڪئي وئي.<ref name="TUIWomen"/><ref name="Ruthven329">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |page=329 }}</ref> [[File:Maududi 1941.jpg|thumb|مودودي 1941ع ۾؛ ساڳئي دور ۾ سندس سماجي ۽ سياسي فڪر وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري رهيو هو.]] مودودي جو عورتن بابت هي موقف جماعت اسلامي اندر هميشه اڻبدليل نہ رهيو. عرفان احمد جي تحقيق موجب 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جماعت جي ڪجهه ڪارڪنن ۽ مفڪرن عورتن جي تعليم، ملازمت، سياسي شموليت ۽ چهري جي پردي بابت مودودي جي تشريح کان مختلف رايا پيش ڪيا.<ref name="AhmadWomen2008">{{cite journal |last=Ahmad |first=Irfan |title=Cracks in the 'Mightiest Fortress': Jamaat-e-Islami's Changing Discourse on Women |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=549–575 |doi=10.1017/S0026749X07003101 }}</ref> ==== عورتن جي سياسي ڪردار بابت موقف ==== مودودي عورت کي رياست جي سربراهه ٿيڻ يا مردن ۽ عورتن تي مشتمل عام قانون ساز اداري ۾ ساڳي سياسي ڪردار ادا ڪرڻ جي حمايت نہ ڪندو هو. سندس تجويز موجب عورتون پنهنجي نمائندن تي مشتمل هڪ الڳ مجلس چونڊي سگهن ٿيون، جيڪا عورتن جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل معاملن تي راءِ ڏئي ۽ عام قومي معاملن تي تنقيد پڻ ڪري سگهي.<ref name="ILC308">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=308 }}</ref> بعد واري جماعت اسلامي جي عملي سياست هن ابتدائي نظريي کان ڪيترن معاملن ۾ اڳتي وڌي. ڏکڻ ايشيا ۾ جماعت سان لاڳاپيل عورتن تعليم، سياسي مهمن ۽ تنظيمي سرگرمين ۾ وڌندڙ ڪردار ادا ڪيو؛ بنگلاديش بابت مطالعي پڻ جماعت جي بعد واري عورتن بابت discourse ۽ مودودي جي ابتدائي موقف وچ ۾ تبديليءَ جي نشاندهي ڪئي آهي.<ref name="Shehabuddin2008">{{cite journal |last=Shehabuddin |first=Elora |title=Jamaat-i-Islami in Bangladesh: Women, Democracy and the Transformation of Islamist Politics |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=577–603 |doi=10.1017/S0026749X07003210 }}</ref> ==== خانداني منصوبابندي ==== مودودي جديد [[خانداني منصوبابندي]] ۽ خاص طور آباديءَ کي سرڪاري پاليسيءَ وسيلي محدود ڪرڻ جو مخالف هو. هن اهڙي پاليسيءَ کي فطري نظام ۾ مداخلت ۽ خدا جي رزق ۽ آباديءَ بابت تدبير تي اعتماد جي کوٽ سان ڳنڍيو.<ref name="BirthControl">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Birth Control |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1978 |page=73 }}</ref> هن آباديءَ جي واڌ کي لازمي طور معاشي تباهيءَ جو سبب سمجهڻ کان به انڪار ڪيو. محمد نجات الله صديقي موجب مودودي ان دليل سان به اختلاف ڪيو تہ ننڍو خاندان لازمي طور ٻارن کي بهتر غذا ۽ تعليم فراهم ڪري ٿو؛ مودودي مشڪلات ۽ محدود وسيلن کي ڪڏهن ڪڏهن انساني شخصيت ۽ محنت لاءِ محرڪ پڻ سمجهندو هو.<ref name="Siddiqi2007">{{cite book |last=Siddiqi |first=Mohammad Nejatullah |title=Muslim Economic Thinking: A Survey of Contemporary Literature |publisher=The Islamic Foundation |location=Leicester |year=2007 |page=41 }}</ref> === موسيقي ۽ تفريح === مودودي [[موسيقي]] ۽ ناچ جي ڪيترين مروج صورتن کي پنهنجي اسلامي اخلاقي نظام سان ناموافق سمجهندو هو. سندس معاشي ۽ سماجي لکڻين ۾ موسيقارن، ناچ ڪندڙن ۽ تفريحي صنعت کي اهڙي عياش معاشري جي مثالن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ دولت ضرورتن ۽ سماجي ڀلائيءَ بدران اهڙين سرگرمين تي خرچ ٿئي ٿي جن کي هو اخلاقي طور نقصانڪار سمجهندو هو.<ref name="EconomicSystem1941">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |orig-year=1941 }}</ref> ان موقف کي مودودي جي مجموعي سماجي فلسفي جي پسمنظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ هو جديد تجارتي تفريح، جنسي نمائش ۽ صارف پرستيءَ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل مسئلا سمجهندو هو. سندس موسيقي بابت موقف کي سڀني اسلامي فقهي مڪتبن جو متفقه موقف سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي تاريخ ۾ موسيقي ۽ سماع بابت مختلف فقهي ۽ صوفيانه رايا موجود رهيا آهن. === معاشي فڪر === مودودي جديد '''اسلامي معاشيات''' جي ابتدائي اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيل ''The Economic Problem of Man and Its Islamic Solution'' ۽ ''Economic System of Islam'' جديد اسلامي معاشي فڪر جي تشڪيل ۾ اثرانداز ٿيا.<ref name="NasrEconomics">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=103–106 |isbn=9780195096958 }}</ref> اقتصاديات جي ماهر [[محمد عمر چپرا]] مودودي کي انهن مفڪرن مان شمار ڪيو آهي جن جديد دور ۾ اسلامي معاشيات کي هڪ جدا فڪري موضوع طور اڳتي وڌائڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |volume=94 |issue=2 |year=2004 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> مودودي جو معاشي نظريو سرمائيداري ۽ سوشلزم ٻنهي کان پاڻ کي الڳ پيش ڪندو هو. سندس خيال ۾ اسلام خانگي ملڪيت ۽ واپار کي تسليم ڪري ٿو، پر ملڪيت کي مڪمل ۽ غير مشروط حق نہ بڻائي ٿو؛ زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، اخلاقي پابنديون ۽ سماجي ذميواري ملڪيت جي استعمال تي حدون مقرر ڪن ٿيون.<ref name="EconomicSystem1941"/> جديد اسلامي معاشيات بابت وسيع علمي ادب ۾ پڻ خانگي ملڪيت ۽ مارڪيٽ کي عام طور قبول ڪرڻ، پر انهن کي شريعت ۽ اخلاقي ذميوارين سان محدود ڪرڻ، اسلامي معاشي فڪر جون اهم خصوصيتون سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="OxfordIslamicEconomics">{{cite encyclopedia |last=Wilson |first=Rodney |title=Islamic Economic Principles |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Religion |publisher=Oxford University Press |year=2019 |doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.685 }}</ref> ==== سرمائيداريءَ تي تنقيد ==== مودودي [[سرمائيداري]] کي ان جي غير محدود صورت ۾ رد ڪيو. سندس تنقيد جو هڪ حصو سودي مالياتي نظام، دولت جي ارتڪاز، استحصال ۽ دولت کي اخلاقي ذميواريءَ کان آزاد سمجهڻ تي مرڪوز هو.<ref name="EconomicSystem1941"/> هن جديد اقتصاديات جي بچت ۽ سيڙپڪاريءَ بابت ڪجهه بنيادي مفروضن تي پڻ سخت تنقيد ڪئي. سندس دليل هو تہ آمدنيءَ جو وڏي پيماني تي خرچ کان هٽي مالي بچت ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ ڏانهن وڃڻ مجموعي طلب کي گهٽائي سگهي ٿو ۽ ان مان وڌيڪ پيداوار، واپاري مقابلو ۽ معاشي بحران پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="MaududiSaving">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=21–24 }}</ref> هي معاشي تجزيو جديد mainstream economics جو متفقه نتيجو نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي مودودي جي معاشي نظريي طور ئي بيان ڪرڻ مناسب آهي. ==== سوشلزم بابت موقف ==== مودودي [[سوشلزم]] ۽ [[ڪميونزم]] جو پڻ سخت مخالف هو. سندس خيال ۾ پيداوار جي ذريعن کي وڏي پيماني تي رياست جي ملڪيت ۾ ڏيڻ معاشي طاقت سان گڏ سياسي طاقت به حڪومت وٽ مرڪوز ڪري ڇڏي ٿو ۽ فرد جي آزادي ۽ ملڪيت جي حق کي خطري ۾ وجهي ٿو.<ref name="EconomicSystemSocialism">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=25–28 }}</ref> هن غربت ۽ معاشي استحصال جي وجود کي تسليم ڪيو، پر مارڪسي تجزيي سان اختلاف ڪيو تہ انهن جو بنيادي سبب خانگي ملڪيت يا نفعي جو تصور آهي. سندس نظر ۾ اصل مسئلو دولت جي استعمال ۾ اخلاقي ضابطن، سماجي ذميواري ۽ شرعي حدن جي کوٽ هو.<ref name="RuthvenEconomic">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=329–330 }}</ref> حميرا اقتدار جي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جي سوشلزم سان سخت اختلاف باوجود سندس سرمائيداري ۽ مارڪيٽائيزيشن بابت ڪجهه دليلن ۾ مارڪسي تنقيد سان قابل ذڪر فڪري مشابهت موجود هئي، خاص طور سماجي تعلقن کي مارڪيٽ جي منطق هيٺ آڻڻ بابت.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== اسلامي معاشي نظام ==== مودودي پنهنجي تجويز ڪيل نظام کي laissez-faire سرمائيداري ۽ رياستي سوشلزم جي وچ ۾ صرف هڪ '''مخلوط معيشت''' نہ سمجهندو هو. سندس دعويٰ هئي تہ اسلامي معاشي نظام جو بنياد هڪ الڳ اخلاقي ۽ قانوني worldview تي آهي، جنهن ۾ حلال ۽ حرام، زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، سماجي ذميواري ۽ خانگي ملڪيت گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="NasrEconomics"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ مودودي جي بيان ڪيل معاشي نظامن جو تقابلي خاڪو ! پهلو ! سرمائيداري بابت سندس تنقيد ! سوشلزم بابت سندس تنقيد ! سندس تجويز ڪيل اسلامي نظام |- | ملڪيت | خانگي ملڪيت کي حد کان وڌيڪ آزادي | رياستي ملڪيت جو حد کان وڌيڪ غلبو | خانگي ملڪيت، پر شرعي ۽ سماجي ذميوارين سان |- | سرمايو | سودي سرمايي ۽ دولت جي ارتڪاز تي تنقيد | سرمايي تي رياستي ڪنٽرول | سود کان پاڪ سيڙپڪاري ۽ نفعي-نقصان ۾ شراڪت |- | سماجي انصاف | مارڪيٽ پاڻ ڪافي نہ آهي | جبري مساوات فردي آزادي گهٽائي سگهي ٿي | زڪوات، وراثت، خيرات ۽ اخلاقي ذميواري |- | رياست | غير محدود مارڪيٽ جي مخالفت | مڪمل معاشي مرڪزيت جي مخالفت | شرعي حدن اندر ضابطو ۽ سماجي ڀلائي |} هي جدول مودودي جي پنهنجي normative classification جو خلاصو آهي؛ جديد معاشي علم ۾ سرمائيداري ۽ سوشلزم جون گهڻيون مختلف صورتون موجود آهن ۽ اهي لازمي طور انهن ٽن سادن خانن تائين محدود نہ آهن.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== سود جي ممانعت ==== مودودي جي معاشي فڪر ۾ سڀ کان اهم مسئلن مان هڪ '''[[ربا|سود (ربا)]]''' هو. هن قرض تي ورتل هر مقرر واڌ کي ربا قرار ڏيندي ان جي مڪمل خاتمي جي حمايت ڪئي. سندس نظر ۾ قرآن جي سود بابت ممانعت صرف انتهائي يا استحصالي وياج تائين محدود نہ هئي.<ref name="MaududiRiba">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=166–199 }}</ref> هن ”مناسب“ يا گهٽ شرح واري سود ۽ استحصالي سود جي وچ ۾ بنيادي شرعي فرق قبول نہ ڪيو. سندس دليل موجب جيڪڏهن قرض تي اڳواٽ مقرر واڌ جو اصول تسليم ڪيو وڃي تہ شرح گهٽ يا وڌيڪ هجڻ ان جي بنيادي نوعيت تبديل نٿي ڪري.<ref name="MaududiRiba"/> سودي قرض جي متبادل طور مودودي '''سڌي حصيداريءَ واري سيڙپڪاري''' ۽ [[نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت]] تي زور ڏنو، جنهن ۾ سرمايو فراهم ڪندڙ کي اڳواٽ مقرر وياج بدران ڪاروبار جي حقيقي نتيجي ۾ حصو ملي.<ref name="MaududiRiba"/> اهو تصور بعد ۾ اسلامي بئنڪنگ جي نظرياتي ادب ۾ [[مضاربت]] ۽ [[مشارڪت]] جهڙن risk-sharing طريقن سان ڳنڍيو ويو. جديد اسلامي ماليات ۾، البت، عملي ادارا صرف equity finance تي نہ هلن ٿا ۽ مرابحه، اجاره ۽ ٻين شريعت مطابق معاهدن جو پڻ وسيع استعمال ڪن ٿا.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== مودودي جي معاشي فڪر تي تنقيد ==== معاشيات جي محقق [[فيصل خان]] دليل ڏنو آهي تہ مودودي جو سودي ماليات جو بيان گهڻو ڪري ڏکڻ ايشيا جي ڳوٺاڻي قرض ڏيندڙ ۽ غريب هاريءَ جي استحصالي تعلق سان مشابهت رکي ٿو، جڏهن تہ جديد تجارتي بئنڪنگ جا ڪيترائي پاسا ان کان وڌيڪ پيچيدا آهن.<ref name="FeisalKhan">{{cite book |last=Khan |first=Feisal |title=Islamic Banking in Pakistan: Shariah-Compliant Finance and the Quest to Make Pakistan More Islamic |publisher=Routledge |year=2015 |pages=57–65 |isbn=9780415712699 }}</ref> خان اهو سوال پڻ اٿاري ٿو تہ سود جي بدران equity financing اختيار ڪرڻ پاڻمرادو اهڙي منصوبي ڏانهن سرمايو ڇو منتقل ڪندو جيڪو سماجي طور فائديمند هجي پر مالي طور گهٽ منافعي وارو هجي. ان ڪري مودودي جي تجويزن کي جديد اسلامي معاشيات جي تاريخ ۾ اثرائتو نظرياتي قدم سمجهيو وڃي ٿو، پر انهن جي عملي معاشي نتيجن بابت بحث جاري رهيو آهي.<ref name="FeisalKhan"/> ==== زمينداري ۽ زرعي سڌارا ==== مودودي خانگي ملڪيت جي حق جو مضبوط حامي هو ۽ پاڪستان جي شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني جي [[زرعي سڌارا|زرعي سڌارن]] ۽ زمين جي جبري ورهاست بابت شڪي موقف اختيار ڪيائين. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ هن پنجاب ۾ زمين جي مالڪيءَ تي سخت حدون لاڳو ڪرڻ جي ڪجهه تجويزن جي مخالفت ڪئي.<ref name="NasrLand">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> سندس دليل جو بنياد اهو هو تہ جيڪڏهن ملڪيت شرعي طور جائز طريقي سان حاصل ڪئي وئي هجي تہ صرف ان جي وڏي مقدار رياست کي ان جي ضبط يا ورهاست جو پاڻمرادو حق نٿي ڏئي. بعد ۾ هن معاشي انصاف ۽ دولت جي منصفاڻي ورڇ تي وڌيڪ زور ڏنو، پر [[مساوات پسندي]] ۽ خانگي ملڪيت جي جبري خاتمي جي مخالفت جاري رکي.<ref name="NasrLand"/> === تصوف === مودودي جو [[تصوف]] بابت موقف وقت سان تبديل ٿيو ۽ ان کي فقط ”تصوف جي مخالفت“ طور بيان ڪرڻ درست نہ آهي. پنهنجي ابتدائي دور ۾ هو برصغير ۾ رائج تصوف جي ڪيترين رسمن، پير پرستي، مزارن سان لاڳاپيل عقيدن ۽ اهڙين صوفيانه تشريحن جو سخت نقاد هو جيڪي سندس نظر ۾ قرآن، سنت ۽ شريعت کان پري ٿي ويون هيون.<ref name="NasrSufism">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=122–124 |isbn=9780195096958 }}</ref> هن پنهنجي جوانيءَ ۾ اسلامي روحانيت ۽ تصوف جي ڪجهه علمن جو باقاعده مطالعو پڻ ڪيو. سندس فڪري پسمنظر تي [[ديوبندي]] اصلاح پسند روايت، [[ابن تيميه]] ۽ ٻين اهڙن عالمن جي اثر جي نشاندهي ڪئي وئي آهي، جيڪي روحاني تزڪيي کي قبول ڪندي غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تي تنقيد ڪندا هئا.<ref name="Sirriyeh2013">{{cite book |last=Sirriyeh |first=Elizabeth |title=Sufis and Anti-Sufis: The Defence, Rethinking and Rejection of Sufism in the Modern World |publisher=Routledge |year=2013 |pages=162–164 |isbn=9781136812767 }}</ref> ==== تصوف ۽ شريعت ==== مودودي پنهنجي بعد واري لکڻين ۾ واضح ڪيو تہ سندس اعتراض '''تصوف بذات خود''' تي نہ، پر اهڙي تصوف تي آهي جيڪو شريعت کان آزاد ٿيڻ جي دعويٰ ڪري. هن ''Towards Understanding Islam'' ۾ فقہ ۽ تصوف جي وچ ۾ فرق کي نماز جي مثال سان بيان ڪيو: فقہ نماز جي ظاهري شرطن ۽ عملن کي ڏسي ٿي، جڏهن تہ تصوف عبادت جي اندروني توجهه، اخلاص ۽ انسان جي اخلاق تي ان جي اثر کي ڏسي ٿو.<ref name="MaududiTasawwuf">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=111 }}</ref> هن اهڙي روحاني تربيت کي قبول ڪيو جيڪا قرآن، سنت ۽ شريعت جي پابنديءَ سان گڏ هجي، پر انهن صوفيانه دعوائن جي مخالفت ڪئي جن موجب ڪو روحاني مقام حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان عام شرعي فرضن کان مٿانهون ٿي سگهي ٿو.<ref name="Sirriyeh2013"/> ==== موقف ۾ تبديلي ==== Vali Nasr موجب مودودي جي شروعاتي تحريرن ۾ تصوف بابت ٻولي ڪافي سخت هئي، پر پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس موقف وڌيڪ تفريقي بڻيو. هن تصوف جي روحاني ۽ اخلاقي پهلو کي قبول ڪندي پنهنجي تنقيد کي خاص طور غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تائين محدود ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="NasrSufism"/> 1951ع ۾ هن واضح طور چيو تہ نہ هو ۽ نہ جماعت اسلامي تصوف جي اصل روحاني تصور جا مخالف آهن. هن شرعي پابنديءَ ۾ رهندڙ تصوف ۽ مزارن، ميلن ۽ ٻين اهڙين عوامي رسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو جن کي هو بعد ۾ پيدا ٿيل بدعتون سمجهندو هو.<ref name="NasrSufism"/> مودودي جي وفات کان پوءِ جماعت اسلامي جو تصوف سان عملي تعلق به هڪجهڙو نہ رهيو. مثال طور جماعت جي امير [[قاضي حسين احمد]] 1987ع ۾ لاهور جي مشهور صوفي درگاهه [[داتا درٻار]] جو دورو ڪيو، جڏهن تہ جماعت جي ٻين حلقن صوفي رسمن جي ڪجهه صورتن تي تنقيد جاري رکي.<ref name="NasrSufism"/><ref name="Sirriyeh2013"/> ان ڪري مودودي جي تصوف بابت فڪر کي ٽن پاسن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: روحاني تزڪيي ۽ احسان جي قبوليت، شريعت کان آزاد باطنيت جي مخالفت، ۽ مزارن يا اولياءَ سان لاڳاپيل انهن عوامي رسمن تي تنقيد جن کي هو قرآن ۽ سنت سان غير موافق سمجهندو هو. === غير مسلمانن بابت خيال === مودودي جي سياسي نظريي ۾ غير مسلمانن جي حيثيت سندس '''اسلامي رياست''' جي تصور سان ڳنڍيل هئي. هو غير مسلمانن جي جان، مال، عبادت ۽ شخصي قانونن جي تحفظ جو حامي هو، پر ساڳئي وقت سندس تجويز ڪيل رياست هڪ نظرياتي اسلامي رياست هئي، جنهن جي بنيادي پاليسي ۽ اعليٰ حڪمراني سندس نظر ۾ انهن ماڻهن جي هٿ ۾ رهڻ گهرجي جيڪي ان جي اسلامي نظريي کي قبول ڪن.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> برطانوي هند واري دور ۾ مودودي اقليتن جي مسئلي کي اڪثريتي قومي جمهوريت جي تنقيد سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال هو تہ جيڪڏهن رياست ۾ سياسي اقتدار رڳو عددي اڪثريت جي بنياد تي هجي تہ مستقل مذهبي اقليتون اڪثريت جي سياسي غلبي هيٺ اچي سگهن ٿيون. ان ڪري سندس قومپرستيءَ خلاف لکڻين ۾ ''بنيادي حقن'' ۽ اقليتن جي تحفظ جو سوال نمايان رهيو.<ref name="Iqtidar2026Rights">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Fundamental Rights |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=129–143 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس حل سيڪيولر شهريت بدران اسلامي نظرياتي رياست جي اندر اقليتن جي تحفظ تي ٻڌل ٿيو. سندس لکڻين موجب غير مسلمانن جي مذهبي عقيدن، عبادتن ۽ ذاتي سماجي رسمن ۾ عام طور مداخلت نہ ٿيڻ گهرجي، پر رياست جي بنيادي اسلامي پاليسيءَ کي تبديل ڪرڻ يا ان جي اعليٰ نظرياتي قيادت تي اثرانداز ٿيڻ جو کين ساڳيو حق حاصل نہ هوندو.<ref name="ILC237">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237 }}</ref> هن تصور ۾ غير مسلمان عام سرڪاري ملازمتن ۾ ڪم ڪري سگهن ٿا، پر اهڙن اهم عهدن کان محروم رهندا جن وسيلي اسلامي رياست جي بنيادي پاليسي طئي ٿئي. مودودي الڳ نمائندگيءَ جو تصور پڻ پيش ڪيو، جنهن موجب غير مسلم شهري پنهنجا نمائندا چونڊي سگهن ٿا.<ref name="ILCMinorities">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237, 282, 288–297 }}</ref> اهڙي نموني سندس فڪر ۾ مذهبي آزادي ۽ قانوني تحفظ سان گڏ سياسي اختيار جي غير مساوي ورڇ موجود هئي. جديد سياسي معيارن، خاص طور برابر شهريت جي تصور، جي لحاظ کان اهو پاسو تنقيد جو موضوع رهيو آهي؛ جڏهن تہ مودودي پاڻ اهڙي فرق کي مذهبي امتياز بدران نظرياتي رياست جي منطقي نتيجي طور پيش ڪندو هو.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/> ==== جزيه ==== مودودي روايتي اسلامي [[جزيه]] جي ادائيگيءَ کي اسلامي رياست ۾ غير مسلم مرد شهرين جي حيثيت سان ڳنڍيو. سندس تشريح موجب بالغ ۽ قابل غير مسلم مرد جزيه ادا ڪندا، جڏهن تہ عورتون، ٻار ۽ ڪجهه ٻين مستثنيٰ طبقن تي اهو لاڳو نہ ٿيندو؛ فوجي خدمت ڪندڙ غير مسلمانن کي پڻ ان کان ڇوٽ ملي سگهي ٿي.<ref name="ILC292">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1983 |page=292 }}</ref> مودودي جزيي کي صرف مالي محصول نہ، پر اسلامي رياست جي سياسي حاڪميت سان پڻ ڳنڍيو. ''تفہيم القرآن'' ۾ سندس تشريح موجب جزيي جي ادائيگي غير مسلم سياسي گروهن جي آزاد حاڪميت ختم ٿيڻ ۽ اسلامي سياسي اقتدار جي قبوليت جي علامت پڻ هئي.<ref name="TafhimJizya">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Meaning of the Qur'an |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1993 |volume=2 |pages=183–186 }}</ref> ان ڪري مودودي جي جزيي بابت تصور کي رڳو جديد ''tax in lieu of military service'' سان برابر سمجهڻ سندس مڪمل موقف جي عڪاسي نہ ڪندو؛ سندس پنهنجي لکڻين ۾ ان جا دفاعي ذميواري ۽ سياسي حاڪميت ٻئي پاسا موجود آهن. === احمديه مسئلو === [[احمديه جماعت]] بابت مودودي جو موقف پاڪستان جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ سندس سڀ کان تڪراري موقفن مان هڪ رهيو. هو احمدين کي اسلامي عقيدي جي دائري کان ٻاهر سمجهندو هو ۽ خاص طور [[ختم نبوت]] جي مسئلي تي سندن عقيدن جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Valentine2008">{{cite book |last=Valentine |first=Simon Ross |title=Islam and the Ahmadiyya Jama'at: History, Belief, Practice |publisher=Columbia University Press |year=2008 |pages=228–229 |isbn=9780231700948 }}</ref> 1953ع جي پنجاب ۽ لاهور واري احمديه مخالف تحريڪ دوران مودودي ''قادياني مسئلو'' نالي رسالو لکيو. ان ۾ هن احمدين جي مذهبي حيثيت ۽ پاڪستاني رياست ۾ سندن آئيني حيثيت بابت پنهنجا دليل پيش ڪيا. سندس تحرير ان دور جي وسيع احمديه مخالف سياسي مهم جو حصو بڻجي وئي.<ref name="Valentine2008"/> [[File:Maulana Maududi 1953.jpg|thumb|مودودي جي سياسي زندگيءَ ۾ 1953ع جو احمديه مخالف تحريڪ وارو دور اهم ۽ تڪراري مرحلو هو.]] 1953ع جي فسادن کان پوءِ لاڳو ٿيل مارشل لا هيٺ هڪ فوجي عدالت مودودي کي موت جي سزا ٻڌائي. اها سزا عملي طور نافذ نہ ٿي؛ پوءِ ان کي عمر قيد ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996Ahmadi">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> احمدين ۽ مودودي جي اسلامي رياست جي تصور جي تعلق تي جديد تحقيق پڻ خاص ڌيان ڏنو آهي. مذهبي قوميت ۽ جديد اسلامي رياست بابت مطالعي ۾ مودودي جي احمدين بابت موقف کي ان وڏي سوال سان ڳنڍيو ويو آهي تہ هڪ نظرياتي اسلامي رياست ۾ ''مسلمان'' جي قانوني تعريف ڪرڻ جو اختيار ڪنهن وٽ هوندو ۽ اهڙي تعريف اقليتي شهريت تي ڪهڙا اثر وجهي سگهي ٿي.<ref name="Haj2023">{{cite book |last=Haj |first=Samira |chapter=Abul Ala Mawdudi's Islamic State and Minority Ahmadis |title=Sunni Chauvinism and the Roots of Muslim Modernism |publisher=Stanford University Press |year=2023 |pages=135–167 |doi=10.1515/9781503636255-008 }}</ref> === جهاد === مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''[[جهاد]]''' هڪ مرڪزي تصور هو. سندس پهريون وڏو علمي ڪم ''الجهاد في الاسلام'' هو، جيڪو 1927ع کان اخبار ۾ قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. اهو ڪتاب ان وقت لکيو ويو جڏهن هندستان برطانوي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ هو ۽ برصغير ۾ جنگ، آزادي، عدم تشدد ۽ اسلامي سياسي اختيار بابت شديد بحث جاري هئا.<ref name="Khalidi2012">{{cite book |last=Khalidi |first=Omar |chapter=Muslim Debates on Jihad in British India: The Writings of Chiragh ‘Ali and Abu al-A‘la Mawdudi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=305–321 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199755042.003.0015 }}</ref> مودودي جهاد کي فقط ذاتي روحاني جدوجهد يا صرف دفاعي جنگ تائين محدود نہ ڪيو. سندس نظريي ۾ اسلام هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي ۽ سياسي نظام هو، تنهنڪري جهاد اهڙي منظم جدوجهد جو نالو پڻ هو جنهن جو مقصد انسان جي انسان تي حاڪميت بدران خدا جي حاڪميت تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظام قائم ڪرڻ هو.<ref name="MawdudiThemes">{{cite book |chapter=Central themes of Mawdudi's writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 }}</ref> ==== ''الجهاد في الاسلام'' ==== ''الجهاد في الاسلام'' ۾ مودودي قومپرست جنگ ۽ اسلامي جهاد ۾ فرق ڪيو. سندس دليل موجب اسلامي جهاد جو مقصد ڪنهن خاص قوم، نسل يا علائقي جي سياسي طاقت وڌائڻ نہ، پر اهڙي سياسي ۽ سماجي نظام کي ختم ڪرڻ آهي جنهن کي هو غير اسلامي ۽ ظالماڻو سمجهي ٿو، ۽ ان جي جاءِ تي اسلامي نظام قائم ڪرڻ آهي.<ref name="AlJihad">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Al Jihad fil Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore }}</ref> ان ڪري سندس لکڻين ۾ اسلامي تحريڪ جي دائري کي ڪنهن هڪ ''وطن'' تائين محدود نہ ڪيو ويو. مودودي اسلامي پيغام کي عالمگير سمجهندو هو ۽ سياسي نظام جي تبديليءَ کي به ان عالمگير دعويٰ سان ڳنڍيندو هو.<ref name="MawdudiThemes"/> جديد محققن هن نظريي کي مختلف نمونن سان پڙهيو آهي. عمر خالدي ان کي برطانوي هند ۾ جهاد بابت جديد مسلم بحثن جي مخصوص تاريخي تناظر ۾ رکي ٿو، جڏهن تہ بين الاقوامي قانون بابت ڪجهه محقق مودودي کي ويهين صديءَ جي '''offensive theory of jihad''' جي اهم جديد نمائندن مان شمار ڪن ٿا.<ref name="Khalidi2012"/><ref name="UseForce2013">{{cite journal |title=Use of Force under Islamic Law |journal=European Journal of International Law |volume=24 |issue=1 |year=2013 |pages=343–365 |doi=10.1093/ejil/cht013 }}</ref> اهڙي scholarly classification کي مودودي جي پنهنجي اصطلاحن سان خلط نہ ڪرڻ گهرجي: هو پنهنجي تصور کي سامراجي توسيع يا قومي فتح طور پيش نہ ڪندو هو، بلڪه ان کي ظلم ۽ انسان جي انسان تي حاڪميت ختم ڪرڻ جي انقلابي جدوجهد قرار ڏيندو هو. تنهن هوندي بہ سندس نظريي ۾ ضرورت پوڻ تي سياسي نظام بدلائڻ لاءِ هٿياربند طاقت جي استعمال جي گنجائش موجود هئي.<ref name="UseForce2013"/> ==== جنگ ۽ غير جنگي جهاد ==== مودودي وٽ جهاد صرف جنگ جي ميدان ۾ وڙهڻ جو نالو نہ هو. سندس تشريح ۾ سياسي تنظيم، دعوت، تعليم، فڪري جدوجهد، مالي مدد ۽ جنگ لاءِ تياري پڻ وسيع جهاد جو حصو ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ سڌي هٿياربند جنگ لاءِ هن ''قتال'' جو تصور استعمال ڪيو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1979 |pages=104–105 }}</ref> هو جنگ ۾ جاني ۽ مالي نقصان کي سنجيده قرباني سمجهندو هو، پر سندس استدلال موجب جيڪڏهن وڏي اخلاقي ۽ سياسي برائي کي روڪڻ لاءِ محدود نقصان ناگزير هجي تہ اهو جائز ٿي سگهي ٿو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding"/> ==== جهاد جو اعلان ۽ ڪشمير ==== مودودي جي نظرياتي لکڻين جي باوجود، هو هر فرد يا مذهبي جماعت کي پنهنجي طور تي هٿياربند جهاد شروع ڪرڻ جو اختيار نہ ڏيندو هو. 1947ع–1948ع جي [[ڪشمير تڪرار]] دوران هن دليل ڏنو تہ منظم جنگ يا جهاد جو اعلان جائز سياسي حڪومت جي اختيار هيٺ هجڻ گهرجي.<ref name="NasrKashmir">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> ان سبب ڪشمير بابت سندس موقف سندس وسيع انقلابي ٻوليءَ جي مقابلي ۾ وڌيڪ رياست-مرڪوز هو: غير رياستي مذهبي اڳواڻ يا جماعت پنهنجي طور تي جنگ شروع ڪرڻ جا مجاز نہ هئا. اهو فرق مودودي جي جهاد جي نظريي کي بعد ۾ پيدا ٿيل ڪيترن غير رياستي هٿياربند اسلام پسند تصورن کان ڌار ڪري ٿو.<ref name="NasrKashmir"/> === شخصيت ۽ ذاتي زندگي === [[جماعت اسلامي]] جي امير طور مودودي پنهنجي جماعت جي ڪارڪنن سان نسبتاً ويجهو رابطو رکندو هو. سندس گهر ۾ عصر ۽ مغرب جي نمازن جي وچ واري وقت ۾ ڪارڪنن ۽ مهمانن سان غير رسمي ملاقاتون ۽ بحث ٿيندا هئا.<ref name="NasrPersonality">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=127–140 }}</ref> سندس سوانح نگارن ۽ همعصرن کيس خاموش طبع، منظم، مضبوط ارادي وارو ۽ پنهنجي فڪري موقف تي قائم رهندڙ شخص طور بيان ڪيو آهي. سندس تقرير جو انداز عام جذباتي خطابت کان مختلف هو؛ هو دليل کي مرحليوار ترتيب ڏيندي قرآن، حديث ۽ سياسي منطق مان نتيجا اخذ ڪندو هو.<ref name="NasrPersonality"/> اردو سندس فڪري اظهار جو بنيادي وسيلو هو. جيتوڻيڪ هو عربي ۽ فارسي علمي روايتن سان واقف هو ۽ جديد مغربي سياسي فڪر به پڙهيو هئائين، هن پنهنجي گهڻي تصنيف [[اردو]] ۾ ڪئي. ان سان سندس لکڻيون برصغير جي پڙهيل مسلم وچولي طبقي تائين وڏي پيماني تي پهتيون.<ref name="Qasmi2018">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |title=Muslims against the Muslim League |publisher=Cambridge University Press |year=2018 }}</ref> مودودي روايتي مدرسي مان مڪمل رسمي تعليم حاصل ڪندڙ عالم نہ هو. سندس علمي شخصيت صحافت، ذاتي مطالعي، عربي ۽ اسلامي علوم جي تعليم ۽ جديد سياسي ادب جي مطالعي جي ميلاپ مان ٺهي. جديد مؤرخ علي عثمان قاسمي کيس پنهنجي دور جي عالمن ۾ هڪ غير معمولي شخصيت قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ مدرسي جي روايتي مڪمل تعليم کان سواءِ به هن ڪلاسيڪي اسلامي علم ۽ جديد مغربي سياسي فڪر ٻنهي تي قابل ذڪر دسترس حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2018"/> ==== خاندان ==== مودودي پنهنجي گهرواري محمودہ بيگم سان شادي ڪئي ۽ سندن ڪيترائي پٽ ۽ ڌيئرون ٿيون. سندس سياسي، تصنيفي ۽ دعوتي مصروفيتن سبب گهريلو زندگيءَ لاءِ وقت محدود هوندو هو. Vali Nasr موجب سندس نون ٻارن مان فقط هڪ مستقل طور جماعت اسلامي سان تنظيمي طور وابسته ٿيو، جڏهن تہ سندس ڌيءَ اسماءَ کي علمي دلچسپيءَ جي لحاظ کان نمايان قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NasrFamily">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 }}</ref> مودودي کي روايتي [[يوناني طب]] سان پڻ دلچسپي هئي ۽ هو ذاتي سطح تي ان جي ڪجهه طريقن کان واقف ۽ عملي طور استعمال ڪندڙ هو، جيتوڻيڪ اها سندس عوامي سڃاڻپ جو بنيادي حصو نہ هئي.<ref name="NasrPersonality"/> ==== صحت ==== مودودي زندگيءَ جي وڏي حصي ۾ گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت ايتري خراب ٿي جو هو گهڻو وقت بستري تائين محدود رهيو. 1969ع ۾ علاج لاءِ انگلينڊ به ويو.<ref name="NasrFamily"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گردن جي پراڻي بيماري سان گڏ دل جون تڪليفون به وڌي ويون. ان وقت سندس عمر ۽ ڊگهي سياسي ۽ علمي سرگرميءَ سبب صحت مسلسل ڪمزور ٿيندي وئي. === آخري سال ۽ وفات === 1972ع ۾ مودودي جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، ديني فڪر ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. ساڳئي سال سندس لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تي پکڙيل قرآن جي تفسير '''[[تفہيم القرآن]]''' جي تصنيف مڪمل ٿي.<ref name="NasrLateLife">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت تي پهريون '''[[شاهه فيصل بين الاقوامي انعام]]''' ڏنو ويو. انعام ڏيندڙ اداري موجب سندس اسلامي فڪر، تفسير، سياسي نظريي ۽ اسلامي قانون بابت لکڻين کي ان اعزاز جو بنيادي سبب سمجهيو ويو.<ref name="KFIP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul A'la Al-Mawdudi |url=https://kingfaisalprize.org/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |access-date=7 October 2026 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi Grave.jpg|thumb|[[اڇره]]، [[لاهور]] ۾ مودودي جي قبر.]] اپريل 1979ع کان سندس گردن ۽ دل جون بيماريون وڌيڪ شديد ٿي ويون. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيويارڪ]] ۾ اسپتال داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="NasrFamily"/> '''22 سيپٽمبر 1979ع''' تي 75 ورهين جي عمر ۾ آمريڪا ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="KFIP1979"/> سندس ميت پاڪستان آندي وئي، جتي لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس سندس رهائشگاهه [[اڇره]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NasrLateLife"/> سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. جنازي ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهن جي شرڪت سندس پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا ۾ حاصل ڪيل اثر جي عڪاسي ڪئي.<ref name="MaududiFuneral">{{cite news |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |work=Daily Pakistan |date=2 October 2020 }}</ref> == ورثو ۽ اثر == ابوالاعلى مودودي ويهين صديءَ جي جديد اسلامي سياسي فڪر جي سڀ کان اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. [[ولفريڊ ڪينٽويل سمٿ]] کيس جديد اسلام جي انتهائي منظم مفڪرن مان هڪ قرار ڏنو، جڏهن تہ بعد جي محققن سندس اهميت خاص طور ان ڳالهه ۾ ڏٺي آهي تہ هن اسلام کي رڳو عقيدي ۽ عبادت تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، معاشي ۽ سياسي '''نظامِ حيات''' طور منظم نظرياتي ٻوليءَ ۾ پيش ڪيو.<ref name="Smith1957">{{cite book |last=Smith |first=Wilfred Cantwell |title=Islam in Modern History |publisher=Princeton University Press |year=1957 |page=233 |oclc=397585 }}</ref><ref name="Hartung2014">{{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|ابوالاعلى مودودي؛ سندس لکڻين جو اثر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر عرب دنيا، ايران، ترڪي ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين پهتو.]] [[سيد ولي رضا نصر]] موجب مودودي جديد اسلامي احياءَ جي ابتدائي ۽ اهم نظرياتي معمارن مان هو. سندس لکڻين ۽ [[جماعت اسلامي]] جي تنظيمي سرگرمين سندس خيالن کي ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر وڏي مسلم دنيا تائين پهچايو؛ نصر سندس اثر جي جاگرافيائي دائري کي [[مراڪش]] کان [[ملائيشيا]] تائين پکڙيل قرار ڏئي ٿو.<ref name="Nasr1996Legacy">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 |doi=10.1093/oso/9780195096958.001.0001 }}</ref> مودودي جو اثر صرف سندس سياسي جماعت تائين محدود نہ رهيو. قرآن جي تفسير، حديث، اسلامي قانون، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم بابت سندس تصنيفون وڏي پيماني تي پڙهيون ويون. سندس ڪيترائي ڪتاب [[عربي]]، [[انگريزي]]، [[فارسي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيا، جنهن ڪري اردو کان ٻاهر به سندس فڪري اصطلاح ۽ دليل اسلامي تحريڪن ۽ علمي بحثن جو حصو بڻيا.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> === جديد اسلام پسنديءَ تي اثر === جديد تحقيق ۾ مودودي کي '''[[اسلام پسندي]]''' يا سياسي اسلام جي نظرياتي ارتقا جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام هڪ مڪمل نظام آهي، جنهن ۾ مذهب ۽ سياست کي الڳ نٿو ڪري سگهجي ۽ جنهن ۾ قانوني ۽ سياسي اقتدار آخرڪار خدا جي حاڪميت جي تابع آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> [[شير علي ترين]] مودودي کي ان فڪري رجحان جي اهم نظرياتي معمارن مان قرار ڏئي ٿو جنهن ۾ جديد قومي رياست جي سياسي مشينري کي مستند اسلامي قانوني نظام لاڳو ڪرڻ جو وسيلو سمجهيو ويو. ساڳئي وقت جديد scholarship اهو به ڏيکاري ٿي تہ مودودي جو فڪر رڳو روايتي اسلامي سياسي اصطلاحن جي بحالي نہ هو؛ هن ''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست'' ۽ ''نظام'' جهڙن جديد سياسي تصورن کي اسلامي اصطلاحن سان نئين ترتيب ۾ جوڙيو.<ref name="TareenMawdudi">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref><ref name="Hartung2014"/> اهڙيءَ طرح مودودي جي فڪر کي صرف ''مغربي جديديت جي رد'' طور سمجهڻ اڻپورو آهي. [[يان-پيٽر هارٽنگ]] جي تجزيي موجب مودودي مغربي سياسي ۽ فلسفيانه جديديت سان مقابلو ڪندي ساڳئي جديد دور جي ڪيترن نظرياتي تصورن کي اسلامي قالب ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو. ان لحاظ کان سندس اسلام پسندي جديديت جي مخالفت سان گڏ جديديت جي سياسي ٻوليءَ سان هڪ پيچيده لاڳاپو پڻ رکي ٿي.<ref name="Hartung2014"/> === پاڪستان === [[پاڪستان]] مودودي جي سياسي سرگرمين ۽ سندس فڪر جي عملي اثر جو سڀ کان اهم ميدان بڻيو. 1947ع کان پوءِ هن ۽ جماعت اسلاميءَ پاڪستان کي اسلامي آئين ۽ [[شريعت]] تي ٻڌل رياست بڻائڻ لاءِ منظم مهم هلائي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> پاڪستان ٺهڻ وقت ملڪ جي اسلامي يا سيڪيولر آئيني نوعيت بابت مڪمل اتفاق موجود نہ هو. مودودي انهن مذهبي سياسي مفڪرن ۾ شامل هو جيڪي رياست جي قانوني ۽ آئيني ڍانچي ۾ اسلام کي مرڪزي حيثيت ڏيڻ جو مطالبو ڪندا رهيا.<ref name="Jaffrelot2015">{{cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=439–480 |isbn=9780190235185 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190235185.003.0009 }}</ref> مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''حاڪميتِ الٰهي''' خاص اهميت رکي ٿي. [[محمد قاسم زمان]] موجب خدا جي حاڪميت جو تصور پاڪستاني اسلام پسند فڪر جي مرڪزي تصورن مان بڻيو، جنهن ۾ مودودي جو ڪردار انتهائي نمايان هو. ان تصور موجب آخري قانوني ۽ سياسي اختيار خدا جو آهي ۽ انساني قانونسازي قرآن ۽ سنت جي حدن اندر ٿيڻ گهرجي.<ref name="Zaman2018">{{cite book |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |chapter=Islamism and the Sovereignty of God |title=Islam in Pakistan: A History |publisher=Princeton University Press |year=2018 |pages=135–163 |isbn=9780691149226 |doi=10.23943/princeton/9780691149226.003.0005 }}</ref> ان جي باوجود، پاڪستان جي آئيني اسلامائيزيشن کي فقط مودودي يا جماعت اسلاميءَ جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو. [[عالمن]]، ٻين مذهبي جماعتن، مسلم ليگ جي سياستدانن ۽ مختلف اسلامي فڪري روايتن پڻ ملڪ جي اسلامي آئيني سڃاڻپ جي تشڪيل ۾ حصو ورتو.<ref name="Zaman2018"/><ref name="Jaffrelot2015"/> ==== جماعت اسلامي ==== مودودي جو سڀ کان واضح تنظيمي ورثو [[جماعت اسلامي]] آهي، جيڪا هن 1941ع ۾ قائم ڪئي. جماعت جو ابتدائي مقصد هڪ اهڙي منظم نظرياتي جماعت تيار ڪرڻ هو جنهن جا تربيت يافته ڪارڪن اسلامي اصولن مطابق سماج ۽ آخرڪار رياست جي تبديلي لاءِ ڪم ڪن.<ref name="Pervez2026">{{cite book |last=Pervez |first=Saulat |chapter=Sayyid Abul A'la al-Maududi and the Jama'at-e-Islami |editor1-last=Hamdeh |editor1-first=Emad |editor2-last=DeLong-Bas |editor2-first=Natana J. |title=The Oxford Handbook of Islamic Reform |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=416–432 |doi=10.1093/oxfordhb/9780197532805.013.55 }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ جماعت جا الڳ تنظيمي ڍانچا پاڪستان ۽ هندستان ۾ قائم ٿيا، جڏهن تہ بعد ۾ بنگلاديش ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ جماعت سان لاڳاپيل تحريڪون وجود ۾ آيون. پاڪستان ۾ جماعت مذهبي تحريڪ مان باقاعده سياسي جماعت جي صورت اختيار ڪئي ۽ چونڊن، آئيني سياست، شاگرد تنظيم، سماجي خدمتن ۽ عوامي مهمن ذريعي ڪم ڪرڻ لڳي.<ref name="Bokhari2013">{{cite book |last=Bokhari |first=Kamran |chapter=Jama'at-i Islami in Pakistan |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=574–586 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0006 }}</ref> جماعت پاڪستان جي سڀ کان منظم اسلام پسند سياسي تنظيمن مان هڪ رهي آهي، جيتوڻيڪ قومي چونڊن ۾ ان جي ووٽن ۽ پارلياماني سيٽن جو حصو گهڻو ڪري ان جي تنظيمي اثر کان گهٽ رهيو آهي. ان تضاد کي محقق جماعت جي مضبوط نظرياتي تنظيم ۽ ان جي نسبتاً محدود عوامي چونڊ مقبوليت جي فرق طور بيان ڪن ٿا.<ref name="Bokhari2013"/> ==== ضياءُ الحق جي اسلامائيزيشن ==== [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي حڪومت (1977ع–1988ع) دوران پاڪستان ۾ رياستي اسلامائيزيشن جي عمل ۽ جماعت اسلاميءَ وچ ۾ اهم سياسي لاڳاپا پيدا ٿيا. ضياءَ جي حڪومت [[زڪوات]] ۽ عشر جي سرڪاري نظام، سود کان پاڪ مالي قدمن، [[حدود آرڊيننس]] ۽ ٻين اسلامي قانوني قدمن کي اڳتي وڌايو.<ref name="Jaffrelot2015"/> انهن پاليسين مان ڪيترائي اهڙا موضوع هئا جن جي حمايت مودودي ۽ جماعت اسلامي اڳ ئي ڪندا رهيا هئا؛ تنهن هوندي بہ ضياءَ جي اسلامائيزيشن کي مودودي جي پروگرام جي سڌي يا مڪمل عملداري سمجهڻ صحيح نہ آهي. رياستي اقتدار، فوجي حڪومت جي سياسي ضرورتن، فقهي عالمن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي مطالبن پڻ ان عمل کي شڪل ڏني.<ref name="IslamicLeviathan">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Islamic Leviathan: Islam and the Making of State Power |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=9780195144260 }}</ref> ان دور ۾ جماعت اسلاميءَ جا ڪيترائي ڪارڪن ۽ همدرد رياستي ادارن، تعليم ۽ سياسي عمل ۾ وڌيڪ اثرائتا ٿيا. اهڙي طرح مودودي جي حياتيءَ ۾ مڪمل طور حاصل نہ ٿيل اسلامي رياست جو تصور سندس وفات کان پوءِ پاڪستان جي رياستي پاليسيءَ جي ڪجهه شعبن تي بالواسطه اثرانداز ٿيو.<ref name="Jaffrelot2015"/> === ڀارت ۽ بنگلاديش === ورهاڱي کان پوءِ مودودي پاڻ پاڪستان هليو ويو، پر سندس قائم ڪيل تحريڪ جو هندستاني حصو [[جماعت اسلامي هند]] جي صورت ۾ جاري رهيو. نئين سياسي حالتن ۾ هندستاني جماعت پنهنجي حڪمت عملي کي مسلمان اقليت جي مذهبي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن سان هم آهنگ ڪيو. اوڀر پاڪستان ۾ پڻ جماعت اسلامي منظم ٿي. 1971ع ۾ [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ پاڪستان جي ورهاڱي کان پوءِ بنگلاديش ۾ جماعت جي تاريخ شديد سياسي تڪرار جو موضوع بڻجي. تنهنڪري بنگلاديش ۾ مودودي جي فڪري اثر کي جماعت جي بعد واري سياسي تاريخ کان الڳ ڪري ڏسڻ ضروري آهي: مودودي جو فڪر تنظيم جو نظرياتي بنياد رهيو، پر بنگلاديشي جماعت جون بعد واريون سياسي پاليسيون مخصوص مقامي حالتن ۾ ٺهيون. === عرب دنيا ۽ اخوان المسلمين === مودودي جي اردو تصنيفن جا عربي ترجما سندس عالمي اثر وڌائڻ ۾ انتهائي اهم ثابت ٿيا. سندس اسلامي رياست، حاڪميتِ الٰهي، جاهليت، انقلاب ۽ اسلام کي مڪمل نظام سمجهڻ بابت خيالن کي عرب دنيا جي اسلام پسند حلقن ۾ پڙهيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> خاص طور [[مصر]] جي [[اخوان المسلمين]] سان لاڳاپيل مفڪرن ۾ مودودي جي تحريرن جي reception اهم رهي. هارٽنگ موجب سندس نظرياتي نظام کي وچ اوڀر، خاص طور مصري اخوان المسلمين جي فڪري حلقن ۾ قبول، ترجمو ۽ مقامي سياسي حالتن مطابق تبديل ڪيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> ==== سيد قطب ==== [[سيد قطب]] ۽ مودودي جي فڪري تعلق تي وڏي scholarly literature موجود آهي. ٻنهي وٽ اسلام کي مڪمل نظام، جديد جاهليت جي تنقيد ۽ خدا جي حاڪميت جي مرڪزيت جهڙا موضوع ملي سگهن ٿا. جديد تحقيق موجب مودودي جي 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي جي لکڻين ۾ الٰهي قانوني حاڪميت جو نظريو قطب جي آخري دور جي تحريرن کان اڳ ئي واضح صورت ۾ موجود هو.<ref name="TheonomicShift">{{cite book |chapter=Mawdudi and Qutb: The Theonomic Shift |title=Salafi Political Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |pages=164–239 |doi=10.1017/9781108850407.007 }}</ref> قطب انهن خيالن کي پنهنجي مصري، انقلابي ۽ قيد واري تجربي جي پسمنظر ۾ وڌيڪ مختلف ۽ ڪڏهن وڌيڪ سخت رخ ڏنو. تنهنڪري قطب کي صرف ''مودودي جو شاگرد'' يا سندس فڪر جي سادي نقل قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو؛ ٻنهي جي وچ ۾ اثر، ترجمي، مشترڪ اسلامي ذريعن ۽ الڳ سياسي تجربن جو پيچيده تعلق هو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> قطب جي بعد واري لکڻين، خاص طور حاڪميت ۽ جاهليت جي تشريح، 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه [[سلفي جهاديت|شدت پسند سلفي]] حلقن تي اثر وڌو. ان ڪري مودودي کان قطب ۽ پوءِ هر جديد جهادي تنظيم تائين سڌي فڪري لڪير ٺاهڻ تاريخي طور حد کان وڌيڪ سادو نتيجو ٿيندو؛ بعد واريون تحريڪون انهن تصورن کي نون سياسي ۽ فقهي معنائن ۾ استعمال ڪنديون رهيون.<ref name="TheonomicShift"/> === ايران === مودودي جون تحريرون [[ايران]] ۾ پڻ فارسي ترجمن ذريعي پهتيون. ويهين صديءَ ۾ اردو کان فارسي ترجمي جي وسيع فڪري عمل ۾ سندس ڪتاب به شامل هئا ۽ ايراني اسلامي سياسي حلقن ۾ پڙهيا ويندا هئا.<ref name="IranTranslation">{{cite journal |title=From Persianate Cosmopolis to Persianate Modernity: Translating from Urdu to Persian in Twentieth-Century Iran and Afghanistan |journal=Iranian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> [[روح الله خميني]] ۽ مودودي جي سڌي فڪري تعلق بابت محققن ۾ اختلاف آهي. ٻنهي 1963ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ملاقات ڪئي ۽ سياسي معاملن تي ڳالهه ٻولهه ڪئي هئي؛ 1979ع ۾ خميني جي ايران واپسيءَ کان اڳ سندس نمائندن مودودي سان پاڪستان ۾ ملاقات پڻ ڪئي.<ref name="IranTranslation"/> پر ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ تہ خميني جو اسلامي حڪومت وارو نظريو سڌي طرح مودودي کان ورتل هو، scholarly consensus ناهي. ايراني انقلاب جي مؤرخ [[سعيد امير ارجمند]] اهڙي سڌي نظرياتي اثر تي شڪ ظاهر ڪيو آهي؛ ساڳئي وقت تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جون عربي ۽ فارسي ترجمو ٿيل لکڻيون خميني جي ڪيترن حامين ۾ پڙهيون وينديون هيون ۽ 1979ع جي انقلاب جي سياسي ٻولي ۽ نعرن تي سندس اصطلاحن جو ڪجهه اثر پيو.<ref name="IranTranslation"/> ان ڪري مودودي ۽ ايراني انقلاب جي لاڳاپي کي '''فڪري اثر ۽ اصطلاحي مشابهت''' جي سطح تي بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي، نہ تہ خميني جي [[ولايت فقيه]] واري نظريي کي مودودي مان نڪتل قرار ڏيڻ. === ترڪي === [[ترڪي]] ۾ مودودي جو نالو عام طور '''Mevdudi''' جي صورت ۾ لکيو ويو. 1960ع واري ڏهاڪي کان سندس تصنيفن جا ترڪي ترجما تيزيءَ سان شايع ٿيڻ شروع ٿيا ۽ ڪجهه سالن اندر سندس اهم لکڻين جو وڏو حصو ترڪي پڙهندڙن لاءِ موجود ٿي ويو.<ref name="Vomel2022">{{cite book |last=Vömel |first=Jan-Markus |chapter=Global Intellectual Transfers and the Making of Turkish High Islamism, c. 1960–1995 |title=The Turkish Connection: Global Intellectual Histories of the Late Ottoman Empire and Republican Turkey |publisher=De Gruyter |year=2022 |page=256 }}</ref> انهن ترجمن مودودي کي ترڪي جي اسلامي فڪري حلقن ۾ سڃاتل شخصيت بڻايو. تنهن هوندي بہ ترڪي جي اسلام پسند سياست پنهنجي عثماني ورثي، جمهوريه جي سيڪيولر نظام ۽ مقامي مذهبي تحريڪن مان پڻ ٺهي، تنهنڪري ان کي مودودي جي فڪر جو سادو تسلسل قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Vomel2022"/> === ڏکڻ اوڀر ايشيا === مودودي جو اثر [[ملائيشيا]]، [[انڊونيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين مسلم سماجن تائين پڻ پهتو. سندس ڪتابن جا ترجما، اسلامي شاگرد تحريڪون ۽ بين الاقوامي اسلامي تنظيمي رابطا سندس فڪر جي منتقلي جا اهم وسيلا بڻيا.<ref name="Nasr1996Legacy"/> خاص طور تعليم يافته مسلمان نوجوانن ۾ اسلام کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام طور ڏسڻ، اسلامي رياست، اخلاقي اصلاح ۽ منظم دعوتي تحريڪ جا تصور مودودي جي تحريرن وسيلي گردش ۾ آيا. پر انهن ملڪن ۾ سندس فڪر کي مقامي سياسي ۽ مذهبي روايتن مطابق تبديل ڪري قبول ڪيو ويو؛ ان ڪري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي اسلامي تحريڪن کي جماعت اسلاميءَ جون سڌيون نقلون سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> === اسلامي معاشيات ۽ بئنڪنگ === مودودي جديد '''[[اسلامي معاشيات]]''' جي ابتدائي نظرياتي ليکڪن مان پڻ شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ بعد ۾ شايع ٿيل ''Economic System of Islam'' ۾ سود جي خاتمي، زڪوات، ملڪيت جي حق، معاشي انصاف ۽ سرمائي ۽ محنت جي تعلق بابت خيال پيش ڪيا ويا. اسلامي معاشيات بابت بعد واري ادب ۾ سندس اهم اثر خاص طور [[ربا]] کي جديد بئنڪ جي هر قسم جي مقرر سود سان ڳنڍڻ ۽ سود کان پاڪ مالي نظام کي اسلامي رياست جي لازمي حصي طور پيش ڪرڻ ۾ ڏٺو ويو آهي.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |year=2004 |volume=94 |issue=2 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> هن سودي قرض جي متبادل طور نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت تي ٻڌل سرمائيڪاريءَ جي حمايت ڪئي. بعد واري اسلامي بئنڪنگ صنعت ۾ اهڙا تصور اهم ٿيا، جيتوڻيڪ جديد اسلامي بئنڪن جا عملي مالي اوزار مودودي جي اصل تجويزن کان گهڻو وڌيڪ پيچيده آهن. مودودي کي جديد اسلامي معاشيات جو اڪيلو باني قرار ڏيڻ بہ درست نہ ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ ساڳئي دور ۽ ان کان پوءِ ٻين مسلمان معاشيات دانن ۽ فقيهن پڻ هن شعبي جي نظرياتي ۽ عملي تعمير ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004"/> === قرآن جي تفسير تي اثر === مودودي جو سڀ کان وسيع پڙهيو ويندڙ علمي ڪم '''[[تفہيم القرآن]]''' آهي. هي اردو تفسير تقريباً ٽيهن سالن جي عرصي ۾ تيار ٿيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ قرآن جي روايتي تفسير سان گڏ جديد سماجي، سياسي ۽ اخلاقي مسئلن بابت تشريح شامل ڪئي وئي. ''تفہيم القرآن'' جو انداز خاص طور جديد تعليم يافته عام پڙهندڙ کي سامهون رکي تيار ڪيو ويو هو. مودودي آيتن جي لغوي ۽ تاريخي وضاحت سان گڏ انهن مان سماجي ۽ سياسي اصول اخذ ڪندو هو. سندس سليس اردو ۽ منظم استدلال سبب هي تفسير ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي پڙهيو ويو ۽ ٻين ٻولين ۾ پڻ ترجمو ٿيو.<ref name="Mir2026"/> ان جي تفسيرن تي اختلاف پڻ رهيا آهن. روايتي عالمن مان ڪن سندس سياسي اصطلاحن ۽ قرآن جي ڪجهه بنيادي لفظن—جهڙوڪ ''الهٰ''، ''رب''، ''دين'' ۽ ''عبادت''—جي سياسي ۽ حاڪميت سان ڳنڍيل تشريح تي تنقيد ڪئي. ان جي باوجود، انهن اصطلاحن بابت سندس تشريح جديد اسلام پسند فڪر جي لغت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Hartung2014"/> === بعد وارين اسلام پسند ۽ شدت پسند تحريڪن تي اثر === مودودي جي فڪر جو سڀ کان تڪراري ورثو ان جو بعد وارين اسلام پسند ۽ ڪجهه شدت پسند تحريڪن سان تعلق آهي. جديد مطالعي ۾ کيس [[حسن البنا]] ۽ [[سيد قطب]] سان گڏ ويهين صديءَ جي اسلام پسند فڪر جي اهم canonical ليکڪن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="PrincetonIslamist">{{cite book |editor1-last=Euben |editor1-first=Roxanne L. |editor2-last=Zaman |editor2-first=Muhammad Qasim |title=Princeton Readings in Islamist Thought: Texts and Contexts from al-Banna to Bin Laden |publisher=Princeton University Press |year=2009 |pages=79–106 }}</ref> سندس '''حاڪميتِ الٰهي'''، اسلامي نظام، جاهليت ۽ اسلامي انقلاب جهڙا تصور بعد جي مختلف تحريڪن ۾ ٻيهر استعمال ٿيا. خاص طور سيد قطب جي ذريعي انهن مان ڪجهه تصورن جو اثر بعد ۾ پيدا ٿيندڙ وڌيڪ سخت گير تحريڪن تائين پهتو.<ref name="TheonomicShift"/> پر هتي هڪ اهم تاريخي فرق ضروري آهي: مودودي پاڻ منظم جماعت، ڊگهي مدي واري اخلاقي ۽ تعليمي تربيت، ۽ وڏي حد تائين آئيني سياسي عمل کي سماجي تبديليءَ جو طريقو سمجهندو هو. هن پاڪستان ۾ پنهنجي جماعت کي حڪومت جي سخت دٻاءَ باوجود مسلسل ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل نہ ڪيو. تنهنڪري هر اهڙي بعد واري تنظيم جيڪا سندس اصطلاح استعمال ڪري، ان جي حڪمت عملي يا تشدد کي سڌو مودودي ڏانهن منسوب ڪرڻ تاريخي لحاظ کان درست ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> ان جي ابتڙ، سندس لکڻين ۾ عالمي اسلامي نظام، غير اسلامي سياسي حاڪميت جي خاتمي ۽ جهاد بابت اهڙا نظرياتي عنصر ضرور موجود آهن جن کي بعد وارين وڌيڪ انقلابي تحريڪن پنهنجي مخصوص حالتن مطابق نئين معنيٰ ڏني. ان ڪري scholarship ۾ سندس ورثي بابت ٻنهي پاسن—'''آئيني جماعت سازي''' ۽ '''انقلابي اسلامي نظريي'''—کي گڏ پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> === فڪري اثر جو خلاصو === مودودي جي عالمي اثر کي هيٺين ريت اختصار سان ڏيکاري سگهجي ٿو: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#274c77; color:white;" | ميدان ! style="background:#3a6ea5; color:white;" | بنيادي تصور يا ڪم ! style="background:#6096ba; color:white;" | بعد وارو اثر ! style="background:#a3cef1;" | اهم علائقو |- | سياسي فڪر | حاڪميتِ الٰهي، اسلامي رياست، اسلامي جمهوريت | جديد اسلام پسند سياسي نظريي جي تشڪيل | ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر |- | تنظيمي سياست | [[جماعت اسلامي]] | نظرياتي ڪارڪنن تي ٻڌل اسلامي سياسي جماعت جو نمونو | پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش |- | قرآن جي تفسير | ''[[تفہيم القرآن]]'' | جديد سماجي ۽ سياسي رخ رکندڙ قرآن فهم | ڏکڻ ايشيا ۽ ترجمن وسيلي ٻيا ملڪ |- | اسلامي معاشيات | ربا جي خاتمي ۽ اسلامي معاشي نظام | اسلامي معاشيات ۽ سود کان پاڪ بئنڪنگ جي بحثن تي اثر | پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا |- | عرب اسلام پسندي | حاڪميت، جاهليت، انقلاب ۽ نظام | [[سيد قطب]] سميت اسلام پسند فڪري حلقن ۾ قبول ۽ نئين تشريح | مصر ۽ عرب دنيا |- | ايران | اسلامي حڪومت ۽ مغربي سياسي نظام جي تنقيد | فارسي ترجما ۽ انقلابي اسلامي سياسي ٻوليءَ تي محدود/بحث هيٺ اثر | ايران |- | ترڪي | اسلام کي مڪمل نظام طور پيش ڪرڻ | 1960ع کان پوءِ اسلام پسند فڪري حلقن ۾ ترجما ۽ مطالعو | ترڪي |- | عالمي اسلامي احياءُ | دين کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام سمجهڻ | مختلف اسلامي تحريڪن طرفان مقامي حالتن مطابق قبول ۽ تبديلي | آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين |} === علمي جائزو === مودودي بابت جديد علمي جائزو هڪ رخ وارو ناهي. سندس حامين لاءِ هو اسلامي فڪر جي تجديد ڪندڙ، قرآن جو مفسر ۽ جديد حالتن ۾ اسلامي سماجي نظام جي تشريح ڪندڙ مفڪر آهي. سياسي اسلام جي تاريخ پڙهندڙ ڪيترن محققن لاءِ هو جديد اسلام پسنديءَ جو بنيادي نظرياتي معمار آهي، جڏهن تہ نقادن سندس نظرياتي رياست، مذهبي اقليتن، عورتن، سياسي pluralism ۽ حاڪميت بابت تصورن کي جديد برابر شهريت ۽ لبرل جمهوريت سان تڪرار ۾ ڏٺو آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/><ref name="Hartung2014"/> انهيءَ ڪري سندس تاريخي اهميت ڪنهن هڪ سياسي نتيجي ۾ نہ، پر ان ڳالهه ۾ پڻ آهي تہ هن ويهين صديءَ ۾ اسلام بابت بحث جي ٻولي تبديل ڪرڻ ۾ حصو ورتو. ''اسلامي رياست''، ''اسلامي انقلاب''، ''اسلامي نظامِ حيات'' ۽ خدا جي سياسي حاڪميت جهڙا تصور سندس لکڻين وسيلي وڏي مسلم عوامي ۽ سياسي بحث ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري ويا.<ref name="Nasr1996Legacy"/><ref name="Pervez2026"/> سندس اثر جي پائيداريءَ جو هڪ سبب سندس لکڻين جو انداز پڻ هو. هن پيچيده مذهبي ۽ سياسي دليلن کي نسبتاً سليس اردو ۾ پيش ڪيو، جنهن ڪري اهي رڳو روايتي عالمن بدران جديد تعليم يافته مسلمانن تائين به پهتا. سندس تحريرون سندس حياتيءَ کان پوءِ به ترجمن، جماعت اسلاميءَ جي ادارن ۽ ٻين اسلامي تحريڪن وسيلي گردش ۾ رهيون آهن.<ref name="Mir2026"/> 2026ع ۾ شايع ٿيل ''Oxford Handbook of Islamic Reform'' پڻ مودودي کي جديد اسلامي اصلاح ۽ احياءَ جي اهم شخصيتن ۾ شامل ڪري ٿو ۽ سندس عالمي اثر کي سندس وسيع تصنيفي ڪم، خدا جي حاڪميت جي نظريي ۽ هڪ پائيدار تنظيم ــ جماعت اسلامي ــ جي قيام سان ڳنڍي ٿو.<ref name="Pervez2026"/> == آخري زندگي، بيماري ۽ وفات == مودودي پنهنجي زندگيءَ جي وڏي حصي دوران گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت خاص طور خراب رهي ۽ هو وقت بوقت بستري تائين محدود رهيو؛ 1969ع ۾ علاج لاءِ [[برطانيا]] پڻ ويو.<ref name="Nasr1996p127">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1972ع ۾ هن [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي معاملن تي راءِ ڏيڻ ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. سندس آخري دور ۾ صحت جا مسئلا وڌندا ويا.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1979ع ۾ سندس پراڻي گردن جي بيماري وڌيڪ سنگين ٿي ۽ دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس هڪ پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيو يارڪ]] جي هڪ اسپتال ۾ داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="Nasr1996p127"/> مودودي 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 75 سال هئي.<ref name="Tareen2011">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو، جتي وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> [[File:Grave maududi.jpg|thumb|مودودي جي قبر، [[اڇرا]]، [[لاهور]]]] سندس جنازي نماز سان لاڳاپيل تقريبن ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهو شريڪ ٿيا. [[يوسف القرضاوي]] سندس جنازي نماز پڙهائيندڙ مشهور عالمن مان هو.<ref>{{cite web |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |url=https://dailypakistan.com.pk/02-Oct-2014/149195 |website=Daily Pakistan |date=2 October 2014 |access-date=7 October 2026 }}</ref> == اعزاز == مودودي کي 1979ع ۾ [[King Faisal International Prize|شاهه فيصل عالمي انعام]] جي اسلامي خدمتن واري شعبي جو انعام ڏنو ويو. اهو سندس زندگيءَ جي آخري سال ۾ ملندڙ اهم بين الاقوامي اعزازن مان هو. == تصنيفي ڪم == مودودي هڪ انتهائي گهڻو لکندڙ مصنف، صحافي، مفسر ۽ سياسي مفڪر هو. سندس لکڻيون قرآن جي تفسير، [[حديث]] ۽ [[سنت]]، علمِ ڪلام، اسلامي قانون، اخلاق، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم سميت ڪيترن ئي شعبن تي پکڙيل آهن.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> سندس لکڻين جو بنيادي گڏيل موضوع اسلام کي هڪ مڪمل ۽ باهمي طور ڳنڍيل '''نظامِ حيات''' طور پيش ڪرڻ هو. [[مستنصر مير]] موجب مودودي مختلف علمي شعبن تي لکندي به انهن کي هڪ ئي وسيع تصور سان ڳنڍيو: اسلام فرد جي عقيدي ۽ عبادت تائين محدود نه، پر اخلاقي، سماجي، اقتصادي ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ پڻ هڪ جامع نظام آهي.<ref name="Mir2026"/> مودودي پنهنجي لکڻين لاءِ بنيادي طور [[اردو]] استعمال ڪئي. سندس ڪيترائي مضمون پهرين سندس رسالي ''ترجمان القرآن'' ۾ قسطن جي صورت ۾ ڇپيا ۽ بعد ۾ ڪتابن جي صورت ۾ شايع ٿيا. سندس اهم ڪتابن مان گهڻن جا [[عربي]]، [[انگريزي]] ۽ ٻين اسلامي ۽ مغربي ٻولين ۾ ترجما ٿيا.<ref name="MirLife2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Introduction: Mawdudi’s life, personality, and works |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=1–18 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0001 }}</ref> سندس سليس ۽ عام پڙهندڙ لاءِ نسبتاً رسائي لائق اردو سندس فڪر جي ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[شير علي ترين]] موجب سندس اهم لکڻين جا انگريزيءَ ۾ ۽ ڪيترن جا عربي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجما ٿيا، جڏهن تہ ''تفہيم القرآن'' ڏکڻ ايشيا اندر ۽ ان کان ٻاهر پڻ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name="Tareen2011"/> === تفهيم القرآن === {{main|تفهيم القرآن}} مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف '''''[[تفهيم القرآن]]''''' آهي، جيڪا قرآن جو اردو ترجمو ۽ گهڻ-جلدي تفسير آهي. هن ان تي لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين ڪم ڪيو ۽ 1972ع ۾ ان کي مڪمل ڪيو.<ref name="Mir2026"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ آيتن جي ترجمي ۽ تشريح سان گڏ سورتن جو تاريخي پسمنظر، موضوعاتي تعارف، سماجي ۽ سياسي مسئلن بابت بحث ۽ مختلف هنڌن بابت وضاحتي مواد شامل آهي. مودودي قرآن کي جديد پڙهندڙ لاءِ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪندي ان جي هدايت کي انفرادي ۽ اجتماعي زندگي ٻنهي سان ڳنڍيو.<ref name="MirDomains2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Domains of thought and action |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=57–144 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0003 }}</ref> هي تفسير بعد ۾ مختلف ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ مودودي جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="Tareen2011"/> === الجهاد في الاسلام === مودودي جي ابتدائي اهم تصنيف '''''الجهاد في الاسلام''''' هئي. هن ان تي ڪم 1920ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيو؛ ان جو مواد پهرين قسطن ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. ڪتاب ۾ مودودي اسلامي قانون ۽ تاريخ جي تناظر ۾ جنگ، امن ۽ جهاد بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو. هي تصنيف سندس شروعاتي فڪري شهرت جو اهم سبب بڻي ۽ بعد جي لکڻين ۾ اسلامي سياسي نظام، رياست ۽ جهاد بابت سندس خيالن جي تشڪيل لاءِ پڻ اهم رهي.<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Jamal |title=Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām: A Neglected Document |journal=Zeitschrift für Religionswissenschaft |year=2009 |volume=17 |issue=1 |pages=61–84 |doi=10.1515/zfr.2009.17.1.61 }}</ref> === پرده === '''''پرده''''' ۾ مودودي عورتن ۽ مردن جي سماجي تعلق، لباس، حجاب، خاندان ۽ صنفي اختلاط بابت پنهنجا نظريا تفصيل سان بيان ڪيا. هي ڪتاب سندس سماجي فڪر جي اهم تصنيفن مان آهي، پر عورتن جي سماجي ۽ سياسي ڪردار بابت ان ۾ پيش ڪيل خيال جديد دور ۾ تنقيد ۽ بحث جو موضوع پڻ رهيا آهن. === اسلامي قانون ۽ دستور === '''''Islamic Law and Constitution''''' جي نالي سان انگريزيءَ ۾ مشهور لکڻين جي مجموعي ۾ مودودي اسلامي رياست، شريعت، قانونسازي، حاڪميت، خلافت، جمهوريت، اقليتن ۽ آئين بابت پنهنجا سياسي ۽ قانوني تصور بيان ڪيا. سندس جديد '''اسلامي رياست''' واري تصور کي سمجهڻ لاءِ هي سندس اهم ترين سياسي تصنيفن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> === خلافت ۽ ملوڪيت === '''''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]''''' مودودي جي تاريخي ۽ سياسي طور سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل ڪتابن مان آهي. ان ۾ هن ابتدائي اسلامي خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن سياسي تبديليءَ جو تنقيدي جائزو ورتو. ڪتاب خاص طور پهرين مسلمان حڪمرانن کان پوءِ اسلامي سياسي اقتدار جي نوعيت بابت بحث سبب مختلف مذهبي عالمن وچ ۾ اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="MirDomains2026"/> === قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون === '''''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون''''' ۾ مودودي قرآن جي چئن اصطلاحن ــ '''الهٰ، رب، عبادت ۽ دين''' ــ جي تشريح ڪئي. هن انهن لفظن کي رڳو محدود مذهبي معنائن ۾ نه، پر اقتدار، اطاعت ۽ زندگيءَ جي مجموعي نظام سان پڻ ڳنڍيو. اهي تشريحون سندس سياسي-مذهبي فڪر جي اهم بنيادن مان بڻيون، جيتوڻيڪ ٻين اسلامي عالمن سندس ڪجهه تعبيرن سان اختلاف پڻ ڪيو آهي.<ref name="MirThemes2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Central themes of Mawdudi’s writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=19–56 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0002 }}</ref> == چونڊ ڪتابيات == مودودي جي لکڻين جو تعداد تمام وڏو آهي ۽ مختلف ڇاپن، مجموعن ۽ ترجمن ۾ ڪتابن جا عنوان ڪڏهن مختلف صورتن ۾ ڏنا ويا آهن. سندس اهم تصنيفن مان هيٺيان شامل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#264653;color:white;" | تصنيف ! style="background:#2a9d8f;color:white;" | موضوع ! style="background:#457b9d;color:white;" | مختصر وضاحت |- | ''[[تفهيم القرآن]]'' | قرآن جي تفسير | گهڻ-جلدي اردو ترجمو ۽ تفسير؛ مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف |- | ''الجهاد في الاسلام'' | جهاد، جنگ ۽ سياسي نظريو | سندس ابتدائي اهم تصنيفن مان؛ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ لکڻ شروع ڪيائين |- | ''دينيّات'' / ''Towards Understanding Islam'' | اسلام جو تعارف | اسلام جي بنيادي عقيدن، عبادتن ۽ نظامِ زندگيءَ جو عام پڙهندڙ لاءِ تعارف |- | ''پردہ'' | عورت، خاندان ۽ سماج | حجاب، صنفي تعلقن ۽ اسلامي سماجي نظام بابت سندس نظريا |- | ''اسلامي قانون ۽ دستور'' | قانون ۽ سياست | اسلامي رياست، شريعت، آئين، حاڪميت ۽ قانونسازي |- | ''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]'' | اسلامي سياسي تاريخ | خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن تبديليءَ جو تنقيدي مطالعو |- | ''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون'' | قرآني اصطلاح | الهٰ، رب، عبادت ۽ دين جي مودودي واري تشريح |- | ''اسلامي نظامِ زندگي'' | سماجي ۽ سياسي فڪر | اسلام کي جامع نظامِ حيات طور بيان ڪندڙ تحريرون |- | ''اسلام جو معاشي نظام'' | [[اسلامي معاشيات]] | ملڪيت، ربا، زڪوات، سرمائي ۽ معاشي انصاف بابت بحث |- | ''اسلامي رياست'' | سياسي نظريو | اسلامي حڪومت ۽ رياست جي اصولن بابت تحريرون |- | ''تجديد و احياءِ دين'' | اسلامي تجديد | اسلامي تاريخ ۾ مجدد ۽ تجديد جي تصور بابت بحث |- | ''سنت جي آئيني حيثيت'' | حديث ۽ سنت | اسلامي قانون ۽ ديني حجت طور سنت جي حيثيت جو دفاع |- | ''رسائل و مسائل'' | مختلف مذهبي موضوع | مختلف سوالن جي جوابن ۽ فڪري مضمونن جا مجموعا |- | ''سيرت سرور عالم'' | [[محمد|محمد ﷺ]] جي سيرت | پيغمبر اسلام جي زندگي ۽ پيغام بابت تصنيف |} === انگريزي ترجمن ۾ مشهور ڪتاب === سندس ڪيترين تصنيفن جا انگريزي ترجما مختلف عنوانن هيٺ شايع ٿيا آهن، جن ۾ هي شامل آهن: * ''Towards Understanding Islam'' * ''Purdah and the Status of Woman in Islam'' * ''The Islamic Law and Constitution'' * ''Let Us Be Muslims'' * ''The Islamic Way of Life'' * ''A Short History of the Revivalist Movement in Islam'' * ''Human Rights in Islam'' * ''Four Basic Qur'anic Terms'' * ''The Process of Islamic Revolution'' * ''Unity of the Muslim World'' * ''The Moral Foundations of the Islamic Movement'' * ''Economic System of Islam'' * ''The Road to Peace and Salvation'' * ''The Qadiani Problem'' * ''The Question of Dress'' * ''The Rights of Non-Muslims in Islamic State'' * ''Caliphate and Kingship'' * ''Islamic Law and its Introduction in Pakistan'' * ''Khutabat: Fundamentals of Islam'' == چونڊ زماني وار خاڪو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#283618;color:white;" | سال ! style="background:#606c38;color:white;" | واقعو |- | 1903ع | [[اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ ڄائو |- | 1918ع | صحافت سان عملي وابستگي شروع ڪئي |- | 1920ع | جبلپور جي روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو |- | 1920ع وارو ڏهاڪو | دهليءَ ۾ صحافت ۽ ديني مطالعي سان لاڳاپيل رهيو |- | 1927ع | ''الجهاد في الاسلام'' لکڻ ۽ شايع ڪرائڻ جو ابتدائي سلسلو شروع ٿيو |- | 1932ع–1933ع | ''ترجمان القرآن'' سان سندس ڊگهي ادارت ۽ فڪري سرگرميءَ جو دور شروع ٿيو |- | 1938ع | [[پٺاڻ ڪوٽ]] ويجهو دارالاسلام منصوبي سان وابسته ٿيو |- | 1941ع | [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو |- | 1942ع | ''[[تفهيم القرآن]]'' تي ڪم شروع ڪيو |- | 1947ع | ورهاڱي کان پوءِ پاڪستان منتقل ٿيو |- | 1948ع | پاڪستان ۾ اسلامي آئين ۽ رياست لاءِ مهم؛ بعد ۾ گرفتار ٿيو |- | 1953ع | احمديه مخالف تحريڪ جي پسمنظر ۾ فوجي عدالت موت جي سزا ٻڌائي؛ سزا بعد ۾ عمر قيد ۾ تبديل ۽ پوءِ ختم ڪئي وئي |- | 1964ع | جماعت اسلامي خلاف حڪومتي ڪارروائي دوران ٻيهر قيد ٿيو |- | 1972ع | ''تفهيم القرآن'' مڪمل ڪيو؛ جماعت اسلاميءَ جي امير جي عهدي تان پڻ الڳ ٿيو |- | 1979ع | [[شاهه فيصل عالمي انعام]] حاصل ڪيو |- | 22 سيپٽمبر 1979ع | [[بفيلو، نيو يارڪ]]، آمريڪا ۾ وفات |- | 1979ع | [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ دفن ڪيو ويو |} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }} * {{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }} * {{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }} * {{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }} == پڻ ڏسو == * [[جماعت اسلامي]] * [[جماعت اسلامي پاڪستان]] * [[اسلام پسندي]] * [[اسلامي رياست]] * [[اسلامي احياءُ]] * [[اسلامي معاشيات]] * [[تفهيم القرآن]] * [[خلافت ۽ ملوڪيت]] * [[سيد قطب]] * [[محمد اقبال]] == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Abul A'la Maududi}} {{Wikiquote}} == حوالا == {{Reflist}} {{Authority control}} nquxkopmlfqqp7700p5xs71dnlncu37 417597 417596 2026-10-06T21:48:31Z Intisar Ali 8681 417597 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ ۽ جماعت اسلامي جو باني (1903–1979)}} {{Infobox religious biography | name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | image = أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg | caption = سيد ابوالاعلى مودودي | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | birth_name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | birth_date = {{Birth date|1903|9|25|df=y}} | birth_place = [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1979|9|22|1903|9|25|df=y}} | death_place = [[بفيلو، نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]] | resting_place = [[اڇرا]]، [[لاهور]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | occupation = اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ، صحافي، مفسر ۽ سياسي اڳواڻ | notable_works = ''[[تفہيم القرآن]]''، ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' | known_for = [[جماعت اسلامي]] جو قيام، اسلامي سياسي فڪر | movement = [[جماعت اسلامي]] | founder = [[جماعت اسلامي]] | awards = [[شاهه فيصل عالمي انعام]]، 1979ع }} '''سيد ابو الاعلىٰ مودودي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Abul A'la Maududi}} (25 سيپٽمبر 1903ع – 22 سيپٽمبر 1979ع) ننڍي کنڊ جو اسلامي عالم، قرآن جو مفسر، صحافي، ليکڪ، سياسي مفڪر ۽ [[جماعت اسلامي]] جو باني هو.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-509695-8 }}</ref> هن ويهين صديءَ ۾ اسلام کي رڳو شخصي عقيدي يا عبادتن جي دائري بدران سماجي، سياسي، قانوني ۽ معاشي نظام طور بيان ڪرڻ لاءِ هڪ منظم فڪري خاڪو پيش ڪيو. جديد تحقيق ۾ کيس جديد اسلامي احياءَ ۽ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم ترين نظريه سازن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009230438 |isbn=9781009230438 }}</ref> مودودي جي لکڻين ۾ [[قرآن جي تفسير]]، حديث، اسلامي قانون، سياست، معيشت، سماج، اخلاق، قومپرستي، سيڪيولرزم، عورتن جي سماجي حيثيت ۽ اسلامي رياست جهڙا موضوع شامل آهن. سندس سڀ کان وڏي علمي تصنيف اردو تفسير ''[[تفہيم القرآن]]'' آهي، جڏهن تہ ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' ۽ ٻيا ڪيترائي ڪتاب پڻ سندس مشهور تصنيفن ۾ شامل آهن.<ref name="Nasr1996"/> سندس تحريرون اردو مان عربي، انگريزي، بنگالي، هندي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيون ۽ سندس فڪر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ٻين مسلم معاشرن جي اسلامي احيائي تحريڪن تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Nasr1996"/> 26 آگسٽ 1941ع تي مودودي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو پاڪستان آيو ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي ذريعي ملڪ جي آئين ۽ رياستي نظام کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي اصولن تي قائم ڪرڻ جي سياسي مهم هلائيندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> سندس سياسي ۽ مذهبي نظرين جا ڪيترائي پهلو—خاص ڪري اسلامي رياست، حاڪميت، جمهوريت، عورتن، غير مسلم شهرين، جهاد ۽ اسلامي قانون بابت موقف—علمي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Iqtidar2026"/> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul Ala'a Al-Mowdoodi |url=https://kingfaisalprize.org/ar/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |publisher=King Faisal Foundation |access-date=7 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == ابو الاعلىٰ مودودي 25 سيپٽمبر 1903ع تي [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، ان وقت جي نوابي [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ پيدا ٿيو.<ref name="KFP1979"/> سندس خاندان دهليءَ جي اشرافيه سان تاريخي نسبت رکندڙ سيد خاندان هو.<ref name="Qasmi2017">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |editor-last1=Qasmi |editor-first1=Ali Usman |editor-last2=Robb |editor-first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |doi=10.1017/9781108628012 }}</ref> مودودي پنهنجي دور جي ڪيترن روايتي عالمن جي ابتڙ ڪنهن هڪ مدرسي جي باقاعده ڊگهي نصابي تعليم مان فارغ ٿيل عالم نه هو. سندس تعليم جو وڏو حصو گهر، ذاتي مطالعي ۽ مختلف استادن وٽ حاصل ڪيل تعليم تي ٻڌل هو. ان هوندي به هن عربي، فارسي ۽ اسلامي علوم جو مطالعو ڪيو ۽ بعد ۾ قرآن، حديث، فقه ۽ جديد سياسي فڪر بابت وسيع لکڻيون ڪيون. مورخ علي عثمان قاسمي موجب، مدرسي جي روايتي رسمي تربيت نه هئڻ باوجود مودودي ڪلاسيڪي اسلامي روايت سان گڏ جديد مغربي سياسي فڪر جي به قابل ذڪر ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> سندس والد سيد احمد حسن مودودي وڪالت سان وابسته هو ۽ مذهبي رجحان رکندو هو. ابتدائي عمر ۾ مودودي کي گهر ۾ عربي، فارسي، قرآن ۽ اسلامي تعليم ڏني وئي. سندس رسمي تعليم گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي؛ والد جي بيماري ۽ پوءِ خاندان جي معاشي حالتن سبب نوجوان مودودي کي نسبتاً ننڍي عمر ۾ عملي زندگي اختيار ڪرڻي پئي.<ref name="Nasr1996"/> == صحافتي زندگي == مودودي جي عملي زندگيءَ جي شروعات بنيادي طور [[صحافت]] سان ٿي، ۽ اهو تجربو سندس بعد واري لکڻيءَ جي اسلوب ۽ سياسي فڪر تي نمايان اثرانداز ٿيو. قاسمي موجب، مسجد يا مدرسي سان مستقل وابستگي بدران صحافت مان ڪيريئر شروع ڪرڻ کيس هندستان جي آئيني مستقبل، مسلمانن جي سياسي نمائندگي، هندو-مسلم لاڳاپن ۽ برطانوي اقتدار کان پوءِ ممڪن سياسي نظام بابت هلندڙ بحثن سان سڌي واقفيت ڏني.<ref name="Qasmi2017"/> نوجوانيءَ ۾ هن مختلف اخبارن سان ڪم ڪيو. 1918ع ڌاري سندس صحافتي زندگي شروع ٿي ۽ پوءِ هو جبلپور مان نڪرندڙ روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو. بعد ۾ دهليءَ ۾ مسلمان صحافت سان ڪم ڪيائين. هن ''مسلم'' ۽ پوءِ [[جمعيت علماءِ هند]] سان لاڳاپيل اخبار ''الجمعية'' جي ادارت پڻ ڪئي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Qasmi2017"/> صحافت مودودي لاءِ رڳو پيشو نه رهي؛ اها سندس سياسي ۽ مذهبي خيالن جي تشڪيل جو اهم ذريعو بڻجي وئي. سندس تحرير جو انداز روايتي عالماڻي نثر کان نسبتاً مختلف، سڌو ۽ عام پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ جوڳو هو. ان وسيلي هو پيچيده مذهبي ۽ سياسي تصورن کي جديد سياسي اصطلاحن سان پيش ڪرڻ لڳو.<ref name="Qasmi2017"/> == علمي ۽ فڪري تشڪيل == 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان ۾ فرقيواراڻي تشدد، خلافت تحريڪ کان پوءِ جي سياسي صورتحال ۽ اسلام ۽ جهاد بابت ٿيندڙ بحثن مودودي جي فڪري ارتقا تي اثر وڌو. ان ماحول ۾ هن جهاد جي اسلامي تصور بابت لکڻ شروع ڪيو، جنهن جو نتيجو سندس ابتدائي اهم تصنيف ''الجهاد في الإسلام'' جي صورت ۾ نڪتو. ڪتاب جو مواد پهرين قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Iqtidar2026"/> ''الجهاد في الإسلام'' مودودي جي شروعاتي دور جي اهم تصنيفن مان هئي. جديد Cambridge edition هن ڪتاب کي سندس شروعاتي ۽ اثرائتي سياسي تحريرن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان کي نوآبادياتي دور، تشدد جي جواز، اسلامي سياسي نظام ۽ جديد رياست بابت سندس وسيع فڪر جي پسمنظر ۾ رکي ٿي.<ref name="Iqtidar2026"/> مودودي جو فڪر وقت سان هڪ اهڙي نظريي ڏانهن وڌيو جنهن ۾ اسلام کي مڪمل طرزِ حيات قرار ڏنو ويو. سندس نظر ۾ دين جي دائري ۾ فردي عبادت سان گڏ سياست، معيشت، قانون، سماج ۽ رياست پڻ شامل هئا. ولي نصر جي تجزيي موجب مودودي جديد دور ۾ سياسي اسلام جو هڪ منظم نظرياتي خاڪو تيار ڪيو ۽ ان نظريي کي عملي سماجي تحريڪ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> بهرحال، جديد علمي تحقيق مودودي جي فڪري تشڪيل کي صرف ”اولهه جي مخالفت“ جو نتيجو نٿي سمجهي. نصر ان کي برطانوي هندستان ۾ مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ سياسي طاقت، اجتماعي سڃاڻپ، قومپرستي ۽ نوآبادياتي نظام کان پوءِ مستقبل جي رياست بابت بحثن سان پڻ ڳنڍي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == ترجمان القرآن == 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مودودي پنهنجي رسالي ''ترجمان القرآن'' جي ادارت ۽ اشاعت شروع ڪئي. اهو رسالو اڳتي هلي سندس فڪر جي تشهير جو اهم ذريعو بڻيو. ''ترجمان القرآن'' ۾ هن قرآن، اسلامي تاريخ، سياست، قومپرستي، جديد تهذيب، مسلمانن جي اجتماعي حالت ۽ اسلامي نظام بابت مسلسل مضمون لکيا.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> هن دور تائين مودودي روايتي صحافي کان هڪ منظم مذهبي-سياسي مفڪر ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو. سندس لکڻين ۾ اهو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو تہ مسلمانن جي مسئلن جو حل رڳو سياسي نمائندگي يا اقتدار ۾ حصي حاصل ڪرڻ ۾ نه، پر فرد ۽ سماج کي اسلامي اصولن مطابق نئين سر منظم ڪرڻ ۾ آهي.<ref name="Nasr1996"/> == علامه اقبال ۽ دارالاسلام == 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ مودودي جو رابطو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] ۽ چوڌري نياز علي خان سان ٿيو. چوڌري نياز علي خان پنجاب ۾ هڪ علمي ۽ ديني مرڪز قائم ڪرڻ لاءِ زمين وقف ڪئي هئي، جنهن کي ''دارالاسلام'' جي نالي سان سڃاتو ويو. 1938ع ۾ مودودي حيدرآباد دکن ڇڏي [[پٺاڻ ڪوٽ]] ڀرسان دارالاسلام منتقل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> دارالاسلام واري دور ۾ مودودي کي پنهنجي مذهبي ۽ سماجي فڪر کي هڪ منظم تحريڪ جي صورت ڏيڻ لاءِ ماحول مليو. جيتوڻيڪ اقبال اپريل 1938ع ۾ وفات ڪري ويو، دارالاسلام جو تجربو مودودي جي بعد واري تنظيمي سوچ ۽ جماعت اسلامي جي قيام کان اڳ واري فڪري مرحلي ۾ اهم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> == هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ بابت موقف == مودودي گڏيل هندستان ۾ رائج علائقائي يا قومي قومپرستيءَ جو سخت نقاد هو. سندس نظر ۾ مسلمانن جي بنيادي اجتماعي سڃاڻپ قوم، نسل يا جاگرافي بدران اسلام سان وابسته هئڻ گهرجي. انهيءَ بنياد تي هن [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي گڏيل هندستاني قومپرستيءَ سان گڏ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي مسلمان قومپرستيءَ جي سياسي صورت تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> اهو موقف هڪ اهم تاريخي فرق پيدا ڪري ٿو: مودودي مسلمانن لاءِ اسلامي سياسي نظام جو حامي هو، پر مسلم ليگ جي قيادت هيٺ هلي رهي پاڪستان تحريڪ جي سياسي نظريي ۽ حڪمت عمليءَ سان شروع کان متفق نه هو. علي عثمان قاسمي جي تحقيق موجب مودودي مسلم ليگ ۽ [[محمد علي جناح]] تي تنقيد ڪندي دليل ڏنو تہ رڳو مسلمانن جي اڪثريت واري قومي رياست قائم ٿيڻ سان اها خود بخود ”اسلامي رياست“ نه بڻجي ويندي.<ref name="Qasmi2017"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو پاڪستان بابت ورهاڱي کان اڳ وارو موقف ۽ 1947ع کان پوءِ پاڪستان کي اسلامي رياست بنائڻ لاءِ سندس سياسي سرگرمي ٻه الڳ تاريخي مرحلا آهن؛ ٻنهي کي هڪٻئي سان ملائي پيش ڪرڻ سان سندس سياسي ارتقا جي صحيح تصوير سامهون نٿي اچي.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جو قيام == {{Main|جماعت اسلامي}} مودودي جي فڪري ۽ تنظيمي سرگرمين جو نتيجو 26 آگسٽ 1941ع تي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] جي قيام جي صورت ۾ سامهون آيو. جماعت جي قيام جو مقصد اهڙي منظم جماعت تيار ڪرڻ هو جيڪا اسلامي اصولن مطابق فرد، سماج ۽ آخرڪار رياستي نظام جي تبديلي لاءِ ڪم ڪري. مودودي جماعت جو پهريون امير چونڊيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي جي تصور ۾ جماعت محض چونڊن لاءِ قائم ڪيل سياسي پارٽي نه هئي، بلڪه هڪ نظرياتي ۽ اصلاحي تحريڪ هئي. ان جو ابتدائي طريقو تعليم، تربيت، اشاعت ۽ چونڊيل ڪارڪنن جي تياري ذريعي سماج ۾ تدريجي تبديلي آڻڻ هو. نصر موجب مودودي جي اهم جدت اها هئي تہ هن پنهنجي سياسي-مذهبي نظريي سان گڏ ان کي عملي جامو پارائڻ لاءِ هڪ منظم سماجي ۽ سياسي تنظيم جو خاڪو پڻ پيش ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> ورهاڱي کان اڳ جماعت اسلامي سڄي برطانوي هندستان جي تنظيم هئي. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت جون هندستاني ۽ پاڪستاني شاخون جدا تنظيمي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ لڳيون، جڏهن تہ مودودي پاڪستان منتقل ٿيو ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي قيادت جاري رکي.<ref name="Nasr1996"/> == پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ == 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ مودودي پاڪستان لڏي آيو ۽ [[لاهور]] سندس سياسي، علمي ۽ تنظيمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. ورهاڱي کان اڳ مسلم ليگ جي پاڪستان واري تصور تي تنقيد ڪرڻ باوجود، نئين رياست قائم ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي سرگرمين جو مرڪز پاڪستان جي آئيني ۽ قانوني ڍانچي کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي بنائڻ تي رکيو.<ref name="Nasr1996"/> هن ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي آئين ۾ خدا جي حاڪميت، اسلامي قانون جي بالادستي ۽ رياست جي اسلامي سڃاڻپ کي تسليم ڪرائڻ لاءِ مهم هلائي. پاڪستان جي رياست سان سندس تعلق ان ڪري مختلف وقتن تي تعاون، سياسي اختلاف، گرفتاري ۽ قيد جي مرحلن مان گذريو. سندس اسلامي رياست، جمهوريت ۽ آئين بابت تفصيلي نظريو بعد وارن حصن ۾ الڳ بيان ڪيو ويندو. == گرفتاريون ۽ رياست سان ٽڪراءُ == پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ مودودي ۽ حڪومت جا لاڳاپا جلد خراب ٿيا. 1948ع ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصو قيد ۾ رکيو ويو. سندس سياسي سرگرمين ۾ پاڪستان کي اسلامي آئين ڏيڻ جو مطالبو مرڪزي حيثيت اختيار ڪندو ويو.<ref name="Nasr1996"/> 1953ع ۾ پنجاب، خاص طور [[لاهور]]، ۾ احمدين خلاف تحريڪ ۽ فسادن دوران مودودي جو لکيل رسالو ''قادياني مسئلو'' پڻ شديد سياسي تڪرار جو حصو بڻيو. مارشل لا اختيارين کيس گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ موت جي سزا ٻڌائي. سزا تي عمل نه ٿيو؛ بعد ۾ اها عمر قيد ۾ تبديل ڪئي وئي ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> ان واقعي مودودي جي سياسي حيثيت کي وڏي شهرت ڏني، پر 1953ع جي تشدد ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي تنظيمن جي ڪردار، جماعت اسلامي جي ذميواري ۽ مودودي جي تحريرن جي اثر بابت تاريخي بحث کي سندس حامين جي روايت کان الڳ، معتبر ثانوي ذريعن جي بنياد تي ڏسڻ ضروري آهي. ان موضوع کي سندس احمديت بابت نظرين واري حصي ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويندو. == تفسير تفهيم القرآن == {{Main|تفهيم القرآن}} مودودي 1942ع ۾ قرآن جي اردو تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' لکڻ شروع ڪئي. اهو منصوبو لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تائين جاري رهيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ ترجمي سان گڏ تاريخي پسمنظر، آيتن جي تشريح، سماجي ۽ قانوني مسئلن ۽ مودودي جي سياسي ۽ مذهبي فڪر بابت تفصيلي حاشيا شامل آهن. هي تفسير سندس سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ وسيع اثر رکندڙ تصنيفن مان بڻيو ۽ بعد ۾ ڪيترين ٻولين ۾ ان جا ترجما ٿيا. ''تفهيم القرآن'' سندس مجموعي فڪر کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي رياست، قانون، معيشت، عورت، جهاد، غير مسلمانن ۽ سماجي نظام بابت سندس ڪيترن نظرين جي قرآني استدلال جو تفصيلي اظهار ان ۾ ملي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا == مودودي تقريباً ٽن ڏهاڪن تائين جماعت اسلامي جي قيادت ڪئي. صحت جي مسئلن ۽ تنظيمي حالتن جي پسمنظر ۾ هن 1972ع ۾ جماعت اسلامي جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. امارت ڇڏڻ کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي فڪر ۽ جماعت سان فڪري لاڳاپي ۾ سرگرم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> ساڳئي سال سندس ڊگهي عرصي کان جاري ''تفهيم القرآن'' پڻ مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ جو آخري دور بنيادي طور علمي ڪم، لکڻين ۽ خراب ٿيندڙ صحت سان لاڳاپيل رهيو. == اعزاز == 1979ع ۾ مودودي کي '''اسلام جي خدمت''' جي شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979"/> انعام جي سرڪاري فيصلي ۾ سندس اسلامي صحافت، لکڻين، ننڍي کنڊ ۾ اسلامي فڪر جي تجديد لاءِ سرگرمين ۽ اسلامي قدرن جي ترويج کي انعام ڏيڻ جا اهم سبب ڄاڻايو ويو.<ref name="KFP1979"/> [[File:أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg|thumb|ساڄو|سيد ابوالاعلىٰ مودودي، جنهن کي 1979ع ۾ اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ شاهه فيصل عالمي انعام ڏنو ويو.]] == آخري بيماري ۽ وفات == مودودي ڪيترن سالن کان گڙدن جي بيماريءَ ۾ مبتلا هو ۽ زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.<ref name="Nasr1996"/> 1979ع ۾ علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. علاج دوران سندس حالت وڌيڪ خراب ٿي ۽ 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ 75 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪيائين.<ref name="Nasr1996"/> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو. لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. [[File:Grave maududi.jpg|thumb|ساڄو|[[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ ابو الاعلىٰ مودودي جي قبر]] مودودي جي وفات سندس سياسي ۽ فڪري اثر جو خاتمو ثابت نه ٿي. سندس لکڻيون، جماعت اسلامي جو تنظيمي ڍانچو ۽ اسلامي رياست بابت سندس اصطلاحي ۽ نظرياتي تصورات ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر به جديد اسلامي سياسي تحريڪن جي بحث جو حصو بڻيا. جديد علمي ادب ۾ ان اثر جي نوعيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن، جن جو تفصيلي جائزو مضمون جي ''اثر ۽ ورثو'' واري حصي ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026"/> == فڪر ۽ نظريا == مودودي جي فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام رڳو فرد جي ذاتي عقيدي، عبادت يا روحاني زندگي تائين محدود مذهب نہ، پر انسان جي انفرادي ۽ اجتماعي زندگيءَ لاءِ هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، قانوني ۽ سياسي نظام آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت کي ان نظام جا بنيادي ماخذ قرار ڏنو ۽ جديد رياست، آئين، معيشت ۽ سماج بابت اسلامي اصطلاحن کي ويهين صديءَ جي سياسي ٻوليءَ سان ملائي هڪ منظم نظريو پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Iqtidar2020">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Theorizing Popular Sovereignty in the Colony: Abul Aʿla Maududi's “Theodemocracy” |journal=The Review of Politics |volume=82 |issue=4 |year=2020 |pages=595–617 |doi=10.1017/S0034670520000595 }}</ref> جديد عالمن مودودي جي هن فڪر کي رڳو قديم اسلامي سياسي تصورن جي بحالي قرار ڏيڻ بدران نوآبادياتي هندستان، جديد قومي رياست، عوامي حاڪميت، جمهوريت، سوشلزم ۽ يورپي سياسي نظرين سان سندس فڪري بحث جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهيو آهي.<ref name="Iqtidar2020"/><ref name="Iqtidar2026"/> خاص طور سندس ''حاڪميت''، ''اسلامي رياست'' ۽ ''اسلامي انقلاب'' جهڙا تصور بعد ۾ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم اصطلاحن ۾ شامل ٿيا.<ref name="Zaman2015">{{cite journal |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |title=The Sovereignty of God in Modern Islamic Thought |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=25 |issue=3 |year=2015 |pages=389–418 |doi=10.1017/S1356186314000561 }}</ref> === قرآن ۽ سنت === مودودي قرآن کي اسلامي فڪر ۽ قانون جو بنيادي ماخذ سمجهندو هو، پر قرآن سان گڏ [[سنت]] کي پڻ لازمي قانوني ۽ ديني حجت قرار ڏيندو هو. سندس دليل موجب قرآن پاڻ رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو، تنهنڪري اسلامي نظام کي صرف قرآن تائين محدود ڪري سنت کي قانوني حجيت کان ڌار نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Adams1983">{{cite book |last=Adams |first=Charles J. |chapter=Mawdudi and the Islamic State |editor-last=Esposito |editor-first=John L. |title=Voices of Resurgent Islam |publisher=Oxford University Press |year=1983 |pages=99–133 |isbn=9780195033404 }}</ref> سندس مشهور تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' صرف لفظي يا لغوي تفسير نہ هو؛ ان ۾ تاريخ، قانون، سياست، معيشت ۽ سماجي معاملن بابت سندس فڪري موقف پڻ وڏي پيماني تي بيان ٿيل آهي. انهيءَ ڪري ''تفهيم القرآن'' مودودي جي سياسي ۽ سماجي فڪر کي سمجهڻ لاءِ به بنيادي ماخذ آهي.<ref name="Nasr1996"/> === حاڪميتِ الٰهي === مودودي جي سياسي فڪر جو هڪ اهم تصور '''حاڪميتِ الٰهي''' هو. سندس نظر ۾ آخري ۽ مطلق حاڪميت انسان، بادشاهه، پارليامينٽ يا قوم بدران خدا جي آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙو مطلق قانون ساز اختيار حاصل نہ آهي جنهن تحت هو خدائي هدايت کان آزاد ٿي حلال ۽ حرام جا بنيادي معيار مقرر ڪري.<ref name="Zaman2015"/> محمد قاسم زمان موجب ''حاڪميتِ الٰهي'' جديد اسلام پسند سياسي فڪر جو نمايان تصور بڻيو ۽ مودودي ان جي ويهين صديءَ واري تشڪيل جي اهم ترين مفڪرن مان هو.<ref name="Zaman2015"/> جديد تحقيق ساڳئي وقت اهو پڻ واضح ڪري ٿي تہ مودودي جي حاڪميت واري تصور کي سڌي طرح وچئين دور جي اسلامي سياسي نظريي جو نقل سمجهڻ درست نہ ٿيندو؛ ان جي جديد صورت نوآبادياتي رياست، قانون سازي ۽ عوامي حاڪميت بابت جديد بحثن سان پڻ جڙيل هئي.<ref name="AlAzami2022">{{cite journal |last=Al-Azami |first=Usaama |title=Locating Ḥākimiyya in Global History: The Concept of Sovereignty in Premodern Islam and Its Reception after Mawdūdī and Quṭb |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=355–376 |doi=10.1017/S1356186321000605 }}</ref> مودودي انساني حاڪميت کي رد ڪندي اهو نہ چيو تہ رياستي انتظام ۾ ماڻهن جو ڪو ڪردار ئي نہ هجي. سندس تصور ۾ مسلمان خدا جا ''خليفا'' يا نائب آهن ۽ مقرر ڪيل اسلامي حدن اندر اجتماعي معاملن جي انتظام، مشاورت ۽ اهڙن معاملن بابت فيصلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا جن بابت شريعت ڪو واضح حڪم نہ ڏنو هجي.<ref name="ILC1977">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1977 }}</ref> === اسلامي رياست === {{further|اسلامي رياست}} مودودي جديد دور ۾ ''اسلامي رياست'' جي منظم نظريي کي ترقي ڏيندڙ نمايان مفڪرن مان هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس تصور ۾ اسلامي رياست جي بنياد جا ٽي اهم اصول '''توحيد'''، '''رسالت''' ۽ '''خلافت''' هئا. توحيد مان خدا جي حاڪميت، رسالت مان قرآن ۽ سنت جي رهنمائي، ۽ خلافت مان انسان جي محدود ۽ امانتي سياسي اختيار جو تصور اخذ ڪيو ويو.<ref name="ILC1977"/> هن اسلامي رياست کي ڪنهن مخصوص نسل، قوم يا جاگرافيءَ تي ٻڌل قومي رياست بدران هڪ '''نظرياتي رياست''' طور پيش ڪيو. سندس نظر ۾ رياست جي اسلامي هجڻ جو بنيادي معيار ان جي آباديءَ جو فقط مسلمان هجڻ نہ، پر ان جي قانوني ۽ سياسي نظام جو اسلامي اصولن سان مطابقت رکڻ هو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي 1955ع ۾ پنهنجي مثالي نظام لاءِ ”خدا پرست جمهوري خلافت“ جهڙا لفظ پڻ استعمال ڪيا.<ref name="Nasr1996"/> سندس لکڻين ۾ اسلامي رياست جو دائرو وسيع آهي: خانداني معاملن کان وٺي معيشت، عدليه، انتظاميا، شهرين جي حقن ۽ فرضن، جنگ ۽ امن ۽ بين الاقوامي لاڳاپن تائين شريعت کي هدايت جو بنياد قرار ڏنو ويو.<ref name="Adams1983"/> بهرحال سندس تصور ۾ رياست جو هر انتظامي تفصيل اڳواٽ مقرر ٿيل نہ هو. مودودي پاڻ تسليم ڪيو تہ انساني معاملن جو هڪ وڏو ميدان اهڙو آهي جنهن بابت شريعت خاموش آهي؛ اهڙن معاملن ۾ اسلامي رياست حالتن مطابق قانون ۽ ضابطا ٺاهي سگهي ٿي، بشرطيڪ اهي قرآن ۽ سنت جي واضح حڪمن سان ٽڪراءَ ۾ نہ هجن.<ref name="Adams1983"/> === ٿيئوڊيموڪريسي === مودودي پنهنجي مثالي سياسي نظام کي روايتي معنيٰ ۾ '''[[ٿيوڪريسي]]''' سڏڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن '''خدائي جمهوريت''' (Theodemocracy) يا ''خدائي جمهوري نظام'' جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ آخري حاڪميت خدا جي هجي، پر مسلمان اجتماعي طور خلافت جي حق کي استعمال ڪن.<ref name="Iqtidar2020"/> حميرا اقتدار جي تحقيق موجب مودودي جي ''خدائي جمھوريت'' کي فقط ”مذهبي آمريت“ جو مترادف سمجهڻ سندس نظريي جي پيچيدگي کي نظرانداز ڪري ٿو. مودودي هڪ طرف مطلق عوامي حاڪميت کي رد ڪيو، پر ٻئي طرف حڪمرانن کي خدا جي نمائندگي ڪندڙ پادري طبقي جي صورت ۾ مطلق اختيار ڏيڻ به قبول نہ ڪيو. سندس تصور ۾ اجتماعي مشاورت، نمائندگي ۽ عوام جي سياسي شموليت موجود هئي، پر اها شريعت جي حدن اندر هئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === جمهوريت ۽ شوريٰ === مودودي مغربي لبرل جمهوريت جي ان اصول سان اختلاف رکندو هو جنهن موجب عوام يا سندن چونڊيل پارليامينٽ آخري قانون ساز حاڪم آهي. سندس خيال ۾ جيڪڏهن اڪثريت کي اخلاقي يا خدائي حدن کان آزاد مڪمل قانون ساز اختيار ڏنو وڃي تہ مقبول خواهش پاڻ صحيح ۽ غلط جو معيار بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Iqtidar2020"/> هن آمريڪا ۾ شراب جي ممانعت ۽ پوءِ ان جي خاتمي کي مثال طور استعمال ڪندي دليل ڏنو تہ عددي اڪثريت لازمي طور اخلاقي يا سماجي لحاظ کان درست فيصلو نٿي ڪري.<ref name="PoliticalTheory">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Political Theory of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |edition=8th |year=1993 |pages=23–25 }}</ref> ٻئي طرف، هو حڪومت جي معاملن ۾ '''شوريٰ''' يا گڏيل صلاح مشوري کي ضروري سمجهندو هو. حڪمران کي ماڻهن جي اعتماد جو حامل هئڻ گهرجي ۽ جن معاملن بابت شريعت ۾ قطعي حڪم موجود نہ هجي، انهن بابت مسلمانن جي صلاح ۽ اتفاق ذريعي فيصلا ڪري سگهجن ٿا.<ref name="ILC1977"/><ref name="Adams1983"/> انهيءَ سبب مودودي جي جمهوريت بابت موقف کي سادي نموني ”جمهوريت جي حمايت“ يا ”جمهوريت جي مڪمل مخالفت“ طور بيان ڪرڻ اڻپورو آهي. هو عوامي نمائندگي ۽ مشاورت قبول ڪندو هو، پر عوام جي غير محدود قانون ساز حاڪميت کي رد ڪندو هو.<ref name="Iqtidar2020"/> === رياستي ادارا ۽ آئين === مودودي جو خيال هو تہ اسلام جا بنيادي آئيني اصول قرآن، سنت، خلفاءِ راشدين جي روايت ۽ اسلامي قانوني ورثي مان اخذ ٿين ٿا، پر جديد رياست لاءِ انهن اصولن کي لکيل آئين جي صورت ڏيڻ ضروري آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن جي تصور موجب رياست جو سربراهه چونڊيل هجي ۽ عوام جو اعتماد حاصل هجي. قانون ساز اداري ۾ اهڙا ماڻهو شامل هجن جيڪي اسلامي قانون کي سمجهڻ ۽ جديد مسئلن تي ان جي اصولن کي لاڳو ڪرڻ جي صلاحيت رکن. قانون سازيءَ جو اختيار اهڙن شعبن ۾ وسيع ٿي سگهي ٿو جن بابت شريعت واضح حڪم نہ ڏئي، پر قرآن ۽ سنت جي قطعي حڪمن کي تبديل ڪرڻ پارليامينٽ جي اختيار ۾ نہ هوندو.<ref name="ILC1977"/> مودودي جي عدليه بابت سوچ وقت سان تبديل ٿي. شروعاتي دور ۾ هن مغربي adversarial عدالتي نظام ۽ وڪيلن جي ڪردار تي تنقيد ڪئي، پر پاڪستان ۾ جماعت اسلامي خلاف سرڪاري ڪارروائين دوران عدالتن کان رليف ملڻ کان پوءِ هن آزاد عدليه، اپيل جي حق ۽ [[مخالف ڌرين وارو عدالتي نظام]] يا فريقي مقابلي وارو عدالتي نظام يا ايڊورسريل سسسٽم جي فائدن کي وڌيڪ قبول ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح سندس سياسي فڪر مڪمل طور جامد نہ رهيو؛ عملي پاڪستاني سياست ۽ رياستي ادارن سان تجربن جي نتيجي ۾ سندس ڪجهه آئيني تجويزون تبديل ٿينديون رهيون.<ref name="Nasr1996"/> === شريعت === مودودي لاءِ '''[[شريعت]]''' اسلامي رياست جي سڃاڻپ جو بنيادي معيار هئي. هن لکيو تہ جيڪڏهن مسلمان سماج شعوري طور شريعت کي رد ڪري پنهنجو قانون ان کان آزاد ڪنهن ٻئي ماخذ مان اخذ ڪري، تہ اهڙو سماج اسلامي نظام جي بنيادي دعويٰ کي ڪمزور ڪري ٿو.<ref name="IslamicLaw1955">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=Islamic Law and Its Introduction |publisher=Islamic Publications |year=1955 |pages=13–14 }}</ref> سندس تصور ۾ شريعت رڳو عبادتن يا خانداني قانون تائين محدود نہ هئي، پر سماجي ۽ معاشي معاملا، انتظام، عدليه، شهري حق ۽ فرض ۽ جنگ ۽ امن جا اصول پڻ ان جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref name="Adams1983"/> مودودي اسلامي فوجداري قانون جي [[حدود]]، سود جي خاتمي ۽ ٻين شرعي حڪمن جي نفاذ جي حمايت ڪئي. هن مغربي يا مغرب زدہ مسلمانن طرفان حدود کي ظالماڻو قرار ڏيڻ واري تنقيد رد ڪئي، پر ساڳئي وقت دليل ڏنو تہ اهڙيون سزائون هڪ مڪمل اسلامي سماجي نظام ۽ اسلامي تعليم جي قيام کان اڳ الڳ نموني لاڳو ڪرڻ مناسب نہ ٿيندو.<ref name="Nasr1996"/> 2026ع ۾ [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] پاران شايع ڪيل سندس چونڊ سياسي تحريرن جي اسڪالري ايڊيشن پڻ سندس ''Islamic Law and Constitution'' واري بحث کي ان ڪوشش طور بيان ڪري ٿي جنهن ۾ مودودي جديد رياستي حڪمراني ۽ شريعت جي وچ ۾ مطابقت جو سياسي-قانوني تصور پيش ڪيو.<ref name="Iqtidar2026"/> === اجتهاد === مودودي [[اجتهاد]] کي مڪمل طور رد نہ ڪيو، پر ان جي استعمال لاءِ سخت علمي شرطون رکندو هو. سندس نظر ۾ اجتهاد اهڙي شخص يا اداري جو ڪم هجڻ گهرجي جنهن کي قرآن، سنت، فقهي اصولن ۽ اسلامي علمي روايت تي عبور هجي ۽ جيڪو شريعت کي آخري معيار طور قبول ڪري.<ref name="Nasr1996"/> ان لحاظ کان سندس تصور جديديت پسند مفڪرن کان مختلف هو، جيڪي جديد عقل يا سماجي ضرورتن کي روايتي فقهي نتيجن جي وسيع نئين تشريح لاءِ وڌيڪ آزاد معيار طور استعمال ڪندا هئا. === اسلامي انقلاب === مودودي 1930ع ۽ 1940ع جي ڏهاڪن کان اسلام کي هڪ ''انقلابي نظريي'' ۽ جماعت اسلامي کي سماجي تبديليءَ جي تحريڪ طور بيان ڪندو رهيو. سندس استعمال ڪيل '''اسلامي انقلاب''' جو تصور بعد ۾ ٻين اسلامي تحريڪن ۾ وڏي پيماني تي رائج ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> پر مودودي جو ”انقلاب“ عام طور هٿياربند بغاوت يا اوچتي اقتدار تي قبضي جي معنيٰ ۾ نہ هو. هن سماج جي اخلاقي ۽ فڪري تبديلي، تربيت يافته ڪارڪنن جي تياري، تعليم ۽ دعوت ذريعي تدريجي تبديليءَ کي ترجيح ڏني. سندس خيال ۾ پائيدار سياسي تبديلي ان وقت ممڪن هئي جڏهن سماج ۾ ان لاءِ فڪري ۽ اخلاقي بنياد تيار ٿي وڃي.<ref name="Nasr1996"/> 1957ع ۾ جماعت اسلامي جي مستقبل جي حڪمت عملي بابت هن غير آئيني ذريعن سان سياسي نظام بدلائڻ جي مخالفت ڪئي. ايوب خان ۽ پوءِ ذوالفقار علي ڀٽي جي حڪومتن سان شديد اختلافن باوجود مودودي عام طور جماعت کي ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جي مخالفت ڪندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو انقلابي سياسي vocabulary ۽ سندس تجويز ڪيل عملي طريقو الڳ رکڻ ضروري آهي: سندس لکڻين ۾ سماجي نظام جي بنيادي تبديلي لاءِ انقلابي اصطلاح موجود آهن، پر جماعت لاءِ سندس سياسي حڪمت عملي گهڻو ڪري تدريجي، تنظيمي ۽ آئيني رهي.<ref name="Nasr1996"/> === قومپرستي === مودودي '''[[قومپرستي]]''' کي جديد مغربي سياسي تصور سمجهندو هو ۽ مسلمانن جي بنيادي سياسي سڃاڻپ کي جاگرافي، نسل يا ٻوليءَ سان ٻڌڻ جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس خيال ۾ اسلامي امت سرحدن ۽ نسلي قوميتن کان مٿانهين مذهبي برادري آهي، تنهنڪري مسلمانن کي قومپرست وفاداريءَ بدران اسلام سان پنهنجي بنيادي اجتماعي وابستگي قائم رکڻ گهرجي. هن قومپرستيءَ جي ڪجهه صورتن کي ايتري حد تائين رد ڪيو جو انهن کي توحيد سان متصادم قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ قوم کي آخري سياسي وفاداريءَ جو مرڪز بڻائڻ اسلام جي عالمگير دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> اهو ئي سبب هو جو ورهاڱي کان اڳ هو ڪانگريس جي گڏيل هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ جي مسلمان قومي رياست واري منصوبي ٻنهي کان فاصلو رکندو هو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ، البت، هن نئين ملڪ کي پنهنجي تصور واري اسلامي رياست ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ڪئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === سيڪيولرزم === مودودي [[سيڪيولرزم]] جو پڻ سخت نقاد هو. هن ان لاءِ اردو ۾ اڪثر ''لادينيت'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ۽ سيڪيولر سياست کي مذهب ۽ اخلاقيات کي اجتماعي حڪمرانيءَ کان جدا ڪرڻ واري نظام طور ڏٺو.<ref name="Adams1983"/> سندس نظر ۾ اخلاقي قدرن جو آخري سرچشمو خدا ۽ وحي هئا؛ تنهنڪري رياست کي مذهب کان اصولي طور آزاد ڪرڻ آخرڪار سياست کي مستقل خدائي اخلاقي معيار کان محروم ڪري ڇڏيندو. Charles J. Adams جي تجزيي موجب مودودي لاءِ سيڪيولرزم صرف رياست جي مذهبي غيرجانبداري نہ، پر هڪ اهڙو تصور هو جنهن ۾ انساني خواهش يا سياسي طاقت کي خدائي هدايت کان خودمختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Adams1983"/> هي تفسير جديد سيڪيولرزم جي سڀني نظرين جي غيرجانبدار وصف نہ، بلڪه '''مودودي جو پنهنجو تنقيدي تصور''' هو؛ تنهنڪري ان کي سندس موقف طور بيان ڪرڻ ضروري آهي. === اسلامي جديديت === مودودي جديديت ۽ مغربي تهذيب کي هڪ ئي شيءِ نہ سمجهندو هو. هن جديد سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ ڪارائتي ادارتي طريقن کي اصولي طور رد نہ ڪيو، پر مغربي تهذيب جي فلسفي، سيڪيولر اخلاقيات ۽ سماجي قدرن جي تقليد جي مخالفت ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> هو [[اسلامي جديديت]] جي انهن مفڪرن سان متفق هو تہ اسلام عقل جي خلاف نہ آهي. اختلاف ان ڳالهه تي هو تہ قرآن ۽ سنت کي جديد انساني عقل جي معيار تي پرکيو وڃي يا عقل کي وحي جي دائري اندر استعمال ڪيو وڃي. مودودي جي نظر ۾ قرآن ۽ سنت آخري معيار هئا؛ عقل جو ڪم انهن جي معنائن ۽ نون حالتن ۾ انهن جي اطلاق کي سمجهڻ هو، نہ تہ وحي جي صحت جو آزاد حاڪم بڻجڻ.<ref name="Mortimer1982">{{cite book |last=Mortimer |first=Edward |title=Faith and Power: The Politics of Islam |publisher=Vintage Books |year=1982 |page=204 |isbn=9780571119448 }}</ref> محققن ساڳئي وقت نشاندهي ڪئي آهي تہ مغربيت جي مخالفت باوجود مودودي پنهنجي فڪر ۾ جديد سياسي اصطلاحن—''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست''، ''آئين''، ''پارٽي'' ۽ ''نظام''—جو وسيع استعمال ڪيو. ان ڪري سندس فڪر روايتي اسلامي اصطلاحن ۽ جديد سياسي vocabulary جي هڪ نئين ميلاپ طور پڻ مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="Iqtidar2026"/> === سائنس === مودودي جديد [[سائنس]] کي بذات خود ڪنهن مخصوص مذهبي يا سيڪيولر فلسفي سان لازم ملزوم نہ سمجهندو هو. سندس مشهور تشبيهه موجب جديد سائنس هڪ ''جسم'' وانگر هئي جنهن ۾ مختلف فلسفي يا قدرن جو ''روح'' داخل ٿي سگهي ٿو؛ جيئن ريڊيو پاڻ پيغام جو نظريو مقرر نہ ڪندو آهي پر مختلف قسم جا پيغام نشر ڪري سگهي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> انهيءَ بنياد تي هن جديد سائنسي ۽ فني علم حاصل ڪرڻ جي مخالفت نہ ڪئي؛ سندس اعتراض ان وقت پيدا ٿيندو هو جڏهن سائنس سان گڏ مادي پرستي يا سيڪيولر فلسفي کي به لازمي سچ طور قبول ڪيو وڃي.<ref name="Nasr1996"/> === مغربي تهذيب بابت موقف === مودودي جديد مغربي تهذيب جي سائنس ۽ فني ڪاميابين ۽ ان جي اخلاقي ۽ سماجي قدرن وچ ۾ فرق ڪندو هو. سندس تنقيد خاص طور سيڪيولرزم، قومپرستي، آزاد جنسي سماجي لاڳاپن، سودي معيشت ۽ مطلق عوامي حاڪميت تي مرڪوز هئي.<ref name="Nasr1996"/> ان هوندي به جديد تحقيق سندس فڪر کي ”مغرب جي مڪمل رد“ تائين محدود نٿي ڪري. Humeira Iqtidar موجب مودودي نوآبادياتي لبرل رياست کي هڪ طرف تنقيد جو نشانو بڻايو، پر ٻئي طرف جديد رياست، آئين، نمائندگي ۽ حاڪميت جي ڪيترن ئي ادارتي تصورن سان فڪري طور بحث ڪندي انهن کي پنهنجي اسلامي سياسي نظريي ۾ نئين صورت پڻ ڏني.<ref name="Iqtidar2020"/> === مغل سلطنت ۽ اڪبر بابت موقف === مودودي [[مغل سلطنت]] جي تاريخ کي مڪمل طور مثالي اسلامي حڪمراني نہ سمجهندو هو. خاص طور هن [[اڪبر اعظم]] جي مذهبي پاليسين ۽ جنهن کي بعد جي ادب ۾ ''[[دين الهي]]'' چيو ويو، ان تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان کي اسلامي عقيدي کان انحراف سان ڳنڍيو. بهرحال اڪبر جي مذهبي پاليسيءَ بابت جديد مورخن ۾ اختلاف موجود آهي. [[ايس. ايم. اڪرام]] سميت ڪجهه محققن دليل ڏنو آهي تہ اڪبر جو مقصد نئون منظم مذهب قائم ڪرڻ بدران پنهنجي چونڊيل درٻارين سان ''ارادت'' يا روحاني شاگرديءَ جو تعلق پيدا ڪرڻ هو.<ref name="Ikram1964">{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |editor-last=Embree |editor-first=Ainslie T. |title=Muslim Civilization in India |chapter=Religion at Akbar's Court |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 }}</ref> ان ڪري اڪبر بابت مودودي جي راءِ کي تاريخي حقيقت جي قطعي بيان بدران سندس مذهبي-سياسي تفسير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === عالمن ۽ روايتي فقهي ورثي بابت موقف === مودودي روايتي [[علماء]] جو مڪمل مخالف نہ هو، پر هن پنهنجي دور جي مذهبي عالمن جي علمي ۽ سياسي ڪردار تي سخت تنقيد ڪئي. سندس خيال ۾ ڪيترائي عالم جديد سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کان اڻواقف هئا ۽ فقهي روايت جي بنيادي اصولن ۽ تاريخي تفصيلن وچ ۾ فرق ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا هئا.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع ۽ جديد حالتن لاءِ اجتهاد تي زور ڏنو، پر ساڳئي وقت اجتهاد کي غير تربيت يافته ماڻهن لاءِ آزاد نہ ڇڏيو. سندس مثالي اسلامي نظام ۾ جديد ۽ روايتي ٻنهي علمن سان واقف عالمن ۽ قانوندانن کي اهم ڪردار حاصل هو.<ref name="Nasr1996"/> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس علماء سان تعلق پڻ تبديل ٿيو. جن روايتي مذهبي حلقن تي هو اڳ تنقيد ڪندو هو، انهن مان ڪيترن سان اسلامي آئين ۽ ٻين سياسي مسئلن تي جماعت اسلامي عملي اتحاد پڻ قائم ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> === عورتن بابت خيال === مودودي جي سماجي فڪر ۾ [[عورت]]، خاندان، پردو ۽ مردن ۽ عورتن جي سماجي ڪردارن بابت سوالن کي خاص اهميت حاصل هئي. هن انهن موضوعن تي پنهنجي مشهور ڪتاب ''پردہ'' (''Purdah and the Status of Woman in Islam'') ۾ تفصيلي بحث ڪيو. ڪتاب پهريون ڀيرو 1939ع–1940ع جي لڳ ڀڳ شايع ٿيو ۽ شروع کان ئي بحث هيٺ رهيو.<ref name="IqtidarPardah2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=160–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> مودودي جو خيال هو تہ مرد ۽ عورت انساني ۽ اخلاقي قدر جي لحاظ کان خدا آڏو ذميوار آهن، پر سندن سماجي ڪردار مڪمل طور هڪجهڙا نہ آهن. هن اهڙي صنفي مساوات جي مخالفت ڪئي جنهن ۾ مرد ۽ عورت جا سماجي ڪردار هڪٻئي سان مڪمل طور مٽاسٽا لائق سمجهيا وڃن. جديد محقق [[حميرا اقتدار]] جي تجزيي موجب ''پردہ'' ۾ مودودي جو استدلال صرف روايتي صنفي علحدگيءَ جو دفاع نہ هو؛ هن جديد سرمائيداري، مارڪيٽ ۾ عورت جي محنت جي وڪري ۽ خاندان تي مارڪيٽ جي اثرن بابت پڻ تنقيدي دليل ڏنا.<ref name="IqtidarEquality2021">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Conservative Anti-Colonialism: Maududi, Marx and Social Equality |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=295–310 |doi=10.1017/S1356186321000332 }}</ref> [[عرفان احمد]] موجب مودودي جديد شهري زندگيءَ ۾ عورتن جي وڌندڙ عوامي موجودگيءَ کي اسلامي اخلاقي ۽ خانداني نظام لاءِ هڪ اهم چئلينج سمجهندو هو. هن بازارن، ڪاليجن، ٿيئٽرن ۽ ٻين گڏيل سماجي هنڌن ۾ مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول، ۽ جديد تفريحي ثقافت جي ڪيترن پاسن تي تنقيد ڪئي.<ref name="IrfanAhmad2013">{{cite book |last=Ahmad |first=Irfan |chapter=Cracks in the 'Mightiest Fortress' |editor1-last=Osella |editor1-first=Filippo |editor2-last=Osella |editor2-first=Caroline |title=Islamic Reform in South Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |page=322 |isbn=9781107276673 }}</ref> ==== خاندان ۽ گهريلو ڪردار ==== مودودي خاندان کي اسلامي سماج جي بنيادي اداري طور ڏٺو. ''Towards Understanding Islam'' ۾ هن عورت جي بنيادي ذميوارين ۾ گهر جي انتظام، ٻارن جي تربيت ۽ پرورش ۽ خانداني زندگيءَ جي سنڀال کي شامل ڪيو.<ref name="TUIWomen">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |others=Khurshid Ahmad, translator |year=1979 |page=112 }}</ref> سندس نظر ۾ خاندان اندر مرد ۽ عورت جي ذميوارين جي ورهاست سندن برابريءَ جي نفي نہ، پر مختلف سماجي ڪردارن جي تقسيم هئي. تنهن هوندي بہ جديد صنفي مطالعي ۾ سندس هن تصور کي واضح طور درجابنديءَ تي ٻڌل تصور پڻ سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس تجويز ڪيل سماجي نظام عورت جي عوامي، سياسي ۽ معاشي سرگرميءَ تي مرد جي ڀيٽ ۾ گهڻيون پابنديون لاڳو ڪندو هو.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== پردو ۽ صنفي علحدگي ==== مودودي [[پردو|پردي]] کي رڳو لباس جو مسئلو نہ، پر مردن ۽ عورتن جي سماجي تعلقن کي منظم ڪندڙ وسيع نظام سمجهندو هو. هن غير محرم مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول جي مخالفت ڪئي ۽ دليل ڏنو تہ ضرورت کان سواءِ عورتن جو گهر کان ٻاهر نڪرڻ محدود رهڻ گهرجي.<ref name="IqtidarPardah2026"/> هن قرآن جي آيتن {{قرآن|24|30}}–{{قرآن|24|31}}، {{قرآن|33|32}}–{{قرآن|33|33}} ۽ {{قرآن|33|59}} کي پردي ۽ صنفي اخلاق بابت پنهنجي استدلال جي اهم بنيادن طور استعمال ڪيو.<ref name="PardahCommands2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Commandments regarding Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=191–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> منهن ۽ هٿن جي پردي بابت فقهي اختلاف ۾ مودودي وڌيڪ سخت موقف اختيار ڪيو. سندس لکڻين ۾ عام حالتن ۾ گهر کان ٻاهر نڪرندڙ عورت لاءِ منهن ۽ هٿن کي به ڍڪڻ جي حمايت ملي ٿي، جڏهن تہ حقيقي ضرورت جي حالت ۾ ان جي گنجائش تسليم ڪئي وئي.<ref name="TUIWomen"/><ref name="Ruthven329">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |page=329 }}</ref> [[File:Maududi 1941.jpg|thumb|مودودي 1941ع ۾؛ ساڳئي دور ۾ سندس سماجي ۽ سياسي فڪر وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري رهيو هو.]] مودودي جو عورتن بابت هي موقف جماعت اسلامي اندر هميشه اڻبدليل نہ رهيو. عرفان احمد جي تحقيق موجب 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جماعت جي ڪجهه ڪارڪنن ۽ مفڪرن عورتن جي تعليم، ملازمت، سياسي شموليت ۽ چهري جي پردي بابت مودودي جي تشريح کان مختلف رايا پيش ڪيا.<ref name="AhmadWomen2008">{{cite journal |last=Ahmad |first=Irfan |title=Cracks in the 'Mightiest Fortress': Jamaat-e-Islami's Changing Discourse on Women |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=549–575 |doi=10.1017/S0026749X07003101 }}</ref> ==== عورتن جي سياسي ڪردار بابت موقف ==== مودودي عورت کي رياست جي سربراهه ٿيڻ يا مردن ۽ عورتن تي مشتمل عام قانون ساز اداري ۾ ساڳي سياسي ڪردار ادا ڪرڻ جي حمايت نہ ڪندو هو. سندس تجويز موجب عورتون پنهنجي نمائندن تي مشتمل هڪ الڳ مجلس چونڊي سگهن ٿيون، جيڪا عورتن جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل معاملن تي راءِ ڏئي ۽ عام قومي معاملن تي تنقيد پڻ ڪري سگهي.<ref name="ILC308">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=308 }}</ref> بعد واري جماعت اسلامي جي عملي سياست هن ابتدائي نظريي کان ڪيترن معاملن ۾ اڳتي وڌي. ڏکڻ ايشيا ۾ جماعت سان لاڳاپيل عورتن تعليم، سياسي مهمن ۽ تنظيمي سرگرمين ۾ وڌندڙ ڪردار ادا ڪيو؛ بنگلاديش بابت مطالعي پڻ جماعت جي بعد واري عورتن بابت discourse ۽ مودودي جي ابتدائي موقف وچ ۾ تبديليءَ جي نشاندهي ڪئي آهي.<ref name="Shehabuddin2008">{{cite journal |last=Shehabuddin |first=Elora |title=Jamaat-i-Islami in Bangladesh: Women, Democracy and the Transformation of Islamist Politics |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=577–603 |doi=10.1017/S0026749X07003210 }}</ref> ==== خانداني منصوبابندي ==== مودودي جديد [[خانداني منصوبابندي]] ۽ خاص طور آباديءَ کي سرڪاري پاليسيءَ وسيلي محدود ڪرڻ جو مخالف هو. هن اهڙي پاليسيءَ کي فطري نظام ۾ مداخلت ۽ خدا جي رزق ۽ آباديءَ بابت تدبير تي اعتماد جي کوٽ سان ڳنڍيو.<ref name="BirthControl">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Birth Control |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1978 |page=73 }}</ref> هن آباديءَ جي واڌ کي لازمي طور معاشي تباهيءَ جو سبب سمجهڻ کان به انڪار ڪيو. محمد نجات الله صديقي موجب مودودي ان دليل سان به اختلاف ڪيو تہ ننڍو خاندان لازمي طور ٻارن کي بهتر غذا ۽ تعليم فراهم ڪري ٿو؛ مودودي مشڪلات ۽ محدود وسيلن کي ڪڏهن ڪڏهن انساني شخصيت ۽ محنت لاءِ محرڪ پڻ سمجهندو هو.<ref name="Siddiqi2007">{{cite book |last=Siddiqi |first=Mohammad Nejatullah |title=Muslim Economic Thinking: A Survey of Contemporary Literature |publisher=The Islamic Foundation |location=Leicester |year=2007 |page=41 }}</ref> === موسيقي ۽ تفريح === مودودي [[موسيقي]] ۽ ناچ جي ڪيترين مروج صورتن کي پنهنجي اسلامي اخلاقي نظام سان ناموافق سمجهندو هو. سندس معاشي ۽ سماجي لکڻين ۾ موسيقارن، ناچ ڪندڙن ۽ تفريحي صنعت کي اهڙي عياش معاشري جي مثالن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ دولت ضرورتن ۽ سماجي ڀلائيءَ بدران اهڙين سرگرمين تي خرچ ٿئي ٿي جن کي هو اخلاقي طور نقصانڪار سمجهندو هو.<ref name="EconomicSystem1941">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |orig-year=1941 }}</ref> ان موقف کي مودودي جي مجموعي سماجي فلسفي جي پسمنظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ هو جديد تجارتي تفريح، جنسي نمائش ۽ صارف پرستيءَ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل مسئلا سمجهندو هو. سندس موسيقي بابت موقف کي سڀني اسلامي فقهي مڪتبن جو متفقه موقف سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي تاريخ ۾ موسيقي ۽ سماع بابت مختلف فقهي ۽ صوفيانه رايا موجود رهيا آهن. === معاشي فڪر === مودودي جديد '''اسلامي معاشيات''' جي ابتدائي اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيل ''The Economic Problem of Man and Its Islamic Solution'' ۽ ''Economic System of Islam'' جديد اسلامي معاشي فڪر جي تشڪيل ۾ اثرانداز ٿيا.<ref name="NasrEconomics">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=103–106 |isbn=9780195096958 }}</ref> اقتصاديات جي ماهر [[محمد عمر چپرا]] مودودي کي انهن مفڪرن مان شمار ڪيو آهي جن جديد دور ۾ اسلامي معاشيات کي هڪ جدا فڪري موضوع طور اڳتي وڌائڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |volume=94 |issue=2 |year=2004 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> مودودي جو معاشي نظريو سرمائيداري ۽ سوشلزم ٻنهي کان پاڻ کي الڳ پيش ڪندو هو. سندس خيال ۾ اسلام خانگي ملڪيت ۽ واپار کي تسليم ڪري ٿو، پر ملڪيت کي مڪمل ۽ غير مشروط حق نہ بڻائي ٿو؛ زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، اخلاقي پابنديون ۽ سماجي ذميواري ملڪيت جي استعمال تي حدون مقرر ڪن ٿيون.<ref name="EconomicSystem1941"/> جديد اسلامي معاشيات بابت وسيع علمي ادب ۾ پڻ خانگي ملڪيت ۽ مارڪيٽ کي عام طور قبول ڪرڻ، پر انهن کي شريعت ۽ اخلاقي ذميوارين سان محدود ڪرڻ، اسلامي معاشي فڪر جون اهم خصوصيتون سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="OxfordIslamicEconomics">{{cite encyclopedia |last=Wilson |first=Rodney |title=Islamic Economic Principles |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Religion |publisher=Oxford University Press |year=2019 |doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.685 }}</ref> ==== سرمائيداريءَ تي تنقيد ==== مودودي [[سرمائيداري]] کي ان جي غير محدود صورت ۾ رد ڪيو. سندس تنقيد جو هڪ حصو سودي مالياتي نظام، دولت جي ارتڪاز، استحصال ۽ دولت کي اخلاقي ذميواريءَ کان آزاد سمجهڻ تي مرڪوز هو.<ref name="EconomicSystem1941"/> هن جديد اقتصاديات جي بچت ۽ سيڙپڪاريءَ بابت ڪجهه بنيادي مفروضن تي پڻ سخت تنقيد ڪئي. سندس دليل هو تہ آمدنيءَ جو وڏي پيماني تي خرچ کان هٽي مالي بچت ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ ڏانهن وڃڻ مجموعي طلب کي گهٽائي سگهي ٿو ۽ ان مان وڌيڪ پيداوار، واپاري مقابلو ۽ معاشي بحران پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="MaududiSaving">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=21–24 }}</ref> هي معاشي تجزيو جديد mainstream economics جو متفقه نتيجو نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي مودودي جي معاشي نظريي طور ئي بيان ڪرڻ مناسب آهي. ==== سوشلزم بابت موقف ==== مودودي [[سوشلزم]] ۽ [[ڪميونزم]] جو پڻ سخت مخالف هو. سندس خيال ۾ پيداوار جي ذريعن کي وڏي پيماني تي رياست جي ملڪيت ۾ ڏيڻ معاشي طاقت سان گڏ سياسي طاقت به حڪومت وٽ مرڪوز ڪري ڇڏي ٿو ۽ فرد جي آزادي ۽ ملڪيت جي حق کي خطري ۾ وجهي ٿو.<ref name="EconomicSystemSocialism">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=25–28 }}</ref> هن غربت ۽ معاشي استحصال جي وجود کي تسليم ڪيو، پر مارڪسي تجزيي سان اختلاف ڪيو تہ انهن جو بنيادي سبب خانگي ملڪيت يا نفعي جو تصور آهي. سندس نظر ۾ اصل مسئلو دولت جي استعمال ۾ اخلاقي ضابطن، سماجي ذميواري ۽ شرعي حدن جي کوٽ هو.<ref name="RuthvenEconomic">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=329–330 }}</ref> حميرا اقتدار جي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جي سوشلزم سان سخت اختلاف باوجود سندس سرمائيداري ۽ مارڪيٽائيزيشن بابت ڪجهه دليلن ۾ مارڪسي تنقيد سان قابل ذڪر فڪري مشابهت موجود هئي، خاص طور سماجي تعلقن کي مارڪيٽ جي منطق هيٺ آڻڻ بابت.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== اسلامي معاشي نظام ==== مودودي پنهنجي تجويز ڪيل نظام کي laissez-faire سرمائيداري ۽ رياستي سوشلزم جي وچ ۾ صرف هڪ '''مخلوط معيشت''' نہ سمجهندو هو. سندس دعويٰ هئي تہ اسلامي معاشي نظام جو بنياد هڪ الڳ اخلاقي ۽ قانوني worldview تي آهي، جنهن ۾ حلال ۽ حرام، زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، سماجي ذميواري ۽ خانگي ملڪيت گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="NasrEconomics"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ مودودي جي بيان ڪيل معاشي نظامن جو تقابلي خاڪو ! پهلو ! سرمائيداري بابت سندس تنقيد ! سوشلزم بابت سندس تنقيد ! سندس تجويز ڪيل اسلامي نظام |- | ملڪيت | خانگي ملڪيت کي حد کان وڌيڪ آزادي | رياستي ملڪيت جو حد کان وڌيڪ غلبو | خانگي ملڪيت، پر شرعي ۽ سماجي ذميوارين سان |- | سرمايو | سودي سرمايي ۽ دولت جي ارتڪاز تي تنقيد | سرمايي تي رياستي ڪنٽرول | سود کان پاڪ سيڙپڪاري ۽ نفعي-نقصان ۾ شراڪت |- | سماجي انصاف | مارڪيٽ پاڻ ڪافي نہ آهي | جبري مساوات فردي آزادي گهٽائي سگهي ٿي | زڪوات، وراثت، خيرات ۽ اخلاقي ذميواري |- | رياست | غير محدود مارڪيٽ جي مخالفت | مڪمل معاشي مرڪزيت جي مخالفت | شرعي حدن اندر ضابطو ۽ سماجي ڀلائي |} هي جدول مودودي جي پنهنجي normative classification جو خلاصو آهي؛ جديد معاشي علم ۾ سرمائيداري ۽ سوشلزم جون گهڻيون مختلف صورتون موجود آهن ۽ اهي لازمي طور انهن ٽن سادن خانن تائين محدود نہ آهن.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== سود جي ممانعت ==== مودودي جي معاشي فڪر ۾ سڀ کان اهم مسئلن مان هڪ '''[[ربا|سود (ربا)]]''' هو. هن قرض تي ورتل هر مقرر واڌ کي ربا قرار ڏيندي ان جي مڪمل خاتمي جي حمايت ڪئي. سندس نظر ۾ قرآن جي سود بابت ممانعت صرف انتهائي يا استحصالي وياج تائين محدود نہ هئي.<ref name="MaududiRiba">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=166–199 }}</ref> هن ”مناسب“ يا گهٽ شرح واري سود ۽ استحصالي سود جي وچ ۾ بنيادي شرعي فرق قبول نہ ڪيو. سندس دليل موجب جيڪڏهن قرض تي اڳواٽ مقرر واڌ جو اصول تسليم ڪيو وڃي تہ شرح گهٽ يا وڌيڪ هجڻ ان جي بنيادي نوعيت تبديل نٿي ڪري.<ref name="MaududiRiba"/> سودي قرض جي متبادل طور مودودي '''سڌي حصيداريءَ واري سيڙپڪاري''' ۽ [[نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت]] تي زور ڏنو، جنهن ۾ سرمايو فراهم ڪندڙ کي اڳواٽ مقرر وياج بدران ڪاروبار جي حقيقي نتيجي ۾ حصو ملي.<ref name="MaududiRiba"/> اهو تصور بعد ۾ اسلامي بئنڪنگ جي نظرياتي ادب ۾ [[مضاربت]] ۽ [[مشارڪت]] جهڙن risk-sharing طريقن سان ڳنڍيو ويو. جديد اسلامي ماليات ۾، البت، عملي ادارا صرف equity finance تي نہ هلن ٿا ۽ مرابحه، اجاره ۽ ٻين شريعت مطابق معاهدن جو پڻ وسيع استعمال ڪن ٿا.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== مودودي جي معاشي فڪر تي تنقيد ==== معاشيات جي محقق [[فيصل خان]] دليل ڏنو آهي تہ مودودي جو سودي ماليات جو بيان گهڻو ڪري ڏکڻ ايشيا جي ڳوٺاڻي قرض ڏيندڙ ۽ غريب هاريءَ جي استحصالي تعلق سان مشابهت رکي ٿو، جڏهن تہ جديد تجارتي بئنڪنگ جا ڪيترائي پاسا ان کان وڌيڪ پيچيدا آهن.<ref name="FeisalKhan">{{cite book |last=Khan |first=Feisal |title=Islamic Banking in Pakistan: Shariah-Compliant Finance and the Quest to Make Pakistan More Islamic |publisher=Routledge |year=2015 |pages=57–65 |isbn=9780415712699 }}</ref> خان اهو سوال پڻ اٿاري ٿو تہ سود جي بدران equity financing اختيار ڪرڻ پاڻمرادو اهڙي منصوبي ڏانهن سرمايو ڇو منتقل ڪندو جيڪو سماجي طور فائديمند هجي پر مالي طور گهٽ منافعي وارو هجي. ان ڪري مودودي جي تجويزن کي جديد اسلامي معاشيات جي تاريخ ۾ اثرائتو نظرياتي قدم سمجهيو وڃي ٿو، پر انهن جي عملي معاشي نتيجن بابت بحث جاري رهيو آهي.<ref name="FeisalKhan"/> ==== زمينداري ۽ زرعي سڌارا ==== مودودي خانگي ملڪيت جي حق جو مضبوط حامي هو ۽ پاڪستان جي شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني جي [[زرعي سڌارا|زرعي سڌارن]] ۽ زمين جي جبري ورهاست بابت شڪي موقف اختيار ڪيائين. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ هن پنجاب ۾ زمين جي مالڪيءَ تي سخت حدون لاڳو ڪرڻ جي ڪجهه تجويزن جي مخالفت ڪئي.<ref name="NasrLand">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> سندس دليل جو بنياد اهو هو تہ جيڪڏهن ملڪيت شرعي طور جائز طريقي سان حاصل ڪئي وئي هجي تہ صرف ان جي وڏي مقدار رياست کي ان جي ضبط يا ورهاست جو پاڻمرادو حق نٿي ڏئي. بعد ۾ هن معاشي انصاف ۽ دولت جي منصفاڻي ورڇ تي وڌيڪ زور ڏنو، پر [[مساوات پسندي]] ۽ خانگي ملڪيت جي جبري خاتمي جي مخالفت جاري رکي.<ref name="NasrLand"/> === تصوف === مودودي جو [[تصوف]] بابت موقف وقت سان تبديل ٿيو ۽ ان کي فقط ”تصوف جي مخالفت“ طور بيان ڪرڻ درست نہ آهي. پنهنجي ابتدائي دور ۾ هو برصغير ۾ رائج تصوف جي ڪيترين رسمن، پير پرستي، مزارن سان لاڳاپيل عقيدن ۽ اهڙين صوفيانه تشريحن جو سخت نقاد هو جيڪي سندس نظر ۾ قرآن، سنت ۽ شريعت کان پري ٿي ويون هيون.<ref name="NasrSufism">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=122–124 |isbn=9780195096958 }}</ref> هن پنهنجي جوانيءَ ۾ اسلامي روحانيت ۽ تصوف جي ڪجهه علمن جو باقاعده مطالعو پڻ ڪيو. سندس فڪري پسمنظر تي [[ديوبندي]] اصلاح پسند روايت، [[ابن تيميه]] ۽ ٻين اهڙن عالمن جي اثر جي نشاندهي ڪئي وئي آهي، جيڪي روحاني تزڪيي کي قبول ڪندي غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تي تنقيد ڪندا هئا.<ref name="Sirriyeh2013">{{cite book |last=Sirriyeh |first=Elizabeth |title=Sufis and Anti-Sufis: The Defence, Rethinking and Rejection of Sufism in the Modern World |publisher=Routledge |year=2013 |pages=162–164 |isbn=9781136812767 }}</ref> ==== تصوف ۽ شريعت ==== مودودي پنهنجي بعد واري لکڻين ۾ واضح ڪيو تہ سندس اعتراض '''تصوف بذات خود''' تي نہ، پر اهڙي تصوف تي آهي جيڪو شريعت کان آزاد ٿيڻ جي دعويٰ ڪري. هن ''Towards Understanding Islam'' ۾ فقہ ۽ تصوف جي وچ ۾ فرق کي نماز جي مثال سان بيان ڪيو: فقہ نماز جي ظاهري شرطن ۽ عملن کي ڏسي ٿي، جڏهن تہ تصوف عبادت جي اندروني توجهه، اخلاص ۽ انسان جي اخلاق تي ان جي اثر کي ڏسي ٿو.<ref name="MaududiTasawwuf">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=111 }}</ref> هن اهڙي روحاني تربيت کي قبول ڪيو جيڪا قرآن، سنت ۽ شريعت جي پابنديءَ سان گڏ هجي، پر انهن صوفيانه دعوائن جي مخالفت ڪئي جن موجب ڪو روحاني مقام حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان عام شرعي فرضن کان مٿانهون ٿي سگهي ٿو.<ref name="Sirriyeh2013"/> ==== موقف ۾ تبديلي ==== Vali Nasr موجب مودودي جي شروعاتي تحريرن ۾ تصوف بابت ٻولي ڪافي سخت هئي، پر پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس موقف وڌيڪ تفريقي بڻيو. هن تصوف جي روحاني ۽ اخلاقي پهلو کي قبول ڪندي پنهنجي تنقيد کي خاص طور غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تائين محدود ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="NasrSufism"/> 1951ع ۾ هن واضح طور چيو تہ نہ هو ۽ نہ جماعت اسلامي تصوف جي اصل روحاني تصور جا مخالف آهن. هن شرعي پابنديءَ ۾ رهندڙ تصوف ۽ مزارن، ميلن ۽ ٻين اهڙين عوامي رسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو جن کي هو بعد ۾ پيدا ٿيل بدعتون سمجهندو هو.<ref name="NasrSufism"/> مودودي جي وفات کان پوءِ جماعت اسلامي جو تصوف سان عملي تعلق به هڪجهڙو نہ رهيو. مثال طور جماعت جي امير [[قاضي حسين احمد]] 1987ع ۾ لاهور جي مشهور صوفي درگاهه [[داتا درٻار]] جو دورو ڪيو، جڏهن تہ جماعت جي ٻين حلقن صوفي رسمن جي ڪجهه صورتن تي تنقيد جاري رکي.<ref name="NasrSufism"/><ref name="Sirriyeh2013"/> ان ڪري مودودي جي تصوف بابت فڪر کي ٽن پاسن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: روحاني تزڪيي ۽ احسان جي قبوليت، شريعت کان آزاد باطنيت جي مخالفت، ۽ مزارن يا اولياءَ سان لاڳاپيل انهن عوامي رسمن تي تنقيد جن کي هو قرآن ۽ سنت سان غير موافق سمجهندو هو. === غير مسلمانن بابت خيال === مودودي جي سياسي نظريي ۾ غير مسلمانن جي حيثيت سندس '''اسلامي رياست''' جي تصور سان ڳنڍيل هئي. هو غير مسلمانن جي جان، مال، عبادت ۽ شخصي قانونن جي تحفظ جو حامي هو، پر ساڳئي وقت سندس تجويز ڪيل رياست هڪ نظرياتي اسلامي رياست هئي، جنهن جي بنيادي پاليسي ۽ اعليٰ حڪمراني سندس نظر ۾ انهن ماڻهن جي هٿ ۾ رهڻ گهرجي جيڪي ان جي اسلامي نظريي کي قبول ڪن.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> برطانوي هند واري دور ۾ مودودي اقليتن جي مسئلي کي اڪثريتي قومي جمهوريت جي تنقيد سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال هو تہ جيڪڏهن رياست ۾ سياسي اقتدار رڳو عددي اڪثريت جي بنياد تي هجي تہ مستقل مذهبي اقليتون اڪثريت جي سياسي غلبي هيٺ اچي سگهن ٿيون. ان ڪري سندس قومپرستيءَ خلاف لکڻين ۾ ''بنيادي حقن'' ۽ اقليتن جي تحفظ جو سوال نمايان رهيو.<ref name="Iqtidar2026Rights">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Fundamental Rights |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=129–143 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس حل سيڪيولر شهريت بدران اسلامي نظرياتي رياست جي اندر اقليتن جي تحفظ تي ٻڌل ٿيو. سندس لکڻين موجب غير مسلمانن جي مذهبي عقيدن، عبادتن ۽ ذاتي سماجي رسمن ۾ عام طور مداخلت نہ ٿيڻ گهرجي، پر رياست جي بنيادي اسلامي پاليسيءَ کي تبديل ڪرڻ يا ان جي اعليٰ نظرياتي قيادت تي اثرانداز ٿيڻ جو کين ساڳيو حق حاصل نہ هوندو.<ref name="ILC237">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237 }}</ref> هن تصور ۾ غير مسلمان عام سرڪاري ملازمتن ۾ ڪم ڪري سگهن ٿا، پر اهڙن اهم عهدن کان محروم رهندا جن وسيلي اسلامي رياست جي بنيادي پاليسي طئي ٿئي. مودودي الڳ نمائندگيءَ جو تصور پڻ پيش ڪيو، جنهن موجب غير مسلم شهري پنهنجا نمائندا چونڊي سگهن ٿا.<ref name="ILCMinorities">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237, 282, 288–297 }}</ref> اهڙي نموني سندس فڪر ۾ مذهبي آزادي ۽ قانوني تحفظ سان گڏ سياسي اختيار جي غير مساوي ورڇ موجود هئي. جديد سياسي معيارن، خاص طور برابر شهريت جي تصور، جي لحاظ کان اهو پاسو تنقيد جو موضوع رهيو آهي؛ جڏهن تہ مودودي پاڻ اهڙي فرق کي مذهبي امتياز بدران نظرياتي رياست جي منطقي نتيجي طور پيش ڪندو هو.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/> ==== جزيه ==== مودودي روايتي اسلامي [[جزيه]] جي ادائيگيءَ کي اسلامي رياست ۾ غير مسلم مرد شهرين جي حيثيت سان ڳنڍيو. سندس تشريح موجب بالغ ۽ قابل غير مسلم مرد جزيه ادا ڪندا، جڏهن تہ عورتون، ٻار ۽ ڪجهه ٻين مستثنيٰ طبقن تي اهو لاڳو نہ ٿيندو؛ فوجي خدمت ڪندڙ غير مسلمانن کي پڻ ان کان ڇوٽ ملي سگهي ٿي.<ref name="ILC292">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1983 |page=292 }}</ref> مودودي جزيي کي صرف مالي محصول نہ، پر اسلامي رياست جي سياسي حاڪميت سان پڻ ڳنڍيو. ''تفہيم القرآن'' ۾ سندس تشريح موجب جزيي جي ادائيگي غير مسلم سياسي گروهن جي آزاد حاڪميت ختم ٿيڻ ۽ اسلامي سياسي اقتدار جي قبوليت جي علامت پڻ هئي.<ref name="TafhimJizya">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Meaning of the Qur'an |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1993 |volume=2 |pages=183–186 }}</ref> ان ڪري مودودي جي جزيي بابت تصور کي رڳو جديد ''tax in lieu of military service'' سان برابر سمجهڻ سندس مڪمل موقف جي عڪاسي نہ ڪندو؛ سندس پنهنجي لکڻين ۾ ان جا دفاعي ذميواري ۽ سياسي حاڪميت ٻئي پاسا موجود آهن. === احمديه مسئلو === [[احمديه جماعت]] بابت مودودي جو موقف پاڪستان جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ سندس سڀ کان تڪراري موقفن مان هڪ رهيو. هو احمدين کي اسلامي عقيدي جي دائري کان ٻاهر سمجهندو هو ۽ خاص طور [[ختم نبوت]] جي مسئلي تي سندن عقيدن جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Valentine2008">{{cite book |last=Valentine |first=Simon Ross |title=Islam and the Ahmadiyya Jama'at: History, Belief, Practice |publisher=Columbia University Press |year=2008 |pages=228–229 |isbn=9780231700948 }}</ref> 1953ع جي پنجاب ۽ لاهور واري احمديه مخالف تحريڪ دوران مودودي ''قادياني مسئلو'' نالي رسالو لکيو. ان ۾ هن احمدين جي مذهبي حيثيت ۽ پاڪستاني رياست ۾ سندن آئيني حيثيت بابت پنهنجا دليل پيش ڪيا. سندس تحرير ان دور جي وسيع احمديه مخالف سياسي مهم جو حصو بڻجي وئي.<ref name="Valentine2008"/> [[File:Maulana Maududi 1953.jpg|thumb|مودودي جي سياسي زندگيءَ ۾ 1953ع جو احمديه مخالف تحريڪ وارو دور اهم ۽ تڪراري مرحلو هو.]] 1953ع جي فسادن کان پوءِ لاڳو ٿيل مارشل لا هيٺ هڪ فوجي عدالت مودودي کي موت جي سزا ٻڌائي. اها سزا عملي طور نافذ نہ ٿي؛ پوءِ ان کي عمر قيد ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996Ahmadi">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> احمدين ۽ مودودي جي اسلامي رياست جي تصور جي تعلق تي جديد تحقيق پڻ خاص ڌيان ڏنو آهي. مذهبي قوميت ۽ جديد اسلامي رياست بابت مطالعي ۾ مودودي جي احمدين بابت موقف کي ان وڏي سوال سان ڳنڍيو ويو آهي تہ هڪ نظرياتي اسلامي رياست ۾ ''مسلمان'' جي قانوني تعريف ڪرڻ جو اختيار ڪنهن وٽ هوندو ۽ اهڙي تعريف اقليتي شهريت تي ڪهڙا اثر وجهي سگهي ٿي.<ref name="Haj2023">{{cite book |last=Haj |first=Samira |chapter=Abul Ala Mawdudi's Islamic State and Minority Ahmadis |title=Sunni Chauvinism and the Roots of Muslim Modernism |publisher=Stanford University Press |year=2023 |pages=135–167 |doi=10.1515/9781503636255-008 }}</ref> === جهاد === مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''[[جهاد]]''' هڪ مرڪزي تصور هو. سندس پهريون وڏو علمي ڪم ''الجهاد في الاسلام'' هو، جيڪو 1927ع کان اخبار ۾ قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. اهو ڪتاب ان وقت لکيو ويو جڏهن هندستان برطانوي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ هو ۽ برصغير ۾ جنگ، آزادي، عدم تشدد ۽ اسلامي سياسي اختيار بابت شديد بحث جاري هئا.<ref name="Khalidi2012">{{cite book |last=Khalidi |first=Omar |chapter=Muslim Debates on Jihad in British India: The Writings of Chiragh ‘Ali and Abu al-A‘la Mawdudi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=305–321 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199755042.003.0015 }}</ref> مودودي جهاد کي فقط ذاتي روحاني جدوجهد يا صرف دفاعي جنگ تائين محدود نہ ڪيو. سندس نظريي ۾ اسلام هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي ۽ سياسي نظام هو، تنهنڪري جهاد اهڙي منظم جدوجهد جو نالو پڻ هو جنهن جو مقصد انسان جي انسان تي حاڪميت بدران خدا جي حاڪميت تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظام قائم ڪرڻ هو.<ref name="MawdudiThemes">{{cite book |chapter=Central themes of Mawdudi's writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 }}</ref> ==== ''الجهاد في الاسلام'' ==== ''الجهاد في الاسلام'' ۾ مودودي قومپرست جنگ ۽ اسلامي جهاد ۾ فرق ڪيو. سندس دليل موجب اسلامي جهاد جو مقصد ڪنهن خاص قوم، نسل يا علائقي جي سياسي طاقت وڌائڻ نہ، پر اهڙي سياسي ۽ سماجي نظام کي ختم ڪرڻ آهي جنهن کي هو غير اسلامي ۽ ظالماڻو سمجهي ٿو، ۽ ان جي جاءِ تي اسلامي نظام قائم ڪرڻ آهي.<ref name="AlJihad">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Al Jihad fil Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore }}</ref> ان ڪري سندس لکڻين ۾ اسلامي تحريڪ جي دائري کي ڪنهن هڪ ''وطن'' تائين محدود نہ ڪيو ويو. مودودي اسلامي پيغام کي عالمگير سمجهندو هو ۽ سياسي نظام جي تبديليءَ کي به ان عالمگير دعويٰ سان ڳنڍيندو هو.<ref name="MawdudiThemes"/> جديد محققن هن نظريي کي مختلف نمونن سان پڙهيو آهي. عمر خالدي ان کي برطانوي هند ۾ جهاد بابت جديد مسلم بحثن جي مخصوص تاريخي تناظر ۾ رکي ٿو، جڏهن تہ بين الاقوامي قانون بابت ڪجهه محقق مودودي کي ويهين صديءَ جي '''offensive theory of jihad''' جي اهم جديد نمائندن مان شمار ڪن ٿا.<ref name="Khalidi2012"/><ref name="UseForce2013">{{cite journal |title=Use of Force under Islamic Law |journal=European Journal of International Law |volume=24 |issue=1 |year=2013 |pages=343–365 |doi=10.1093/ejil/cht013 }}</ref> اهڙي scholarly classification کي مودودي جي پنهنجي اصطلاحن سان خلط نہ ڪرڻ گهرجي: هو پنهنجي تصور کي سامراجي توسيع يا قومي فتح طور پيش نہ ڪندو هو، بلڪه ان کي ظلم ۽ انسان جي انسان تي حاڪميت ختم ڪرڻ جي انقلابي جدوجهد قرار ڏيندو هو. تنهن هوندي بہ سندس نظريي ۾ ضرورت پوڻ تي سياسي نظام بدلائڻ لاءِ هٿياربند طاقت جي استعمال جي گنجائش موجود هئي.<ref name="UseForce2013"/> ==== جنگ ۽ غير جنگي جهاد ==== مودودي وٽ جهاد صرف جنگ جي ميدان ۾ وڙهڻ جو نالو نہ هو. سندس تشريح ۾ سياسي تنظيم، دعوت، تعليم، فڪري جدوجهد، مالي مدد ۽ جنگ لاءِ تياري پڻ وسيع جهاد جو حصو ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ سڌي هٿياربند جنگ لاءِ هن ''قتال'' جو تصور استعمال ڪيو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1979 |pages=104–105 }}</ref> هو جنگ ۾ جاني ۽ مالي نقصان کي سنجيده قرباني سمجهندو هو، پر سندس استدلال موجب جيڪڏهن وڏي اخلاقي ۽ سياسي برائي کي روڪڻ لاءِ محدود نقصان ناگزير هجي تہ اهو جائز ٿي سگهي ٿو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding"/> ==== جهاد جو اعلان ۽ ڪشمير ==== مودودي جي نظرياتي لکڻين جي باوجود، هو هر فرد يا مذهبي جماعت کي پنهنجي طور تي هٿياربند جهاد شروع ڪرڻ جو اختيار نہ ڏيندو هو. 1947ع–1948ع جي [[ڪشمير تڪرار]] دوران هن دليل ڏنو تہ منظم جنگ يا جهاد جو اعلان جائز سياسي حڪومت جي اختيار هيٺ هجڻ گهرجي.<ref name="NasrKashmir">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> ان سبب ڪشمير بابت سندس موقف سندس وسيع انقلابي ٻوليءَ جي مقابلي ۾ وڌيڪ رياست-مرڪوز هو: غير رياستي مذهبي اڳواڻ يا جماعت پنهنجي طور تي جنگ شروع ڪرڻ جا مجاز نہ هئا. اهو فرق مودودي جي جهاد جي نظريي کي بعد ۾ پيدا ٿيل ڪيترن غير رياستي هٿياربند اسلام پسند تصورن کان ڌار ڪري ٿو.<ref name="NasrKashmir"/> === شخصيت ۽ ذاتي زندگي === [[جماعت اسلامي]] جي امير طور مودودي پنهنجي جماعت جي ڪارڪنن سان نسبتاً ويجهو رابطو رکندو هو. سندس گهر ۾ عصر ۽ مغرب جي نمازن جي وچ واري وقت ۾ ڪارڪنن ۽ مهمانن سان غير رسمي ملاقاتون ۽ بحث ٿيندا هئا.<ref name="NasrPersonality">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=127–140 }}</ref> سندس سوانح نگارن ۽ همعصرن کيس خاموش طبع، منظم، مضبوط ارادي وارو ۽ پنهنجي فڪري موقف تي قائم رهندڙ شخص طور بيان ڪيو آهي. سندس تقرير جو انداز عام جذباتي خطابت کان مختلف هو؛ هو دليل کي مرحليوار ترتيب ڏيندي قرآن، حديث ۽ سياسي منطق مان نتيجا اخذ ڪندو هو.<ref name="NasrPersonality"/> اردو سندس فڪري اظهار جو بنيادي وسيلو هو. جيتوڻيڪ هو عربي ۽ فارسي علمي روايتن سان واقف هو ۽ جديد مغربي سياسي فڪر به پڙهيو هئائين، هن پنهنجي گهڻي تصنيف [[اردو]] ۾ ڪئي. ان سان سندس لکڻيون برصغير جي پڙهيل مسلم وچولي طبقي تائين وڏي پيماني تي پهتيون.<ref name="Qasmi2018">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |title=Muslims against the Muslim League |publisher=Cambridge University Press |year=2018 }}</ref> مودودي روايتي مدرسي مان مڪمل رسمي تعليم حاصل ڪندڙ عالم نہ هو. سندس علمي شخصيت صحافت، ذاتي مطالعي، عربي ۽ اسلامي علوم جي تعليم ۽ جديد سياسي ادب جي مطالعي جي ميلاپ مان ٺهي. جديد مؤرخ علي عثمان قاسمي کيس پنهنجي دور جي عالمن ۾ هڪ غير معمولي شخصيت قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ مدرسي جي روايتي مڪمل تعليم کان سواءِ به هن ڪلاسيڪي اسلامي علم ۽ جديد مغربي سياسي فڪر ٻنهي تي قابل ذڪر دسترس حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2018"/> ==== خاندان ==== مودودي پنهنجي گهرواري محمودہ بيگم سان شادي ڪئي ۽ سندن ڪيترائي پٽ ۽ ڌيئرون ٿيون. سندس سياسي، تصنيفي ۽ دعوتي مصروفيتن سبب گهريلو زندگيءَ لاءِ وقت محدود هوندو هو. Vali Nasr موجب سندس نون ٻارن مان فقط هڪ مستقل طور جماعت اسلامي سان تنظيمي طور وابسته ٿيو، جڏهن تہ سندس ڌيءَ اسماءَ کي علمي دلچسپيءَ جي لحاظ کان نمايان قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NasrFamily">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 }}</ref> مودودي کي روايتي [[يوناني طب]] سان پڻ دلچسپي هئي ۽ هو ذاتي سطح تي ان جي ڪجهه طريقن کان واقف ۽ عملي طور استعمال ڪندڙ هو، جيتوڻيڪ اها سندس عوامي سڃاڻپ جو بنيادي حصو نہ هئي.<ref name="NasrPersonality"/> ==== صحت ==== مودودي زندگيءَ جي وڏي حصي ۾ گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت ايتري خراب ٿي جو هو گهڻو وقت بستري تائين محدود رهيو. 1969ع ۾ علاج لاءِ انگلينڊ به ويو.<ref name="NasrFamily"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گردن جي پراڻي بيماري سان گڏ دل جون تڪليفون به وڌي ويون. ان وقت سندس عمر ۽ ڊگهي سياسي ۽ علمي سرگرميءَ سبب صحت مسلسل ڪمزور ٿيندي وئي. === آخري سال ۽ وفات === 1972ع ۾ مودودي جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، ديني فڪر ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. ساڳئي سال سندس لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تي پکڙيل قرآن جي تفسير '''[[تفہيم القرآن]]''' جي تصنيف مڪمل ٿي.<ref name="NasrLateLife">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت تي پهريون '''[[شاهه فيصل بين الاقوامي انعام]]''' ڏنو ويو. انعام ڏيندڙ اداري موجب سندس اسلامي فڪر، تفسير، سياسي نظريي ۽ اسلامي قانون بابت لکڻين کي ان اعزاز جو بنيادي سبب سمجهيو ويو.<ref name="KFIP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul A'la Al-Mawdudi |url=https://kingfaisalprize.org/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |access-date=7 October 2026 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi Grave.jpg|thumb|[[اڇره]]، [[لاهور]] ۾ مودودي جي قبر.]] اپريل 1979ع کان سندس گردن ۽ دل جون بيماريون وڌيڪ شديد ٿي ويون. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيويارڪ]] ۾ اسپتال داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="NasrFamily"/> '''22 سيپٽمبر 1979ع''' تي 75 ورهين جي عمر ۾ آمريڪا ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="KFIP1979"/> سندس ميت پاڪستان آندي وئي، جتي لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس سندس رهائشگاهه [[اڇره]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NasrLateLife"/> سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. جنازي ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهن جي شرڪت سندس پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا ۾ حاصل ڪيل اثر جي عڪاسي ڪئي.<ref name="MaududiFuneral">{{cite news |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |work=Daily Pakistan |date=2 October 2020 }}</ref> == ورثو ۽ اثر == ابوالاعلى مودودي ويهين صديءَ جي جديد اسلامي سياسي فڪر جي سڀ کان اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. [[ولفريڊ ڪينٽويل سمٿ]] کيس جديد اسلام جي انتهائي منظم مفڪرن مان هڪ قرار ڏنو، جڏهن تہ بعد جي محققن سندس اهميت خاص طور ان ڳالهه ۾ ڏٺي آهي تہ هن اسلام کي رڳو عقيدي ۽ عبادت تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، معاشي ۽ سياسي '''نظامِ حيات''' طور منظم نظرياتي ٻوليءَ ۾ پيش ڪيو.<ref name="Smith1957">{{cite book |last=Smith |first=Wilfred Cantwell |title=Islam in Modern History |publisher=Princeton University Press |year=1957 |page=233 |oclc=397585 }}</ref><ref name="Hartung2014">{{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|ابوالاعلى مودودي؛ سندس لکڻين جو اثر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر عرب دنيا، ايران، ترڪي ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين پهتو.]] [[سيد ولي رضا نصر]] موجب مودودي جديد اسلامي احياءَ جي ابتدائي ۽ اهم نظرياتي معمارن مان هو. سندس لکڻين ۽ [[جماعت اسلامي]] جي تنظيمي سرگرمين سندس خيالن کي ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر وڏي مسلم دنيا تائين پهچايو؛ نصر سندس اثر جي جاگرافيائي دائري کي [[مراڪش]] کان [[ملائيشيا]] تائين پکڙيل قرار ڏئي ٿو.<ref name="Nasr1996Legacy">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 |doi=10.1093/oso/9780195096958.001.0001 }}</ref> مودودي جو اثر صرف سندس سياسي جماعت تائين محدود نہ رهيو. قرآن جي تفسير، حديث، اسلامي قانون، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم بابت سندس تصنيفون وڏي پيماني تي پڙهيون ويون. سندس ڪيترائي ڪتاب [[عربي]]، [[انگريزي]]، [[فارسي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيا، جنهن ڪري اردو کان ٻاهر به سندس فڪري اصطلاح ۽ دليل اسلامي تحريڪن ۽ علمي بحثن جو حصو بڻيا.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> === جديد اسلام پسنديءَ تي اثر === جديد تحقيق ۾ مودودي کي '''[[اسلام پسندي]]''' يا سياسي اسلام جي نظرياتي ارتقا جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام هڪ مڪمل نظام آهي، جنهن ۾ مذهب ۽ سياست کي الڳ نٿو ڪري سگهجي ۽ جنهن ۾ قانوني ۽ سياسي اقتدار آخرڪار خدا جي حاڪميت جي تابع آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> [[شير علي ترين]] مودودي کي ان فڪري رجحان جي اهم نظرياتي معمارن مان قرار ڏئي ٿو جنهن ۾ جديد قومي رياست جي سياسي مشينري کي مستند اسلامي قانوني نظام لاڳو ڪرڻ جو وسيلو سمجهيو ويو. ساڳئي وقت جديد scholarship اهو به ڏيکاري ٿي تہ مودودي جو فڪر رڳو روايتي اسلامي سياسي اصطلاحن جي بحالي نہ هو؛ هن ''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست'' ۽ ''نظام'' جهڙن جديد سياسي تصورن کي اسلامي اصطلاحن سان نئين ترتيب ۾ جوڙيو.<ref name="TareenMawdudi">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref><ref name="Hartung2014"/> اهڙيءَ طرح مودودي جي فڪر کي صرف ''مغربي جديديت جي رد'' طور سمجهڻ اڻپورو آهي. [[يان-پيٽر هارٽنگ]] جي تجزيي موجب مودودي مغربي سياسي ۽ فلسفيانه جديديت سان مقابلو ڪندي ساڳئي جديد دور جي ڪيترن نظرياتي تصورن کي اسلامي قالب ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو. ان لحاظ کان سندس اسلام پسندي جديديت جي مخالفت سان گڏ جديديت جي سياسي ٻوليءَ سان هڪ پيچيده لاڳاپو پڻ رکي ٿي.<ref name="Hartung2014"/> === پاڪستان === [[پاڪستان]] مودودي جي سياسي سرگرمين ۽ سندس فڪر جي عملي اثر جو سڀ کان اهم ميدان بڻيو. 1947ع کان پوءِ هن ۽ جماعت اسلاميءَ پاڪستان کي اسلامي آئين ۽ [[شريعت]] تي ٻڌل رياست بڻائڻ لاءِ منظم مهم هلائي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> پاڪستان ٺهڻ وقت ملڪ جي اسلامي يا سيڪيولر آئيني نوعيت بابت مڪمل اتفاق موجود نہ هو. مودودي انهن مذهبي سياسي مفڪرن ۾ شامل هو جيڪي رياست جي قانوني ۽ آئيني ڍانچي ۾ اسلام کي مرڪزي حيثيت ڏيڻ جو مطالبو ڪندا رهيا.<ref name="Jaffrelot2015">{{cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=439–480 |isbn=9780190235185 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190235185.003.0009 }}</ref> مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''حاڪميتِ الٰهي''' خاص اهميت رکي ٿي. [[محمد قاسم زمان]] موجب خدا جي حاڪميت جو تصور پاڪستاني اسلام پسند فڪر جي مرڪزي تصورن مان بڻيو، جنهن ۾ مودودي جو ڪردار انتهائي نمايان هو. ان تصور موجب آخري قانوني ۽ سياسي اختيار خدا جو آهي ۽ انساني قانونسازي قرآن ۽ سنت جي حدن اندر ٿيڻ گهرجي.<ref name="Zaman2018">{{cite book |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |chapter=Islamism and the Sovereignty of God |title=Islam in Pakistan: A History |publisher=Princeton University Press |year=2018 |pages=135–163 |isbn=9780691149226 |doi=10.23943/princeton/9780691149226.003.0005 }}</ref> ان جي باوجود، پاڪستان جي آئيني اسلامائيزيشن کي فقط مودودي يا جماعت اسلاميءَ جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو. [[عالمن]]، ٻين مذهبي جماعتن، مسلم ليگ جي سياستدانن ۽ مختلف اسلامي فڪري روايتن پڻ ملڪ جي اسلامي آئيني سڃاڻپ جي تشڪيل ۾ حصو ورتو.<ref name="Zaman2018"/><ref name="Jaffrelot2015"/> ==== جماعت اسلامي ==== مودودي جو سڀ کان واضح تنظيمي ورثو [[جماعت اسلامي]] آهي، جيڪا هن 1941ع ۾ قائم ڪئي. جماعت جو ابتدائي مقصد هڪ اهڙي منظم نظرياتي جماعت تيار ڪرڻ هو جنهن جا تربيت يافته ڪارڪن اسلامي اصولن مطابق سماج ۽ آخرڪار رياست جي تبديلي لاءِ ڪم ڪن.<ref name="Pervez2026">{{cite book |last=Pervez |first=Saulat |chapter=Sayyid Abul A'la al-Maududi and the Jama'at-e-Islami |editor1-last=Hamdeh |editor1-first=Emad |editor2-last=DeLong-Bas |editor2-first=Natana J. |title=The Oxford Handbook of Islamic Reform |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=416–432 |doi=10.1093/oxfordhb/9780197532805.013.55 }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ جماعت جا الڳ تنظيمي ڍانچا پاڪستان ۽ هندستان ۾ قائم ٿيا، جڏهن تہ بعد ۾ بنگلاديش ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ جماعت سان لاڳاپيل تحريڪون وجود ۾ آيون. پاڪستان ۾ جماعت مذهبي تحريڪ مان باقاعده سياسي جماعت جي صورت اختيار ڪئي ۽ چونڊن، آئيني سياست، شاگرد تنظيم، سماجي خدمتن ۽ عوامي مهمن ذريعي ڪم ڪرڻ لڳي.<ref name="Bokhari2013">{{cite book |last=Bokhari |first=Kamran |chapter=Jama'at-i Islami in Pakistan |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=574–586 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0006 }}</ref> جماعت پاڪستان جي سڀ کان منظم اسلام پسند سياسي تنظيمن مان هڪ رهي آهي، جيتوڻيڪ قومي چونڊن ۾ ان جي ووٽن ۽ پارلياماني سيٽن جو حصو گهڻو ڪري ان جي تنظيمي اثر کان گهٽ رهيو آهي. ان تضاد کي محقق جماعت جي مضبوط نظرياتي تنظيم ۽ ان جي نسبتاً محدود عوامي چونڊ مقبوليت جي فرق طور بيان ڪن ٿا.<ref name="Bokhari2013"/> ==== ضياءُ الحق جي اسلامائيزيشن ==== [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي حڪومت (1977ع–1988ع) دوران پاڪستان ۾ رياستي اسلامائيزيشن جي عمل ۽ جماعت اسلاميءَ وچ ۾ اهم سياسي لاڳاپا پيدا ٿيا. ضياءَ جي حڪومت [[زڪوات]] ۽ عشر جي سرڪاري نظام، سود کان پاڪ مالي قدمن، [[حدود آرڊيننس]] ۽ ٻين اسلامي قانوني قدمن کي اڳتي وڌايو.<ref name="Jaffrelot2015"/> انهن پاليسين مان ڪيترائي اهڙا موضوع هئا جن جي حمايت مودودي ۽ جماعت اسلامي اڳ ئي ڪندا رهيا هئا؛ تنهن هوندي بہ ضياءَ جي اسلامائيزيشن کي مودودي جي پروگرام جي سڌي يا مڪمل عملداري سمجهڻ صحيح نہ آهي. رياستي اقتدار، فوجي حڪومت جي سياسي ضرورتن، فقهي عالمن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي مطالبن پڻ ان عمل کي شڪل ڏني.<ref name="IslamicLeviathan">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Islamic Leviathan: Islam and the Making of State Power |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=9780195144260 }}</ref> ان دور ۾ جماعت اسلاميءَ جا ڪيترائي ڪارڪن ۽ همدرد رياستي ادارن، تعليم ۽ سياسي عمل ۾ وڌيڪ اثرائتا ٿيا. اهڙي طرح مودودي جي حياتيءَ ۾ مڪمل طور حاصل نہ ٿيل اسلامي رياست جو تصور سندس وفات کان پوءِ پاڪستان جي رياستي پاليسيءَ جي ڪجهه شعبن تي بالواسطه اثرانداز ٿيو.<ref name="Jaffrelot2015"/> === ڀارت ۽ بنگلاديش === ورهاڱي کان پوءِ مودودي پاڻ پاڪستان هليو ويو، پر سندس قائم ڪيل تحريڪ جو هندستاني حصو [[جماعت اسلامي هند]] جي صورت ۾ جاري رهيو. نئين سياسي حالتن ۾ هندستاني جماعت پنهنجي حڪمت عملي کي مسلمان اقليت جي مذهبي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن سان هم آهنگ ڪيو. اوڀر پاڪستان ۾ پڻ جماعت اسلامي منظم ٿي. 1971ع ۾ [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ پاڪستان جي ورهاڱي کان پوءِ بنگلاديش ۾ جماعت جي تاريخ شديد سياسي تڪرار جو موضوع بڻجي. تنهنڪري بنگلاديش ۾ مودودي جي فڪري اثر کي جماعت جي بعد واري سياسي تاريخ کان الڳ ڪري ڏسڻ ضروري آهي: مودودي جو فڪر تنظيم جو نظرياتي بنياد رهيو، پر بنگلاديشي جماعت جون بعد واريون سياسي پاليسيون مخصوص مقامي حالتن ۾ ٺهيون. === عرب دنيا ۽ اخوان المسلمين === مودودي جي اردو تصنيفن جا عربي ترجما سندس عالمي اثر وڌائڻ ۾ انتهائي اهم ثابت ٿيا. سندس اسلامي رياست، حاڪميتِ الٰهي، جاهليت، انقلاب ۽ اسلام کي مڪمل نظام سمجهڻ بابت خيالن کي عرب دنيا جي اسلام پسند حلقن ۾ پڙهيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> خاص طور [[مصر]] جي [[اخوان المسلمين]] سان لاڳاپيل مفڪرن ۾ مودودي جي تحريرن جي reception اهم رهي. هارٽنگ موجب سندس نظرياتي نظام کي وچ اوڀر، خاص طور مصري اخوان المسلمين جي فڪري حلقن ۾ قبول، ترجمو ۽ مقامي سياسي حالتن مطابق تبديل ڪيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> ==== سيد قطب ==== [[سيد قطب]] ۽ مودودي جي فڪري تعلق تي وڏي scholarly literature موجود آهي. ٻنهي وٽ اسلام کي مڪمل نظام، جديد جاهليت جي تنقيد ۽ خدا جي حاڪميت جي مرڪزيت جهڙا موضوع ملي سگهن ٿا. جديد تحقيق موجب مودودي جي 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي جي لکڻين ۾ الٰهي قانوني حاڪميت جو نظريو قطب جي آخري دور جي تحريرن کان اڳ ئي واضح صورت ۾ موجود هو.<ref name="TheonomicShift">{{cite book |chapter=Mawdudi and Qutb: The Theonomic Shift |title=Salafi Political Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |pages=164–239 |doi=10.1017/9781108850407.007 }}</ref> قطب انهن خيالن کي پنهنجي مصري، انقلابي ۽ قيد واري تجربي جي پسمنظر ۾ وڌيڪ مختلف ۽ ڪڏهن وڌيڪ سخت رخ ڏنو. تنهنڪري قطب کي صرف ''مودودي جو شاگرد'' يا سندس فڪر جي سادي نقل قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو؛ ٻنهي جي وچ ۾ اثر، ترجمي، مشترڪ اسلامي ذريعن ۽ الڳ سياسي تجربن جو پيچيده تعلق هو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> قطب جي بعد واري لکڻين، خاص طور حاڪميت ۽ جاهليت جي تشريح، 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه [[سلفي جهاديت|شدت پسند سلفي]] حلقن تي اثر وڌو. ان ڪري مودودي کان قطب ۽ پوءِ هر جديد جهادي تنظيم تائين سڌي فڪري لڪير ٺاهڻ تاريخي طور حد کان وڌيڪ سادو نتيجو ٿيندو؛ بعد واريون تحريڪون انهن تصورن کي نون سياسي ۽ فقهي معنائن ۾ استعمال ڪنديون رهيون.<ref name="TheonomicShift"/> === ايران === مودودي جون تحريرون [[ايران]] ۾ پڻ فارسي ترجمن ذريعي پهتيون. ويهين صديءَ ۾ اردو کان فارسي ترجمي جي وسيع فڪري عمل ۾ سندس ڪتاب به شامل هئا ۽ ايراني اسلامي سياسي حلقن ۾ پڙهيا ويندا هئا.<ref name="IranTranslation">{{cite journal |title=From Persianate Cosmopolis to Persianate Modernity: Translating from Urdu to Persian in Twentieth-Century Iran and Afghanistan |journal=Iranian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> [[روح الله خميني]] ۽ مودودي جي سڌي فڪري تعلق بابت محققن ۾ اختلاف آهي. ٻنهي 1963ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ملاقات ڪئي ۽ سياسي معاملن تي ڳالهه ٻولهه ڪئي هئي؛ 1979ع ۾ خميني جي ايران واپسيءَ کان اڳ سندس نمائندن مودودي سان پاڪستان ۾ ملاقات پڻ ڪئي.<ref name="IranTranslation"/> پر ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ تہ خميني جو اسلامي حڪومت وارو نظريو سڌي طرح مودودي کان ورتل هو، scholarly consensus ناهي. ايراني انقلاب جي مؤرخ [[سعيد امير ارجمند]] اهڙي سڌي نظرياتي اثر تي شڪ ظاهر ڪيو آهي؛ ساڳئي وقت تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جون عربي ۽ فارسي ترجمو ٿيل لکڻيون خميني جي ڪيترن حامين ۾ پڙهيون وينديون هيون ۽ 1979ع جي انقلاب جي سياسي ٻولي ۽ نعرن تي سندس اصطلاحن جو ڪجهه اثر پيو.<ref name="IranTranslation"/> ان ڪري مودودي ۽ ايراني انقلاب جي لاڳاپي کي '''فڪري اثر ۽ اصطلاحي مشابهت''' جي سطح تي بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي، نہ تہ خميني جي [[ولايت فقيه]] واري نظريي کي مودودي مان نڪتل قرار ڏيڻ. === ترڪي === [[ترڪي]] ۾ مودودي جو نالو عام طور '''Mevdudi''' جي صورت ۾ لکيو ويو. 1960ع واري ڏهاڪي کان سندس تصنيفن جا ترڪي ترجما تيزيءَ سان شايع ٿيڻ شروع ٿيا ۽ ڪجهه سالن اندر سندس اهم لکڻين جو وڏو حصو ترڪي پڙهندڙن لاءِ موجود ٿي ويو.<ref name="Vomel2022">{{cite book |last=Vömel |first=Jan-Markus |chapter=Global Intellectual Transfers and the Making of Turkish High Islamism, c. 1960–1995 |title=The Turkish Connection: Global Intellectual Histories of the Late Ottoman Empire and Republican Turkey |publisher=De Gruyter |year=2022 |page=256 }}</ref> انهن ترجمن مودودي کي ترڪي جي اسلامي فڪري حلقن ۾ سڃاتل شخصيت بڻايو. تنهن هوندي بہ ترڪي جي اسلام پسند سياست پنهنجي عثماني ورثي، جمهوريه جي سيڪيولر نظام ۽ مقامي مذهبي تحريڪن مان پڻ ٺهي، تنهنڪري ان کي مودودي جي فڪر جو سادو تسلسل قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Vomel2022"/> === ڏکڻ اوڀر ايشيا === مودودي جو اثر [[ملائيشيا]]، [[انڊونيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين مسلم سماجن تائين پڻ پهتو. سندس ڪتابن جا ترجما، اسلامي شاگرد تحريڪون ۽ بين الاقوامي اسلامي تنظيمي رابطا سندس فڪر جي منتقلي جا اهم وسيلا بڻيا.<ref name="Nasr1996Legacy"/> خاص طور تعليم يافته مسلمان نوجوانن ۾ اسلام کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام طور ڏسڻ، اسلامي رياست، اخلاقي اصلاح ۽ منظم دعوتي تحريڪ جا تصور مودودي جي تحريرن وسيلي گردش ۾ آيا. پر انهن ملڪن ۾ سندس فڪر کي مقامي سياسي ۽ مذهبي روايتن مطابق تبديل ڪري قبول ڪيو ويو؛ ان ڪري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي اسلامي تحريڪن کي جماعت اسلاميءَ جون سڌيون نقلون سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> === اسلامي معاشيات ۽ بئنڪنگ === مودودي جديد '''[[اسلامي معاشيات]]''' جي ابتدائي نظرياتي ليکڪن مان پڻ شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ بعد ۾ شايع ٿيل ''Economic System of Islam'' ۾ سود جي خاتمي، زڪوات، ملڪيت جي حق، معاشي انصاف ۽ سرمائي ۽ محنت جي تعلق بابت خيال پيش ڪيا ويا. اسلامي معاشيات بابت بعد واري ادب ۾ سندس اهم اثر خاص طور [[ربا]] کي جديد بئنڪ جي هر قسم جي مقرر سود سان ڳنڍڻ ۽ سود کان پاڪ مالي نظام کي اسلامي رياست جي لازمي حصي طور پيش ڪرڻ ۾ ڏٺو ويو آهي.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |year=2004 |volume=94 |issue=2 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> هن سودي قرض جي متبادل طور نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت تي ٻڌل سرمائيڪاريءَ جي حمايت ڪئي. بعد واري اسلامي بئنڪنگ صنعت ۾ اهڙا تصور اهم ٿيا، جيتوڻيڪ جديد اسلامي بئنڪن جا عملي مالي اوزار مودودي جي اصل تجويزن کان گهڻو وڌيڪ پيچيده آهن. مودودي کي جديد اسلامي معاشيات جو اڪيلو باني قرار ڏيڻ بہ درست نہ ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ ساڳئي دور ۽ ان کان پوءِ ٻين مسلمان معاشيات دانن ۽ فقيهن پڻ هن شعبي جي نظرياتي ۽ عملي تعمير ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004"/> === قرآن جي تفسير تي اثر === مودودي جو سڀ کان وسيع پڙهيو ويندڙ علمي ڪم '''[[تفہيم القرآن]]''' آهي. هي اردو تفسير تقريباً ٽيهن سالن جي عرصي ۾ تيار ٿيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ قرآن جي روايتي تفسير سان گڏ جديد سماجي، سياسي ۽ اخلاقي مسئلن بابت تشريح شامل ڪئي وئي. ''تفہيم القرآن'' جو انداز خاص طور جديد تعليم يافته عام پڙهندڙ کي سامهون رکي تيار ڪيو ويو هو. مودودي آيتن جي لغوي ۽ تاريخي وضاحت سان گڏ انهن مان سماجي ۽ سياسي اصول اخذ ڪندو هو. سندس سليس اردو ۽ منظم استدلال سبب هي تفسير ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي پڙهيو ويو ۽ ٻين ٻولين ۾ پڻ ترجمو ٿيو.<ref name="Mir2026"/> ان جي تفسيرن تي اختلاف پڻ رهيا آهن. روايتي عالمن مان ڪن سندس سياسي اصطلاحن ۽ قرآن جي ڪجهه بنيادي لفظن—جهڙوڪ ''الهٰ''، ''رب''، ''دين'' ۽ ''عبادت''—جي سياسي ۽ حاڪميت سان ڳنڍيل تشريح تي تنقيد ڪئي. ان جي باوجود، انهن اصطلاحن بابت سندس تشريح جديد اسلام پسند فڪر جي لغت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Hartung2014"/> === بعد وارين اسلام پسند ۽ شدت پسند تحريڪن تي اثر === مودودي جي فڪر جو سڀ کان تڪراري ورثو ان جو بعد وارين اسلام پسند ۽ ڪجهه شدت پسند تحريڪن سان تعلق آهي. جديد مطالعي ۾ کيس [[حسن البنا]] ۽ [[سيد قطب]] سان گڏ ويهين صديءَ جي اسلام پسند فڪر جي اهم canonical ليکڪن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="PrincetonIslamist">{{cite book |editor1-last=Euben |editor1-first=Roxanne L. |editor2-last=Zaman |editor2-first=Muhammad Qasim |title=Princeton Readings in Islamist Thought: Texts and Contexts from al-Banna to Bin Laden |publisher=Princeton University Press |year=2009 |pages=79–106 }}</ref> سندس '''حاڪميتِ الٰهي'''، اسلامي نظام، جاهليت ۽ اسلامي انقلاب جهڙا تصور بعد جي مختلف تحريڪن ۾ ٻيهر استعمال ٿيا. خاص طور سيد قطب جي ذريعي انهن مان ڪجهه تصورن جو اثر بعد ۾ پيدا ٿيندڙ وڌيڪ سخت گير تحريڪن تائين پهتو.<ref name="TheonomicShift"/> پر هتي هڪ اهم تاريخي فرق ضروري آهي: مودودي پاڻ منظم جماعت، ڊگهي مدي واري اخلاقي ۽ تعليمي تربيت، ۽ وڏي حد تائين آئيني سياسي عمل کي سماجي تبديليءَ جو طريقو سمجهندو هو. هن پاڪستان ۾ پنهنجي جماعت کي حڪومت جي سخت دٻاءَ باوجود مسلسل ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل نہ ڪيو. تنهنڪري هر اهڙي بعد واري تنظيم جيڪا سندس اصطلاح استعمال ڪري، ان جي حڪمت عملي يا تشدد کي سڌو مودودي ڏانهن منسوب ڪرڻ تاريخي لحاظ کان درست ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> ان جي ابتڙ، سندس لکڻين ۾ عالمي اسلامي نظام، غير اسلامي سياسي حاڪميت جي خاتمي ۽ جهاد بابت اهڙا نظرياتي عنصر ضرور موجود آهن جن کي بعد وارين وڌيڪ انقلابي تحريڪن پنهنجي مخصوص حالتن مطابق نئين معنيٰ ڏني. ان ڪري scholarship ۾ سندس ورثي بابت ٻنهي پاسن—'''آئيني جماعت سازي''' ۽ '''انقلابي اسلامي نظريي'''—کي گڏ پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> === فڪري اثر جو خلاصو === مودودي جي عالمي اثر کي هيٺين ريت اختصار سان ڏيکاري سگهجي ٿو: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#274c77; color:white;" | ميدان ! style="background:#3a6ea5; color:white;" | بنيادي تصور يا ڪم ! style="background:#6096ba; color:white;" | بعد وارو اثر ! style="background:#a3cef1;" | اهم علائقو |- | سياسي فڪر | حاڪميتِ الٰهي، اسلامي رياست، اسلامي جمهوريت | جديد اسلام پسند سياسي نظريي جي تشڪيل | ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر |- | تنظيمي سياست | [[جماعت اسلامي]] | نظرياتي ڪارڪنن تي ٻڌل اسلامي سياسي جماعت جو نمونو | پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش |- | قرآن جي تفسير | ''[[تفہيم القرآن]]'' | جديد سماجي ۽ سياسي رخ رکندڙ قرآن فهم | ڏکڻ ايشيا ۽ ترجمن وسيلي ٻيا ملڪ |- | اسلامي معاشيات | ربا جي خاتمي ۽ اسلامي معاشي نظام | اسلامي معاشيات ۽ سود کان پاڪ بئنڪنگ جي بحثن تي اثر | پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا |- | عرب اسلام پسندي | حاڪميت، جاهليت، انقلاب ۽ نظام | [[سيد قطب]] سميت اسلام پسند فڪري حلقن ۾ قبول ۽ نئين تشريح | مصر ۽ عرب دنيا |- | ايران | اسلامي حڪومت ۽ مغربي سياسي نظام جي تنقيد | فارسي ترجما ۽ انقلابي اسلامي سياسي ٻوليءَ تي محدود/بحث هيٺ اثر | ايران |- | ترڪي | اسلام کي مڪمل نظام طور پيش ڪرڻ | 1960ع کان پوءِ اسلام پسند فڪري حلقن ۾ ترجما ۽ مطالعو | ترڪي |- | عالمي اسلامي احياءُ | دين کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام سمجهڻ | مختلف اسلامي تحريڪن طرفان مقامي حالتن مطابق قبول ۽ تبديلي | آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين |} === علمي جائزو === مودودي بابت جديد علمي جائزو هڪ رخ وارو ناهي. سندس حامين لاءِ هو اسلامي فڪر جي تجديد ڪندڙ، قرآن جو مفسر ۽ جديد حالتن ۾ اسلامي سماجي نظام جي تشريح ڪندڙ مفڪر آهي. سياسي اسلام جي تاريخ پڙهندڙ ڪيترن محققن لاءِ هو جديد اسلام پسنديءَ جو بنيادي نظرياتي معمار آهي، جڏهن تہ نقادن سندس نظرياتي رياست، مذهبي اقليتن، عورتن، سياسي pluralism ۽ حاڪميت بابت تصورن کي جديد برابر شهريت ۽ لبرل جمهوريت سان تڪرار ۾ ڏٺو آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/><ref name="Hartung2014"/> انهيءَ ڪري سندس تاريخي اهميت ڪنهن هڪ سياسي نتيجي ۾ نہ، پر ان ڳالهه ۾ پڻ آهي تہ هن ويهين صديءَ ۾ اسلام بابت بحث جي ٻولي تبديل ڪرڻ ۾ حصو ورتو. ''اسلامي رياست''، ''اسلامي انقلاب''، ''اسلامي نظامِ حيات'' ۽ خدا جي سياسي حاڪميت جهڙا تصور سندس لکڻين وسيلي وڏي مسلم عوامي ۽ سياسي بحث ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري ويا.<ref name="Nasr1996Legacy"/><ref name="Pervez2026"/> سندس اثر جي پائيداريءَ جو هڪ سبب سندس لکڻين جو انداز پڻ هو. هن پيچيده مذهبي ۽ سياسي دليلن کي نسبتاً سليس اردو ۾ پيش ڪيو، جنهن ڪري اهي رڳو روايتي عالمن بدران جديد تعليم يافته مسلمانن تائين به پهتا. سندس تحريرون سندس حياتيءَ کان پوءِ به ترجمن، جماعت اسلاميءَ جي ادارن ۽ ٻين اسلامي تحريڪن وسيلي گردش ۾ رهيون آهن.<ref name="Mir2026"/> 2026ع ۾ شايع ٿيل ''Oxford Handbook of Islamic Reform'' پڻ مودودي کي جديد اسلامي اصلاح ۽ احياءَ جي اهم شخصيتن ۾ شامل ڪري ٿو ۽ سندس عالمي اثر کي سندس وسيع تصنيفي ڪم، خدا جي حاڪميت جي نظريي ۽ هڪ پائيدار تنظيم ــ جماعت اسلامي ــ جي قيام سان ڳنڍي ٿو.<ref name="Pervez2026"/> == آخري زندگي، بيماري ۽ وفات == مودودي پنهنجي زندگيءَ جي وڏي حصي دوران گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت خاص طور خراب رهي ۽ هو وقت بوقت بستري تائين محدود رهيو؛ 1969ع ۾ علاج لاءِ [[برطانيا]] پڻ ويو.<ref name="Nasr1996p127">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1972ع ۾ هن [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي معاملن تي راءِ ڏيڻ ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. سندس آخري دور ۾ صحت جا مسئلا وڌندا ويا.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1979ع ۾ سندس پراڻي گردن جي بيماري وڌيڪ سنگين ٿي ۽ دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس هڪ پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيو يارڪ]] جي هڪ اسپتال ۾ داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="Nasr1996p127"/> مودودي 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 75 سال هئي.<ref name="Tareen2011">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو، جتي وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> [[File:Grave maududi.jpg|thumb|مودودي جي قبر، [[اڇرا]]، [[لاهور]]]] سندس جنازي نماز سان لاڳاپيل تقريبن ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهو شريڪ ٿيا. [[يوسف القرضاوي]] سندس جنازي نماز پڙهائيندڙ مشهور عالمن مان هو.<ref>{{cite web |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |url=https://dailypakistan.com.pk/02-Oct-2014/149195 |website=Daily Pakistan |date=2 October 2014 |access-date=7 October 2026 }}</ref> == اعزاز == مودودي کي 1979ع ۾ [[King Faisal International Prize|شاهه فيصل عالمي انعام]] جي اسلامي خدمتن واري شعبي جو انعام ڏنو ويو. اهو سندس زندگيءَ جي آخري سال ۾ ملندڙ اهم بين الاقوامي اعزازن مان هو. == تصنيفي ڪم == مودودي هڪ انتهائي گهڻو لکندڙ مصنف، صحافي، مفسر ۽ سياسي مفڪر هو. سندس لکڻيون قرآن جي تفسير، [[حديث]] ۽ [[سنت]]، علمِ ڪلام، اسلامي قانون، اخلاق، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم سميت ڪيترن ئي شعبن تي پکڙيل آهن.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> سندس لکڻين جو بنيادي گڏيل موضوع اسلام کي هڪ مڪمل ۽ باهمي طور ڳنڍيل '''نظامِ حيات''' طور پيش ڪرڻ هو. [[مستنصر مير]] موجب مودودي مختلف علمي شعبن تي لکندي به انهن کي هڪ ئي وسيع تصور سان ڳنڍيو: اسلام فرد جي عقيدي ۽ عبادت تائين محدود نه، پر اخلاقي، سماجي، اقتصادي ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ پڻ هڪ جامع نظام آهي.<ref name="Mir2026"/> مودودي پنهنجي لکڻين لاءِ بنيادي طور [[اردو]] استعمال ڪئي. سندس ڪيترائي مضمون پهرين سندس رسالي ''ترجمان القرآن'' ۾ قسطن جي صورت ۾ ڇپيا ۽ بعد ۾ ڪتابن جي صورت ۾ شايع ٿيا. سندس اهم ڪتابن مان گهڻن جا [[عربي]]، [[انگريزي]] ۽ ٻين اسلامي ۽ مغربي ٻولين ۾ ترجما ٿيا.<ref name="MirLife2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Introduction: Mawdudi’s life, personality, and works |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=1–18 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0001 }}</ref> سندس سليس ۽ عام پڙهندڙ لاءِ نسبتاً رسائي لائق اردو سندس فڪر جي ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[شير علي ترين]] موجب سندس اهم لکڻين جا انگريزيءَ ۾ ۽ ڪيترن جا عربي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجما ٿيا، جڏهن تہ ''تفہيم القرآن'' ڏکڻ ايشيا اندر ۽ ان کان ٻاهر پڻ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name="Tareen2011"/> === تفهيم القرآن === {{main|تفهيم القرآن}} مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف '''''[[تفهيم القرآن]]''''' آهي، جيڪا قرآن جو اردو ترجمو ۽ گهڻ-جلدي تفسير آهي. هن ان تي لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين ڪم ڪيو ۽ 1972ع ۾ ان کي مڪمل ڪيو.<ref name="Mir2026"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ آيتن جي ترجمي ۽ تشريح سان گڏ سورتن جو تاريخي پسمنظر، موضوعاتي تعارف، سماجي ۽ سياسي مسئلن بابت بحث ۽ مختلف هنڌن بابت وضاحتي مواد شامل آهي. مودودي قرآن کي جديد پڙهندڙ لاءِ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪندي ان جي هدايت کي انفرادي ۽ اجتماعي زندگي ٻنهي سان ڳنڍيو.<ref name="MirDomains2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Domains of thought and action |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=57–144 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0003 }}</ref> هي تفسير بعد ۾ مختلف ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ مودودي جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="Tareen2011"/> === الجهاد في الاسلام === مودودي جي ابتدائي اهم تصنيف '''''الجهاد في الاسلام''''' هئي. هن ان تي ڪم 1920ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيو؛ ان جو مواد پهرين قسطن ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. ڪتاب ۾ مودودي اسلامي قانون ۽ تاريخ جي تناظر ۾ جنگ، امن ۽ جهاد بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو. هي تصنيف سندس شروعاتي فڪري شهرت جو اهم سبب بڻي ۽ بعد جي لکڻين ۾ اسلامي سياسي نظام، رياست ۽ جهاد بابت سندس خيالن جي تشڪيل لاءِ پڻ اهم رهي.<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Jamal |title=Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām: A Neglected Document |journal=Zeitschrift für Religionswissenschaft |year=2009 |volume=17 |issue=1 |pages=61–84 |doi=10.1515/zfr.2009.17.1.61 }}</ref> === پرده === '''''پرده''''' ۾ مودودي عورتن ۽ مردن جي سماجي تعلق، لباس، حجاب، خاندان ۽ صنفي اختلاط بابت پنهنجا نظريا تفصيل سان بيان ڪيا. هي ڪتاب سندس سماجي فڪر جي اهم تصنيفن مان آهي، پر عورتن جي سماجي ۽ سياسي ڪردار بابت ان ۾ پيش ڪيل خيال جديد دور ۾ تنقيد ۽ بحث جو موضوع پڻ رهيا آهن. === اسلامي قانون ۽ دستور === '''''Islamic Law and Constitution''''' جي نالي سان انگريزيءَ ۾ مشهور لکڻين جي مجموعي ۾ مودودي اسلامي رياست، شريعت، قانونسازي، حاڪميت، خلافت، جمهوريت، اقليتن ۽ آئين بابت پنهنجا سياسي ۽ قانوني تصور بيان ڪيا. سندس جديد '''اسلامي رياست''' واري تصور کي سمجهڻ لاءِ هي سندس اهم ترين سياسي تصنيفن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> === خلافت ۽ ملوڪيت === '''''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]''''' مودودي جي تاريخي ۽ سياسي طور سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل ڪتابن مان آهي. ان ۾ هن ابتدائي اسلامي خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن سياسي تبديليءَ جو تنقيدي جائزو ورتو. ڪتاب خاص طور پهرين مسلمان حڪمرانن کان پوءِ اسلامي سياسي اقتدار جي نوعيت بابت بحث سبب مختلف مذهبي عالمن وچ ۾ اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="MirDomains2026"/> === قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون === '''''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون''''' ۾ مودودي قرآن جي چئن اصطلاحن ــ '''الهٰ، رب، عبادت ۽ دين''' ــ جي تشريح ڪئي. هن انهن لفظن کي رڳو محدود مذهبي معنائن ۾ نه، پر اقتدار، اطاعت ۽ زندگيءَ جي مجموعي نظام سان پڻ ڳنڍيو. اهي تشريحون سندس سياسي-مذهبي فڪر جي اهم بنيادن مان بڻيون، جيتوڻيڪ ٻين اسلامي عالمن سندس ڪجهه تعبيرن سان اختلاف پڻ ڪيو آهي.<ref name="MirThemes2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Central themes of Mawdudi’s writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=19–56 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0002 }}</ref> == چونڊ ڪتابيات == مودودي جي لکڻين جو تعداد تمام وڏو آهي ۽ مختلف ڇاپن، مجموعن ۽ ترجمن ۾ ڪتابن جا عنوان ڪڏهن مختلف صورتن ۾ ڏنا ويا آهن. سندس اهم تصنيفن مان هيٺيان شامل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#264653;color:white;" | تصنيف ! style="background:#2a9d8f;color:white;" | موضوع ! style="background:#457b9d;color:white;" | مختصر وضاحت |- | ''[[تفهيم القرآن]]'' | قرآن جي تفسير | گهڻ-جلدي اردو ترجمو ۽ تفسير؛ مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف |- | ''الجهاد في الاسلام'' | جهاد، جنگ ۽ سياسي نظريو | سندس ابتدائي اهم تصنيفن مان؛ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ لکڻ شروع ڪيائين |- | ''دينيّات'' / ''Towards Understanding Islam'' | اسلام جو تعارف | اسلام جي بنيادي عقيدن، عبادتن ۽ نظامِ زندگيءَ جو عام پڙهندڙ لاءِ تعارف |- | ''پردہ'' | عورت، خاندان ۽ سماج | حجاب، صنفي تعلقن ۽ اسلامي سماجي نظام بابت سندس نظريا |- | ''اسلامي قانون ۽ دستور'' | قانون ۽ سياست | اسلامي رياست، شريعت، آئين، حاڪميت ۽ قانونسازي |- | ''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]'' | اسلامي سياسي تاريخ | خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن تبديليءَ جو تنقيدي مطالعو |- | ''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون'' | قرآني اصطلاح | الهٰ، رب، عبادت ۽ دين جي مودودي واري تشريح |- | ''اسلامي نظامِ زندگي'' | سماجي ۽ سياسي فڪر | اسلام کي جامع نظامِ حيات طور بيان ڪندڙ تحريرون |- | ''اسلام جو معاشي نظام'' | [[اسلامي معاشيات]] | ملڪيت، ربا، زڪوات، سرمائي ۽ معاشي انصاف بابت بحث |- | ''اسلامي رياست'' | سياسي نظريو | اسلامي حڪومت ۽ رياست جي اصولن بابت تحريرون |- | ''تجديد و احياءِ دين'' | اسلامي تجديد | اسلامي تاريخ ۾ مجدد ۽ تجديد جي تصور بابت بحث |- | ''سنت جي آئيني حيثيت'' | حديث ۽ سنت | اسلامي قانون ۽ ديني حجت طور سنت جي حيثيت جو دفاع |- | ''رسائل و مسائل'' | مختلف مذهبي موضوع | مختلف سوالن جي جوابن ۽ فڪري مضمونن جا مجموعا |- | ''سيرت سرور عالم'' | [[محمد|محمد ﷺ]] جي سيرت | پيغمبر اسلام جي زندگي ۽ پيغام بابت تصنيف |} === انگريزي ترجمن ۾ مشهور ڪتاب === سندس ڪيترين تصنيفن جا انگريزي ترجما مختلف عنوانن هيٺ شايع ٿيا آهن، جن ۾ هي شامل آهن: * ''Towards Understanding Islam'' * ''Purdah and the Status of Woman in Islam'' * ''The Islamic Law and Constitution'' * ''Let Us Be Muslims'' * ''The Islamic Way of Life'' * ''A Short History of the Revivalist Movement in Islam'' * ''Human Rights in Islam'' * ''Four Basic Qur'anic Terms'' * ''The Process of Islamic Revolution'' * ''Unity of the Muslim World'' * ''The Moral Foundations of the Islamic Movement'' * ''Economic System of Islam'' * ''The Road to Peace and Salvation'' * ''The Qadiani Problem'' * ''The Question of Dress'' * ''The Rights of Non-Muslims in Islamic State'' * ''Caliphate and Kingship'' * ''Islamic Law and its Introduction in Pakistan'' * ''Khutabat: Fundamentals of Islam'' == چونڊ زماني وار خاڪو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#283618;color:white;" | سال ! style="background:#606c38;color:white;" | واقعو |- | 1903ع | [[اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ ڄائو |- | 1918ع | صحافت سان عملي وابستگي شروع ڪئي |- | 1920ع | جبلپور جي روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو |- | 1920ع وارو ڏهاڪو | دهليءَ ۾ صحافت ۽ ديني مطالعي سان لاڳاپيل رهيو |- | 1927ع | ''الجهاد في الاسلام'' لکڻ ۽ شايع ڪرائڻ جو ابتدائي سلسلو شروع ٿيو |- | 1932ع–1933ع | ''ترجمان القرآن'' سان سندس ڊگهي ادارت ۽ فڪري سرگرميءَ جو دور شروع ٿيو |- | 1938ع | [[پٺاڻ ڪوٽ]] ويجهو دارالاسلام منصوبي سان وابسته ٿيو |- | 1941ع | [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو |- | 1942ع | ''[[تفهيم القرآن]]'' تي ڪم شروع ڪيو |- | 1947ع | ورهاڱي کان پوءِ پاڪستان منتقل ٿيو |- | 1948ع | پاڪستان ۾ اسلامي آئين ۽ رياست لاءِ مهم؛ بعد ۾ گرفتار ٿيو |- | 1953ع | احمديه مخالف تحريڪ جي پسمنظر ۾ فوجي عدالت موت جي سزا ٻڌائي؛ سزا بعد ۾ عمر قيد ۾ تبديل ۽ پوءِ ختم ڪئي وئي |- | 1964ع | جماعت اسلامي خلاف حڪومتي ڪارروائي دوران ٻيهر قيد ٿيو |- | 1972ع | ''تفهيم القرآن'' مڪمل ڪيو؛ جماعت اسلاميءَ جي امير جي عهدي تان پڻ الڳ ٿيو |- | 1979ع | [[شاهه فيصل عالمي انعام]] حاصل ڪيو |- | 22 سيپٽمبر 1979ع | [[بفيلو، نيو يارڪ]]، آمريڪا ۾ وفات |- | 1979ع | [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ دفن ڪيو ويو |} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }} * {{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }} * {{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }} * {{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }} == پڻ ڏسو == * [[جماعت اسلامي]] * [[جماعت اسلامي پاڪستان]] * [[اسلام پسندي]] * [[اسلامي رياست]] * [[اسلامي احياءُ]] * [[اسلامي معاشيات]] * [[تفهيم القرآن]] * [[خلافت ۽ ملوڪيت]] * [[سيد قطب]] * [[محمد اقبال]] == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Abul A'la Maududi}} {{Wikiquote}} == حوالا == {{Reflist}} {{Authority control}} 88rloacaasu92v0acd91z1nm3ikfxn7 417598 417597 2026-10-06T21:49:05Z Intisar Ali 8681 417598 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ ۽ جماعت اسلامي جو باني (1903–1979)}} {{Infobox religious biography | name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | image = أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg | caption = سيد ابوالاعلى مودودي | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | birth_name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | birth_date = {{Birth date|1903|9|25|df=y}} | birth_place = [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1979|9|22|1903|9|25|df=y}} | death_place = [[بفيلو، نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]] | resting_place = [[اڇرا]]، [[لاهور]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | occupation = اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ، صحافي، مفسر ۽ سياسي اڳواڻ | notable_works = ''[[تفہيم القرآن]]''، ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' | known_for = [[جماعت اسلامي]] جو قيام، اسلامي سياسي فڪر | movement = [[جماعت اسلامي]] | founder = [[جماعت اسلامي]] | awards = [[شاهه فيصل عالمي انعام]]، 1979ع }} '''سيد ابو الاعلىٰ مودودي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Abul A'la Maududi}} (25 سيپٽمبر 1903ع – 22 سيپٽمبر 1979ع) ننڍي کنڊ جو اسلامي عالم، قرآن جو مفسر، صحافي، ليکڪ، سياسي مفڪر ۽ [[جماعت اسلامي]] جو باني هو.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-509695-8 }}</ref> هن ويهين صديءَ ۾ اسلام کي رڳو شخصي عقيدي يا عبادتن جي دائري بدران سماجي، سياسي، قانوني ۽ معاشي نظام طور بيان ڪرڻ لاءِ هڪ منظم فڪري خاڪو پيش ڪيو. جديد تحقيق ۾ کيس جديد اسلامي احياءَ ۽ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم ترين نظريه سازن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009230438 |isbn=9781009230438 }}</ref> مودودي جي لکڻين ۾ [[قرآن جي تفسير]]، حديث، اسلامي قانون، سياست، معيشت، سماج، اخلاق، قومپرستي، سيڪيولرزم، عورتن جي سماجي حيثيت ۽ اسلامي رياست جهڙا موضوع شامل آهن. سندس سڀ کان وڏي علمي تصنيف اردو تفسير ''[[تفہيم القرآن]]'' آهي، جڏهن تہ ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' ۽ ٻيا ڪيترائي ڪتاب پڻ سندس مشهور تصنيفن ۾ شامل آهن.<ref name="Nasr1996"/> سندس تحريرون اردو مان عربي، انگريزي، بنگالي، هندي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيون ۽ سندس فڪر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ٻين مسلم معاشرن جي اسلامي احيائي تحريڪن تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Nasr1996"/> 26 آگسٽ 1941ع تي مودودي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو پاڪستان آيو ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي ذريعي ملڪ جي آئين ۽ رياستي نظام کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي اصولن تي قائم ڪرڻ جي سياسي مهم هلائيندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> سندس سياسي ۽ مذهبي نظرين جا ڪيترائي پهلو—خاص ڪري اسلامي رياست، حاڪميت، جمهوريت، عورتن، غير مسلم شهرين، جهاد ۽ اسلامي قانون بابت موقف—علمي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Iqtidar2026"/> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul Ala'a Al-Mowdoodi |url=https://kingfaisalprize.org/ar/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |publisher=King Faisal Foundation |access-date=7 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == ابو الاعلىٰ مودودي 25 سيپٽمبر 1903ع تي [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، ان وقت جي نوابي [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ پيدا ٿيو.<ref name="KFP1979"/> سندس خاندان دهليءَ جي اشرافيه سان تاريخي نسبت رکندڙ سيد خاندان هو.<ref name="Qasmi2017">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |editor-last1=Qasmi |editor-first1=Ali Usman |editor-last2=Robb |editor-first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |doi=10.1017/9781108628012 }}</ref> مودودي پنهنجي دور جي ڪيترن روايتي عالمن جي ابتڙ ڪنهن هڪ مدرسي جي باقاعده ڊگهي نصابي تعليم مان فارغ ٿيل عالم نه هو. سندس تعليم جو وڏو حصو گهر، ذاتي مطالعي ۽ مختلف استادن وٽ حاصل ڪيل تعليم تي ٻڌل هو. ان هوندي به هن عربي، فارسي ۽ اسلامي علوم جو مطالعو ڪيو ۽ بعد ۾ قرآن، حديث، فقه ۽ جديد سياسي فڪر بابت وسيع لکڻيون ڪيون. مورخ علي عثمان قاسمي موجب، مدرسي جي روايتي رسمي تربيت نه هئڻ باوجود مودودي ڪلاسيڪي اسلامي روايت سان گڏ جديد مغربي سياسي فڪر جي به قابل ذڪر ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> سندس والد سيد احمد حسن مودودي وڪالت سان وابسته هو ۽ مذهبي رجحان رکندو هو. ابتدائي عمر ۾ مودودي کي گهر ۾ عربي، فارسي، قرآن ۽ اسلامي تعليم ڏني وئي. سندس رسمي تعليم گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي؛ والد جي بيماري ۽ پوءِ خاندان جي معاشي حالتن سبب نوجوان مودودي کي نسبتاً ننڍي عمر ۾ عملي زندگي اختيار ڪرڻي پئي.<ref name="Nasr1996"/> == صحافتي زندگي == مودودي جي عملي زندگيءَ جي شروعات بنيادي طور [[صحافت]] سان ٿي، ۽ اهو تجربو سندس بعد واري لکڻيءَ جي اسلوب ۽ سياسي فڪر تي نمايان اثرانداز ٿيو. قاسمي موجب، مسجد يا مدرسي سان مستقل وابستگي بدران صحافت مان ڪيريئر شروع ڪرڻ کيس هندستان جي آئيني مستقبل، مسلمانن جي سياسي نمائندگي، هندو-مسلم لاڳاپن ۽ برطانوي اقتدار کان پوءِ ممڪن سياسي نظام بابت هلندڙ بحثن سان سڌي واقفيت ڏني.<ref name="Qasmi2017"/> نوجوانيءَ ۾ هن مختلف اخبارن سان ڪم ڪيو. 1918ع ڌاري سندس صحافتي زندگي شروع ٿي ۽ پوءِ هو جبلپور مان نڪرندڙ روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو. بعد ۾ دهليءَ ۾ مسلمان صحافت سان ڪم ڪيائين. هن ''مسلم'' ۽ پوءِ [[جمعيت علماءِ هند]] سان لاڳاپيل اخبار ''الجمعية'' جي ادارت پڻ ڪئي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Qasmi2017"/> صحافت مودودي لاءِ رڳو پيشو نه رهي؛ اها سندس سياسي ۽ مذهبي خيالن جي تشڪيل جو اهم ذريعو بڻجي وئي. سندس تحرير جو انداز روايتي عالماڻي نثر کان نسبتاً مختلف، سڌو ۽ عام پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ جوڳو هو. ان وسيلي هو پيچيده مذهبي ۽ سياسي تصورن کي جديد سياسي اصطلاحن سان پيش ڪرڻ لڳو.<ref name="Qasmi2017"/> == علمي ۽ فڪري تشڪيل == 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان ۾ فرقيواراڻي تشدد، خلافت تحريڪ کان پوءِ جي سياسي صورتحال ۽ اسلام ۽ جهاد بابت ٿيندڙ بحثن مودودي جي فڪري ارتقا تي اثر وڌو. ان ماحول ۾ هن جهاد جي اسلامي تصور بابت لکڻ شروع ڪيو، جنهن جو نتيجو سندس ابتدائي اهم تصنيف ''الجهاد في الإسلام'' جي صورت ۾ نڪتو. ڪتاب جو مواد پهرين قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Iqtidar2026"/> ''الجهاد في الإسلام'' مودودي جي شروعاتي دور جي اهم تصنيفن مان هئي. جديد Cambridge edition هن ڪتاب کي سندس شروعاتي ۽ اثرائتي سياسي تحريرن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان کي نوآبادياتي دور، تشدد جي جواز، اسلامي سياسي نظام ۽ جديد رياست بابت سندس وسيع فڪر جي پسمنظر ۾ رکي ٿي.<ref name="Iqtidar2026"/> مودودي جو فڪر وقت سان هڪ اهڙي نظريي ڏانهن وڌيو جنهن ۾ اسلام کي مڪمل طرزِ حيات قرار ڏنو ويو. سندس نظر ۾ دين جي دائري ۾ فردي عبادت سان گڏ سياست، معيشت، قانون، سماج ۽ رياست پڻ شامل هئا. ولي نصر جي تجزيي موجب مودودي جديد دور ۾ سياسي اسلام جو هڪ منظم نظرياتي خاڪو تيار ڪيو ۽ ان نظريي کي عملي سماجي تحريڪ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> بهرحال، جديد علمي تحقيق مودودي جي فڪري تشڪيل کي صرف ”اولهه جي مخالفت“ جو نتيجو نٿي سمجهي. نصر ان کي برطانوي هندستان ۾ مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ سياسي طاقت، اجتماعي سڃاڻپ، قومپرستي ۽ نوآبادياتي نظام کان پوءِ مستقبل جي رياست بابت بحثن سان پڻ ڳنڍي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == ترجمان القرآن == 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مودودي پنهنجي رسالي ''ترجمان القرآن'' جي ادارت ۽ اشاعت شروع ڪئي. اهو رسالو اڳتي هلي سندس فڪر جي تشهير جو اهم ذريعو بڻيو. ''ترجمان القرآن'' ۾ هن قرآن، اسلامي تاريخ، سياست، قومپرستي، جديد تهذيب، مسلمانن جي اجتماعي حالت ۽ اسلامي نظام بابت مسلسل مضمون لکيا.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> هن دور تائين مودودي روايتي صحافي کان هڪ منظم مذهبي-سياسي مفڪر ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو. سندس لکڻين ۾ اهو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو تہ مسلمانن جي مسئلن جو حل رڳو سياسي نمائندگي يا اقتدار ۾ حصي حاصل ڪرڻ ۾ نه، پر فرد ۽ سماج کي اسلامي اصولن مطابق نئين سر منظم ڪرڻ ۾ آهي.<ref name="Nasr1996"/> == علامه اقبال ۽ دارالاسلام == 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ مودودي جو رابطو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] ۽ چوڌري نياز علي خان سان ٿيو. چوڌري نياز علي خان پنجاب ۾ هڪ علمي ۽ ديني مرڪز قائم ڪرڻ لاءِ زمين وقف ڪئي هئي، جنهن کي ''دارالاسلام'' جي نالي سان سڃاتو ويو. 1938ع ۾ مودودي حيدرآباد دکن ڇڏي [[پٺاڻ ڪوٽ]] ڀرسان دارالاسلام منتقل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> دارالاسلام واري دور ۾ مودودي کي پنهنجي مذهبي ۽ سماجي فڪر کي هڪ منظم تحريڪ جي صورت ڏيڻ لاءِ ماحول مليو. جيتوڻيڪ اقبال اپريل 1938ع ۾ وفات ڪري ويو، دارالاسلام جو تجربو مودودي جي بعد واري تنظيمي سوچ ۽ جماعت اسلامي جي قيام کان اڳ واري فڪري مرحلي ۾ اهم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> == هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ بابت موقف == مودودي گڏيل هندستان ۾ رائج علائقائي يا قومي قومپرستيءَ جو سخت نقاد هو. سندس نظر ۾ مسلمانن جي بنيادي اجتماعي سڃاڻپ قوم، نسل يا جاگرافي بدران اسلام سان وابسته هئڻ گهرجي. انهيءَ بنياد تي هن [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي گڏيل هندستاني قومپرستيءَ سان گڏ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي مسلمان قومپرستيءَ جي سياسي صورت تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> اهو موقف هڪ اهم تاريخي فرق پيدا ڪري ٿو: مودودي مسلمانن لاءِ اسلامي سياسي نظام جو حامي هو، پر مسلم ليگ جي قيادت هيٺ هلي رهي پاڪستان تحريڪ جي سياسي نظريي ۽ حڪمت عمليءَ سان شروع کان متفق نه هو. علي عثمان قاسمي جي تحقيق موجب مودودي مسلم ليگ ۽ [[محمد علي جناح]] تي تنقيد ڪندي دليل ڏنو تہ رڳو مسلمانن جي اڪثريت واري قومي رياست قائم ٿيڻ سان اها خود بخود ”اسلامي رياست“ نه بڻجي ويندي.<ref name="Qasmi2017"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو پاڪستان بابت ورهاڱي کان اڳ وارو موقف ۽ 1947ع کان پوءِ پاڪستان کي اسلامي رياست بنائڻ لاءِ سندس سياسي سرگرمي ٻه الڳ تاريخي مرحلا آهن؛ ٻنهي کي هڪٻئي سان ملائي پيش ڪرڻ سان سندس سياسي ارتقا جي صحيح تصوير سامهون نٿي اچي.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جو قيام == {{Main|جماعت اسلامي}} مودودي جي فڪري ۽ تنظيمي سرگرمين جو نتيجو 26 آگسٽ 1941ع تي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] جي قيام جي صورت ۾ سامهون آيو. جماعت جي قيام جو مقصد اهڙي منظم جماعت تيار ڪرڻ هو جيڪا اسلامي اصولن مطابق فرد، سماج ۽ آخرڪار رياستي نظام جي تبديلي لاءِ ڪم ڪري. مودودي جماعت جو پهريون امير چونڊيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي جي تصور ۾ جماعت محض چونڊن لاءِ قائم ڪيل سياسي پارٽي نه هئي، بلڪه هڪ نظرياتي ۽ اصلاحي تحريڪ هئي. ان جو ابتدائي طريقو تعليم، تربيت، اشاعت ۽ چونڊيل ڪارڪنن جي تياري ذريعي سماج ۾ تدريجي تبديلي آڻڻ هو. نصر موجب مودودي جي اهم جدت اها هئي تہ هن پنهنجي سياسي-مذهبي نظريي سان گڏ ان کي عملي جامو پارائڻ لاءِ هڪ منظم سماجي ۽ سياسي تنظيم جو خاڪو پڻ پيش ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> ورهاڱي کان اڳ جماعت اسلامي سڄي برطانوي هندستان جي تنظيم هئي. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت جون هندستاني ۽ پاڪستاني شاخون جدا تنظيمي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ لڳيون، جڏهن تہ مودودي پاڪستان منتقل ٿيو ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي قيادت جاري رکي.<ref name="Nasr1996"/> == پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ == 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ مودودي پاڪستان لڏي آيو ۽ [[لاهور]] سندس سياسي، علمي ۽ تنظيمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. ورهاڱي کان اڳ مسلم ليگ جي پاڪستان واري تصور تي تنقيد ڪرڻ باوجود، نئين رياست قائم ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي سرگرمين جو مرڪز پاڪستان جي آئيني ۽ قانوني ڍانچي کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي بنائڻ تي رکيو.<ref name="Nasr1996"/> هن ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي آئين ۾ خدا جي حاڪميت، اسلامي قانون جي بالادستي ۽ رياست جي اسلامي سڃاڻپ کي تسليم ڪرائڻ لاءِ مهم هلائي. پاڪستان جي رياست سان سندس تعلق ان ڪري مختلف وقتن تي تعاون، سياسي اختلاف، گرفتاري ۽ قيد جي مرحلن مان گذريو. سندس اسلامي رياست، جمهوريت ۽ آئين بابت تفصيلي نظريو بعد وارن حصن ۾ الڳ بيان ڪيو ويندو. == گرفتاريون ۽ رياست سان ٽڪراءُ == پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ مودودي ۽ حڪومت جا لاڳاپا جلد خراب ٿيا. 1948ع ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصو قيد ۾ رکيو ويو. سندس سياسي سرگرمين ۾ پاڪستان کي اسلامي آئين ڏيڻ جو مطالبو مرڪزي حيثيت اختيار ڪندو ويو.<ref name="Nasr1996"/> 1953ع ۾ پنجاب، خاص طور [[لاهور]]، ۾ احمدين خلاف تحريڪ ۽ فسادن دوران مودودي جو لکيل رسالو ''قادياني مسئلو'' پڻ شديد سياسي تڪرار جو حصو بڻيو. مارشل لا اختيارين کيس گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ موت جي سزا ٻڌائي. سزا تي عمل نه ٿيو؛ بعد ۾ اها عمر قيد ۾ تبديل ڪئي وئي ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> ان واقعي مودودي جي سياسي حيثيت کي وڏي شهرت ڏني، پر 1953ع جي تشدد ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي تنظيمن جي ڪردار، جماعت اسلامي جي ذميواري ۽ مودودي جي تحريرن جي اثر بابت تاريخي بحث کي سندس حامين جي روايت کان الڳ، معتبر ثانوي ذريعن جي بنياد تي ڏسڻ ضروري آهي. ان موضوع کي سندس احمديت بابت نظرين واري حصي ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويندو. == تفسير تفهيم القرآن == {{Main|تفهيم القرآن}} مودودي 1942ع ۾ قرآن جي اردو تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' لکڻ شروع ڪئي. اهو منصوبو لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تائين جاري رهيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ ترجمي سان گڏ تاريخي پسمنظر، آيتن جي تشريح، سماجي ۽ قانوني مسئلن ۽ مودودي جي سياسي ۽ مذهبي فڪر بابت تفصيلي حاشيا شامل آهن. هي تفسير سندس سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ وسيع اثر رکندڙ تصنيفن مان بڻيو ۽ بعد ۾ ڪيترين ٻولين ۾ ان جا ترجما ٿيا. ''تفهيم القرآن'' سندس مجموعي فڪر کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي رياست، قانون، معيشت، عورت، جهاد، غير مسلمانن ۽ سماجي نظام بابت سندس ڪيترن نظرين جي قرآني استدلال جو تفصيلي اظهار ان ۾ ملي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا == مودودي تقريباً ٽن ڏهاڪن تائين جماعت اسلامي جي قيادت ڪئي. صحت جي مسئلن ۽ تنظيمي حالتن جي پسمنظر ۾ هن 1972ع ۾ جماعت اسلامي جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. امارت ڇڏڻ کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي فڪر ۽ جماعت سان فڪري لاڳاپي ۾ سرگرم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> ساڳئي سال سندس ڊگهي عرصي کان جاري ''تفهيم القرآن'' پڻ مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ جو آخري دور بنيادي طور علمي ڪم، لکڻين ۽ خراب ٿيندڙ صحت سان لاڳاپيل رهيو. == اعزاز == 1979ع ۾ مودودي کي '''اسلام جي خدمت''' جي شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979"/> انعام جي سرڪاري فيصلي ۾ سندس اسلامي صحافت، لکڻين، ننڍي کنڊ ۾ اسلامي فڪر جي تجديد لاءِ سرگرمين ۽ اسلامي قدرن جي ترويج کي انعام ڏيڻ جا اهم سبب ڄاڻايو ويو.<ref name="KFP1979"/> [[File:أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg|thumb|ساڄو|سيد ابوالاعلىٰ مودودي، جنهن کي 1979ع ۾ اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ شاهه فيصل عالمي انعام ڏنو ويو.]] == آخري بيماري ۽ وفات == مودودي ڪيترن سالن کان گڙدن جي بيماريءَ ۾ مبتلا هو ۽ زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.<ref name="Nasr1996"/> 1979ع ۾ علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. علاج دوران سندس حالت وڌيڪ خراب ٿي ۽ 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ 75 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪيائين.<ref name="Nasr1996"/> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو. لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. [[File:Grave maududi.jpg|thumb|ساڄو|[[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ ابو الاعلىٰ مودودي جي قبر]] مودودي جي وفات سندس سياسي ۽ فڪري اثر جو خاتمو ثابت نه ٿي. سندس لکڻيون، جماعت اسلامي جو تنظيمي ڍانچو ۽ اسلامي رياست بابت سندس اصطلاحي ۽ نظرياتي تصورات ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر به جديد اسلامي سياسي تحريڪن جي بحث جو حصو بڻيا. جديد علمي ادب ۾ ان اثر جي نوعيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن، جن جو تفصيلي جائزو مضمون جي ''اثر ۽ ورثو'' واري حصي ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026"/> == فڪر ۽ نظريا == مودودي جي فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام رڳو فرد جي ذاتي عقيدي، عبادت يا روحاني زندگي تائين محدود مذهب نہ، پر انسان جي انفرادي ۽ اجتماعي زندگيءَ لاءِ هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، قانوني ۽ سياسي نظام آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت کي ان نظام جا بنيادي ماخذ قرار ڏنو ۽ جديد رياست، آئين، معيشت ۽ سماج بابت اسلامي اصطلاحن کي ويهين صديءَ جي سياسي ٻوليءَ سان ملائي هڪ منظم نظريو پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Iqtidar2020">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Theorizing Popular Sovereignty in the Colony: Abul Aʿla Maududi's “Theodemocracy” |journal=The Review of Politics |volume=82 |issue=4 |year=2020 |pages=595–617 |doi=10.1017/S0034670520000595 }}</ref> جديد عالمن مودودي جي هن فڪر کي رڳو قديم اسلامي سياسي تصورن جي بحالي قرار ڏيڻ بدران نوآبادياتي هندستان، جديد قومي رياست، عوامي حاڪميت، جمهوريت، سوشلزم ۽ يورپي سياسي نظرين سان سندس فڪري بحث جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهيو آهي.<ref name="Iqtidar2020"/><ref name="Iqtidar2026"/> خاص طور سندس ''حاڪميت''، ''اسلامي رياست'' ۽ ''اسلامي انقلاب'' جهڙا تصور بعد ۾ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم اصطلاحن ۾ شامل ٿيا.<ref name="Zaman2015">{{cite journal |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |title=The Sovereignty of God in Modern Islamic Thought |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=25 |issue=3 |year=2015 |pages=389–418 |doi=10.1017/S1356186314000561 }}</ref> === قرآن ۽ سنت === مودودي قرآن کي اسلامي فڪر ۽ قانون جو بنيادي ماخذ سمجهندو هو، پر قرآن سان گڏ [[سنت]] کي پڻ لازمي قانوني ۽ ديني حجت قرار ڏيندو هو. سندس دليل موجب قرآن پاڻ رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو، تنهنڪري اسلامي نظام کي صرف قرآن تائين محدود ڪري سنت کي قانوني حجيت کان ڌار نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Adams1983">{{cite book |last=Adams |first=Charles J. |chapter=Mawdudi and the Islamic State |editor-last=Esposito |editor-first=John L. |title=Voices of Resurgent Islam |publisher=Oxford University Press |year=1983 |pages=99–133 |isbn=9780195033404 }}</ref> سندس مشهور تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' صرف لفظي يا لغوي تفسير نہ هو؛ ان ۾ تاريخ، قانون، سياست، معيشت ۽ سماجي معاملن بابت سندس فڪري موقف پڻ وڏي پيماني تي بيان ٿيل آهي. انهيءَ ڪري ''تفهيم القرآن'' مودودي جي سياسي ۽ سماجي فڪر کي سمجهڻ لاءِ به بنيادي ماخذ آهي.<ref name="Nasr1996"/> === حاڪميتِ الٰهي === مودودي جي سياسي فڪر جو هڪ اهم تصور '''حاڪميتِ الٰهي''' هو. سندس نظر ۾ آخري ۽ مطلق حاڪميت انسان، بادشاهه، پارليامينٽ يا قوم بدران خدا جي آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙو مطلق قانون ساز اختيار حاصل نہ آهي جنهن تحت هو خدائي هدايت کان آزاد ٿي حلال ۽ حرام جا بنيادي معيار مقرر ڪري.<ref name="Zaman2015"/> محمد قاسم زمان موجب ''حاڪميتِ الٰهي'' جديد اسلام پسند سياسي فڪر جو نمايان تصور بڻيو ۽ مودودي ان جي ويهين صديءَ واري تشڪيل جي اهم ترين مفڪرن مان هو.<ref name="Zaman2015"/> جديد تحقيق ساڳئي وقت اهو پڻ واضح ڪري ٿي تہ مودودي جي حاڪميت واري تصور کي سڌي طرح وچئين دور جي اسلامي سياسي نظريي جو نقل سمجهڻ درست نہ ٿيندو؛ ان جي جديد صورت نوآبادياتي رياست، قانون سازي ۽ عوامي حاڪميت بابت جديد بحثن سان پڻ جڙيل هئي.<ref name="AlAzami2022">{{cite journal |last=Al-Azami |first=Usaama |title=Locating Ḥākimiyya in Global History: The Concept of Sovereignty in Premodern Islam and Its Reception after Mawdūdī and Quṭb |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=355–376 |doi=10.1017/S1356186321000605 }}</ref> مودودي انساني حاڪميت کي رد ڪندي اهو نہ چيو تہ رياستي انتظام ۾ ماڻهن جو ڪو ڪردار ئي نہ هجي. سندس تصور ۾ مسلمان خدا جا ''خليفا'' يا نائب آهن ۽ مقرر ڪيل اسلامي حدن اندر اجتماعي معاملن جي انتظام، مشاورت ۽ اهڙن معاملن بابت فيصلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا جن بابت شريعت ڪو واضح حڪم نہ ڏنو هجي.<ref name="ILC1977">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1977 }}</ref> === اسلامي رياست === {{further|اسلامي رياست}} مودودي جديد دور ۾ ''اسلامي رياست'' جي منظم نظريي کي ترقي ڏيندڙ نمايان مفڪرن مان هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس تصور ۾ اسلامي رياست جي بنياد جا ٽي اهم اصول '''توحيد'''، '''رسالت''' ۽ '''خلافت''' هئا. توحيد مان خدا جي حاڪميت، رسالت مان قرآن ۽ سنت جي رهنمائي، ۽ خلافت مان انسان جي محدود ۽ امانتي سياسي اختيار جو تصور اخذ ڪيو ويو.<ref name="ILC1977"/> هن اسلامي رياست کي ڪنهن مخصوص نسل، قوم يا جاگرافيءَ تي ٻڌل قومي رياست بدران هڪ '''نظرياتي رياست''' طور پيش ڪيو. سندس نظر ۾ رياست جي اسلامي هجڻ جو بنيادي معيار ان جي آباديءَ جو فقط مسلمان هجڻ نہ، پر ان جي قانوني ۽ سياسي نظام جو اسلامي اصولن سان مطابقت رکڻ هو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي 1955ع ۾ پنهنجي مثالي نظام لاءِ ”خدا پرست جمهوري خلافت“ جهڙا لفظ پڻ استعمال ڪيا.<ref name="Nasr1996"/> سندس لکڻين ۾ اسلامي رياست جو دائرو وسيع آهي: خانداني معاملن کان وٺي معيشت، عدليه، انتظاميا، شهرين جي حقن ۽ فرضن، جنگ ۽ امن ۽ بين الاقوامي لاڳاپن تائين شريعت کي هدايت جو بنياد قرار ڏنو ويو.<ref name="Adams1983"/> بهرحال سندس تصور ۾ رياست جو هر انتظامي تفصيل اڳواٽ مقرر ٿيل نہ هو. مودودي پاڻ تسليم ڪيو تہ انساني معاملن جو هڪ وڏو ميدان اهڙو آهي جنهن بابت شريعت خاموش آهي؛ اهڙن معاملن ۾ اسلامي رياست حالتن مطابق قانون ۽ ضابطا ٺاهي سگهي ٿي، بشرطيڪ اهي قرآن ۽ سنت جي واضح حڪمن سان ٽڪراءَ ۾ نہ هجن.<ref name="Adams1983"/> === ٿيئوڊيموڪريسي === مودودي پنهنجي مثالي سياسي نظام کي روايتي معنيٰ ۾ '''[[ٿيوڪريسي]]''' سڏڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن '''خدائي جمهوريت''' (Theodemocracy) يا ''خدائي جمهوري نظام'' جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ آخري حاڪميت خدا جي هجي، پر مسلمان اجتماعي طور خلافت جي حق کي استعمال ڪن.<ref name="Iqtidar2020"/> حميرا اقتدار جي تحقيق موجب مودودي جي ''خدائي جمھوريت'' کي فقط ”مذهبي آمريت“ جو مترادف سمجهڻ سندس نظريي جي پيچيدگي کي نظرانداز ڪري ٿو. مودودي هڪ طرف مطلق عوامي حاڪميت کي رد ڪيو، پر ٻئي طرف حڪمرانن کي خدا جي نمائندگي ڪندڙ پادري طبقي جي صورت ۾ مطلق اختيار ڏيڻ به قبول نہ ڪيو. سندس تصور ۾ اجتماعي مشاورت، نمائندگي ۽ عوام جي سياسي شموليت موجود هئي، پر اها شريعت جي حدن اندر هئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === جمهوريت ۽ شوريٰ === مودودي مغربي لبرل جمهوريت جي ان اصول سان اختلاف رکندو هو جنهن موجب عوام يا سندن چونڊيل پارليامينٽ آخري قانون ساز حاڪم آهي. سندس خيال ۾ جيڪڏهن اڪثريت کي اخلاقي يا خدائي حدن کان آزاد مڪمل قانون ساز اختيار ڏنو وڃي تہ مقبول خواهش پاڻ صحيح ۽ غلط جو معيار بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Iqtidar2020"/> هن آمريڪا ۾ شراب جي ممانعت ۽ پوءِ ان جي خاتمي کي مثال طور استعمال ڪندي دليل ڏنو تہ عددي اڪثريت لازمي طور اخلاقي يا سماجي لحاظ کان درست فيصلو نٿي ڪري.<ref name="PoliticalTheory">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Political Theory of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |edition=8th |year=1993 |pages=23–25 }}</ref> ٻئي طرف، هو حڪومت جي معاملن ۾ '''شوريٰ''' يا گڏيل صلاح مشوري کي ضروري سمجهندو هو. حڪمران کي ماڻهن جي اعتماد جو حامل هئڻ گهرجي ۽ جن معاملن بابت شريعت ۾ قطعي حڪم موجود نہ هجي، انهن بابت مسلمانن جي صلاح ۽ اتفاق ذريعي فيصلا ڪري سگهجن ٿا.<ref name="ILC1977"/><ref name="Adams1983"/> انهيءَ سبب مودودي جي جمهوريت بابت موقف کي سادي نموني ”جمهوريت جي حمايت“ يا ”جمهوريت جي مڪمل مخالفت“ طور بيان ڪرڻ اڻپورو آهي. هو عوامي نمائندگي ۽ مشاورت قبول ڪندو هو، پر عوام جي غير محدود قانون ساز حاڪميت کي رد ڪندو هو.<ref name="Iqtidar2020"/> === رياستي ادارا ۽ آئين === مودودي جو خيال هو تہ اسلام جا بنيادي آئيني اصول قرآن، سنت، خلفاءِ راشدين جي روايت ۽ اسلامي قانوني ورثي مان اخذ ٿين ٿا، پر جديد رياست لاءِ انهن اصولن کي لکيل آئين جي صورت ڏيڻ ضروري آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن جي تصور موجب رياست جو سربراهه چونڊيل هجي ۽ عوام جو اعتماد حاصل هجي. قانون ساز اداري ۾ اهڙا ماڻهو شامل هجن جيڪي اسلامي قانون کي سمجهڻ ۽ جديد مسئلن تي ان جي اصولن کي لاڳو ڪرڻ جي صلاحيت رکن. قانون سازيءَ جو اختيار اهڙن شعبن ۾ وسيع ٿي سگهي ٿو جن بابت شريعت واضح حڪم نہ ڏئي، پر قرآن ۽ سنت جي قطعي حڪمن کي تبديل ڪرڻ پارليامينٽ جي اختيار ۾ نہ هوندو.<ref name="ILC1977"/> مودودي جي عدليه بابت سوچ وقت سان تبديل ٿي. شروعاتي دور ۾ هن مغربي adversarial عدالتي نظام ۽ وڪيلن جي ڪردار تي تنقيد ڪئي، پر پاڪستان ۾ جماعت اسلامي خلاف سرڪاري ڪارروائين دوران عدالتن کان رليف ملڻ کان پوءِ هن آزاد عدليه، اپيل جي حق ۽ [[مخالف ڌرين وارو عدالتي نظام]] يا فريقي مقابلي وارو عدالتي نظام يا ايڊورسريل سسسٽم جي فائدن کي وڌيڪ قبول ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح سندس سياسي فڪر مڪمل طور جامد نہ رهيو؛ عملي پاڪستاني سياست ۽ رياستي ادارن سان تجربن جي نتيجي ۾ سندس ڪجهه آئيني تجويزون تبديل ٿينديون رهيون.<ref name="Nasr1996"/> === شريعت === مودودي لاءِ '''[[شريعت]]''' اسلامي رياست جي سڃاڻپ جو بنيادي معيار هئي. هن لکيو تہ جيڪڏهن مسلمان سماج شعوري طور شريعت کي رد ڪري پنهنجو قانون ان کان آزاد ڪنهن ٻئي ماخذ مان اخذ ڪري، تہ اهڙو سماج اسلامي نظام جي بنيادي دعويٰ کي ڪمزور ڪري ٿو.<ref name="IslamicLaw1955">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=Islamic Law and Its Introduction |publisher=Islamic Publications |year=1955 |pages=13–14 }}</ref> سندس تصور ۾ شريعت رڳو عبادتن يا خانداني قانون تائين محدود نہ هئي، پر سماجي ۽ معاشي معاملا، انتظام، عدليه، شهري حق ۽ فرض ۽ جنگ ۽ امن جا اصول پڻ ان جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref name="Adams1983"/> مودودي اسلامي فوجداري قانون جي [[حدود]]، سود جي خاتمي ۽ ٻين شرعي حڪمن جي نفاذ جي حمايت ڪئي. هن مغربي يا مغرب زدہ مسلمانن طرفان حدود کي ظالماڻو قرار ڏيڻ واري تنقيد رد ڪئي، پر ساڳئي وقت دليل ڏنو تہ اهڙيون سزائون هڪ مڪمل اسلامي سماجي نظام ۽ اسلامي تعليم جي قيام کان اڳ الڳ نموني لاڳو ڪرڻ مناسب نہ ٿيندو.<ref name="Nasr1996"/> 2026ع ۾ [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] پاران شايع ڪيل سندس چونڊ سياسي تحريرن جي اسڪالري ايڊيشن پڻ سندس ''Islamic Law and Constitution'' واري بحث کي ان ڪوشش طور بيان ڪري ٿي جنهن ۾ مودودي جديد رياستي حڪمراني ۽ شريعت جي وچ ۾ مطابقت جو سياسي-قانوني تصور پيش ڪيو.<ref name="Iqtidar2026"/> === اجتهاد === مودودي [[اجتهاد]] کي مڪمل طور رد نہ ڪيو، پر ان جي استعمال لاءِ سخت علمي شرطون رکندو هو. سندس نظر ۾ اجتهاد اهڙي شخص يا اداري جو ڪم هجڻ گهرجي جنهن کي قرآن، سنت، فقهي اصولن ۽ اسلامي علمي روايت تي عبور هجي ۽ جيڪو شريعت کي آخري معيار طور قبول ڪري.<ref name="Nasr1996"/> ان لحاظ کان سندس تصور جديديت پسند مفڪرن کان مختلف هو، جيڪي جديد عقل يا سماجي ضرورتن کي روايتي فقهي نتيجن جي وسيع نئين تشريح لاءِ وڌيڪ آزاد معيار طور استعمال ڪندا هئا. === اسلامي انقلاب === مودودي 1930ع ۽ 1940ع جي ڏهاڪن کان اسلام کي هڪ ''انقلابي نظريي'' ۽ جماعت اسلامي کي سماجي تبديليءَ جي تحريڪ طور بيان ڪندو رهيو. سندس استعمال ڪيل '''اسلامي انقلاب''' جو تصور بعد ۾ ٻين اسلامي تحريڪن ۾ وڏي پيماني تي رائج ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> پر مودودي جو ”انقلاب“ عام طور هٿياربند بغاوت يا اوچتي اقتدار تي قبضي جي معنيٰ ۾ نہ هو. هن سماج جي اخلاقي ۽ فڪري تبديلي، تربيت يافته ڪارڪنن جي تياري، تعليم ۽ دعوت ذريعي تدريجي تبديليءَ کي ترجيح ڏني. سندس خيال ۾ پائيدار سياسي تبديلي ان وقت ممڪن هئي جڏهن سماج ۾ ان لاءِ فڪري ۽ اخلاقي بنياد تيار ٿي وڃي.<ref name="Nasr1996"/> 1957ع ۾ جماعت اسلامي جي مستقبل جي حڪمت عملي بابت هن غير آئيني ذريعن سان سياسي نظام بدلائڻ جي مخالفت ڪئي. ايوب خان ۽ پوءِ ذوالفقار علي ڀٽي جي حڪومتن سان شديد اختلافن باوجود مودودي عام طور جماعت کي ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جي مخالفت ڪندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو انقلابي سياسي vocabulary ۽ سندس تجويز ڪيل عملي طريقو الڳ رکڻ ضروري آهي: سندس لکڻين ۾ سماجي نظام جي بنيادي تبديلي لاءِ انقلابي اصطلاح موجود آهن، پر جماعت لاءِ سندس سياسي حڪمت عملي گهڻو ڪري تدريجي، تنظيمي ۽ آئيني رهي.<ref name="Nasr1996"/> === قومپرستي === مودودي '''[[قومپرستي]]''' کي جديد مغربي سياسي تصور سمجهندو هو ۽ مسلمانن جي بنيادي سياسي سڃاڻپ کي جاگرافي، نسل يا ٻوليءَ سان ٻڌڻ جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس خيال ۾ اسلامي امت سرحدن ۽ نسلي قوميتن کان مٿانهين مذهبي برادري آهي، تنهنڪري مسلمانن کي قومپرست وفاداريءَ بدران اسلام سان پنهنجي بنيادي اجتماعي وابستگي قائم رکڻ گهرجي. هن قومپرستيءَ جي ڪجهه صورتن کي ايتري حد تائين رد ڪيو جو انهن کي توحيد سان متصادم قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ قوم کي آخري سياسي وفاداريءَ جو مرڪز بڻائڻ اسلام جي عالمگير دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> اهو ئي سبب هو جو ورهاڱي کان اڳ هو ڪانگريس جي گڏيل هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ جي مسلمان قومي رياست واري منصوبي ٻنهي کان فاصلو رکندو هو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ، البت، هن نئين ملڪ کي پنهنجي تصور واري اسلامي رياست ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ڪئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === سيڪيولرزم === مودودي [[سيڪيولرزم]] جو پڻ سخت نقاد هو. هن ان لاءِ اردو ۾ اڪثر ''لادينيت'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ۽ سيڪيولر سياست کي مذهب ۽ اخلاقيات کي اجتماعي حڪمرانيءَ کان جدا ڪرڻ واري نظام طور ڏٺو.<ref name="Adams1983"/> سندس نظر ۾ اخلاقي قدرن جو آخري سرچشمو خدا ۽ وحي هئا؛ تنهنڪري رياست کي مذهب کان اصولي طور آزاد ڪرڻ آخرڪار سياست کي مستقل خدائي اخلاقي معيار کان محروم ڪري ڇڏيندو. Charles J. Adams جي تجزيي موجب مودودي لاءِ سيڪيولرزم صرف رياست جي مذهبي غيرجانبداري نہ، پر هڪ اهڙو تصور هو جنهن ۾ انساني خواهش يا سياسي طاقت کي خدائي هدايت کان خودمختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Adams1983"/> هي تفسير جديد سيڪيولرزم جي سڀني نظرين جي غيرجانبدار وصف نہ، بلڪه '''مودودي جو پنهنجو تنقيدي تصور''' هو؛ تنهنڪري ان کي سندس موقف طور بيان ڪرڻ ضروري آهي. === اسلامي جديديت === مودودي جديديت ۽ مغربي تهذيب کي هڪ ئي شيءِ نہ سمجهندو هو. هن جديد سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ ڪارائتي ادارتي طريقن کي اصولي طور رد نہ ڪيو، پر مغربي تهذيب جي فلسفي، سيڪيولر اخلاقيات ۽ سماجي قدرن جي تقليد جي مخالفت ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> هو [[اسلامي جديديت]] جي انهن مفڪرن سان متفق هو تہ اسلام عقل جي خلاف نہ آهي. اختلاف ان ڳالهه تي هو تہ قرآن ۽ سنت کي جديد انساني عقل جي معيار تي پرکيو وڃي يا عقل کي وحي جي دائري اندر استعمال ڪيو وڃي. مودودي جي نظر ۾ قرآن ۽ سنت آخري معيار هئا؛ عقل جو ڪم انهن جي معنائن ۽ نون حالتن ۾ انهن جي اطلاق کي سمجهڻ هو، نہ تہ وحي جي صحت جو آزاد حاڪم بڻجڻ.<ref name="Mortimer1982">{{cite book |last=Mortimer |first=Edward |title=Faith and Power: The Politics of Islam |publisher=Vintage Books |year=1982 |page=204 |isbn=9780571119448 }}</ref> محققن ساڳئي وقت نشاندهي ڪئي آهي تہ مغربيت جي مخالفت باوجود مودودي پنهنجي فڪر ۾ جديد سياسي اصطلاحن—''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست''، ''آئين''، ''پارٽي'' ۽ ''نظام''—جو وسيع استعمال ڪيو. ان ڪري سندس فڪر روايتي اسلامي اصطلاحن ۽ جديد سياسي لغت جي هڪ نئين ميلاپ طور پڻ مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="Iqtidar2026"/> === سائنس === مودودي جديد [[سائنس]] کي بذات خود ڪنهن مخصوص مذهبي يا سيڪيولر فلسفي سان لازم ملزوم نہ سمجهندو هو. سندس مشهور تشبيهه موجب جديد سائنس هڪ ''جسم'' وانگر هئي جنهن ۾ مختلف فلسفي يا قدرن جو ''روح'' داخل ٿي سگهي ٿو؛ جيئن ريڊيو پاڻ پيغام جو نظريو مقرر نہ ڪندو آهي پر مختلف قسم جا پيغام نشر ڪري سگهي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> انهيءَ بنياد تي هن جديد سائنسي ۽ فني علم حاصل ڪرڻ جي مخالفت نہ ڪئي؛ سندس اعتراض ان وقت پيدا ٿيندو هو جڏهن سائنس سان گڏ مادي پرستي يا سيڪيولر فلسفي کي به لازمي سچ طور قبول ڪيو وڃي.<ref name="Nasr1996"/> === مغربي تهذيب بابت موقف === مودودي جديد مغربي تهذيب جي سائنس ۽ فني ڪاميابين ۽ ان جي اخلاقي ۽ سماجي قدرن وچ ۾ فرق ڪندو هو. سندس تنقيد خاص طور سيڪيولرزم، قومپرستي، آزاد جنسي سماجي لاڳاپن، سودي معيشت ۽ مطلق عوامي حاڪميت تي مرڪوز هئي.<ref name="Nasr1996"/> ان هوندي به جديد تحقيق سندس فڪر کي ”مغرب جي مڪمل رد“ تائين محدود نٿي ڪري. Humeira Iqtidar موجب مودودي نوآبادياتي لبرل رياست کي هڪ طرف تنقيد جو نشانو بڻايو، پر ٻئي طرف جديد رياست، آئين، نمائندگي ۽ حاڪميت جي ڪيترن ئي ادارتي تصورن سان فڪري طور بحث ڪندي انهن کي پنهنجي اسلامي سياسي نظريي ۾ نئين صورت پڻ ڏني.<ref name="Iqtidar2020"/> === مغل سلطنت ۽ اڪبر بابت موقف === مودودي [[مغل سلطنت]] جي تاريخ کي مڪمل طور مثالي اسلامي حڪمراني نہ سمجهندو هو. خاص طور هن [[اڪبر اعظم]] جي مذهبي پاليسين ۽ جنهن کي بعد جي ادب ۾ ''[[دين الهي]]'' چيو ويو، ان تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان کي اسلامي عقيدي کان انحراف سان ڳنڍيو. بهرحال اڪبر جي مذهبي پاليسيءَ بابت جديد مورخن ۾ اختلاف موجود آهي. [[ايس. ايم. اڪرام]] سميت ڪجهه محققن دليل ڏنو آهي تہ اڪبر جو مقصد نئون منظم مذهب قائم ڪرڻ بدران پنهنجي چونڊيل درٻارين سان ''ارادت'' يا روحاني شاگرديءَ جو تعلق پيدا ڪرڻ هو.<ref name="Ikram1964">{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |editor-last=Embree |editor-first=Ainslie T. |title=Muslim Civilization in India |chapter=Religion at Akbar's Court |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 }}</ref> ان ڪري اڪبر بابت مودودي جي راءِ کي تاريخي حقيقت جي قطعي بيان بدران سندس مذهبي-سياسي تفسير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === عالمن ۽ روايتي فقهي ورثي بابت موقف === مودودي روايتي [[علماء]] جو مڪمل مخالف نہ هو، پر هن پنهنجي دور جي مذهبي عالمن جي علمي ۽ سياسي ڪردار تي سخت تنقيد ڪئي. سندس خيال ۾ ڪيترائي عالم جديد سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کان اڻواقف هئا ۽ فقهي روايت جي بنيادي اصولن ۽ تاريخي تفصيلن وچ ۾ فرق ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا هئا.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع ۽ جديد حالتن لاءِ اجتهاد تي زور ڏنو، پر ساڳئي وقت اجتهاد کي غير تربيت يافته ماڻهن لاءِ آزاد نہ ڇڏيو. سندس مثالي اسلامي نظام ۾ جديد ۽ روايتي ٻنهي علمن سان واقف عالمن ۽ قانوندانن کي اهم ڪردار حاصل هو.<ref name="Nasr1996"/> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس علماء سان تعلق پڻ تبديل ٿيو. جن روايتي مذهبي حلقن تي هو اڳ تنقيد ڪندو هو، انهن مان ڪيترن سان اسلامي آئين ۽ ٻين سياسي مسئلن تي جماعت اسلامي عملي اتحاد پڻ قائم ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> === عورتن بابت خيال === مودودي جي سماجي فڪر ۾ [[عورت]]، خاندان، پردو ۽ مردن ۽ عورتن جي سماجي ڪردارن بابت سوالن کي خاص اهميت حاصل هئي. هن انهن موضوعن تي پنهنجي مشهور ڪتاب ''پردہ'' (''Purdah and the Status of Woman in Islam'') ۾ تفصيلي بحث ڪيو. ڪتاب پهريون ڀيرو 1939ع–1940ع جي لڳ ڀڳ شايع ٿيو ۽ شروع کان ئي بحث هيٺ رهيو.<ref name="IqtidarPardah2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=160–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> مودودي جو خيال هو تہ مرد ۽ عورت انساني ۽ اخلاقي قدر جي لحاظ کان خدا آڏو ذميوار آهن، پر سندن سماجي ڪردار مڪمل طور هڪجهڙا نہ آهن. هن اهڙي صنفي مساوات جي مخالفت ڪئي جنهن ۾ مرد ۽ عورت جا سماجي ڪردار هڪٻئي سان مڪمل طور مٽاسٽا لائق سمجهيا وڃن. جديد محقق [[حميرا اقتدار]] جي تجزيي موجب ''پردہ'' ۾ مودودي جو استدلال صرف روايتي صنفي علحدگيءَ جو دفاع نہ هو؛ هن جديد سرمائيداري، مارڪيٽ ۾ عورت جي محنت جي وڪري ۽ خاندان تي مارڪيٽ جي اثرن بابت پڻ تنقيدي دليل ڏنا.<ref name="IqtidarEquality2021">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Conservative Anti-Colonialism: Maududi, Marx and Social Equality |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=295–310 |doi=10.1017/S1356186321000332 }}</ref> [[عرفان احمد]] موجب مودودي جديد شهري زندگيءَ ۾ عورتن جي وڌندڙ عوامي موجودگيءَ کي اسلامي اخلاقي ۽ خانداني نظام لاءِ هڪ اهم چئلينج سمجهندو هو. هن بازارن، ڪاليجن، ٿيئٽرن ۽ ٻين گڏيل سماجي هنڌن ۾ مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول، ۽ جديد تفريحي ثقافت جي ڪيترن پاسن تي تنقيد ڪئي.<ref name="IrfanAhmad2013">{{cite book |last=Ahmad |first=Irfan |chapter=Cracks in the 'Mightiest Fortress' |editor1-last=Osella |editor1-first=Filippo |editor2-last=Osella |editor2-first=Caroline |title=Islamic Reform in South Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |page=322 |isbn=9781107276673 }}</ref> ==== خاندان ۽ گهريلو ڪردار ==== مودودي خاندان کي اسلامي سماج جي بنيادي اداري طور ڏٺو. ''Towards Understanding Islam'' ۾ هن عورت جي بنيادي ذميوارين ۾ گهر جي انتظام، ٻارن جي تربيت ۽ پرورش ۽ خانداني زندگيءَ جي سنڀال کي شامل ڪيو.<ref name="TUIWomen">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |others=Khurshid Ahmad, translator |year=1979 |page=112 }}</ref> سندس نظر ۾ خاندان اندر مرد ۽ عورت جي ذميوارين جي ورهاست سندن برابريءَ جي نفي نہ، پر مختلف سماجي ڪردارن جي تقسيم هئي. تنهن هوندي بہ جديد صنفي مطالعي ۾ سندس هن تصور کي واضح طور درجابنديءَ تي ٻڌل تصور پڻ سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس تجويز ڪيل سماجي نظام عورت جي عوامي، سياسي ۽ معاشي سرگرميءَ تي مرد جي ڀيٽ ۾ گهڻيون پابنديون لاڳو ڪندو هو.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== پردو ۽ صنفي علحدگي ==== مودودي [[پردو|پردي]] کي رڳو لباس جو مسئلو نہ، پر مردن ۽ عورتن جي سماجي تعلقن کي منظم ڪندڙ وسيع نظام سمجهندو هو. هن غير محرم مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول جي مخالفت ڪئي ۽ دليل ڏنو تہ ضرورت کان سواءِ عورتن جو گهر کان ٻاهر نڪرڻ محدود رهڻ گهرجي.<ref name="IqtidarPardah2026"/> هن قرآن جي آيتن {{قرآن|24|30}}–{{قرآن|24|31}}، {{قرآن|33|32}}–{{قرآن|33|33}} ۽ {{قرآن|33|59}} کي پردي ۽ صنفي اخلاق بابت پنهنجي استدلال جي اهم بنيادن طور استعمال ڪيو.<ref name="PardahCommands2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Commandments regarding Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=191–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> منهن ۽ هٿن جي پردي بابت فقهي اختلاف ۾ مودودي وڌيڪ سخت موقف اختيار ڪيو. سندس لکڻين ۾ عام حالتن ۾ گهر کان ٻاهر نڪرندڙ عورت لاءِ منهن ۽ هٿن کي به ڍڪڻ جي حمايت ملي ٿي، جڏهن تہ حقيقي ضرورت جي حالت ۾ ان جي گنجائش تسليم ڪئي وئي.<ref name="TUIWomen"/><ref name="Ruthven329">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |page=329 }}</ref> [[File:Maududi 1941.jpg|thumb|مودودي 1941ع ۾؛ ساڳئي دور ۾ سندس سماجي ۽ سياسي فڪر وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري رهيو هو.]] مودودي جو عورتن بابت هي موقف جماعت اسلامي اندر هميشه اڻبدليل نہ رهيو. عرفان احمد جي تحقيق موجب 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جماعت جي ڪجهه ڪارڪنن ۽ مفڪرن عورتن جي تعليم، ملازمت، سياسي شموليت ۽ چهري جي پردي بابت مودودي جي تشريح کان مختلف رايا پيش ڪيا.<ref name="AhmadWomen2008">{{cite journal |last=Ahmad |first=Irfan |title=Cracks in the 'Mightiest Fortress': Jamaat-e-Islami's Changing Discourse on Women |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=549–575 |doi=10.1017/S0026749X07003101 }}</ref> ==== عورتن جي سياسي ڪردار بابت موقف ==== مودودي عورت کي رياست جي سربراهه ٿيڻ يا مردن ۽ عورتن تي مشتمل عام قانون ساز اداري ۾ ساڳي سياسي ڪردار ادا ڪرڻ جي حمايت نہ ڪندو هو. سندس تجويز موجب عورتون پنهنجي نمائندن تي مشتمل هڪ الڳ مجلس چونڊي سگهن ٿيون، جيڪا عورتن جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل معاملن تي راءِ ڏئي ۽ عام قومي معاملن تي تنقيد پڻ ڪري سگهي.<ref name="ILC308">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=308 }}</ref> بعد واري جماعت اسلامي جي عملي سياست هن ابتدائي نظريي کان ڪيترن معاملن ۾ اڳتي وڌي. ڏکڻ ايشيا ۾ جماعت سان لاڳاپيل عورتن تعليم، سياسي مهمن ۽ تنظيمي سرگرمين ۾ وڌندڙ ڪردار ادا ڪيو؛ بنگلاديش بابت مطالعي پڻ جماعت جي بعد واري عورتن بابت discourse ۽ مودودي جي ابتدائي موقف وچ ۾ تبديليءَ جي نشاندهي ڪئي آهي.<ref name="Shehabuddin2008">{{cite journal |last=Shehabuddin |first=Elora |title=Jamaat-i-Islami in Bangladesh: Women, Democracy and the Transformation of Islamist Politics |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=577–603 |doi=10.1017/S0026749X07003210 }}</ref> ==== خانداني منصوبابندي ==== مودودي جديد [[خانداني منصوبابندي]] ۽ خاص طور آباديءَ کي سرڪاري پاليسيءَ وسيلي محدود ڪرڻ جو مخالف هو. هن اهڙي پاليسيءَ کي فطري نظام ۾ مداخلت ۽ خدا جي رزق ۽ آباديءَ بابت تدبير تي اعتماد جي کوٽ سان ڳنڍيو.<ref name="BirthControl">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Birth Control |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1978 |page=73 }}</ref> هن آباديءَ جي واڌ کي لازمي طور معاشي تباهيءَ جو سبب سمجهڻ کان به انڪار ڪيو. محمد نجات الله صديقي موجب مودودي ان دليل سان به اختلاف ڪيو تہ ننڍو خاندان لازمي طور ٻارن کي بهتر غذا ۽ تعليم فراهم ڪري ٿو؛ مودودي مشڪلات ۽ محدود وسيلن کي ڪڏهن ڪڏهن انساني شخصيت ۽ محنت لاءِ محرڪ پڻ سمجهندو هو.<ref name="Siddiqi2007">{{cite book |last=Siddiqi |first=Mohammad Nejatullah |title=Muslim Economic Thinking: A Survey of Contemporary Literature |publisher=The Islamic Foundation |location=Leicester |year=2007 |page=41 }}</ref> === موسيقي ۽ تفريح === مودودي [[موسيقي]] ۽ ناچ جي ڪيترين مروج صورتن کي پنهنجي اسلامي اخلاقي نظام سان ناموافق سمجهندو هو. سندس معاشي ۽ سماجي لکڻين ۾ موسيقارن، ناچ ڪندڙن ۽ تفريحي صنعت کي اهڙي عياش معاشري جي مثالن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ دولت ضرورتن ۽ سماجي ڀلائيءَ بدران اهڙين سرگرمين تي خرچ ٿئي ٿي جن کي هو اخلاقي طور نقصانڪار سمجهندو هو.<ref name="EconomicSystem1941">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |orig-year=1941 }}</ref> ان موقف کي مودودي جي مجموعي سماجي فلسفي جي پسمنظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ هو جديد تجارتي تفريح، جنسي نمائش ۽ صارف پرستيءَ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل مسئلا سمجهندو هو. سندس موسيقي بابت موقف کي سڀني اسلامي فقهي مڪتبن جو متفقه موقف سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي تاريخ ۾ موسيقي ۽ سماع بابت مختلف فقهي ۽ صوفيانه رايا موجود رهيا آهن. === معاشي فڪر === مودودي جديد '''اسلامي معاشيات''' جي ابتدائي اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيل ''The Economic Problem of Man and Its Islamic Solution'' ۽ ''Economic System of Islam'' جديد اسلامي معاشي فڪر جي تشڪيل ۾ اثرانداز ٿيا.<ref name="NasrEconomics">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=103–106 |isbn=9780195096958 }}</ref> اقتصاديات جي ماهر [[محمد عمر چپرا]] مودودي کي انهن مفڪرن مان شمار ڪيو آهي جن جديد دور ۾ اسلامي معاشيات کي هڪ جدا فڪري موضوع طور اڳتي وڌائڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |volume=94 |issue=2 |year=2004 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> مودودي جو معاشي نظريو سرمائيداري ۽ سوشلزم ٻنهي کان پاڻ کي الڳ پيش ڪندو هو. سندس خيال ۾ اسلام خانگي ملڪيت ۽ واپار کي تسليم ڪري ٿو، پر ملڪيت کي مڪمل ۽ غير مشروط حق نہ بڻائي ٿو؛ زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، اخلاقي پابنديون ۽ سماجي ذميواري ملڪيت جي استعمال تي حدون مقرر ڪن ٿيون.<ref name="EconomicSystem1941"/> جديد اسلامي معاشيات بابت وسيع علمي ادب ۾ پڻ خانگي ملڪيت ۽ مارڪيٽ کي عام طور قبول ڪرڻ، پر انهن کي شريعت ۽ اخلاقي ذميوارين سان محدود ڪرڻ، اسلامي معاشي فڪر جون اهم خصوصيتون سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="OxfordIslamicEconomics">{{cite encyclopedia |last=Wilson |first=Rodney |title=Islamic Economic Principles |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Religion |publisher=Oxford University Press |year=2019 |doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.685 }}</ref> ==== سرمائيداريءَ تي تنقيد ==== مودودي [[سرمائيداري]] کي ان جي غير محدود صورت ۾ رد ڪيو. سندس تنقيد جو هڪ حصو سودي مالياتي نظام، دولت جي ارتڪاز، استحصال ۽ دولت کي اخلاقي ذميواريءَ کان آزاد سمجهڻ تي مرڪوز هو.<ref name="EconomicSystem1941"/> هن جديد اقتصاديات جي بچت ۽ سيڙپڪاريءَ بابت ڪجهه بنيادي مفروضن تي پڻ سخت تنقيد ڪئي. سندس دليل هو تہ آمدنيءَ جو وڏي پيماني تي خرچ کان هٽي مالي بچت ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ ڏانهن وڃڻ مجموعي طلب کي گهٽائي سگهي ٿو ۽ ان مان وڌيڪ پيداوار، واپاري مقابلو ۽ معاشي بحران پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="MaududiSaving">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=21–24 }}</ref> هي معاشي تجزيو جديد mainstream economics جو متفقه نتيجو نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي مودودي جي معاشي نظريي طور ئي بيان ڪرڻ مناسب آهي. ==== سوشلزم بابت موقف ==== مودودي [[سوشلزم]] ۽ [[ڪميونزم]] جو پڻ سخت مخالف هو. سندس خيال ۾ پيداوار جي ذريعن کي وڏي پيماني تي رياست جي ملڪيت ۾ ڏيڻ معاشي طاقت سان گڏ سياسي طاقت به حڪومت وٽ مرڪوز ڪري ڇڏي ٿو ۽ فرد جي آزادي ۽ ملڪيت جي حق کي خطري ۾ وجهي ٿو.<ref name="EconomicSystemSocialism">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=25–28 }}</ref> هن غربت ۽ معاشي استحصال جي وجود کي تسليم ڪيو، پر مارڪسي تجزيي سان اختلاف ڪيو تہ انهن جو بنيادي سبب خانگي ملڪيت يا نفعي جو تصور آهي. سندس نظر ۾ اصل مسئلو دولت جي استعمال ۾ اخلاقي ضابطن، سماجي ذميواري ۽ شرعي حدن جي کوٽ هو.<ref name="RuthvenEconomic">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=329–330 }}</ref> حميرا اقتدار جي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جي سوشلزم سان سخت اختلاف باوجود سندس سرمائيداري ۽ مارڪيٽائيزيشن بابت ڪجهه دليلن ۾ مارڪسي تنقيد سان قابل ذڪر فڪري مشابهت موجود هئي، خاص طور سماجي تعلقن کي مارڪيٽ جي منطق هيٺ آڻڻ بابت.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== اسلامي معاشي نظام ==== مودودي پنهنجي تجويز ڪيل نظام کي laissez-faire سرمائيداري ۽ رياستي سوشلزم جي وچ ۾ صرف هڪ '''مخلوط معيشت''' نہ سمجهندو هو. سندس دعويٰ هئي تہ اسلامي معاشي نظام جو بنياد هڪ الڳ اخلاقي ۽ قانوني worldview تي آهي، جنهن ۾ حلال ۽ حرام، زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، سماجي ذميواري ۽ خانگي ملڪيت گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="NasrEconomics"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ مودودي جي بيان ڪيل معاشي نظامن جو تقابلي خاڪو ! پهلو ! سرمائيداري بابت سندس تنقيد ! سوشلزم بابت سندس تنقيد ! سندس تجويز ڪيل اسلامي نظام |- | ملڪيت | خانگي ملڪيت کي حد کان وڌيڪ آزادي | رياستي ملڪيت جو حد کان وڌيڪ غلبو | خانگي ملڪيت، پر شرعي ۽ سماجي ذميوارين سان |- | سرمايو | سودي سرمايي ۽ دولت جي ارتڪاز تي تنقيد | سرمايي تي رياستي ڪنٽرول | سود کان پاڪ سيڙپڪاري ۽ نفعي-نقصان ۾ شراڪت |- | سماجي انصاف | مارڪيٽ پاڻ ڪافي نہ آهي | جبري مساوات فردي آزادي گهٽائي سگهي ٿي | زڪوات، وراثت، خيرات ۽ اخلاقي ذميواري |- | رياست | غير محدود مارڪيٽ جي مخالفت | مڪمل معاشي مرڪزيت جي مخالفت | شرعي حدن اندر ضابطو ۽ سماجي ڀلائي |} هي جدول مودودي جي پنهنجي normative classification جو خلاصو آهي؛ جديد معاشي علم ۾ سرمائيداري ۽ سوشلزم جون گهڻيون مختلف صورتون موجود آهن ۽ اهي لازمي طور انهن ٽن سادن خانن تائين محدود نہ آهن.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== سود جي ممانعت ==== مودودي جي معاشي فڪر ۾ سڀ کان اهم مسئلن مان هڪ '''[[ربا|سود (ربا)]]''' هو. هن قرض تي ورتل هر مقرر واڌ کي ربا قرار ڏيندي ان جي مڪمل خاتمي جي حمايت ڪئي. سندس نظر ۾ قرآن جي سود بابت ممانعت صرف انتهائي يا استحصالي وياج تائين محدود نہ هئي.<ref name="MaududiRiba">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=166–199 }}</ref> هن ”مناسب“ يا گهٽ شرح واري سود ۽ استحصالي سود جي وچ ۾ بنيادي شرعي فرق قبول نہ ڪيو. سندس دليل موجب جيڪڏهن قرض تي اڳواٽ مقرر واڌ جو اصول تسليم ڪيو وڃي تہ شرح گهٽ يا وڌيڪ هجڻ ان جي بنيادي نوعيت تبديل نٿي ڪري.<ref name="MaududiRiba"/> سودي قرض جي متبادل طور مودودي '''سڌي حصيداريءَ واري سيڙپڪاري''' ۽ [[نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت]] تي زور ڏنو، جنهن ۾ سرمايو فراهم ڪندڙ کي اڳواٽ مقرر وياج بدران ڪاروبار جي حقيقي نتيجي ۾ حصو ملي.<ref name="MaududiRiba"/> اهو تصور بعد ۾ اسلامي بئنڪنگ جي نظرياتي ادب ۾ [[مضاربت]] ۽ [[مشارڪت]] جهڙن risk-sharing طريقن سان ڳنڍيو ويو. جديد اسلامي ماليات ۾، البت، عملي ادارا صرف equity finance تي نہ هلن ٿا ۽ مرابحه، اجاره ۽ ٻين شريعت مطابق معاهدن جو پڻ وسيع استعمال ڪن ٿا.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== مودودي جي معاشي فڪر تي تنقيد ==== معاشيات جي محقق [[فيصل خان]] دليل ڏنو آهي تہ مودودي جو سودي ماليات جو بيان گهڻو ڪري ڏکڻ ايشيا جي ڳوٺاڻي قرض ڏيندڙ ۽ غريب هاريءَ جي استحصالي تعلق سان مشابهت رکي ٿو، جڏهن تہ جديد تجارتي بئنڪنگ جا ڪيترائي پاسا ان کان وڌيڪ پيچيدا آهن.<ref name="FeisalKhan">{{cite book |last=Khan |first=Feisal |title=Islamic Banking in Pakistan: Shariah-Compliant Finance and the Quest to Make Pakistan More Islamic |publisher=Routledge |year=2015 |pages=57–65 |isbn=9780415712699 }}</ref> خان اهو سوال پڻ اٿاري ٿو تہ سود جي بدران equity financing اختيار ڪرڻ پاڻمرادو اهڙي منصوبي ڏانهن سرمايو ڇو منتقل ڪندو جيڪو سماجي طور فائديمند هجي پر مالي طور گهٽ منافعي وارو هجي. ان ڪري مودودي جي تجويزن کي جديد اسلامي معاشيات جي تاريخ ۾ اثرائتو نظرياتي قدم سمجهيو وڃي ٿو، پر انهن جي عملي معاشي نتيجن بابت بحث جاري رهيو آهي.<ref name="FeisalKhan"/> ==== زمينداري ۽ زرعي سڌارا ==== مودودي خانگي ملڪيت جي حق جو مضبوط حامي هو ۽ پاڪستان جي شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني جي [[زرعي سڌارا|زرعي سڌارن]] ۽ زمين جي جبري ورهاست بابت شڪي موقف اختيار ڪيائين. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ هن پنجاب ۾ زمين جي مالڪيءَ تي سخت حدون لاڳو ڪرڻ جي ڪجهه تجويزن جي مخالفت ڪئي.<ref name="NasrLand">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> سندس دليل جو بنياد اهو هو تہ جيڪڏهن ملڪيت شرعي طور جائز طريقي سان حاصل ڪئي وئي هجي تہ صرف ان جي وڏي مقدار رياست کي ان جي ضبط يا ورهاست جو پاڻمرادو حق نٿي ڏئي. بعد ۾ هن معاشي انصاف ۽ دولت جي منصفاڻي ورڇ تي وڌيڪ زور ڏنو، پر [[مساوات پسندي]] ۽ خانگي ملڪيت جي جبري خاتمي جي مخالفت جاري رکي.<ref name="NasrLand"/> === تصوف === مودودي جو [[تصوف]] بابت موقف وقت سان تبديل ٿيو ۽ ان کي فقط ”تصوف جي مخالفت“ طور بيان ڪرڻ درست نہ آهي. پنهنجي ابتدائي دور ۾ هو برصغير ۾ رائج تصوف جي ڪيترين رسمن، پير پرستي، مزارن سان لاڳاپيل عقيدن ۽ اهڙين صوفيانه تشريحن جو سخت نقاد هو جيڪي سندس نظر ۾ قرآن، سنت ۽ شريعت کان پري ٿي ويون هيون.<ref name="NasrSufism">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=122–124 |isbn=9780195096958 }}</ref> هن پنهنجي جوانيءَ ۾ اسلامي روحانيت ۽ تصوف جي ڪجهه علمن جو باقاعده مطالعو پڻ ڪيو. سندس فڪري پسمنظر تي [[ديوبندي]] اصلاح پسند روايت، [[ابن تيميه]] ۽ ٻين اهڙن عالمن جي اثر جي نشاندهي ڪئي وئي آهي، جيڪي روحاني تزڪيي کي قبول ڪندي غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تي تنقيد ڪندا هئا.<ref name="Sirriyeh2013">{{cite book |last=Sirriyeh |first=Elizabeth |title=Sufis and Anti-Sufis: The Defence, Rethinking and Rejection of Sufism in the Modern World |publisher=Routledge |year=2013 |pages=162–164 |isbn=9781136812767 }}</ref> ==== تصوف ۽ شريعت ==== مودودي پنهنجي بعد واري لکڻين ۾ واضح ڪيو تہ سندس اعتراض '''تصوف بذات خود''' تي نہ، پر اهڙي تصوف تي آهي جيڪو شريعت کان آزاد ٿيڻ جي دعويٰ ڪري. هن ''Towards Understanding Islam'' ۾ فقہ ۽ تصوف جي وچ ۾ فرق کي نماز جي مثال سان بيان ڪيو: فقہ نماز جي ظاهري شرطن ۽ عملن کي ڏسي ٿي، جڏهن تہ تصوف عبادت جي اندروني توجهه، اخلاص ۽ انسان جي اخلاق تي ان جي اثر کي ڏسي ٿو.<ref name="MaududiTasawwuf">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=111 }}</ref> هن اهڙي روحاني تربيت کي قبول ڪيو جيڪا قرآن، سنت ۽ شريعت جي پابنديءَ سان گڏ هجي، پر انهن صوفيانه دعوائن جي مخالفت ڪئي جن موجب ڪو روحاني مقام حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان عام شرعي فرضن کان مٿانهون ٿي سگهي ٿو.<ref name="Sirriyeh2013"/> ==== موقف ۾ تبديلي ==== Vali Nasr موجب مودودي جي شروعاتي تحريرن ۾ تصوف بابت ٻولي ڪافي سخت هئي، پر پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس موقف وڌيڪ تفريقي بڻيو. هن تصوف جي روحاني ۽ اخلاقي پهلو کي قبول ڪندي پنهنجي تنقيد کي خاص طور غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تائين محدود ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="NasrSufism"/> 1951ع ۾ هن واضح طور چيو تہ نہ هو ۽ نہ جماعت اسلامي تصوف جي اصل روحاني تصور جا مخالف آهن. هن شرعي پابنديءَ ۾ رهندڙ تصوف ۽ مزارن، ميلن ۽ ٻين اهڙين عوامي رسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو جن کي هو بعد ۾ پيدا ٿيل بدعتون سمجهندو هو.<ref name="NasrSufism"/> مودودي جي وفات کان پوءِ جماعت اسلامي جو تصوف سان عملي تعلق به هڪجهڙو نہ رهيو. مثال طور جماعت جي امير [[قاضي حسين احمد]] 1987ع ۾ لاهور جي مشهور صوفي درگاهه [[داتا درٻار]] جو دورو ڪيو، جڏهن تہ جماعت جي ٻين حلقن صوفي رسمن جي ڪجهه صورتن تي تنقيد جاري رکي.<ref name="NasrSufism"/><ref name="Sirriyeh2013"/> ان ڪري مودودي جي تصوف بابت فڪر کي ٽن پاسن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: روحاني تزڪيي ۽ احسان جي قبوليت، شريعت کان آزاد باطنيت جي مخالفت، ۽ مزارن يا اولياءَ سان لاڳاپيل انهن عوامي رسمن تي تنقيد جن کي هو قرآن ۽ سنت سان غير موافق سمجهندو هو. === غير مسلمانن بابت خيال === مودودي جي سياسي نظريي ۾ غير مسلمانن جي حيثيت سندس '''اسلامي رياست''' جي تصور سان ڳنڍيل هئي. هو غير مسلمانن جي جان، مال، عبادت ۽ شخصي قانونن جي تحفظ جو حامي هو، پر ساڳئي وقت سندس تجويز ڪيل رياست هڪ نظرياتي اسلامي رياست هئي، جنهن جي بنيادي پاليسي ۽ اعليٰ حڪمراني سندس نظر ۾ انهن ماڻهن جي هٿ ۾ رهڻ گهرجي جيڪي ان جي اسلامي نظريي کي قبول ڪن.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> برطانوي هند واري دور ۾ مودودي اقليتن جي مسئلي کي اڪثريتي قومي جمهوريت جي تنقيد سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال هو تہ جيڪڏهن رياست ۾ سياسي اقتدار رڳو عددي اڪثريت جي بنياد تي هجي تہ مستقل مذهبي اقليتون اڪثريت جي سياسي غلبي هيٺ اچي سگهن ٿيون. ان ڪري سندس قومپرستيءَ خلاف لکڻين ۾ ''بنيادي حقن'' ۽ اقليتن جي تحفظ جو سوال نمايان رهيو.<ref name="Iqtidar2026Rights">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Fundamental Rights |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=129–143 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس حل سيڪيولر شهريت بدران اسلامي نظرياتي رياست جي اندر اقليتن جي تحفظ تي ٻڌل ٿيو. سندس لکڻين موجب غير مسلمانن جي مذهبي عقيدن، عبادتن ۽ ذاتي سماجي رسمن ۾ عام طور مداخلت نہ ٿيڻ گهرجي، پر رياست جي بنيادي اسلامي پاليسيءَ کي تبديل ڪرڻ يا ان جي اعليٰ نظرياتي قيادت تي اثرانداز ٿيڻ جو کين ساڳيو حق حاصل نہ هوندو.<ref name="ILC237">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237 }}</ref> هن تصور ۾ غير مسلمان عام سرڪاري ملازمتن ۾ ڪم ڪري سگهن ٿا، پر اهڙن اهم عهدن کان محروم رهندا جن وسيلي اسلامي رياست جي بنيادي پاليسي طئي ٿئي. مودودي الڳ نمائندگيءَ جو تصور پڻ پيش ڪيو، جنهن موجب غير مسلم شهري پنهنجا نمائندا چونڊي سگهن ٿا.<ref name="ILCMinorities">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237, 282, 288–297 }}</ref> اهڙي نموني سندس فڪر ۾ مذهبي آزادي ۽ قانوني تحفظ سان گڏ سياسي اختيار جي غير مساوي ورڇ موجود هئي. جديد سياسي معيارن، خاص طور برابر شهريت جي تصور، جي لحاظ کان اهو پاسو تنقيد جو موضوع رهيو آهي؛ جڏهن تہ مودودي پاڻ اهڙي فرق کي مذهبي امتياز بدران نظرياتي رياست جي منطقي نتيجي طور پيش ڪندو هو.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/> ==== جزيه ==== مودودي روايتي اسلامي [[جزيه]] جي ادائيگيءَ کي اسلامي رياست ۾ غير مسلم مرد شهرين جي حيثيت سان ڳنڍيو. سندس تشريح موجب بالغ ۽ قابل غير مسلم مرد جزيه ادا ڪندا، جڏهن تہ عورتون، ٻار ۽ ڪجهه ٻين مستثنيٰ طبقن تي اهو لاڳو نہ ٿيندو؛ فوجي خدمت ڪندڙ غير مسلمانن کي پڻ ان کان ڇوٽ ملي سگهي ٿي.<ref name="ILC292">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1983 |page=292 }}</ref> مودودي جزيي کي صرف مالي محصول نہ، پر اسلامي رياست جي سياسي حاڪميت سان پڻ ڳنڍيو. ''تفہيم القرآن'' ۾ سندس تشريح موجب جزيي جي ادائيگي غير مسلم سياسي گروهن جي آزاد حاڪميت ختم ٿيڻ ۽ اسلامي سياسي اقتدار جي قبوليت جي علامت پڻ هئي.<ref name="TafhimJizya">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Meaning of the Qur'an |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1993 |volume=2 |pages=183–186 }}</ref> ان ڪري مودودي جي جزيي بابت تصور کي رڳو جديد ''tax in lieu of military service'' سان برابر سمجهڻ سندس مڪمل موقف جي عڪاسي نہ ڪندو؛ سندس پنهنجي لکڻين ۾ ان جا دفاعي ذميواري ۽ سياسي حاڪميت ٻئي پاسا موجود آهن. === احمديه مسئلو === [[احمديه جماعت]] بابت مودودي جو موقف پاڪستان جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ سندس سڀ کان تڪراري موقفن مان هڪ رهيو. هو احمدين کي اسلامي عقيدي جي دائري کان ٻاهر سمجهندو هو ۽ خاص طور [[ختم نبوت]] جي مسئلي تي سندن عقيدن جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Valentine2008">{{cite book |last=Valentine |first=Simon Ross |title=Islam and the Ahmadiyya Jama'at: History, Belief, Practice |publisher=Columbia University Press |year=2008 |pages=228–229 |isbn=9780231700948 }}</ref> 1953ع جي پنجاب ۽ لاهور واري احمديه مخالف تحريڪ دوران مودودي ''قادياني مسئلو'' نالي رسالو لکيو. ان ۾ هن احمدين جي مذهبي حيثيت ۽ پاڪستاني رياست ۾ سندن آئيني حيثيت بابت پنهنجا دليل پيش ڪيا. سندس تحرير ان دور جي وسيع احمديه مخالف سياسي مهم جو حصو بڻجي وئي.<ref name="Valentine2008"/> [[File:Maulana Maududi 1953.jpg|thumb|مودودي جي سياسي زندگيءَ ۾ 1953ع جو احمديه مخالف تحريڪ وارو دور اهم ۽ تڪراري مرحلو هو.]] 1953ع جي فسادن کان پوءِ لاڳو ٿيل مارشل لا هيٺ هڪ فوجي عدالت مودودي کي موت جي سزا ٻڌائي. اها سزا عملي طور نافذ نہ ٿي؛ پوءِ ان کي عمر قيد ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996Ahmadi">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> احمدين ۽ مودودي جي اسلامي رياست جي تصور جي تعلق تي جديد تحقيق پڻ خاص ڌيان ڏنو آهي. مذهبي قوميت ۽ جديد اسلامي رياست بابت مطالعي ۾ مودودي جي احمدين بابت موقف کي ان وڏي سوال سان ڳنڍيو ويو آهي تہ هڪ نظرياتي اسلامي رياست ۾ ''مسلمان'' جي قانوني تعريف ڪرڻ جو اختيار ڪنهن وٽ هوندو ۽ اهڙي تعريف اقليتي شهريت تي ڪهڙا اثر وجهي سگهي ٿي.<ref name="Haj2023">{{cite book |last=Haj |first=Samira |chapter=Abul Ala Mawdudi's Islamic State and Minority Ahmadis |title=Sunni Chauvinism and the Roots of Muslim Modernism |publisher=Stanford University Press |year=2023 |pages=135–167 |doi=10.1515/9781503636255-008 }}</ref> === جهاد === مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''[[جهاد]]''' هڪ مرڪزي تصور هو. سندس پهريون وڏو علمي ڪم ''الجهاد في الاسلام'' هو، جيڪو 1927ع کان اخبار ۾ قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. اهو ڪتاب ان وقت لکيو ويو جڏهن هندستان برطانوي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ هو ۽ برصغير ۾ جنگ، آزادي، عدم تشدد ۽ اسلامي سياسي اختيار بابت شديد بحث جاري هئا.<ref name="Khalidi2012">{{cite book |last=Khalidi |first=Omar |chapter=Muslim Debates on Jihad in British India: The Writings of Chiragh ‘Ali and Abu al-A‘la Mawdudi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=305–321 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199755042.003.0015 }}</ref> مودودي جهاد کي فقط ذاتي روحاني جدوجهد يا صرف دفاعي جنگ تائين محدود نہ ڪيو. سندس نظريي ۾ اسلام هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي ۽ سياسي نظام هو، تنهنڪري جهاد اهڙي منظم جدوجهد جو نالو پڻ هو جنهن جو مقصد انسان جي انسان تي حاڪميت بدران خدا جي حاڪميت تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظام قائم ڪرڻ هو.<ref name="MawdudiThemes">{{cite book |chapter=Central themes of Mawdudi's writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 }}</ref> ==== ''الجهاد في الاسلام'' ==== ''الجهاد في الاسلام'' ۾ مودودي قومپرست جنگ ۽ اسلامي جهاد ۾ فرق ڪيو. سندس دليل موجب اسلامي جهاد جو مقصد ڪنهن خاص قوم، نسل يا علائقي جي سياسي طاقت وڌائڻ نہ، پر اهڙي سياسي ۽ سماجي نظام کي ختم ڪرڻ آهي جنهن کي هو غير اسلامي ۽ ظالماڻو سمجهي ٿو، ۽ ان جي جاءِ تي اسلامي نظام قائم ڪرڻ آهي.<ref name="AlJihad">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Al Jihad fil Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore }}</ref> ان ڪري سندس لکڻين ۾ اسلامي تحريڪ جي دائري کي ڪنهن هڪ ''وطن'' تائين محدود نہ ڪيو ويو. مودودي اسلامي پيغام کي عالمگير سمجهندو هو ۽ سياسي نظام جي تبديليءَ کي به ان عالمگير دعويٰ سان ڳنڍيندو هو.<ref name="MawdudiThemes"/> جديد محققن هن نظريي کي مختلف نمونن سان پڙهيو آهي. عمر خالدي ان کي برطانوي هند ۾ جهاد بابت جديد مسلم بحثن جي مخصوص تاريخي تناظر ۾ رکي ٿو، جڏهن تہ بين الاقوامي قانون بابت ڪجهه محقق مودودي کي ويهين صديءَ جي '''offensive theory of jihad''' جي اهم جديد نمائندن مان شمار ڪن ٿا.<ref name="Khalidi2012"/><ref name="UseForce2013">{{cite journal |title=Use of Force under Islamic Law |journal=European Journal of International Law |volume=24 |issue=1 |year=2013 |pages=343–365 |doi=10.1093/ejil/cht013 }}</ref> اهڙي scholarly classification کي مودودي جي پنهنجي اصطلاحن سان خلط نہ ڪرڻ گهرجي: هو پنهنجي تصور کي سامراجي توسيع يا قومي فتح طور پيش نہ ڪندو هو، بلڪه ان کي ظلم ۽ انسان جي انسان تي حاڪميت ختم ڪرڻ جي انقلابي جدوجهد قرار ڏيندو هو. تنهن هوندي بہ سندس نظريي ۾ ضرورت پوڻ تي سياسي نظام بدلائڻ لاءِ هٿياربند طاقت جي استعمال جي گنجائش موجود هئي.<ref name="UseForce2013"/> ==== جنگ ۽ غير جنگي جهاد ==== مودودي وٽ جهاد صرف جنگ جي ميدان ۾ وڙهڻ جو نالو نہ هو. سندس تشريح ۾ سياسي تنظيم، دعوت، تعليم، فڪري جدوجهد، مالي مدد ۽ جنگ لاءِ تياري پڻ وسيع جهاد جو حصو ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ سڌي هٿياربند جنگ لاءِ هن ''قتال'' جو تصور استعمال ڪيو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1979 |pages=104–105 }}</ref> هو جنگ ۾ جاني ۽ مالي نقصان کي سنجيده قرباني سمجهندو هو، پر سندس استدلال موجب جيڪڏهن وڏي اخلاقي ۽ سياسي برائي کي روڪڻ لاءِ محدود نقصان ناگزير هجي تہ اهو جائز ٿي سگهي ٿو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding"/> ==== جهاد جو اعلان ۽ ڪشمير ==== مودودي جي نظرياتي لکڻين جي باوجود، هو هر فرد يا مذهبي جماعت کي پنهنجي طور تي هٿياربند جهاد شروع ڪرڻ جو اختيار نہ ڏيندو هو. 1947ع–1948ع جي [[ڪشمير تڪرار]] دوران هن دليل ڏنو تہ منظم جنگ يا جهاد جو اعلان جائز سياسي حڪومت جي اختيار هيٺ هجڻ گهرجي.<ref name="NasrKashmir">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> ان سبب ڪشمير بابت سندس موقف سندس وسيع انقلابي ٻوليءَ جي مقابلي ۾ وڌيڪ رياست-مرڪوز هو: غير رياستي مذهبي اڳواڻ يا جماعت پنهنجي طور تي جنگ شروع ڪرڻ جا مجاز نہ هئا. اهو فرق مودودي جي جهاد جي نظريي کي بعد ۾ پيدا ٿيل ڪيترن غير رياستي هٿياربند اسلام پسند تصورن کان ڌار ڪري ٿو.<ref name="NasrKashmir"/> === شخصيت ۽ ذاتي زندگي === [[جماعت اسلامي]] جي امير طور مودودي پنهنجي جماعت جي ڪارڪنن سان نسبتاً ويجهو رابطو رکندو هو. سندس گهر ۾ عصر ۽ مغرب جي نمازن جي وچ واري وقت ۾ ڪارڪنن ۽ مهمانن سان غير رسمي ملاقاتون ۽ بحث ٿيندا هئا.<ref name="NasrPersonality">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=127–140 }}</ref> سندس سوانح نگارن ۽ همعصرن کيس خاموش طبع، منظم، مضبوط ارادي وارو ۽ پنهنجي فڪري موقف تي قائم رهندڙ شخص طور بيان ڪيو آهي. سندس تقرير جو انداز عام جذباتي خطابت کان مختلف هو؛ هو دليل کي مرحليوار ترتيب ڏيندي قرآن، حديث ۽ سياسي منطق مان نتيجا اخذ ڪندو هو.<ref name="NasrPersonality"/> اردو سندس فڪري اظهار جو بنيادي وسيلو هو. جيتوڻيڪ هو عربي ۽ فارسي علمي روايتن سان واقف هو ۽ جديد مغربي سياسي فڪر به پڙهيو هئائين، هن پنهنجي گهڻي تصنيف [[اردو]] ۾ ڪئي. ان سان سندس لکڻيون برصغير جي پڙهيل مسلم وچولي طبقي تائين وڏي پيماني تي پهتيون.<ref name="Qasmi2018">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |title=Muslims against the Muslim League |publisher=Cambridge University Press |year=2018 }}</ref> مودودي روايتي مدرسي مان مڪمل رسمي تعليم حاصل ڪندڙ عالم نہ هو. سندس علمي شخصيت صحافت، ذاتي مطالعي، عربي ۽ اسلامي علوم جي تعليم ۽ جديد سياسي ادب جي مطالعي جي ميلاپ مان ٺهي. جديد مؤرخ علي عثمان قاسمي کيس پنهنجي دور جي عالمن ۾ هڪ غير معمولي شخصيت قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ مدرسي جي روايتي مڪمل تعليم کان سواءِ به هن ڪلاسيڪي اسلامي علم ۽ جديد مغربي سياسي فڪر ٻنهي تي قابل ذڪر دسترس حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2018"/> ==== خاندان ==== مودودي پنهنجي گهرواري محمودہ بيگم سان شادي ڪئي ۽ سندن ڪيترائي پٽ ۽ ڌيئرون ٿيون. سندس سياسي، تصنيفي ۽ دعوتي مصروفيتن سبب گهريلو زندگيءَ لاءِ وقت محدود هوندو هو. Vali Nasr موجب سندس نون ٻارن مان فقط هڪ مستقل طور جماعت اسلامي سان تنظيمي طور وابسته ٿيو، جڏهن تہ سندس ڌيءَ اسماءَ کي علمي دلچسپيءَ جي لحاظ کان نمايان قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NasrFamily">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 }}</ref> مودودي کي روايتي [[يوناني طب]] سان پڻ دلچسپي هئي ۽ هو ذاتي سطح تي ان جي ڪجهه طريقن کان واقف ۽ عملي طور استعمال ڪندڙ هو، جيتوڻيڪ اها سندس عوامي سڃاڻپ جو بنيادي حصو نہ هئي.<ref name="NasrPersonality"/> ==== صحت ==== مودودي زندگيءَ جي وڏي حصي ۾ گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت ايتري خراب ٿي جو هو گهڻو وقت بستري تائين محدود رهيو. 1969ع ۾ علاج لاءِ انگلينڊ به ويو.<ref name="NasrFamily"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گردن جي پراڻي بيماري سان گڏ دل جون تڪليفون به وڌي ويون. ان وقت سندس عمر ۽ ڊگهي سياسي ۽ علمي سرگرميءَ سبب صحت مسلسل ڪمزور ٿيندي وئي. === آخري سال ۽ وفات === 1972ع ۾ مودودي جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، ديني فڪر ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. ساڳئي سال سندس لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تي پکڙيل قرآن جي تفسير '''[[تفہيم القرآن]]''' جي تصنيف مڪمل ٿي.<ref name="NasrLateLife">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت تي پهريون '''[[شاهه فيصل بين الاقوامي انعام]]''' ڏنو ويو. انعام ڏيندڙ اداري موجب سندس اسلامي فڪر، تفسير، سياسي نظريي ۽ اسلامي قانون بابت لکڻين کي ان اعزاز جو بنيادي سبب سمجهيو ويو.<ref name="KFIP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul A'la Al-Mawdudi |url=https://kingfaisalprize.org/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |access-date=7 October 2026 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi Grave.jpg|thumb|[[اڇره]]، [[لاهور]] ۾ مودودي جي قبر.]] اپريل 1979ع کان سندس گردن ۽ دل جون بيماريون وڌيڪ شديد ٿي ويون. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيويارڪ]] ۾ اسپتال داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="NasrFamily"/> '''22 سيپٽمبر 1979ع''' تي 75 ورهين جي عمر ۾ آمريڪا ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="KFIP1979"/> سندس ميت پاڪستان آندي وئي، جتي لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس سندس رهائشگاهه [[اڇره]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NasrLateLife"/> سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. جنازي ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهن جي شرڪت سندس پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا ۾ حاصل ڪيل اثر جي عڪاسي ڪئي.<ref name="MaududiFuneral">{{cite news |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |work=Daily Pakistan |date=2 October 2020 }}</ref> == ورثو ۽ اثر == ابوالاعلى مودودي ويهين صديءَ جي جديد اسلامي سياسي فڪر جي سڀ کان اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. [[ولفريڊ ڪينٽويل سمٿ]] کيس جديد اسلام جي انتهائي منظم مفڪرن مان هڪ قرار ڏنو، جڏهن تہ بعد جي محققن سندس اهميت خاص طور ان ڳالهه ۾ ڏٺي آهي تہ هن اسلام کي رڳو عقيدي ۽ عبادت تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، معاشي ۽ سياسي '''نظامِ حيات''' طور منظم نظرياتي ٻوليءَ ۾ پيش ڪيو.<ref name="Smith1957">{{cite book |last=Smith |first=Wilfred Cantwell |title=Islam in Modern History |publisher=Princeton University Press |year=1957 |page=233 |oclc=397585 }}</ref><ref name="Hartung2014">{{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|ابوالاعلى مودودي؛ سندس لکڻين جو اثر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر عرب دنيا، ايران، ترڪي ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين پهتو.]] [[سيد ولي رضا نصر]] موجب مودودي جديد اسلامي احياءَ جي ابتدائي ۽ اهم نظرياتي معمارن مان هو. سندس لکڻين ۽ [[جماعت اسلامي]] جي تنظيمي سرگرمين سندس خيالن کي ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر وڏي مسلم دنيا تائين پهچايو؛ نصر سندس اثر جي جاگرافيائي دائري کي [[مراڪش]] کان [[ملائيشيا]] تائين پکڙيل قرار ڏئي ٿو.<ref name="Nasr1996Legacy">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 |doi=10.1093/oso/9780195096958.001.0001 }}</ref> مودودي جو اثر صرف سندس سياسي جماعت تائين محدود نہ رهيو. قرآن جي تفسير، حديث، اسلامي قانون، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم بابت سندس تصنيفون وڏي پيماني تي پڙهيون ويون. سندس ڪيترائي ڪتاب [[عربي]]، [[انگريزي]]، [[فارسي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيا، جنهن ڪري اردو کان ٻاهر به سندس فڪري اصطلاح ۽ دليل اسلامي تحريڪن ۽ علمي بحثن جو حصو بڻيا.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> === جديد اسلام پسنديءَ تي اثر === جديد تحقيق ۾ مودودي کي '''[[اسلام پسندي]]''' يا سياسي اسلام جي نظرياتي ارتقا جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام هڪ مڪمل نظام آهي، جنهن ۾ مذهب ۽ سياست کي الڳ نٿو ڪري سگهجي ۽ جنهن ۾ قانوني ۽ سياسي اقتدار آخرڪار خدا جي حاڪميت جي تابع آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> [[شير علي ترين]] مودودي کي ان فڪري رجحان جي اهم نظرياتي معمارن مان قرار ڏئي ٿو جنهن ۾ جديد قومي رياست جي سياسي مشينري کي مستند اسلامي قانوني نظام لاڳو ڪرڻ جو وسيلو سمجهيو ويو. ساڳئي وقت جديد scholarship اهو به ڏيکاري ٿي تہ مودودي جو فڪر رڳو روايتي اسلامي سياسي اصطلاحن جي بحالي نہ هو؛ هن ''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست'' ۽ ''نظام'' جهڙن جديد سياسي تصورن کي اسلامي اصطلاحن سان نئين ترتيب ۾ جوڙيو.<ref name="TareenMawdudi">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref><ref name="Hartung2014"/> اهڙيءَ طرح مودودي جي فڪر کي صرف ''مغربي جديديت جي رد'' طور سمجهڻ اڻپورو آهي. [[يان-پيٽر هارٽنگ]] جي تجزيي موجب مودودي مغربي سياسي ۽ فلسفيانه جديديت سان مقابلو ڪندي ساڳئي جديد دور جي ڪيترن نظرياتي تصورن کي اسلامي قالب ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو. ان لحاظ کان سندس اسلام پسندي جديديت جي مخالفت سان گڏ جديديت جي سياسي ٻوليءَ سان هڪ پيچيده لاڳاپو پڻ رکي ٿي.<ref name="Hartung2014"/> === پاڪستان === [[پاڪستان]] مودودي جي سياسي سرگرمين ۽ سندس فڪر جي عملي اثر جو سڀ کان اهم ميدان بڻيو. 1947ع کان پوءِ هن ۽ جماعت اسلاميءَ پاڪستان کي اسلامي آئين ۽ [[شريعت]] تي ٻڌل رياست بڻائڻ لاءِ منظم مهم هلائي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> پاڪستان ٺهڻ وقت ملڪ جي اسلامي يا سيڪيولر آئيني نوعيت بابت مڪمل اتفاق موجود نہ هو. مودودي انهن مذهبي سياسي مفڪرن ۾ شامل هو جيڪي رياست جي قانوني ۽ آئيني ڍانچي ۾ اسلام کي مرڪزي حيثيت ڏيڻ جو مطالبو ڪندا رهيا.<ref name="Jaffrelot2015">{{cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=439–480 |isbn=9780190235185 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190235185.003.0009 }}</ref> مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''حاڪميتِ الٰهي''' خاص اهميت رکي ٿي. [[محمد قاسم زمان]] موجب خدا جي حاڪميت جو تصور پاڪستاني اسلام پسند فڪر جي مرڪزي تصورن مان بڻيو، جنهن ۾ مودودي جو ڪردار انتهائي نمايان هو. ان تصور موجب آخري قانوني ۽ سياسي اختيار خدا جو آهي ۽ انساني قانونسازي قرآن ۽ سنت جي حدن اندر ٿيڻ گهرجي.<ref name="Zaman2018">{{cite book |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |chapter=Islamism and the Sovereignty of God |title=Islam in Pakistan: A History |publisher=Princeton University Press |year=2018 |pages=135–163 |isbn=9780691149226 |doi=10.23943/princeton/9780691149226.003.0005 }}</ref> ان جي باوجود، پاڪستان جي آئيني اسلامائيزيشن کي فقط مودودي يا جماعت اسلاميءَ جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو. [[عالمن]]، ٻين مذهبي جماعتن، مسلم ليگ جي سياستدانن ۽ مختلف اسلامي فڪري روايتن پڻ ملڪ جي اسلامي آئيني سڃاڻپ جي تشڪيل ۾ حصو ورتو.<ref name="Zaman2018"/><ref name="Jaffrelot2015"/> ==== جماعت اسلامي ==== مودودي جو سڀ کان واضح تنظيمي ورثو [[جماعت اسلامي]] آهي، جيڪا هن 1941ع ۾ قائم ڪئي. جماعت جو ابتدائي مقصد هڪ اهڙي منظم نظرياتي جماعت تيار ڪرڻ هو جنهن جا تربيت يافته ڪارڪن اسلامي اصولن مطابق سماج ۽ آخرڪار رياست جي تبديلي لاءِ ڪم ڪن.<ref name="Pervez2026">{{cite book |last=Pervez |first=Saulat |chapter=Sayyid Abul A'la al-Maududi and the Jama'at-e-Islami |editor1-last=Hamdeh |editor1-first=Emad |editor2-last=DeLong-Bas |editor2-first=Natana J. |title=The Oxford Handbook of Islamic Reform |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=416–432 |doi=10.1093/oxfordhb/9780197532805.013.55 }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ جماعت جا الڳ تنظيمي ڍانچا پاڪستان ۽ هندستان ۾ قائم ٿيا، جڏهن تہ بعد ۾ بنگلاديش ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ جماعت سان لاڳاپيل تحريڪون وجود ۾ آيون. پاڪستان ۾ جماعت مذهبي تحريڪ مان باقاعده سياسي جماعت جي صورت اختيار ڪئي ۽ چونڊن، آئيني سياست، شاگرد تنظيم، سماجي خدمتن ۽ عوامي مهمن ذريعي ڪم ڪرڻ لڳي.<ref name="Bokhari2013">{{cite book |last=Bokhari |first=Kamran |chapter=Jama'at-i Islami in Pakistan |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=574–586 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0006 }}</ref> جماعت پاڪستان جي سڀ کان منظم اسلام پسند سياسي تنظيمن مان هڪ رهي آهي، جيتوڻيڪ قومي چونڊن ۾ ان جي ووٽن ۽ پارلياماني سيٽن جو حصو گهڻو ڪري ان جي تنظيمي اثر کان گهٽ رهيو آهي. ان تضاد کي محقق جماعت جي مضبوط نظرياتي تنظيم ۽ ان جي نسبتاً محدود عوامي چونڊ مقبوليت جي فرق طور بيان ڪن ٿا.<ref name="Bokhari2013"/> ==== ضياءُ الحق جي اسلامائيزيشن ==== [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي حڪومت (1977ع–1988ع) دوران پاڪستان ۾ رياستي اسلامائيزيشن جي عمل ۽ جماعت اسلاميءَ وچ ۾ اهم سياسي لاڳاپا پيدا ٿيا. ضياءَ جي حڪومت [[زڪوات]] ۽ عشر جي سرڪاري نظام، سود کان پاڪ مالي قدمن، [[حدود آرڊيننس]] ۽ ٻين اسلامي قانوني قدمن کي اڳتي وڌايو.<ref name="Jaffrelot2015"/> انهن پاليسين مان ڪيترائي اهڙا موضوع هئا جن جي حمايت مودودي ۽ جماعت اسلامي اڳ ئي ڪندا رهيا هئا؛ تنهن هوندي بہ ضياءَ جي اسلامائيزيشن کي مودودي جي پروگرام جي سڌي يا مڪمل عملداري سمجهڻ صحيح نہ آهي. رياستي اقتدار، فوجي حڪومت جي سياسي ضرورتن، فقهي عالمن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي مطالبن پڻ ان عمل کي شڪل ڏني.<ref name="IslamicLeviathan">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Islamic Leviathan: Islam and the Making of State Power |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=9780195144260 }}</ref> ان دور ۾ جماعت اسلاميءَ جا ڪيترائي ڪارڪن ۽ همدرد رياستي ادارن، تعليم ۽ سياسي عمل ۾ وڌيڪ اثرائتا ٿيا. اهڙي طرح مودودي جي حياتيءَ ۾ مڪمل طور حاصل نہ ٿيل اسلامي رياست جو تصور سندس وفات کان پوءِ پاڪستان جي رياستي پاليسيءَ جي ڪجهه شعبن تي بالواسطه اثرانداز ٿيو.<ref name="Jaffrelot2015"/> === ڀارت ۽ بنگلاديش === ورهاڱي کان پوءِ مودودي پاڻ پاڪستان هليو ويو، پر سندس قائم ڪيل تحريڪ جو هندستاني حصو [[جماعت اسلامي هند]] جي صورت ۾ جاري رهيو. نئين سياسي حالتن ۾ هندستاني جماعت پنهنجي حڪمت عملي کي مسلمان اقليت جي مذهبي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن سان هم آهنگ ڪيو. اوڀر پاڪستان ۾ پڻ جماعت اسلامي منظم ٿي. 1971ع ۾ [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ پاڪستان جي ورهاڱي کان پوءِ بنگلاديش ۾ جماعت جي تاريخ شديد سياسي تڪرار جو موضوع بڻجي. تنهنڪري بنگلاديش ۾ مودودي جي فڪري اثر کي جماعت جي بعد واري سياسي تاريخ کان الڳ ڪري ڏسڻ ضروري آهي: مودودي جو فڪر تنظيم جو نظرياتي بنياد رهيو، پر بنگلاديشي جماعت جون بعد واريون سياسي پاليسيون مخصوص مقامي حالتن ۾ ٺهيون. === عرب دنيا ۽ اخوان المسلمين === مودودي جي اردو تصنيفن جا عربي ترجما سندس عالمي اثر وڌائڻ ۾ انتهائي اهم ثابت ٿيا. سندس اسلامي رياست، حاڪميتِ الٰهي، جاهليت، انقلاب ۽ اسلام کي مڪمل نظام سمجهڻ بابت خيالن کي عرب دنيا جي اسلام پسند حلقن ۾ پڙهيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> خاص طور [[مصر]] جي [[اخوان المسلمين]] سان لاڳاپيل مفڪرن ۾ مودودي جي تحريرن جي reception اهم رهي. هارٽنگ موجب سندس نظرياتي نظام کي وچ اوڀر، خاص طور مصري اخوان المسلمين جي فڪري حلقن ۾ قبول، ترجمو ۽ مقامي سياسي حالتن مطابق تبديل ڪيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> ==== سيد قطب ==== [[سيد قطب]] ۽ مودودي جي فڪري تعلق تي وڏي scholarly literature موجود آهي. ٻنهي وٽ اسلام کي مڪمل نظام، جديد جاهليت جي تنقيد ۽ خدا جي حاڪميت جي مرڪزيت جهڙا موضوع ملي سگهن ٿا. جديد تحقيق موجب مودودي جي 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي جي لکڻين ۾ الٰهي قانوني حاڪميت جو نظريو قطب جي آخري دور جي تحريرن کان اڳ ئي واضح صورت ۾ موجود هو.<ref name="TheonomicShift">{{cite book |chapter=Mawdudi and Qutb: The Theonomic Shift |title=Salafi Political Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |pages=164–239 |doi=10.1017/9781108850407.007 }}</ref> قطب انهن خيالن کي پنهنجي مصري، انقلابي ۽ قيد واري تجربي جي پسمنظر ۾ وڌيڪ مختلف ۽ ڪڏهن وڌيڪ سخت رخ ڏنو. تنهنڪري قطب کي صرف ''مودودي جو شاگرد'' يا سندس فڪر جي سادي نقل قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو؛ ٻنهي جي وچ ۾ اثر، ترجمي، مشترڪ اسلامي ذريعن ۽ الڳ سياسي تجربن جو پيچيده تعلق هو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> قطب جي بعد واري لکڻين، خاص طور حاڪميت ۽ جاهليت جي تشريح، 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه [[سلفي جهاديت|شدت پسند سلفي]] حلقن تي اثر وڌو. ان ڪري مودودي کان قطب ۽ پوءِ هر جديد جهادي تنظيم تائين سڌي فڪري لڪير ٺاهڻ تاريخي طور حد کان وڌيڪ سادو نتيجو ٿيندو؛ بعد واريون تحريڪون انهن تصورن کي نون سياسي ۽ فقهي معنائن ۾ استعمال ڪنديون رهيون.<ref name="TheonomicShift"/> === ايران === مودودي جون تحريرون [[ايران]] ۾ پڻ فارسي ترجمن ذريعي پهتيون. ويهين صديءَ ۾ اردو کان فارسي ترجمي جي وسيع فڪري عمل ۾ سندس ڪتاب به شامل هئا ۽ ايراني اسلامي سياسي حلقن ۾ پڙهيا ويندا هئا.<ref name="IranTranslation">{{cite journal |title=From Persianate Cosmopolis to Persianate Modernity: Translating from Urdu to Persian in Twentieth-Century Iran and Afghanistan |journal=Iranian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> [[روح الله خميني]] ۽ مودودي جي سڌي فڪري تعلق بابت محققن ۾ اختلاف آهي. ٻنهي 1963ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ملاقات ڪئي ۽ سياسي معاملن تي ڳالهه ٻولهه ڪئي هئي؛ 1979ع ۾ خميني جي ايران واپسيءَ کان اڳ سندس نمائندن مودودي سان پاڪستان ۾ ملاقات پڻ ڪئي.<ref name="IranTranslation"/> پر ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ تہ خميني جو اسلامي حڪومت وارو نظريو سڌي طرح مودودي کان ورتل هو، scholarly consensus ناهي. ايراني انقلاب جي مؤرخ [[سعيد امير ارجمند]] اهڙي سڌي نظرياتي اثر تي شڪ ظاهر ڪيو آهي؛ ساڳئي وقت تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جون عربي ۽ فارسي ترجمو ٿيل لکڻيون خميني جي ڪيترن حامين ۾ پڙهيون وينديون هيون ۽ 1979ع جي انقلاب جي سياسي ٻولي ۽ نعرن تي سندس اصطلاحن جو ڪجهه اثر پيو.<ref name="IranTranslation"/> ان ڪري مودودي ۽ ايراني انقلاب جي لاڳاپي کي '''فڪري اثر ۽ اصطلاحي مشابهت''' جي سطح تي بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي، نہ تہ خميني جي [[ولايت فقيه]] واري نظريي کي مودودي مان نڪتل قرار ڏيڻ. === ترڪي === [[ترڪي]] ۾ مودودي جو نالو عام طور '''Mevdudi''' جي صورت ۾ لکيو ويو. 1960ع واري ڏهاڪي کان سندس تصنيفن جا ترڪي ترجما تيزيءَ سان شايع ٿيڻ شروع ٿيا ۽ ڪجهه سالن اندر سندس اهم لکڻين جو وڏو حصو ترڪي پڙهندڙن لاءِ موجود ٿي ويو.<ref name="Vomel2022">{{cite book |last=Vömel |first=Jan-Markus |chapter=Global Intellectual Transfers and the Making of Turkish High Islamism, c. 1960–1995 |title=The Turkish Connection: Global Intellectual Histories of the Late Ottoman Empire and Republican Turkey |publisher=De Gruyter |year=2022 |page=256 }}</ref> انهن ترجمن مودودي کي ترڪي جي اسلامي فڪري حلقن ۾ سڃاتل شخصيت بڻايو. تنهن هوندي بہ ترڪي جي اسلام پسند سياست پنهنجي عثماني ورثي، جمهوريه جي سيڪيولر نظام ۽ مقامي مذهبي تحريڪن مان پڻ ٺهي، تنهنڪري ان کي مودودي جي فڪر جو سادو تسلسل قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Vomel2022"/> === ڏکڻ اوڀر ايشيا === مودودي جو اثر [[ملائيشيا]]، [[انڊونيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين مسلم سماجن تائين پڻ پهتو. سندس ڪتابن جا ترجما، اسلامي شاگرد تحريڪون ۽ بين الاقوامي اسلامي تنظيمي رابطا سندس فڪر جي منتقلي جا اهم وسيلا بڻيا.<ref name="Nasr1996Legacy"/> خاص طور تعليم يافته مسلمان نوجوانن ۾ اسلام کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام طور ڏسڻ، اسلامي رياست، اخلاقي اصلاح ۽ منظم دعوتي تحريڪ جا تصور مودودي جي تحريرن وسيلي گردش ۾ آيا. پر انهن ملڪن ۾ سندس فڪر کي مقامي سياسي ۽ مذهبي روايتن مطابق تبديل ڪري قبول ڪيو ويو؛ ان ڪري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي اسلامي تحريڪن کي جماعت اسلاميءَ جون سڌيون نقلون سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> === اسلامي معاشيات ۽ بئنڪنگ === مودودي جديد '''[[اسلامي معاشيات]]''' جي ابتدائي نظرياتي ليکڪن مان پڻ شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ بعد ۾ شايع ٿيل ''Economic System of Islam'' ۾ سود جي خاتمي، زڪوات، ملڪيت جي حق، معاشي انصاف ۽ سرمائي ۽ محنت جي تعلق بابت خيال پيش ڪيا ويا. اسلامي معاشيات بابت بعد واري ادب ۾ سندس اهم اثر خاص طور [[ربا]] کي جديد بئنڪ جي هر قسم جي مقرر سود سان ڳنڍڻ ۽ سود کان پاڪ مالي نظام کي اسلامي رياست جي لازمي حصي طور پيش ڪرڻ ۾ ڏٺو ويو آهي.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |year=2004 |volume=94 |issue=2 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> هن سودي قرض جي متبادل طور نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت تي ٻڌل سرمائيڪاريءَ جي حمايت ڪئي. بعد واري اسلامي بئنڪنگ صنعت ۾ اهڙا تصور اهم ٿيا، جيتوڻيڪ جديد اسلامي بئنڪن جا عملي مالي اوزار مودودي جي اصل تجويزن کان گهڻو وڌيڪ پيچيده آهن. مودودي کي جديد اسلامي معاشيات جو اڪيلو باني قرار ڏيڻ بہ درست نہ ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ ساڳئي دور ۽ ان کان پوءِ ٻين مسلمان معاشيات دانن ۽ فقيهن پڻ هن شعبي جي نظرياتي ۽ عملي تعمير ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004"/> === قرآن جي تفسير تي اثر === مودودي جو سڀ کان وسيع پڙهيو ويندڙ علمي ڪم '''[[تفہيم القرآن]]''' آهي. هي اردو تفسير تقريباً ٽيهن سالن جي عرصي ۾ تيار ٿيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ قرآن جي روايتي تفسير سان گڏ جديد سماجي، سياسي ۽ اخلاقي مسئلن بابت تشريح شامل ڪئي وئي. ''تفہيم القرآن'' جو انداز خاص طور جديد تعليم يافته عام پڙهندڙ کي سامهون رکي تيار ڪيو ويو هو. مودودي آيتن جي لغوي ۽ تاريخي وضاحت سان گڏ انهن مان سماجي ۽ سياسي اصول اخذ ڪندو هو. سندس سليس اردو ۽ منظم استدلال سبب هي تفسير ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي پڙهيو ويو ۽ ٻين ٻولين ۾ پڻ ترجمو ٿيو.<ref name="Mir2026"/> ان جي تفسيرن تي اختلاف پڻ رهيا آهن. روايتي عالمن مان ڪن سندس سياسي اصطلاحن ۽ قرآن جي ڪجهه بنيادي لفظن—جهڙوڪ ''الهٰ''، ''رب''، ''دين'' ۽ ''عبادت''—جي سياسي ۽ حاڪميت سان ڳنڍيل تشريح تي تنقيد ڪئي. ان جي باوجود، انهن اصطلاحن بابت سندس تشريح جديد اسلام پسند فڪر جي لغت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Hartung2014"/> === بعد وارين اسلام پسند ۽ شدت پسند تحريڪن تي اثر === مودودي جي فڪر جو سڀ کان تڪراري ورثو ان جو بعد وارين اسلام پسند ۽ ڪجهه شدت پسند تحريڪن سان تعلق آهي. جديد مطالعي ۾ کيس [[حسن البنا]] ۽ [[سيد قطب]] سان گڏ ويهين صديءَ جي اسلام پسند فڪر جي اهم canonical ليکڪن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="PrincetonIslamist">{{cite book |editor1-last=Euben |editor1-first=Roxanne L. |editor2-last=Zaman |editor2-first=Muhammad Qasim |title=Princeton Readings in Islamist Thought: Texts and Contexts from al-Banna to Bin Laden |publisher=Princeton University Press |year=2009 |pages=79–106 }}</ref> سندس '''حاڪميتِ الٰهي'''، اسلامي نظام، جاهليت ۽ اسلامي انقلاب جهڙا تصور بعد جي مختلف تحريڪن ۾ ٻيهر استعمال ٿيا. خاص طور سيد قطب جي ذريعي انهن مان ڪجهه تصورن جو اثر بعد ۾ پيدا ٿيندڙ وڌيڪ سخت گير تحريڪن تائين پهتو.<ref name="TheonomicShift"/> پر هتي هڪ اهم تاريخي فرق ضروري آهي: مودودي پاڻ منظم جماعت، ڊگهي مدي واري اخلاقي ۽ تعليمي تربيت، ۽ وڏي حد تائين آئيني سياسي عمل کي سماجي تبديليءَ جو طريقو سمجهندو هو. هن پاڪستان ۾ پنهنجي جماعت کي حڪومت جي سخت دٻاءَ باوجود مسلسل ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل نہ ڪيو. تنهنڪري هر اهڙي بعد واري تنظيم جيڪا سندس اصطلاح استعمال ڪري، ان جي حڪمت عملي يا تشدد کي سڌو مودودي ڏانهن منسوب ڪرڻ تاريخي لحاظ کان درست ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> ان جي ابتڙ، سندس لکڻين ۾ عالمي اسلامي نظام، غير اسلامي سياسي حاڪميت جي خاتمي ۽ جهاد بابت اهڙا نظرياتي عنصر ضرور موجود آهن جن کي بعد وارين وڌيڪ انقلابي تحريڪن پنهنجي مخصوص حالتن مطابق نئين معنيٰ ڏني. ان ڪري scholarship ۾ سندس ورثي بابت ٻنهي پاسن—'''آئيني جماعت سازي''' ۽ '''انقلابي اسلامي نظريي'''—کي گڏ پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> === فڪري اثر جو خلاصو === مودودي جي عالمي اثر کي هيٺين ريت اختصار سان ڏيکاري سگهجي ٿو: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#274c77; color:white;" | ميدان ! style="background:#3a6ea5; color:white;" | بنيادي تصور يا ڪم ! style="background:#6096ba; color:white;" | بعد وارو اثر ! style="background:#a3cef1;" | اهم علائقو |- | سياسي فڪر | حاڪميتِ الٰهي، اسلامي رياست، اسلامي جمهوريت | جديد اسلام پسند سياسي نظريي جي تشڪيل | ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر |- | تنظيمي سياست | [[جماعت اسلامي]] | نظرياتي ڪارڪنن تي ٻڌل اسلامي سياسي جماعت جو نمونو | پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش |- | قرآن جي تفسير | ''[[تفہيم القرآن]]'' | جديد سماجي ۽ سياسي رخ رکندڙ قرآن فهم | ڏکڻ ايشيا ۽ ترجمن وسيلي ٻيا ملڪ |- | اسلامي معاشيات | ربا جي خاتمي ۽ اسلامي معاشي نظام | اسلامي معاشيات ۽ سود کان پاڪ بئنڪنگ جي بحثن تي اثر | پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا |- | عرب اسلام پسندي | حاڪميت، جاهليت، انقلاب ۽ نظام | [[سيد قطب]] سميت اسلام پسند فڪري حلقن ۾ قبول ۽ نئين تشريح | مصر ۽ عرب دنيا |- | ايران | اسلامي حڪومت ۽ مغربي سياسي نظام جي تنقيد | فارسي ترجما ۽ انقلابي اسلامي سياسي ٻوليءَ تي محدود/بحث هيٺ اثر | ايران |- | ترڪي | اسلام کي مڪمل نظام طور پيش ڪرڻ | 1960ع کان پوءِ اسلام پسند فڪري حلقن ۾ ترجما ۽ مطالعو | ترڪي |- | عالمي اسلامي احياءُ | دين کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام سمجهڻ | مختلف اسلامي تحريڪن طرفان مقامي حالتن مطابق قبول ۽ تبديلي | آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين |} === علمي جائزو === مودودي بابت جديد علمي جائزو هڪ رخ وارو ناهي. سندس حامين لاءِ هو اسلامي فڪر جي تجديد ڪندڙ، قرآن جو مفسر ۽ جديد حالتن ۾ اسلامي سماجي نظام جي تشريح ڪندڙ مفڪر آهي. سياسي اسلام جي تاريخ پڙهندڙ ڪيترن محققن لاءِ هو جديد اسلام پسنديءَ جو بنيادي نظرياتي معمار آهي، جڏهن تہ نقادن سندس نظرياتي رياست، مذهبي اقليتن، عورتن، سياسي pluralism ۽ حاڪميت بابت تصورن کي جديد برابر شهريت ۽ لبرل جمهوريت سان تڪرار ۾ ڏٺو آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/><ref name="Hartung2014"/> انهيءَ ڪري سندس تاريخي اهميت ڪنهن هڪ سياسي نتيجي ۾ نہ، پر ان ڳالهه ۾ پڻ آهي تہ هن ويهين صديءَ ۾ اسلام بابت بحث جي ٻولي تبديل ڪرڻ ۾ حصو ورتو. ''اسلامي رياست''، ''اسلامي انقلاب''، ''اسلامي نظامِ حيات'' ۽ خدا جي سياسي حاڪميت جهڙا تصور سندس لکڻين وسيلي وڏي مسلم عوامي ۽ سياسي بحث ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري ويا.<ref name="Nasr1996Legacy"/><ref name="Pervez2026"/> سندس اثر جي پائيداريءَ جو هڪ سبب سندس لکڻين جو انداز پڻ هو. هن پيچيده مذهبي ۽ سياسي دليلن کي نسبتاً سليس اردو ۾ پيش ڪيو، جنهن ڪري اهي رڳو روايتي عالمن بدران جديد تعليم يافته مسلمانن تائين به پهتا. سندس تحريرون سندس حياتيءَ کان پوءِ به ترجمن، جماعت اسلاميءَ جي ادارن ۽ ٻين اسلامي تحريڪن وسيلي گردش ۾ رهيون آهن.<ref name="Mir2026"/> 2026ع ۾ شايع ٿيل ''Oxford Handbook of Islamic Reform'' پڻ مودودي کي جديد اسلامي اصلاح ۽ احياءَ جي اهم شخصيتن ۾ شامل ڪري ٿو ۽ سندس عالمي اثر کي سندس وسيع تصنيفي ڪم، خدا جي حاڪميت جي نظريي ۽ هڪ پائيدار تنظيم ــ جماعت اسلامي ــ جي قيام سان ڳنڍي ٿو.<ref name="Pervez2026"/> == آخري زندگي، بيماري ۽ وفات == مودودي پنهنجي زندگيءَ جي وڏي حصي دوران گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت خاص طور خراب رهي ۽ هو وقت بوقت بستري تائين محدود رهيو؛ 1969ع ۾ علاج لاءِ [[برطانيا]] پڻ ويو.<ref name="Nasr1996p127">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1972ع ۾ هن [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي معاملن تي راءِ ڏيڻ ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. سندس آخري دور ۾ صحت جا مسئلا وڌندا ويا.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1979ع ۾ سندس پراڻي گردن جي بيماري وڌيڪ سنگين ٿي ۽ دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس هڪ پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيو يارڪ]] جي هڪ اسپتال ۾ داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="Nasr1996p127"/> مودودي 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 75 سال هئي.<ref name="Tareen2011">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو، جتي وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> [[File:Grave maududi.jpg|thumb|مودودي جي قبر، [[اڇرا]]، [[لاهور]]]] سندس جنازي نماز سان لاڳاپيل تقريبن ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهو شريڪ ٿيا. [[يوسف القرضاوي]] سندس جنازي نماز پڙهائيندڙ مشهور عالمن مان هو.<ref>{{cite web |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |url=https://dailypakistan.com.pk/02-Oct-2014/149195 |website=Daily Pakistan |date=2 October 2014 |access-date=7 October 2026 }}</ref> == اعزاز == مودودي کي 1979ع ۾ [[King Faisal International Prize|شاهه فيصل عالمي انعام]] جي اسلامي خدمتن واري شعبي جو انعام ڏنو ويو. اهو سندس زندگيءَ جي آخري سال ۾ ملندڙ اهم بين الاقوامي اعزازن مان هو. == تصنيفي ڪم == مودودي هڪ انتهائي گهڻو لکندڙ مصنف، صحافي، مفسر ۽ سياسي مفڪر هو. سندس لکڻيون قرآن جي تفسير، [[حديث]] ۽ [[سنت]]، علمِ ڪلام، اسلامي قانون، اخلاق، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم سميت ڪيترن ئي شعبن تي پکڙيل آهن.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> سندس لکڻين جو بنيادي گڏيل موضوع اسلام کي هڪ مڪمل ۽ باهمي طور ڳنڍيل '''نظامِ حيات''' طور پيش ڪرڻ هو. [[مستنصر مير]] موجب مودودي مختلف علمي شعبن تي لکندي به انهن کي هڪ ئي وسيع تصور سان ڳنڍيو: اسلام فرد جي عقيدي ۽ عبادت تائين محدود نه، پر اخلاقي، سماجي، اقتصادي ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ پڻ هڪ جامع نظام آهي.<ref name="Mir2026"/> مودودي پنهنجي لکڻين لاءِ بنيادي طور [[اردو]] استعمال ڪئي. سندس ڪيترائي مضمون پهرين سندس رسالي ''ترجمان القرآن'' ۾ قسطن جي صورت ۾ ڇپيا ۽ بعد ۾ ڪتابن جي صورت ۾ شايع ٿيا. سندس اهم ڪتابن مان گهڻن جا [[عربي]]، [[انگريزي]] ۽ ٻين اسلامي ۽ مغربي ٻولين ۾ ترجما ٿيا.<ref name="MirLife2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Introduction: Mawdudi’s life, personality, and works |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=1–18 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0001 }}</ref> سندس سليس ۽ عام پڙهندڙ لاءِ نسبتاً رسائي لائق اردو سندس فڪر جي ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[شير علي ترين]] موجب سندس اهم لکڻين جا انگريزيءَ ۾ ۽ ڪيترن جا عربي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجما ٿيا، جڏهن تہ ''تفہيم القرآن'' ڏکڻ ايشيا اندر ۽ ان کان ٻاهر پڻ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name="Tareen2011"/> === تفهيم القرآن === {{main|تفهيم القرآن}} مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف '''''[[تفهيم القرآن]]''''' آهي، جيڪا قرآن جو اردو ترجمو ۽ گهڻ-جلدي تفسير آهي. هن ان تي لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين ڪم ڪيو ۽ 1972ع ۾ ان کي مڪمل ڪيو.<ref name="Mir2026"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ آيتن جي ترجمي ۽ تشريح سان گڏ سورتن جو تاريخي پسمنظر، موضوعاتي تعارف، سماجي ۽ سياسي مسئلن بابت بحث ۽ مختلف هنڌن بابت وضاحتي مواد شامل آهي. مودودي قرآن کي جديد پڙهندڙ لاءِ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪندي ان جي هدايت کي انفرادي ۽ اجتماعي زندگي ٻنهي سان ڳنڍيو.<ref name="MirDomains2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Domains of thought and action |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=57–144 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0003 }}</ref> هي تفسير بعد ۾ مختلف ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ مودودي جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="Tareen2011"/> === الجهاد في الاسلام === مودودي جي ابتدائي اهم تصنيف '''''الجهاد في الاسلام''''' هئي. هن ان تي ڪم 1920ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيو؛ ان جو مواد پهرين قسطن ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. ڪتاب ۾ مودودي اسلامي قانون ۽ تاريخ جي تناظر ۾ جنگ، امن ۽ جهاد بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو. هي تصنيف سندس شروعاتي فڪري شهرت جو اهم سبب بڻي ۽ بعد جي لکڻين ۾ اسلامي سياسي نظام، رياست ۽ جهاد بابت سندس خيالن جي تشڪيل لاءِ پڻ اهم رهي.<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Jamal |title=Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām: A Neglected Document |journal=Zeitschrift für Religionswissenschaft |year=2009 |volume=17 |issue=1 |pages=61–84 |doi=10.1515/zfr.2009.17.1.61 }}</ref> === پرده === '''''پرده''''' ۾ مودودي عورتن ۽ مردن جي سماجي تعلق، لباس، حجاب، خاندان ۽ صنفي اختلاط بابت پنهنجا نظريا تفصيل سان بيان ڪيا. هي ڪتاب سندس سماجي فڪر جي اهم تصنيفن مان آهي، پر عورتن جي سماجي ۽ سياسي ڪردار بابت ان ۾ پيش ڪيل خيال جديد دور ۾ تنقيد ۽ بحث جو موضوع پڻ رهيا آهن. === اسلامي قانون ۽ دستور === '''''Islamic Law and Constitution''''' جي نالي سان انگريزيءَ ۾ مشهور لکڻين جي مجموعي ۾ مودودي اسلامي رياست، شريعت، قانونسازي، حاڪميت، خلافت، جمهوريت، اقليتن ۽ آئين بابت پنهنجا سياسي ۽ قانوني تصور بيان ڪيا. سندس جديد '''اسلامي رياست''' واري تصور کي سمجهڻ لاءِ هي سندس اهم ترين سياسي تصنيفن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> === خلافت ۽ ملوڪيت === '''''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]''''' مودودي جي تاريخي ۽ سياسي طور سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل ڪتابن مان آهي. ان ۾ هن ابتدائي اسلامي خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن سياسي تبديليءَ جو تنقيدي جائزو ورتو. ڪتاب خاص طور پهرين مسلمان حڪمرانن کان پوءِ اسلامي سياسي اقتدار جي نوعيت بابت بحث سبب مختلف مذهبي عالمن وچ ۾ اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="MirDomains2026"/> === قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون === '''''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون''''' ۾ مودودي قرآن جي چئن اصطلاحن ــ '''الهٰ، رب، عبادت ۽ دين''' ــ جي تشريح ڪئي. هن انهن لفظن کي رڳو محدود مذهبي معنائن ۾ نه، پر اقتدار، اطاعت ۽ زندگيءَ جي مجموعي نظام سان پڻ ڳنڍيو. اهي تشريحون سندس سياسي-مذهبي فڪر جي اهم بنيادن مان بڻيون، جيتوڻيڪ ٻين اسلامي عالمن سندس ڪجهه تعبيرن سان اختلاف پڻ ڪيو آهي.<ref name="MirThemes2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Central themes of Mawdudi’s writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=19–56 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0002 }}</ref> == چونڊ ڪتابيات == مودودي جي لکڻين جو تعداد تمام وڏو آهي ۽ مختلف ڇاپن، مجموعن ۽ ترجمن ۾ ڪتابن جا عنوان ڪڏهن مختلف صورتن ۾ ڏنا ويا آهن. سندس اهم تصنيفن مان هيٺيان شامل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#264653;color:white;" | تصنيف ! style="background:#2a9d8f;color:white;" | موضوع ! style="background:#457b9d;color:white;" | مختصر وضاحت |- | ''[[تفهيم القرآن]]'' | قرآن جي تفسير | گهڻ-جلدي اردو ترجمو ۽ تفسير؛ مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف |- | ''الجهاد في الاسلام'' | جهاد، جنگ ۽ سياسي نظريو | سندس ابتدائي اهم تصنيفن مان؛ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ لکڻ شروع ڪيائين |- | ''دينيّات'' / ''Towards Understanding Islam'' | اسلام جو تعارف | اسلام جي بنيادي عقيدن، عبادتن ۽ نظامِ زندگيءَ جو عام پڙهندڙ لاءِ تعارف |- | ''پردہ'' | عورت، خاندان ۽ سماج | حجاب، صنفي تعلقن ۽ اسلامي سماجي نظام بابت سندس نظريا |- | ''اسلامي قانون ۽ دستور'' | قانون ۽ سياست | اسلامي رياست، شريعت، آئين، حاڪميت ۽ قانونسازي |- | ''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]'' | اسلامي سياسي تاريخ | خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن تبديليءَ جو تنقيدي مطالعو |- | ''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون'' | قرآني اصطلاح | الهٰ، رب، عبادت ۽ دين جي مودودي واري تشريح |- | ''اسلامي نظامِ زندگي'' | سماجي ۽ سياسي فڪر | اسلام کي جامع نظامِ حيات طور بيان ڪندڙ تحريرون |- | ''اسلام جو معاشي نظام'' | [[اسلامي معاشيات]] | ملڪيت، ربا، زڪوات، سرمائي ۽ معاشي انصاف بابت بحث |- | ''اسلامي رياست'' | سياسي نظريو | اسلامي حڪومت ۽ رياست جي اصولن بابت تحريرون |- | ''تجديد و احياءِ دين'' | اسلامي تجديد | اسلامي تاريخ ۾ مجدد ۽ تجديد جي تصور بابت بحث |- | ''سنت جي آئيني حيثيت'' | حديث ۽ سنت | اسلامي قانون ۽ ديني حجت طور سنت جي حيثيت جو دفاع |- | ''رسائل و مسائل'' | مختلف مذهبي موضوع | مختلف سوالن جي جوابن ۽ فڪري مضمونن جا مجموعا |- | ''سيرت سرور عالم'' | [[محمد|محمد ﷺ]] جي سيرت | پيغمبر اسلام جي زندگي ۽ پيغام بابت تصنيف |} === انگريزي ترجمن ۾ مشهور ڪتاب === سندس ڪيترين تصنيفن جا انگريزي ترجما مختلف عنوانن هيٺ شايع ٿيا آهن، جن ۾ هي شامل آهن: * ''Towards Understanding Islam'' * ''Purdah and the Status of Woman in Islam'' * ''The Islamic Law and Constitution'' * ''Let Us Be Muslims'' * ''The Islamic Way of Life'' * ''A Short History of the Revivalist Movement in Islam'' * ''Human Rights in Islam'' * ''Four Basic Qur'anic Terms'' * ''The Process of Islamic Revolution'' * ''Unity of the Muslim World'' * ''The Moral Foundations of the Islamic Movement'' * ''Economic System of Islam'' * ''The Road to Peace and Salvation'' * ''The Qadiani Problem'' * ''The Question of Dress'' * ''The Rights of Non-Muslims in Islamic State'' * ''Caliphate and Kingship'' * ''Islamic Law and its Introduction in Pakistan'' * ''Khutabat: Fundamentals of Islam'' == چونڊ زماني وار خاڪو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#283618;color:white;" | سال ! style="background:#606c38;color:white;" | واقعو |- | 1903ع | [[اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ ڄائو |- | 1918ع | صحافت سان عملي وابستگي شروع ڪئي |- | 1920ع | جبلپور جي روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو |- | 1920ع وارو ڏهاڪو | دهليءَ ۾ صحافت ۽ ديني مطالعي سان لاڳاپيل رهيو |- | 1927ع | ''الجهاد في الاسلام'' لکڻ ۽ شايع ڪرائڻ جو ابتدائي سلسلو شروع ٿيو |- | 1932ع–1933ع | ''ترجمان القرآن'' سان سندس ڊگهي ادارت ۽ فڪري سرگرميءَ جو دور شروع ٿيو |- | 1938ع | [[پٺاڻ ڪوٽ]] ويجهو دارالاسلام منصوبي سان وابسته ٿيو |- | 1941ع | [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو |- | 1942ع | ''[[تفهيم القرآن]]'' تي ڪم شروع ڪيو |- | 1947ع | ورهاڱي کان پوءِ پاڪستان منتقل ٿيو |- | 1948ع | پاڪستان ۾ اسلامي آئين ۽ رياست لاءِ مهم؛ بعد ۾ گرفتار ٿيو |- | 1953ع | احمديه مخالف تحريڪ جي پسمنظر ۾ فوجي عدالت موت جي سزا ٻڌائي؛ سزا بعد ۾ عمر قيد ۾ تبديل ۽ پوءِ ختم ڪئي وئي |- | 1964ع | جماعت اسلامي خلاف حڪومتي ڪارروائي دوران ٻيهر قيد ٿيو |- | 1972ع | ''تفهيم القرآن'' مڪمل ڪيو؛ جماعت اسلاميءَ جي امير جي عهدي تان پڻ الڳ ٿيو |- | 1979ع | [[شاهه فيصل عالمي انعام]] حاصل ڪيو |- | 22 سيپٽمبر 1979ع | [[بفيلو، نيو يارڪ]]، آمريڪا ۾ وفات |- | 1979ع | [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ دفن ڪيو ويو |} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }} * {{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }} * {{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }} * {{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }} == پڻ ڏسو == * [[جماعت اسلامي]] * [[جماعت اسلامي پاڪستان]] * [[اسلام پسندي]] * [[اسلامي رياست]] * [[اسلامي احياءُ]] * [[اسلامي معاشيات]] * [[تفهيم القرآن]] * [[خلافت ۽ ملوڪيت]] * [[سيد قطب]] * [[محمد اقبال]] == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Abul A'la Maududi}} {{Wikiquote}} == حوالا == {{Reflist}} {{Authority control}} t8oaiw6rbiit1mzbdh3unjdeja5cnm3 417599 417598 2026-10-06T21:49:42Z Intisar Ali 8681 417599 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ ۽ جماعت اسلامي جو باني (1903–1979)}} {{Infobox religious biography | name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | image = أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg | caption = سيد ابوالاعلى مودودي | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | birth_name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | birth_date = {{Birth date|1903|9|25|df=y}} | birth_place = [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1979|9|22|1903|9|25|df=y}} | death_place = [[بفيلو، نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]] | resting_place = [[اڇرا]]، [[لاهور]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | occupation = اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ، صحافي، مفسر ۽ سياسي اڳواڻ | notable_works = ''[[تفہيم القرآن]]''، ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' | known_for = [[جماعت اسلامي]] جو قيام، اسلامي سياسي فڪر | movement = [[جماعت اسلامي]] | founder = [[جماعت اسلامي]] | awards = [[شاهه فيصل عالمي انعام]]، 1979ع }} '''سيد ابو الاعلىٰ مودودي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Abul A'la Maududi}} (25 سيپٽمبر 1903ع – 22 سيپٽمبر 1979ع) ننڍي کنڊ جو اسلامي عالم، قرآن جو مفسر، صحافي، ليکڪ، سياسي مفڪر ۽ [[جماعت اسلامي]] جو باني هو.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-509695-8 }}</ref> هن ويهين صديءَ ۾ اسلام کي رڳو شخصي عقيدي يا عبادتن جي دائري بدران سماجي، سياسي، قانوني ۽ معاشي نظام طور بيان ڪرڻ لاءِ هڪ منظم فڪري خاڪو پيش ڪيو. جديد تحقيق ۾ کيس جديد اسلامي احياءَ ۽ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم ترين نظريه سازن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009230438 |isbn=9781009230438 }}</ref> مودودي جي لکڻين ۾ [[قرآن جي تفسير]]، حديث، اسلامي قانون، سياست، معيشت، سماج، اخلاق، قومپرستي، سيڪيولرزم، عورتن جي سماجي حيثيت ۽ اسلامي رياست جهڙا موضوع شامل آهن. سندس سڀ کان وڏي علمي تصنيف اردو تفسير ''[[تفہيم القرآن]]'' آهي، جڏهن تہ ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' ۽ ٻيا ڪيترائي ڪتاب پڻ سندس مشهور تصنيفن ۾ شامل آهن.<ref name="Nasr1996"/> سندس تحريرون اردو مان عربي، انگريزي، بنگالي، هندي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيون ۽ سندس فڪر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ٻين مسلم معاشرن جي اسلامي احيائي تحريڪن تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Nasr1996"/> 26 آگسٽ 1941ع تي مودودي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو پاڪستان آيو ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي ذريعي ملڪ جي آئين ۽ رياستي نظام کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي اصولن تي قائم ڪرڻ جي سياسي مهم هلائيندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> سندس سياسي ۽ مذهبي نظرين جا ڪيترائي پهلو—خاص ڪري اسلامي رياست، حاڪميت، جمهوريت، عورتن، غير مسلم شهرين، جهاد ۽ اسلامي قانون بابت موقف—علمي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Iqtidar2026"/> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul Ala'a Al-Mowdoodi |url=https://kingfaisalprize.org/ar/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |publisher=King Faisal Foundation |access-date=7 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == ابو الاعلىٰ مودودي 25 سيپٽمبر 1903ع تي [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، ان وقت جي نوابي [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ پيدا ٿيو.<ref name="KFP1979"/> سندس خاندان دهليءَ جي اشرافيه سان تاريخي نسبت رکندڙ سيد خاندان هو.<ref name="Qasmi2017">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |editor-last1=Qasmi |editor-first1=Ali Usman |editor-last2=Robb |editor-first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |doi=10.1017/9781108628012 }}</ref> مودودي پنهنجي دور جي ڪيترن روايتي عالمن جي ابتڙ ڪنهن هڪ مدرسي جي باقاعده ڊگهي نصابي تعليم مان فارغ ٿيل عالم نه هو. سندس تعليم جو وڏو حصو گهر، ذاتي مطالعي ۽ مختلف استادن وٽ حاصل ڪيل تعليم تي ٻڌل هو. ان هوندي به هن عربي، فارسي ۽ اسلامي علوم جو مطالعو ڪيو ۽ بعد ۾ قرآن، حديث، فقه ۽ جديد سياسي فڪر بابت وسيع لکڻيون ڪيون. مورخ علي عثمان قاسمي موجب، مدرسي جي روايتي رسمي تربيت نه هئڻ باوجود مودودي ڪلاسيڪي اسلامي روايت سان گڏ جديد مغربي سياسي فڪر جي به قابل ذڪر ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> سندس والد سيد احمد حسن مودودي وڪالت سان وابسته هو ۽ مذهبي رجحان رکندو هو. ابتدائي عمر ۾ مودودي کي گهر ۾ عربي، فارسي، قرآن ۽ اسلامي تعليم ڏني وئي. سندس رسمي تعليم گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي؛ والد جي بيماري ۽ پوءِ خاندان جي معاشي حالتن سبب نوجوان مودودي کي نسبتاً ننڍي عمر ۾ عملي زندگي اختيار ڪرڻي پئي.<ref name="Nasr1996"/> == صحافتي زندگي == مودودي جي عملي زندگيءَ جي شروعات بنيادي طور [[صحافت]] سان ٿي، ۽ اهو تجربو سندس بعد واري لکڻيءَ جي اسلوب ۽ سياسي فڪر تي نمايان اثرانداز ٿيو. قاسمي موجب، مسجد يا مدرسي سان مستقل وابستگي بدران صحافت مان ڪيريئر شروع ڪرڻ کيس هندستان جي آئيني مستقبل، مسلمانن جي سياسي نمائندگي، هندو-مسلم لاڳاپن ۽ برطانوي اقتدار کان پوءِ ممڪن سياسي نظام بابت هلندڙ بحثن سان سڌي واقفيت ڏني.<ref name="Qasmi2017"/> نوجوانيءَ ۾ هن مختلف اخبارن سان ڪم ڪيو. 1918ع ڌاري سندس صحافتي زندگي شروع ٿي ۽ پوءِ هو جبلپور مان نڪرندڙ روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو. بعد ۾ دهليءَ ۾ مسلمان صحافت سان ڪم ڪيائين. هن ''مسلم'' ۽ پوءِ [[جمعيت علماءِ هند]] سان لاڳاپيل اخبار ''الجمعية'' جي ادارت پڻ ڪئي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Qasmi2017"/> صحافت مودودي لاءِ رڳو پيشو نه رهي؛ اها سندس سياسي ۽ مذهبي خيالن جي تشڪيل جو اهم ذريعو بڻجي وئي. سندس تحرير جو انداز روايتي عالماڻي نثر کان نسبتاً مختلف، سڌو ۽ عام پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ جوڳو هو. ان وسيلي هو پيچيده مذهبي ۽ سياسي تصورن کي جديد سياسي اصطلاحن سان پيش ڪرڻ لڳو.<ref name="Qasmi2017"/> == علمي ۽ فڪري تشڪيل == 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان ۾ فرقيواراڻي تشدد، خلافت تحريڪ کان پوءِ جي سياسي صورتحال ۽ اسلام ۽ جهاد بابت ٿيندڙ بحثن مودودي جي فڪري ارتقا تي اثر وڌو. ان ماحول ۾ هن جهاد جي اسلامي تصور بابت لکڻ شروع ڪيو، جنهن جو نتيجو سندس ابتدائي اهم تصنيف ''الجهاد في الإسلام'' جي صورت ۾ نڪتو. ڪتاب جو مواد پهرين قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Iqtidar2026"/> ''الجهاد في الإسلام'' مودودي جي شروعاتي دور جي اهم تصنيفن مان هئي. جديد Cambridge edition هن ڪتاب کي سندس شروعاتي ۽ اثرائتي سياسي تحريرن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان کي نوآبادياتي دور، تشدد جي جواز، اسلامي سياسي نظام ۽ جديد رياست بابت سندس وسيع فڪر جي پسمنظر ۾ رکي ٿي.<ref name="Iqtidar2026"/> مودودي جو فڪر وقت سان هڪ اهڙي نظريي ڏانهن وڌيو جنهن ۾ اسلام کي مڪمل طرزِ حيات قرار ڏنو ويو. سندس نظر ۾ دين جي دائري ۾ فردي عبادت سان گڏ سياست، معيشت، قانون، سماج ۽ رياست پڻ شامل هئا. ولي نصر جي تجزيي موجب مودودي جديد دور ۾ سياسي اسلام جو هڪ منظم نظرياتي خاڪو تيار ڪيو ۽ ان نظريي کي عملي سماجي تحريڪ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> بهرحال، جديد علمي تحقيق مودودي جي فڪري تشڪيل کي صرف ”اولهه جي مخالفت“ جو نتيجو نٿي سمجهي. نصر ان کي برطانوي هندستان ۾ مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ سياسي طاقت، اجتماعي سڃاڻپ، قومپرستي ۽ نوآبادياتي نظام کان پوءِ مستقبل جي رياست بابت بحثن سان پڻ ڳنڍي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == ترجمان القرآن == 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مودودي پنهنجي رسالي ''ترجمان القرآن'' جي ادارت ۽ اشاعت شروع ڪئي. اهو رسالو اڳتي هلي سندس فڪر جي تشهير جو اهم ذريعو بڻيو. ''ترجمان القرآن'' ۾ هن قرآن، اسلامي تاريخ، سياست، قومپرستي، جديد تهذيب، مسلمانن جي اجتماعي حالت ۽ اسلامي نظام بابت مسلسل مضمون لکيا.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> هن دور تائين مودودي روايتي صحافي کان هڪ منظم مذهبي-سياسي مفڪر ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو. سندس لکڻين ۾ اهو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو تہ مسلمانن جي مسئلن جو حل رڳو سياسي نمائندگي يا اقتدار ۾ حصي حاصل ڪرڻ ۾ نه، پر فرد ۽ سماج کي اسلامي اصولن مطابق نئين سر منظم ڪرڻ ۾ آهي.<ref name="Nasr1996"/> == علامه اقبال ۽ دارالاسلام == 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ مودودي جو رابطو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] ۽ چوڌري نياز علي خان سان ٿيو. چوڌري نياز علي خان پنجاب ۾ هڪ علمي ۽ ديني مرڪز قائم ڪرڻ لاءِ زمين وقف ڪئي هئي، جنهن کي ''دارالاسلام'' جي نالي سان سڃاتو ويو. 1938ع ۾ مودودي حيدرآباد دکن ڇڏي [[پٺاڻ ڪوٽ]] ڀرسان دارالاسلام منتقل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> دارالاسلام واري دور ۾ مودودي کي پنهنجي مذهبي ۽ سماجي فڪر کي هڪ منظم تحريڪ جي صورت ڏيڻ لاءِ ماحول مليو. جيتوڻيڪ اقبال اپريل 1938ع ۾ وفات ڪري ويو، دارالاسلام جو تجربو مودودي جي بعد واري تنظيمي سوچ ۽ جماعت اسلامي جي قيام کان اڳ واري فڪري مرحلي ۾ اهم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> == هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ بابت موقف == مودودي گڏيل هندستان ۾ رائج علائقائي يا قومي قومپرستيءَ جو سخت نقاد هو. سندس نظر ۾ مسلمانن جي بنيادي اجتماعي سڃاڻپ قوم، نسل يا جاگرافي بدران اسلام سان وابسته هئڻ گهرجي. انهيءَ بنياد تي هن [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي گڏيل هندستاني قومپرستيءَ سان گڏ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي مسلمان قومپرستيءَ جي سياسي صورت تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> اهو موقف هڪ اهم تاريخي فرق پيدا ڪري ٿو: مودودي مسلمانن لاءِ اسلامي سياسي نظام جو حامي هو، پر مسلم ليگ جي قيادت هيٺ هلي رهي پاڪستان تحريڪ جي سياسي نظريي ۽ حڪمت عمليءَ سان شروع کان متفق نه هو. علي عثمان قاسمي جي تحقيق موجب مودودي مسلم ليگ ۽ [[محمد علي جناح]] تي تنقيد ڪندي دليل ڏنو تہ رڳو مسلمانن جي اڪثريت واري قومي رياست قائم ٿيڻ سان اها خود بخود ”اسلامي رياست“ نه بڻجي ويندي.<ref name="Qasmi2017"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو پاڪستان بابت ورهاڱي کان اڳ وارو موقف ۽ 1947ع کان پوءِ پاڪستان کي اسلامي رياست بنائڻ لاءِ سندس سياسي سرگرمي ٻه الڳ تاريخي مرحلا آهن؛ ٻنهي کي هڪٻئي سان ملائي پيش ڪرڻ سان سندس سياسي ارتقا جي صحيح تصوير سامهون نٿي اچي.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جو قيام == {{Main|جماعت اسلامي}} مودودي جي فڪري ۽ تنظيمي سرگرمين جو نتيجو 26 آگسٽ 1941ع تي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] جي قيام جي صورت ۾ سامهون آيو. جماعت جي قيام جو مقصد اهڙي منظم جماعت تيار ڪرڻ هو جيڪا اسلامي اصولن مطابق فرد، سماج ۽ آخرڪار رياستي نظام جي تبديلي لاءِ ڪم ڪري. مودودي جماعت جو پهريون امير چونڊيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي جي تصور ۾ جماعت محض چونڊن لاءِ قائم ڪيل سياسي پارٽي نه هئي، بلڪه هڪ نظرياتي ۽ اصلاحي تحريڪ هئي. ان جو ابتدائي طريقو تعليم، تربيت، اشاعت ۽ چونڊيل ڪارڪنن جي تياري ذريعي سماج ۾ تدريجي تبديلي آڻڻ هو. نصر موجب مودودي جي اهم جدت اها هئي تہ هن پنهنجي سياسي-مذهبي نظريي سان گڏ ان کي عملي جامو پارائڻ لاءِ هڪ منظم سماجي ۽ سياسي تنظيم جو خاڪو پڻ پيش ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> ورهاڱي کان اڳ جماعت اسلامي سڄي برطانوي هندستان جي تنظيم هئي. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت جون هندستاني ۽ پاڪستاني شاخون جدا تنظيمي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ لڳيون، جڏهن تہ مودودي پاڪستان منتقل ٿيو ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي قيادت جاري رکي.<ref name="Nasr1996"/> == پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ == 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ مودودي پاڪستان لڏي آيو ۽ [[لاهور]] سندس سياسي، علمي ۽ تنظيمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. ورهاڱي کان اڳ مسلم ليگ جي پاڪستان واري تصور تي تنقيد ڪرڻ باوجود، نئين رياست قائم ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي سرگرمين جو مرڪز پاڪستان جي آئيني ۽ قانوني ڍانچي کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي بنائڻ تي رکيو.<ref name="Nasr1996"/> هن ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي آئين ۾ خدا جي حاڪميت، اسلامي قانون جي بالادستي ۽ رياست جي اسلامي سڃاڻپ کي تسليم ڪرائڻ لاءِ مهم هلائي. پاڪستان جي رياست سان سندس تعلق ان ڪري مختلف وقتن تي تعاون، سياسي اختلاف، گرفتاري ۽ قيد جي مرحلن مان گذريو. سندس اسلامي رياست، جمهوريت ۽ آئين بابت تفصيلي نظريو بعد وارن حصن ۾ الڳ بيان ڪيو ويندو. == گرفتاريون ۽ رياست سان ٽڪراءُ == پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ مودودي ۽ حڪومت جا لاڳاپا جلد خراب ٿيا. 1948ع ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصو قيد ۾ رکيو ويو. سندس سياسي سرگرمين ۾ پاڪستان کي اسلامي آئين ڏيڻ جو مطالبو مرڪزي حيثيت اختيار ڪندو ويو.<ref name="Nasr1996"/> 1953ع ۾ پنجاب، خاص طور [[لاهور]]، ۾ احمدين خلاف تحريڪ ۽ فسادن دوران مودودي جو لکيل رسالو ''قادياني مسئلو'' پڻ شديد سياسي تڪرار جو حصو بڻيو. مارشل لا اختيارين کيس گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ موت جي سزا ٻڌائي. سزا تي عمل نه ٿيو؛ بعد ۾ اها عمر قيد ۾ تبديل ڪئي وئي ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> ان واقعي مودودي جي سياسي حيثيت کي وڏي شهرت ڏني، پر 1953ع جي تشدد ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي تنظيمن جي ڪردار، جماعت اسلامي جي ذميواري ۽ مودودي جي تحريرن جي اثر بابت تاريخي بحث کي سندس حامين جي روايت کان الڳ، معتبر ثانوي ذريعن جي بنياد تي ڏسڻ ضروري آهي. ان موضوع کي سندس احمديت بابت نظرين واري حصي ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويندو. == تفسير تفهيم القرآن == {{Main|تفهيم القرآن}} مودودي 1942ع ۾ قرآن جي اردو تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' لکڻ شروع ڪئي. اهو منصوبو لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تائين جاري رهيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ ترجمي سان گڏ تاريخي پسمنظر، آيتن جي تشريح، سماجي ۽ قانوني مسئلن ۽ مودودي جي سياسي ۽ مذهبي فڪر بابت تفصيلي حاشيا شامل آهن. هي تفسير سندس سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ وسيع اثر رکندڙ تصنيفن مان بڻيو ۽ بعد ۾ ڪيترين ٻولين ۾ ان جا ترجما ٿيا. ''تفهيم القرآن'' سندس مجموعي فڪر کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي رياست، قانون، معيشت، عورت، جهاد، غير مسلمانن ۽ سماجي نظام بابت سندس ڪيترن نظرين جي قرآني استدلال جو تفصيلي اظهار ان ۾ ملي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا == مودودي تقريباً ٽن ڏهاڪن تائين جماعت اسلامي جي قيادت ڪئي. صحت جي مسئلن ۽ تنظيمي حالتن جي پسمنظر ۾ هن 1972ع ۾ جماعت اسلامي جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. امارت ڇڏڻ کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي فڪر ۽ جماعت سان فڪري لاڳاپي ۾ سرگرم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> ساڳئي سال سندس ڊگهي عرصي کان جاري ''تفهيم القرآن'' پڻ مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ جو آخري دور بنيادي طور علمي ڪم، لکڻين ۽ خراب ٿيندڙ صحت سان لاڳاپيل رهيو. == اعزاز == 1979ع ۾ مودودي کي '''اسلام جي خدمت''' جي شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979"/> انعام جي سرڪاري فيصلي ۾ سندس اسلامي صحافت، لکڻين، ننڍي کنڊ ۾ اسلامي فڪر جي تجديد لاءِ سرگرمين ۽ اسلامي قدرن جي ترويج کي انعام ڏيڻ جا اهم سبب ڄاڻايو ويو.<ref name="KFP1979"/> [[File:أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg|thumb|ساڄو|سيد ابوالاعلىٰ مودودي، جنهن کي 1979ع ۾ اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ شاهه فيصل عالمي انعام ڏنو ويو.]] == آخري بيماري ۽ وفات == مودودي ڪيترن سالن کان گڙدن جي بيماريءَ ۾ مبتلا هو ۽ زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.<ref name="Nasr1996"/> 1979ع ۾ علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. علاج دوران سندس حالت وڌيڪ خراب ٿي ۽ 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ 75 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪيائين.<ref name="Nasr1996"/> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو. لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. [[File:Grave maududi.jpg|thumb|ساڄو|[[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ ابو الاعلىٰ مودودي جي قبر]] مودودي جي وفات سندس سياسي ۽ فڪري اثر جو خاتمو ثابت نه ٿي. سندس لکڻيون، جماعت اسلامي جو تنظيمي ڍانچو ۽ اسلامي رياست بابت سندس اصطلاحي ۽ نظرياتي تصورات ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر به جديد اسلامي سياسي تحريڪن جي بحث جو حصو بڻيا. جديد علمي ادب ۾ ان اثر جي نوعيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن، جن جو تفصيلي جائزو مضمون جي ''اثر ۽ ورثو'' واري حصي ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026"/> == فڪر ۽ نظريا == مودودي جي فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام رڳو فرد جي ذاتي عقيدي، عبادت يا روحاني زندگي تائين محدود مذهب نہ، پر انسان جي انفرادي ۽ اجتماعي زندگيءَ لاءِ هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، قانوني ۽ سياسي نظام آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت کي ان نظام جا بنيادي ماخذ قرار ڏنو ۽ جديد رياست، آئين، معيشت ۽ سماج بابت اسلامي اصطلاحن کي ويهين صديءَ جي سياسي ٻوليءَ سان ملائي هڪ منظم نظريو پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Iqtidar2020">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Theorizing Popular Sovereignty in the Colony: Abul Aʿla Maududi's “Theodemocracy” |journal=The Review of Politics |volume=82 |issue=4 |year=2020 |pages=595–617 |doi=10.1017/S0034670520000595 }}</ref> جديد عالمن مودودي جي هن فڪر کي رڳو قديم اسلامي سياسي تصورن جي بحالي قرار ڏيڻ بدران نوآبادياتي هندستان، جديد قومي رياست، عوامي حاڪميت، جمهوريت، سوشلزم ۽ يورپي سياسي نظرين سان سندس فڪري بحث جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهيو آهي.<ref name="Iqtidar2020"/><ref name="Iqtidar2026"/> خاص طور سندس ''حاڪميت''، ''اسلامي رياست'' ۽ ''اسلامي انقلاب'' جهڙا تصور بعد ۾ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم اصطلاحن ۾ شامل ٿيا.<ref name="Zaman2015">{{cite journal |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |title=The Sovereignty of God in Modern Islamic Thought |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=25 |issue=3 |year=2015 |pages=389–418 |doi=10.1017/S1356186314000561 }}</ref> === قرآن ۽ سنت === مودودي قرآن کي اسلامي فڪر ۽ قانون جو بنيادي ماخذ سمجهندو هو، پر قرآن سان گڏ [[سنت]] کي پڻ لازمي قانوني ۽ ديني حجت قرار ڏيندو هو. سندس دليل موجب قرآن پاڻ رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو، تنهنڪري اسلامي نظام کي صرف قرآن تائين محدود ڪري سنت کي قانوني حجيت کان ڌار نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Adams1983">{{cite book |last=Adams |first=Charles J. |chapter=Mawdudi and the Islamic State |editor-last=Esposito |editor-first=John L. |title=Voices of Resurgent Islam |publisher=Oxford University Press |year=1983 |pages=99–133 |isbn=9780195033404 }}</ref> سندس مشهور تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' صرف لفظي يا لغوي تفسير نہ هو؛ ان ۾ تاريخ، قانون، سياست، معيشت ۽ سماجي معاملن بابت سندس فڪري موقف پڻ وڏي پيماني تي بيان ٿيل آهي. انهيءَ ڪري ''تفهيم القرآن'' مودودي جي سياسي ۽ سماجي فڪر کي سمجهڻ لاءِ به بنيادي ماخذ آهي.<ref name="Nasr1996"/> === حاڪميتِ الٰهي === مودودي جي سياسي فڪر جو هڪ اهم تصور '''حاڪميتِ الٰهي''' هو. سندس نظر ۾ آخري ۽ مطلق حاڪميت انسان، بادشاهه، پارليامينٽ يا قوم بدران خدا جي آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙو مطلق قانون ساز اختيار حاصل نہ آهي جنهن تحت هو خدائي هدايت کان آزاد ٿي حلال ۽ حرام جا بنيادي معيار مقرر ڪري.<ref name="Zaman2015"/> محمد قاسم زمان موجب ''حاڪميتِ الٰهي'' جديد اسلام پسند سياسي فڪر جو نمايان تصور بڻيو ۽ مودودي ان جي ويهين صديءَ واري تشڪيل جي اهم ترين مفڪرن مان هو.<ref name="Zaman2015"/> جديد تحقيق ساڳئي وقت اهو پڻ واضح ڪري ٿي تہ مودودي جي حاڪميت واري تصور کي سڌي طرح وچئين دور جي اسلامي سياسي نظريي جو نقل سمجهڻ درست نہ ٿيندو؛ ان جي جديد صورت نوآبادياتي رياست، قانون سازي ۽ عوامي حاڪميت بابت جديد بحثن سان پڻ جڙيل هئي.<ref name="AlAzami2022">{{cite journal |last=Al-Azami |first=Usaama |title=Locating Ḥākimiyya in Global History: The Concept of Sovereignty in Premodern Islam and Its Reception after Mawdūdī and Quṭb |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=355–376 |doi=10.1017/S1356186321000605 }}</ref> مودودي انساني حاڪميت کي رد ڪندي اهو نہ چيو تہ رياستي انتظام ۾ ماڻهن جو ڪو ڪردار ئي نہ هجي. سندس تصور ۾ مسلمان خدا جا ''خليفا'' يا نائب آهن ۽ مقرر ڪيل اسلامي حدن اندر اجتماعي معاملن جي انتظام، مشاورت ۽ اهڙن معاملن بابت فيصلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا جن بابت شريعت ڪو واضح حڪم نہ ڏنو هجي.<ref name="ILC1977">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1977 }}</ref> === اسلامي رياست === {{further|اسلامي رياست}} مودودي جديد دور ۾ ''اسلامي رياست'' جي منظم نظريي کي ترقي ڏيندڙ نمايان مفڪرن مان هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس تصور ۾ اسلامي رياست جي بنياد جا ٽي اهم اصول '''توحيد'''، '''رسالت''' ۽ '''خلافت''' هئا. توحيد مان خدا جي حاڪميت، رسالت مان قرآن ۽ سنت جي رهنمائي، ۽ خلافت مان انسان جي محدود ۽ امانتي سياسي اختيار جو تصور اخذ ڪيو ويو.<ref name="ILC1977"/> هن اسلامي رياست کي ڪنهن مخصوص نسل، قوم يا جاگرافيءَ تي ٻڌل قومي رياست بدران هڪ '''نظرياتي رياست''' طور پيش ڪيو. سندس نظر ۾ رياست جي اسلامي هجڻ جو بنيادي معيار ان جي آباديءَ جو فقط مسلمان هجڻ نہ، پر ان جي قانوني ۽ سياسي نظام جو اسلامي اصولن سان مطابقت رکڻ هو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي 1955ع ۾ پنهنجي مثالي نظام لاءِ ”خدا پرست جمهوري خلافت“ جهڙا لفظ پڻ استعمال ڪيا.<ref name="Nasr1996"/> سندس لکڻين ۾ اسلامي رياست جو دائرو وسيع آهي: خانداني معاملن کان وٺي معيشت، عدليه، انتظاميا، شهرين جي حقن ۽ فرضن، جنگ ۽ امن ۽ بين الاقوامي لاڳاپن تائين شريعت کي هدايت جو بنياد قرار ڏنو ويو.<ref name="Adams1983"/> بهرحال سندس تصور ۾ رياست جو هر انتظامي تفصيل اڳواٽ مقرر ٿيل نہ هو. مودودي پاڻ تسليم ڪيو تہ انساني معاملن جو هڪ وڏو ميدان اهڙو آهي جنهن بابت شريعت خاموش آهي؛ اهڙن معاملن ۾ اسلامي رياست حالتن مطابق قانون ۽ ضابطا ٺاهي سگهي ٿي، بشرطيڪ اهي قرآن ۽ سنت جي واضح حڪمن سان ٽڪراءَ ۾ نہ هجن.<ref name="Adams1983"/> === ٿيئوڊيموڪريسي === مودودي پنهنجي مثالي سياسي نظام کي روايتي معنيٰ ۾ '''[[ٿيوڪريسي]]''' سڏڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن '''خدائي جمهوريت''' (Theodemocracy) يا ''خدائي جمهوري نظام'' جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ آخري حاڪميت خدا جي هجي، پر مسلمان اجتماعي طور خلافت جي حق کي استعمال ڪن.<ref name="Iqtidar2020"/> حميرا اقتدار جي تحقيق موجب مودودي جي ''خدائي جمھوريت'' کي فقط ”مذهبي آمريت“ جو مترادف سمجهڻ سندس نظريي جي پيچيدگي کي نظرانداز ڪري ٿو. مودودي هڪ طرف مطلق عوامي حاڪميت کي رد ڪيو، پر ٻئي طرف حڪمرانن کي خدا جي نمائندگي ڪندڙ پادري طبقي جي صورت ۾ مطلق اختيار ڏيڻ به قبول نہ ڪيو. سندس تصور ۾ اجتماعي مشاورت، نمائندگي ۽ عوام جي سياسي شموليت موجود هئي، پر اها شريعت جي حدن اندر هئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === جمهوريت ۽ شوريٰ === مودودي مغربي لبرل جمهوريت جي ان اصول سان اختلاف رکندو هو جنهن موجب عوام يا سندن چونڊيل پارليامينٽ آخري قانون ساز حاڪم آهي. سندس خيال ۾ جيڪڏهن اڪثريت کي اخلاقي يا خدائي حدن کان آزاد مڪمل قانون ساز اختيار ڏنو وڃي تہ مقبول خواهش پاڻ صحيح ۽ غلط جو معيار بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Iqtidar2020"/> هن آمريڪا ۾ شراب جي ممانعت ۽ پوءِ ان جي خاتمي کي مثال طور استعمال ڪندي دليل ڏنو تہ عددي اڪثريت لازمي طور اخلاقي يا سماجي لحاظ کان درست فيصلو نٿي ڪري.<ref name="PoliticalTheory">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Political Theory of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |edition=8th |year=1993 |pages=23–25 }}</ref> ٻئي طرف، هو حڪومت جي معاملن ۾ '''شوريٰ''' يا گڏيل صلاح مشوري کي ضروري سمجهندو هو. حڪمران کي ماڻهن جي اعتماد جو حامل هئڻ گهرجي ۽ جن معاملن بابت شريعت ۾ قطعي حڪم موجود نہ هجي، انهن بابت مسلمانن جي صلاح ۽ اتفاق ذريعي فيصلا ڪري سگهجن ٿا.<ref name="ILC1977"/><ref name="Adams1983"/> انهيءَ سبب مودودي جي جمهوريت بابت موقف کي سادي نموني ”جمهوريت جي حمايت“ يا ”جمهوريت جي مڪمل مخالفت“ طور بيان ڪرڻ اڻپورو آهي. هو عوامي نمائندگي ۽ مشاورت قبول ڪندو هو، پر عوام جي غير محدود قانون ساز حاڪميت کي رد ڪندو هو.<ref name="Iqtidar2020"/> === رياستي ادارا ۽ آئين === مودودي جو خيال هو تہ اسلام جا بنيادي آئيني اصول قرآن، سنت، خلفاءِ راشدين جي روايت ۽ اسلامي قانوني ورثي مان اخذ ٿين ٿا، پر جديد رياست لاءِ انهن اصولن کي لکيل آئين جي صورت ڏيڻ ضروري آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن جي تصور موجب رياست جو سربراهه چونڊيل هجي ۽ عوام جو اعتماد حاصل هجي. قانون ساز اداري ۾ اهڙا ماڻهو شامل هجن جيڪي اسلامي قانون کي سمجهڻ ۽ جديد مسئلن تي ان جي اصولن کي لاڳو ڪرڻ جي صلاحيت رکن. قانون سازيءَ جو اختيار اهڙن شعبن ۾ وسيع ٿي سگهي ٿو جن بابت شريعت واضح حڪم نہ ڏئي، پر قرآن ۽ سنت جي قطعي حڪمن کي تبديل ڪرڻ پارليامينٽ جي اختيار ۾ نہ هوندو.<ref name="ILC1977"/> مودودي جي عدليه بابت سوچ وقت سان تبديل ٿي. شروعاتي دور ۾ هن مغربي adversarial عدالتي نظام ۽ وڪيلن جي ڪردار تي تنقيد ڪئي، پر پاڪستان ۾ جماعت اسلامي خلاف سرڪاري ڪارروائين دوران عدالتن کان رليف ملڻ کان پوءِ هن آزاد عدليه، اپيل جي حق ۽ [[مخالف ڌرين وارو عدالتي نظام]] يا فريقي مقابلي وارو عدالتي نظام يا ايڊورسريل سسسٽم جي فائدن کي وڌيڪ قبول ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح سندس سياسي فڪر مڪمل طور جامد نہ رهيو؛ عملي پاڪستاني سياست ۽ رياستي ادارن سان تجربن جي نتيجي ۾ سندس ڪجهه آئيني تجويزون تبديل ٿينديون رهيون.<ref name="Nasr1996"/> === شريعت === مودودي لاءِ '''[[شريعت]]''' اسلامي رياست جي سڃاڻپ جو بنيادي معيار هئي. هن لکيو تہ جيڪڏهن مسلمان سماج شعوري طور شريعت کي رد ڪري پنهنجو قانون ان کان آزاد ڪنهن ٻئي ماخذ مان اخذ ڪري، تہ اهڙو سماج اسلامي نظام جي بنيادي دعويٰ کي ڪمزور ڪري ٿو.<ref name="IslamicLaw1955">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=Islamic Law and Its Introduction |publisher=Islamic Publications |year=1955 |pages=13–14 }}</ref> سندس تصور ۾ شريعت رڳو عبادتن يا خانداني قانون تائين محدود نہ هئي، پر سماجي ۽ معاشي معاملا، انتظام، عدليه، شهري حق ۽ فرض ۽ جنگ ۽ امن جا اصول پڻ ان جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref name="Adams1983"/> مودودي اسلامي فوجداري قانون جي [[حدود]]، سود جي خاتمي ۽ ٻين شرعي حڪمن جي نفاذ جي حمايت ڪئي. هن مغربي يا مغرب زدہ مسلمانن طرفان حدود کي ظالماڻو قرار ڏيڻ واري تنقيد رد ڪئي، پر ساڳئي وقت دليل ڏنو تہ اهڙيون سزائون هڪ مڪمل اسلامي سماجي نظام ۽ اسلامي تعليم جي قيام کان اڳ الڳ نموني لاڳو ڪرڻ مناسب نہ ٿيندو.<ref name="Nasr1996"/> 2026ع ۾ [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] پاران شايع ڪيل سندس چونڊ سياسي تحريرن جي اسڪالري ايڊيشن پڻ سندس ''Islamic Law and Constitution'' واري بحث کي ان ڪوشش طور بيان ڪري ٿي جنهن ۾ مودودي جديد رياستي حڪمراني ۽ شريعت جي وچ ۾ مطابقت جو سياسي-قانوني تصور پيش ڪيو.<ref name="Iqtidar2026"/> === اجتهاد === مودودي [[اجتهاد]] کي مڪمل طور رد نہ ڪيو، پر ان جي استعمال لاءِ سخت علمي شرطون رکندو هو. سندس نظر ۾ اجتهاد اهڙي شخص يا اداري جو ڪم هجڻ گهرجي جنهن کي قرآن، سنت، فقهي اصولن ۽ اسلامي علمي روايت تي عبور هجي ۽ جيڪو شريعت کي آخري معيار طور قبول ڪري.<ref name="Nasr1996"/> ان لحاظ کان سندس تصور جديديت پسند مفڪرن کان مختلف هو، جيڪي جديد عقل يا سماجي ضرورتن کي روايتي فقهي نتيجن جي وسيع نئين تشريح لاءِ وڌيڪ آزاد معيار طور استعمال ڪندا هئا. === اسلامي انقلاب === مودودي 1930ع ۽ 1940ع جي ڏهاڪن کان اسلام کي هڪ ''انقلابي نظريي'' ۽ جماعت اسلامي کي سماجي تبديليءَ جي تحريڪ طور بيان ڪندو رهيو. سندس استعمال ڪيل '''اسلامي انقلاب''' جو تصور بعد ۾ ٻين اسلامي تحريڪن ۾ وڏي پيماني تي رائج ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> پر مودودي جو ”انقلاب“ عام طور هٿياربند بغاوت يا اوچتي اقتدار تي قبضي جي معنيٰ ۾ نہ هو. هن سماج جي اخلاقي ۽ فڪري تبديلي، تربيت يافته ڪارڪنن جي تياري، تعليم ۽ دعوت ذريعي تدريجي تبديليءَ کي ترجيح ڏني. سندس خيال ۾ پائيدار سياسي تبديلي ان وقت ممڪن هئي جڏهن سماج ۾ ان لاءِ فڪري ۽ اخلاقي بنياد تيار ٿي وڃي.<ref name="Nasr1996"/> 1957ع ۾ جماعت اسلامي جي مستقبل جي حڪمت عملي بابت هن غير آئيني ذريعن سان سياسي نظام بدلائڻ جي مخالفت ڪئي. ايوب خان ۽ پوءِ ذوالفقار علي ڀٽي جي حڪومتن سان شديد اختلافن باوجود مودودي عام طور جماعت کي ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جي مخالفت ڪندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو انقلابي سياسي vocabulary ۽ سندس تجويز ڪيل عملي طريقو الڳ رکڻ ضروري آهي: سندس لکڻين ۾ سماجي نظام جي بنيادي تبديلي لاءِ انقلابي اصطلاح موجود آهن، پر جماعت لاءِ سندس سياسي حڪمت عملي گهڻو ڪري تدريجي، تنظيمي ۽ آئيني رهي.<ref name="Nasr1996"/> === قومپرستي === مودودي '''[[قومپرستي]]''' کي جديد مغربي سياسي تصور سمجهندو هو ۽ مسلمانن جي بنيادي سياسي سڃاڻپ کي جاگرافي، نسل يا ٻوليءَ سان ٻڌڻ جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس خيال ۾ اسلامي امت سرحدن ۽ نسلي قوميتن کان مٿانهين مذهبي برادري آهي، تنهنڪري مسلمانن کي قومپرست وفاداريءَ بدران اسلام سان پنهنجي بنيادي اجتماعي وابستگي قائم رکڻ گهرجي. هن قومپرستيءَ جي ڪجهه صورتن کي ايتري حد تائين رد ڪيو جو انهن کي توحيد سان متصادم قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ قوم کي آخري سياسي وفاداريءَ جو مرڪز بڻائڻ اسلام جي عالمگير دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> اهو ئي سبب هو جو ورهاڱي کان اڳ هو ڪانگريس جي گڏيل هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ جي مسلمان قومي رياست واري منصوبي ٻنهي کان فاصلو رکندو هو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ، البت، هن نئين ملڪ کي پنهنجي تصور واري اسلامي رياست ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ڪئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === سيڪيولرزم === مودودي [[سيڪيولرزم]] جو پڻ سخت نقاد هو. هن ان لاءِ اردو ۾ اڪثر ''لادينيت'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ۽ سيڪيولر سياست کي مذهب ۽ اخلاقيات کي اجتماعي حڪمرانيءَ کان جدا ڪرڻ واري نظام طور ڏٺو.<ref name="Adams1983"/> سندس نظر ۾ اخلاقي قدرن جو آخري سرچشمو خدا ۽ وحي هئا؛ تنهنڪري رياست کي مذهب کان اصولي طور آزاد ڪرڻ آخرڪار سياست کي مستقل خدائي اخلاقي معيار کان محروم ڪري ڇڏيندو. Charles J. Adams جي تجزيي موجب مودودي لاءِ سيڪيولرزم صرف رياست جي مذهبي غيرجانبداري نہ، پر هڪ اهڙو تصور هو جنهن ۾ انساني خواهش يا سياسي طاقت کي خدائي هدايت کان خودمختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Adams1983"/> هي تفسير جديد سيڪيولرزم جي سڀني نظرين جي غيرجانبدار وصف نہ، بلڪه '''مودودي جو پنهنجو تنقيدي تصور''' هو؛ تنهنڪري ان کي سندس موقف طور بيان ڪرڻ ضروري آهي. === اسلامي جديديت === مودودي جديديت ۽ مغربي تهذيب کي هڪ ئي شيءِ نہ سمجهندو هو. هن جديد سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ ڪارائتي ادارتي طريقن کي اصولي طور رد نہ ڪيو، پر مغربي تهذيب جي فلسفي، سيڪيولر اخلاقيات ۽ سماجي قدرن جي تقليد جي مخالفت ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> هو [[اسلامي جديديت]] جي انهن مفڪرن سان متفق هو تہ اسلام عقل جي خلاف نہ آهي. اختلاف ان ڳالهه تي هو تہ قرآن ۽ سنت کي جديد انساني عقل جي معيار تي پرکيو وڃي يا عقل کي وحي جي دائري اندر استعمال ڪيو وڃي. مودودي جي نظر ۾ قرآن ۽ سنت آخري معيار هئا؛ عقل جو ڪم انهن جي معنائن ۽ نون حالتن ۾ انهن جي اطلاق کي سمجهڻ هو، نہ تہ وحي جي صحت جو آزاد حاڪم بڻجڻ.<ref name="Mortimer1982">{{cite book |last=Mortimer |first=Edward |title=Faith and Power: The Politics of Islam |publisher=Vintage Books |year=1982 |page=204 |isbn=9780571119448 }}</ref> محققن ساڳئي وقت نشاندهي ڪئي آهي تہ مغربيت جي مخالفت باوجود مودودي پنهنجي فڪر ۾ جديد سياسي اصطلاحن—''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست''، ''آئين''، ''پارٽي'' ۽ ''نظام''—جو وسيع استعمال ڪيو. ان ڪري سندس فڪر روايتي اسلامي اصطلاحن ۽ جديد سياسي لغت جي هڪ نئين ميلاپ طور پڻ مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="Iqtidar2026"/> === سائنس === مودودي جديد [[سائنس]] کي بذات خود ڪنهن مخصوص مذهبي يا سيڪيولر فلسفي سان لازم ملزوم نہ سمجهندو هو. سندس مشهور تشبيهه موجب جديد سائنس هڪ ''جسم'' وانگر هئي جنهن ۾ مختلف فلسفي يا قدرن جو ''روح'' داخل ٿي سگهي ٿو؛ جيئن ريڊيو پاڻ پيغام جو نظريو مقرر نہ ڪندو آهي پر مختلف قسم جا پيغام نشر ڪري سگهي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> انهيءَ بنياد تي هن جديد سائنسي ۽ فني علم حاصل ڪرڻ جي مخالفت نہ ڪئي؛ سندس اعتراض ان وقت پيدا ٿيندو هو جڏهن سائنس سان گڏ مادي پرستي يا سيڪيولر فلسفي کي به لازمي سچ طور قبول ڪيو وڃي.<ref name="Nasr1996"/> === مغربي تهذيب بابت موقف === مودودي جديد مغربي تهذيب جي سائنس ۽ فني ڪاميابين ۽ ان جي اخلاقي ۽ سماجي قدرن وچ ۾ فرق ڪندو هو. سندس تنقيد خاص طور سيڪيولرزم، قومپرستي، آزاد جنسي سماجي لاڳاپن، سودي معيشت ۽ مطلق عوامي حاڪميت تي مرڪوز هئي.<ref name="Nasr1996"/> ان هوندي به جديد تحقيق سندس فڪر کي ”مغرب جي مڪمل رد“ تائين محدود نٿي ڪري. [[حميرا اقتدار]] موجب مودودي نوآبادياتي لبرل رياست کي هڪ طرف تنقيد جو نشانو بڻايو، پر ٻئي طرف جديد رياست، آئين، نمائندگي ۽ حاڪميت جي ڪيترن ئي ادارتي تصورن سان فڪري طور بحث ڪندي انهن کي پنهنجي اسلامي سياسي نظريي ۾ نئين صورت پڻ ڏني.<ref name="Iqtidar2020"/> === مغل سلطنت ۽ اڪبر بابت موقف === مودودي [[مغل سلطنت]] جي تاريخ کي مڪمل طور مثالي اسلامي حڪمراني نہ سمجهندو هو. خاص طور هن [[اڪبر اعظم]] جي مذهبي پاليسين ۽ جنهن کي بعد جي ادب ۾ ''[[دين الهي]]'' چيو ويو، ان تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان کي اسلامي عقيدي کان انحراف سان ڳنڍيو. بهرحال اڪبر جي مذهبي پاليسيءَ بابت جديد مورخن ۾ اختلاف موجود آهي. [[ايس. ايم. اڪرام]] سميت ڪجهه محققن دليل ڏنو آهي تہ اڪبر جو مقصد نئون منظم مذهب قائم ڪرڻ بدران پنهنجي چونڊيل درٻارين سان ''ارادت'' يا روحاني شاگرديءَ جو تعلق پيدا ڪرڻ هو.<ref name="Ikram1964">{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |editor-last=Embree |editor-first=Ainslie T. |title=Muslim Civilization in India |chapter=Religion at Akbar's Court |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 }}</ref> ان ڪري اڪبر بابت مودودي جي راءِ کي تاريخي حقيقت جي قطعي بيان بدران سندس مذهبي-سياسي تفسير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === عالمن ۽ روايتي فقهي ورثي بابت موقف === مودودي روايتي [[علماء]] جو مڪمل مخالف نہ هو، پر هن پنهنجي دور جي مذهبي عالمن جي علمي ۽ سياسي ڪردار تي سخت تنقيد ڪئي. سندس خيال ۾ ڪيترائي عالم جديد سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کان اڻواقف هئا ۽ فقهي روايت جي بنيادي اصولن ۽ تاريخي تفصيلن وچ ۾ فرق ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا هئا.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع ۽ جديد حالتن لاءِ اجتهاد تي زور ڏنو، پر ساڳئي وقت اجتهاد کي غير تربيت يافته ماڻهن لاءِ آزاد نہ ڇڏيو. سندس مثالي اسلامي نظام ۾ جديد ۽ روايتي ٻنهي علمن سان واقف عالمن ۽ قانوندانن کي اهم ڪردار حاصل هو.<ref name="Nasr1996"/> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس علماء سان تعلق پڻ تبديل ٿيو. جن روايتي مذهبي حلقن تي هو اڳ تنقيد ڪندو هو، انهن مان ڪيترن سان اسلامي آئين ۽ ٻين سياسي مسئلن تي جماعت اسلامي عملي اتحاد پڻ قائم ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> === عورتن بابت خيال === مودودي جي سماجي فڪر ۾ [[عورت]]، خاندان، پردو ۽ مردن ۽ عورتن جي سماجي ڪردارن بابت سوالن کي خاص اهميت حاصل هئي. هن انهن موضوعن تي پنهنجي مشهور ڪتاب ''پردہ'' (''Purdah and the Status of Woman in Islam'') ۾ تفصيلي بحث ڪيو. ڪتاب پهريون ڀيرو 1939ع–1940ع جي لڳ ڀڳ شايع ٿيو ۽ شروع کان ئي بحث هيٺ رهيو.<ref name="IqtidarPardah2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=160–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> مودودي جو خيال هو تہ مرد ۽ عورت انساني ۽ اخلاقي قدر جي لحاظ کان خدا آڏو ذميوار آهن، پر سندن سماجي ڪردار مڪمل طور هڪجهڙا نہ آهن. هن اهڙي صنفي مساوات جي مخالفت ڪئي جنهن ۾ مرد ۽ عورت جا سماجي ڪردار هڪٻئي سان مڪمل طور مٽاسٽا لائق سمجهيا وڃن. جديد محقق [[حميرا اقتدار]] جي تجزيي موجب ''پردہ'' ۾ مودودي جو استدلال صرف روايتي صنفي علحدگيءَ جو دفاع نہ هو؛ هن جديد سرمائيداري، مارڪيٽ ۾ عورت جي محنت جي وڪري ۽ خاندان تي مارڪيٽ جي اثرن بابت پڻ تنقيدي دليل ڏنا.<ref name="IqtidarEquality2021">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Conservative Anti-Colonialism: Maududi, Marx and Social Equality |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=295–310 |doi=10.1017/S1356186321000332 }}</ref> [[عرفان احمد]] موجب مودودي جديد شهري زندگيءَ ۾ عورتن جي وڌندڙ عوامي موجودگيءَ کي اسلامي اخلاقي ۽ خانداني نظام لاءِ هڪ اهم چئلينج سمجهندو هو. هن بازارن، ڪاليجن، ٿيئٽرن ۽ ٻين گڏيل سماجي هنڌن ۾ مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول، ۽ جديد تفريحي ثقافت جي ڪيترن پاسن تي تنقيد ڪئي.<ref name="IrfanAhmad2013">{{cite book |last=Ahmad |first=Irfan |chapter=Cracks in the 'Mightiest Fortress' |editor1-last=Osella |editor1-first=Filippo |editor2-last=Osella |editor2-first=Caroline |title=Islamic Reform in South Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |page=322 |isbn=9781107276673 }}</ref> ==== خاندان ۽ گهريلو ڪردار ==== مودودي خاندان کي اسلامي سماج جي بنيادي اداري طور ڏٺو. ''Towards Understanding Islam'' ۾ هن عورت جي بنيادي ذميوارين ۾ گهر جي انتظام، ٻارن جي تربيت ۽ پرورش ۽ خانداني زندگيءَ جي سنڀال کي شامل ڪيو.<ref name="TUIWomen">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |others=Khurshid Ahmad, translator |year=1979 |page=112 }}</ref> سندس نظر ۾ خاندان اندر مرد ۽ عورت جي ذميوارين جي ورهاست سندن برابريءَ جي نفي نہ، پر مختلف سماجي ڪردارن جي تقسيم هئي. تنهن هوندي بہ جديد صنفي مطالعي ۾ سندس هن تصور کي واضح طور درجابنديءَ تي ٻڌل تصور پڻ سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس تجويز ڪيل سماجي نظام عورت جي عوامي، سياسي ۽ معاشي سرگرميءَ تي مرد جي ڀيٽ ۾ گهڻيون پابنديون لاڳو ڪندو هو.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== پردو ۽ صنفي علحدگي ==== مودودي [[پردو|پردي]] کي رڳو لباس جو مسئلو نہ، پر مردن ۽ عورتن جي سماجي تعلقن کي منظم ڪندڙ وسيع نظام سمجهندو هو. هن غير محرم مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول جي مخالفت ڪئي ۽ دليل ڏنو تہ ضرورت کان سواءِ عورتن جو گهر کان ٻاهر نڪرڻ محدود رهڻ گهرجي.<ref name="IqtidarPardah2026"/> هن قرآن جي آيتن {{قرآن|24|30}}–{{قرآن|24|31}}، {{قرآن|33|32}}–{{قرآن|33|33}} ۽ {{قرآن|33|59}} کي پردي ۽ صنفي اخلاق بابت پنهنجي استدلال جي اهم بنيادن طور استعمال ڪيو.<ref name="PardahCommands2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Commandments regarding Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=191–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> منهن ۽ هٿن جي پردي بابت فقهي اختلاف ۾ مودودي وڌيڪ سخت موقف اختيار ڪيو. سندس لکڻين ۾ عام حالتن ۾ گهر کان ٻاهر نڪرندڙ عورت لاءِ منهن ۽ هٿن کي به ڍڪڻ جي حمايت ملي ٿي، جڏهن تہ حقيقي ضرورت جي حالت ۾ ان جي گنجائش تسليم ڪئي وئي.<ref name="TUIWomen"/><ref name="Ruthven329">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |page=329 }}</ref> [[File:Maududi 1941.jpg|thumb|مودودي 1941ع ۾؛ ساڳئي دور ۾ سندس سماجي ۽ سياسي فڪر وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري رهيو هو.]] مودودي جو عورتن بابت هي موقف جماعت اسلامي اندر هميشه اڻبدليل نہ رهيو. عرفان احمد جي تحقيق موجب 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جماعت جي ڪجهه ڪارڪنن ۽ مفڪرن عورتن جي تعليم، ملازمت، سياسي شموليت ۽ چهري جي پردي بابت مودودي جي تشريح کان مختلف رايا پيش ڪيا.<ref name="AhmadWomen2008">{{cite journal |last=Ahmad |first=Irfan |title=Cracks in the 'Mightiest Fortress': Jamaat-e-Islami's Changing Discourse on Women |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=549–575 |doi=10.1017/S0026749X07003101 }}</ref> ==== عورتن جي سياسي ڪردار بابت موقف ==== مودودي عورت کي رياست جي سربراهه ٿيڻ يا مردن ۽ عورتن تي مشتمل عام قانون ساز اداري ۾ ساڳي سياسي ڪردار ادا ڪرڻ جي حمايت نہ ڪندو هو. سندس تجويز موجب عورتون پنهنجي نمائندن تي مشتمل هڪ الڳ مجلس چونڊي سگهن ٿيون، جيڪا عورتن جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل معاملن تي راءِ ڏئي ۽ عام قومي معاملن تي تنقيد پڻ ڪري سگهي.<ref name="ILC308">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=308 }}</ref> بعد واري جماعت اسلامي جي عملي سياست هن ابتدائي نظريي کان ڪيترن معاملن ۾ اڳتي وڌي. ڏکڻ ايشيا ۾ جماعت سان لاڳاپيل عورتن تعليم، سياسي مهمن ۽ تنظيمي سرگرمين ۾ وڌندڙ ڪردار ادا ڪيو؛ بنگلاديش بابت مطالعي پڻ جماعت جي بعد واري عورتن بابت discourse ۽ مودودي جي ابتدائي موقف وچ ۾ تبديليءَ جي نشاندهي ڪئي آهي.<ref name="Shehabuddin2008">{{cite journal |last=Shehabuddin |first=Elora |title=Jamaat-i-Islami in Bangladesh: Women, Democracy and the Transformation of Islamist Politics |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=577–603 |doi=10.1017/S0026749X07003210 }}</ref> ==== خانداني منصوبابندي ==== مودودي جديد [[خانداني منصوبابندي]] ۽ خاص طور آباديءَ کي سرڪاري پاليسيءَ وسيلي محدود ڪرڻ جو مخالف هو. هن اهڙي پاليسيءَ کي فطري نظام ۾ مداخلت ۽ خدا جي رزق ۽ آباديءَ بابت تدبير تي اعتماد جي کوٽ سان ڳنڍيو.<ref name="BirthControl">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Birth Control |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1978 |page=73 }}</ref> هن آباديءَ جي واڌ کي لازمي طور معاشي تباهيءَ جو سبب سمجهڻ کان به انڪار ڪيو. محمد نجات الله صديقي موجب مودودي ان دليل سان به اختلاف ڪيو تہ ننڍو خاندان لازمي طور ٻارن کي بهتر غذا ۽ تعليم فراهم ڪري ٿو؛ مودودي مشڪلات ۽ محدود وسيلن کي ڪڏهن ڪڏهن انساني شخصيت ۽ محنت لاءِ محرڪ پڻ سمجهندو هو.<ref name="Siddiqi2007">{{cite book |last=Siddiqi |first=Mohammad Nejatullah |title=Muslim Economic Thinking: A Survey of Contemporary Literature |publisher=The Islamic Foundation |location=Leicester |year=2007 |page=41 }}</ref> === موسيقي ۽ تفريح === مودودي [[موسيقي]] ۽ ناچ جي ڪيترين مروج صورتن کي پنهنجي اسلامي اخلاقي نظام سان ناموافق سمجهندو هو. سندس معاشي ۽ سماجي لکڻين ۾ موسيقارن، ناچ ڪندڙن ۽ تفريحي صنعت کي اهڙي عياش معاشري جي مثالن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ دولت ضرورتن ۽ سماجي ڀلائيءَ بدران اهڙين سرگرمين تي خرچ ٿئي ٿي جن کي هو اخلاقي طور نقصانڪار سمجهندو هو.<ref name="EconomicSystem1941">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |orig-year=1941 }}</ref> ان موقف کي مودودي جي مجموعي سماجي فلسفي جي پسمنظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ هو جديد تجارتي تفريح، جنسي نمائش ۽ صارف پرستيءَ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل مسئلا سمجهندو هو. سندس موسيقي بابت موقف کي سڀني اسلامي فقهي مڪتبن جو متفقه موقف سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي تاريخ ۾ موسيقي ۽ سماع بابت مختلف فقهي ۽ صوفيانه رايا موجود رهيا آهن. === معاشي فڪر === مودودي جديد '''اسلامي معاشيات''' جي ابتدائي اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيل ''The Economic Problem of Man and Its Islamic Solution'' ۽ ''Economic System of Islam'' جديد اسلامي معاشي فڪر جي تشڪيل ۾ اثرانداز ٿيا.<ref name="NasrEconomics">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=103–106 |isbn=9780195096958 }}</ref> اقتصاديات جي ماهر [[محمد عمر چپرا]] مودودي کي انهن مفڪرن مان شمار ڪيو آهي جن جديد دور ۾ اسلامي معاشيات کي هڪ جدا فڪري موضوع طور اڳتي وڌائڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |volume=94 |issue=2 |year=2004 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> مودودي جو معاشي نظريو سرمائيداري ۽ سوشلزم ٻنهي کان پاڻ کي الڳ پيش ڪندو هو. سندس خيال ۾ اسلام خانگي ملڪيت ۽ واپار کي تسليم ڪري ٿو، پر ملڪيت کي مڪمل ۽ غير مشروط حق نہ بڻائي ٿو؛ زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، اخلاقي پابنديون ۽ سماجي ذميواري ملڪيت جي استعمال تي حدون مقرر ڪن ٿيون.<ref name="EconomicSystem1941"/> جديد اسلامي معاشيات بابت وسيع علمي ادب ۾ پڻ خانگي ملڪيت ۽ مارڪيٽ کي عام طور قبول ڪرڻ، پر انهن کي شريعت ۽ اخلاقي ذميوارين سان محدود ڪرڻ، اسلامي معاشي فڪر جون اهم خصوصيتون سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="OxfordIslamicEconomics">{{cite encyclopedia |last=Wilson |first=Rodney |title=Islamic Economic Principles |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Religion |publisher=Oxford University Press |year=2019 |doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.685 }}</ref> ==== سرمائيداريءَ تي تنقيد ==== مودودي [[سرمائيداري]] کي ان جي غير محدود صورت ۾ رد ڪيو. سندس تنقيد جو هڪ حصو سودي مالياتي نظام، دولت جي ارتڪاز، استحصال ۽ دولت کي اخلاقي ذميواريءَ کان آزاد سمجهڻ تي مرڪوز هو.<ref name="EconomicSystem1941"/> هن جديد اقتصاديات جي بچت ۽ سيڙپڪاريءَ بابت ڪجهه بنيادي مفروضن تي پڻ سخت تنقيد ڪئي. سندس دليل هو تہ آمدنيءَ جو وڏي پيماني تي خرچ کان هٽي مالي بچت ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ ڏانهن وڃڻ مجموعي طلب کي گهٽائي سگهي ٿو ۽ ان مان وڌيڪ پيداوار، واپاري مقابلو ۽ معاشي بحران پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="MaududiSaving">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=21–24 }}</ref> هي معاشي تجزيو جديد mainstream economics جو متفقه نتيجو نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي مودودي جي معاشي نظريي طور ئي بيان ڪرڻ مناسب آهي. ==== سوشلزم بابت موقف ==== مودودي [[سوشلزم]] ۽ [[ڪميونزم]] جو پڻ سخت مخالف هو. سندس خيال ۾ پيداوار جي ذريعن کي وڏي پيماني تي رياست جي ملڪيت ۾ ڏيڻ معاشي طاقت سان گڏ سياسي طاقت به حڪومت وٽ مرڪوز ڪري ڇڏي ٿو ۽ فرد جي آزادي ۽ ملڪيت جي حق کي خطري ۾ وجهي ٿو.<ref name="EconomicSystemSocialism">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=25–28 }}</ref> هن غربت ۽ معاشي استحصال جي وجود کي تسليم ڪيو، پر مارڪسي تجزيي سان اختلاف ڪيو تہ انهن جو بنيادي سبب خانگي ملڪيت يا نفعي جو تصور آهي. سندس نظر ۾ اصل مسئلو دولت جي استعمال ۾ اخلاقي ضابطن، سماجي ذميواري ۽ شرعي حدن جي کوٽ هو.<ref name="RuthvenEconomic">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=329–330 }}</ref> حميرا اقتدار جي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جي سوشلزم سان سخت اختلاف باوجود سندس سرمائيداري ۽ مارڪيٽائيزيشن بابت ڪجهه دليلن ۾ مارڪسي تنقيد سان قابل ذڪر فڪري مشابهت موجود هئي، خاص طور سماجي تعلقن کي مارڪيٽ جي منطق هيٺ آڻڻ بابت.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== اسلامي معاشي نظام ==== مودودي پنهنجي تجويز ڪيل نظام کي laissez-faire سرمائيداري ۽ رياستي سوشلزم جي وچ ۾ صرف هڪ '''مخلوط معيشت''' نہ سمجهندو هو. سندس دعويٰ هئي تہ اسلامي معاشي نظام جو بنياد هڪ الڳ اخلاقي ۽ قانوني worldview تي آهي، جنهن ۾ حلال ۽ حرام، زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، سماجي ذميواري ۽ خانگي ملڪيت گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="NasrEconomics"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ مودودي جي بيان ڪيل معاشي نظامن جو تقابلي خاڪو ! پهلو ! سرمائيداري بابت سندس تنقيد ! سوشلزم بابت سندس تنقيد ! سندس تجويز ڪيل اسلامي نظام |- | ملڪيت | خانگي ملڪيت کي حد کان وڌيڪ آزادي | رياستي ملڪيت جو حد کان وڌيڪ غلبو | خانگي ملڪيت، پر شرعي ۽ سماجي ذميوارين سان |- | سرمايو | سودي سرمايي ۽ دولت جي ارتڪاز تي تنقيد | سرمايي تي رياستي ڪنٽرول | سود کان پاڪ سيڙپڪاري ۽ نفعي-نقصان ۾ شراڪت |- | سماجي انصاف | مارڪيٽ پاڻ ڪافي نہ آهي | جبري مساوات فردي آزادي گهٽائي سگهي ٿي | زڪوات، وراثت، خيرات ۽ اخلاقي ذميواري |- | رياست | غير محدود مارڪيٽ جي مخالفت | مڪمل معاشي مرڪزيت جي مخالفت | شرعي حدن اندر ضابطو ۽ سماجي ڀلائي |} هي جدول مودودي جي پنهنجي normative classification جو خلاصو آهي؛ جديد معاشي علم ۾ سرمائيداري ۽ سوشلزم جون گهڻيون مختلف صورتون موجود آهن ۽ اهي لازمي طور انهن ٽن سادن خانن تائين محدود نہ آهن.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== سود جي ممانعت ==== مودودي جي معاشي فڪر ۾ سڀ کان اهم مسئلن مان هڪ '''[[ربا|سود (ربا)]]''' هو. هن قرض تي ورتل هر مقرر واڌ کي ربا قرار ڏيندي ان جي مڪمل خاتمي جي حمايت ڪئي. سندس نظر ۾ قرآن جي سود بابت ممانعت صرف انتهائي يا استحصالي وياج تائين محدود نہ هئي.<ref name="MaududiRiba">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=166–199 }}</ref> هن ”مناسب“ يا گهٽ شرح واري سود ۽ استحصالي سود جي وچ ۾ بنيادي شرعي فرق قبول نہ ڪيو. سندس دليل موجب جيڪڏهن قرض تي اڳواٽ مقرر واڌ جو اصول تسليم ڪيو وڃي تہ شرح گهٽ يا وڌيڪ هجڻ ان جي بنيادي نوعيت تبديل نٿي ڪري.<ref name="MaududiRiba"/> سودي قرض جي متبادل طور مودودي '''سڌي حصيداريءَ واري سيڙپڪاري''' ۽ [[نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت]] تي زور ڏنو، جنهن ۾ سرمايو فراهم ڪندڙ کي اڳواٽ مقرر وياج بدران ڪاروبار جي حقيقي نتيجي ۾ حصو ملي.<ref name="MaududiRiba"/> اهو تصور بعد ۾ اسلامي بئنڪنگ جي نظرياتي ادب ۾ [[مضاربت]] ۽ [[مشارڪت]] جهڙن risk-sharing طريقن سان ڳنڍيو ويو. جديد اسلامي ماليات ۾، البت، عملي ادارا صرف equity finance تي نہ هلن ٿا ۽ مرابحه، اجاره ۽ ٻين شريعت مطابق معاهدن جو پڻ وسيع استعمال ڪن ٿا.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== مودودي جي معاشي فڪر تي تنقيد ==== معاشيات جي محقق [[فيصل خان]] دليل ڏنو آهي تہ مودودي جو سودي ماليات جو بيان گهڻو ڪري ڏکڻ ايشيا جي ڳوٺاڻي قرض ڏيندڙ ۽ غريب هاريءَ جي استحصالي تعلق سان مشابهت رکي ٿو، جڏهن تہ جديد تجارتي بئنڪنگ جا ڪيترائي پاسا ان کان وڌيڪ پيچيدا آهن.<ref name="FeisalKhan">{{cite book |last=Khan |first=Feisal |title=Islamic Banking in Pakistan: Shariah-Compliant Finance and the Quest to Make Pakistan More Islamic |publisher=Routledge |year=2015 |pages=57–65 |isbn=9780415712699 }}</ref> خان اهو سوال پڻ اٿاري ٿو تہ سود جي بدران equity financing اختيار ڪرڻ پاڻمرادو اهڙي منصوبي ڏانهن سرمايو ڇو منتقل ڪندو جيڪو سماجي طور فائديمند هجي پر مالي طور گهٽ منافعي وارو هجي. ان ڪري مودودي جي تجويزن کي جديد اسلامي معاشيات جي تاريخ ۾ اثرائتو نظرياتي قدم سمجهيو وڃي ٿو، پر انهن جي عملي معاشي نتيجن بابت بحث جاري رهيو آهي.<ref name="FeisalKhan"/> ==== زمينداري ۽ زرعي سڌارا ==== مودودي خانگي ملڪيت جي حق جو مضبوط حامي هو ۽ پاڪستان جي شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني جي [[زرعي سڌارا|زرعي سڌارن]] ۽ زمين جي جبري ورهاست بابت شڪي موقف اختيار ڪيائين. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ هن پنجاب ۾ زمين جي مالڪيءَ تي سخت حدون لاڳو ڪرڻ جي ڪجهه تجويزن جي مخالفت ڪئي.<ref name="NasrLand">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> سندس دليل جو بنياد اهو هو تہ جيڪڏهن ملڪيت شرعي طور جائز طريقي سان حاصل ڪئي وئي هجي تہ صرف ان جي وڏي مقدار رياست کي ان جي ضبط يا ورهاست جو پاڻمرادو حق نٿي ڏئي. بعد ۾ هن معاشي انصاف ۽ دولت جي منصفاڻي ورڇ تي وڌيڪ زور ڏنو، پر [[مساوات پسندي]] ۽ خانگي ملڪيت جي جبري خاتمي جي مخالفت جاري رکي.<ref name="NasrLand"/> === تصوف === مودودي جو [[تصوف]] بابت موقف وقت سان تبديل ٿيو ۽ ان کي فقط ”تصوف جي مخالفت“ طور بيان ڪرڻ درست نہ آهي. پنهنجي ابتدائي دور ۾ هو برصغير ۾ رائج تصوف جي ڪيترين رسمن، پير پرستي، مزارن سان لاڳاپيل عقيدن ۽ اهڙين صوفيانه تشريحن جو سخت نقاد هو جيڪي سندس نظر ۾ قرآن، سنت ۽ شريعت کان پري ٿي ويون هيون.<ref name="NasrSufism">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=122–124 |isbn=9780195096958 }}</ref> هن پنهنجي جوانيءَ ۾ اسلامي روحانيت ۽ تصوف جي ڪجهه علمن جو باقاعده مطالعو پڻ ڪيو. سندس فڪري پسمنظر تي [[ديوبندي]] اصلاح پسند روايت، [[ابن تيميه]] ۽ ٻين اهڙن عالمن جي اثر جي نشاندهي ڪئي وئي آهي، جيڪي روحاني تزڪيي کي قبول ڪندي غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تي تنقيد ڪندا هئا.<ref name="Sirriyeh2013">{{cite book |last=Sirriyeh |first=Elizabeth |title=Sufis and Anti-Sufis: The Defence, Rethinking and Rejection of Sufism in the Modern World |publisher=Routledge |year=2013 |pages=162–164 |isbn=9781136812767 }}</ref> ==== تصوف ۽ شريعت ==== مودودي پنهنجي بعد واري لکڻين ۾ واضح ڪيو تہ سندس اعتراض '''تصوف بذات خود''' تي نہ، پر اهڙي تصوف تي آهي جيڪو شريعت کان آزاد ٿيڻ جي دعويٰ ڪري. هن ''Towards Understanding Islam'' ۾ فقہ ۽ تصوف جي وچ ۾ فرق کي نماز جي مثال سان بيان ڪيو: فقہ نماز جي ظاهري شرطن ۽ عملن کي ڏسي ٿي، جڏهن تہ تصوف عبادت جي اندروني توجهه، اخلاص ۽ انسان جي اخلاق تي ان جي اثر کي ڏسي ٿو.<ref name="MaududiTasawwuf">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=111 }}</ref> هن اهڙي روحاني تربيت کي قبول ڪيو جيڪا قرآن، سنت ۽ شريعت جي پابنديءَ سان گڏ هجي، پر انهن صوفيانه دعوائن جي مخالفت ڪئي جن موجب ڪو روحاني مقام حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان عام شرعي فرضن کان مٿانهون ٿي سگهي ٿو.<ref name="Sirriyeh2013"/> ==== موقف ۾ تبديلي ==== Vali Nasr موجب مودودي جي شروعاتي تحريرن ۾ تصوف بابت ٻولي ڪافي سخت هئي، پر پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس موقف وڌيڪ تفريقي بڻيو. هن تصوف جي روحاني ۽ اخلاقي پهلو کي قبول ڪندي پنهنجي تنقيد کي خاص طور غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تائين محدود ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="NasrSufism"/> 1951ع ۾ هن واضح طور چيو تہ نہ هو ۽ نہ جماعت اسلامي تصوف جي اصل روحاني تصور جا مخالف آهن. هن شرعي پابنديءَ ۾ رهندڙ تصوف ۽ مزارن، ميلن ۽ ٻين اهڙين عوامي رسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو جن کي هو بعد ۾ پيدا ٿيل بدعتون سمجهندو هو.<ref name="NasrSufism"/> مودودي جي وفات کان پوءِ جماعت اسلامي جو تصوف سان عملي تعلق به هڪجهڙو نہ رهيو. مثال طور جماعت جي امير [[قاضي حسين احمد]] 1987ع ۾ لاهور جي مشهور صوفي درگاهه [[داتا درٻار]] جو دورو ڪيو، جڏهن تہ جماعت جي ٻين حلقن صوفي رسمن جي ڪجهه صورتن تي تنقيد جاري رکي.<ref name="NasrSufism"/><ref name="Sirriyeh2013"/> ان ڪري مودودي جي تصوف بابت فڪر کي ٽن پاسن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: روحاني تزڪيي ۽ احسان جي قبوليت، شريعت کان آزاد باطنيت جي مخالفت، ۽ مزارن يا اولياءَ سان لاڳاپيل انهن عوامي رسمن تي تنقيد جن کي هو قرآن ۽ سنت سان غير موافق سمجهندو هو. === غير مسلمانن بابت خيال === مودودي جي سياسي نظريي ۾ غير مسلمانن جي حيثيت سندس '''اسلامي رياست''' جي تصور سان ڳنڍيل هئي. هو غير مسلمانن جي جان، مال، عبادت ۽ شخصي قانونن جي تحفظ جو حامي هو، پر ساڳئي وقت سندس تجويز ڪيل رياست هڪ نظرياتي اسلامي رياست هئي، جنهن جي بنيادي پاليسي ۽ اعليٰ حڪمراني سندس نظر ۾ انهن ماڻهن جي هٿ ۾ رهڻ گهرجي جيڪي ان جي اسلامي نظريي کي قبول ڪن.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> برطانوي هند واري دور ۾ مودودي اقليتن جي مسئلي کي اڪثريتي قومي جمهوريت جي تنقيد سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال هو تہ جيڪڏهن رياست ۾ سياسي اقتدار رڳو عددي اڪثريت جي بنياد تي هجي تہ مستقل مذهبي اقليتون اڪثريت جي سياسي غلبي هيٺ اچي سگهن ٿيون. ان ڪري سندس قومپرستيءَ خلاف لکڻين ۾ ''بنيادي حقن'' ۽ اقليتن جي تحفظ جو سوال نمايان رهيو.<ref name="Iqtidar2026Rights">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Fundamental Rights |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=129–143 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس حل سيڪيولر شهريت بدران اسلامي نظرياتي رياست جي اندر اقليتن جي تحفظ تي ٻڌل ٿيو. سندس لکڻين موجب غير مسلمانن جي مذهبي عقيدن، عبادتن ۽ ذاتي سماجي رسمن ۾ عام طور مداخلت نہ ٿيڻ گهرجي، پر رياست جي بنيادي اسلامي پاليسيءَ کي تبديل ڪرڻ يا ان جي اعليٰ نظرياتي قيادت تي اثرانداز ٿيڻ جو کين ساڳيو حق حاصل نہ هوندو.<ref name="ILC237">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237 }}</ref> هن تصور ۾ غير مسلمان عام سرڪاري ملازمتن ۾ ڪم ڪري سگهن ٿا، پر اهڙن اهم عهدن کان محروم رهندا جن وسيلي اسلامي رياست جي بنيادي پاليسي طئي ٿئي. مودودي الڳ نمائندگيءَ جو تصور پڻ پيش ڪيو، جنهن موجب غير مسلم شهري پنهنجا نمائندا چونڊي سگهن ٿا.<ref name="ILCMinorities">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237, 282, 288–297 }}</ref> اهڙي نموني سندس فڪر ۾ مذهبي آزادي ۽ قانوني تحفظ سان گڏ سياسي اختيار جي غير مساوي ورڇ موجود هئي. جديد سياسي معيارن، خاص طور برابر شهريت جي تصور، جي لحاظ کان اهو پاسو تنقيد جو موضوع رهيو آهي؛ جڏهن تہ مودودي پاڻ اهڙي فرق کي مذهبي امتياز بدران نظرياتي رياست جي منطقي نتيجي طور پيش ڪندو هو.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/> ==== جزيه ==== مودودي روايتي اسلامي [[جزيه]] جي ادائيگيءَ کي اسلامي رياست ۾ غير مسلم مرد شهرين جي حيثيت سان ڳنڍيو. سندس تشريح موجب بالغ ۽ قابل غير مسلم مرد جزيه ادا ڪندا، جڏهن تہ عورتون، ٻار ۽ ڪجهه ٻين مستثنيٰ طبقن تي اهو لاڳو نہ ٿيندو؛ فوجي خدمت ڪندڙ غير مسلمانن کي پڻ ان کان ڇوٽ ملي سگهي ٿي.<ref name="ILC292">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1983 |page=292 }}</ref> مودودي جزيي کي صرف مالي محصول نہ، پر اسلامي رياست جي سياسي حاڪميت سان پڻ ڳنڍيو. ''تفہيم القرآن'' ۾ سندس تشريح موجب جزيي جي ادائيگي غير مسلم سياسي گروهن جي آزاد حاڪميت ختم ٿيڻ ۽ اسلامي سياسي اقتدار جي قبوليت جي علامت پڻ هئي.<ref name="TafhimJizya">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Meaning of the Qur'an |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1993 |volume=2 |pages=183–186 }}</ref> ان ڪري مودودي جي جزيي بابت تصور کي رڳو جديد ''tax in lieu of military service'' سان برابر سمجهڻ سندس مڪمل موقف جي عڪاسي نہ ڪندو؛ سندس پنهنجي لکڻين ۾ ان جا دفاعي ذميواري ۽ سياسي حاڪميت ٻئي پاسا موجود آهن. === احمديه مسئلو === [[احمديه جماعت]] بابت مودودي جو موقف پاڪستان جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ سندس سڀ کان تڪراري موقفن مان هڪ رهيو. هو احمدين کي اسلامي عقيدي جي دائري کان ٻاهر سمجهندو هو ۽ خاص طور [[ختم نبوت]] جي مسئلي تي سندن عقيدن جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Valentine2008">{{cite book |last=Valentine |first=Simon Ross |title=Islam and the Ahmadiyya Jama'at: History, Belief, Practice |publisher=Columbia University Press |year=2008 |pages=228–229 |isbn=9780231700948 }}</ref> 1953ع جي پنجاب ۽ لاهور واري احمديه مخالف تحريڪ دوران مودودي ''قادياني مسئلو'' نالي رسالو لکيو. ان ۾ هن احمدين جي مذهبي حيثيت ۽ پاڪستاني رياست ۾ سندن آئيني حيثيت بابت پنهنجا دليل پيش ڪيا. سندس تحرير ان دور جي وسيع احمديه مخالف سياسي مهم جو حصو بڻجي وئي.<ref name="Valentine2008"/> [[File:Maulana Maududi 1953.jpg|thumb|مودودي جي سياسي زندگيءَ ۾ 1953ع جو احمديه مخالف تحريڪ وارو دور اهم ۽ تڪراري مرحلو هو.]] 1953ع جي فسادن کان پوءِ لاڳو ٿيل مارشل لا هيٺ هڪ فوجي عدالت مودودي کي موت جي سزا ٻڌائي. اها سزا عملي طور نافذ نہ ٿي؛ پوءِ ان کي عمر قيد ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996Ahmadi">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> احمدين ۽ مودودي جي اسلامي رياست جي تصور جي تعلق تي جديد تحقيق پڻ خاص ڌيان ڏنو آهي. مذهبي قوميت ۽ جديد اسلامي رياست بابت مطالعي ۾ مودودي جي احمدين بابت موقف کي ان وڏي سوال سان ڳنڍيو ويو آهي تہ هڪ نظرياتي اسلامي رياست ۾ ''مسلمان'' جي قانوني تعريف ڪرڻ جو اختيار ڪنهن وٽ هوندو ۽ اهڙي تعريف اقليتي شهريت تي ڪهڙا اثر وجهي سگهي ٿي.<ref name="Haj2023">{{cite book |last=Haj |first=Samira |chapter=Abul Ala Mawdudi's Islamic State and Minority Ahmadis |title=Sunni Chauvinism and the Roots of Muslim Modernism |publisher=Stanford University Press |year=2023 |pages=135–167 |doi=10.1515/9781503636255-008 }}</ref> === جهاد === مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''[[جهاد]]''' هڪ مرڪزي تصور هو. سندس پهريون وڏو علمي ڪم ''الجهاد في الاسلام'' هو، جيڪو 1927ع کان اخبار ۾ قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. اهو ڪتاب ان وقت لکيو ويو جڏهن هندستان برطانوي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ هو ۽ برصغير ۾ جنگ، آزادي، عدم تشدد ۽ اسلامي سياسي اختيار بابت شديد بحث جاري هئا.<ref name="Khalidi2012">{{cite book |last=Khalidi |first=Omar |chapter=Muslim Debates on Jihad in British India: The Writings of Chiragh ‘Ali and Abu al-A‘la Mawdudi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=305–321 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199755042.003.0015 }}</ref> مودودي جهاد کي فقط ذاتي روحاني جدوجهد يا صرف دفاعي جنگ تائين محدود نہ ڪيو. سندس نظريي ۾ اسلام هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي ۽ سياسي نظام هو، تنهنڪري جهاد اهڙي منظم جدوجهد جو نالو پڻ هو جنهن جو مقصد انسان جي انسان تي حاڪميت بدران خدا جي حاڪميت تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظام قائم ڪرڻ هو.<ref name="MawdudiThemes">{{cite book |chapter=Central themes of Mawdudi's writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 }}</ref> ==== ''الجهاد في الاسلام'' ==== ''الجهاد في الاسلام'' ۾ مودودي قومپرست جنگ ۽ اسلامي جهاد ۾ فرق ڪيو. سندس دليل موجب اسلامي جهاد جو مقصد ڪنهن خاص قوم، نسل يا علائقي جي سياسي طاقت وڌائڻ نہ، پر اهڙي سياسي ۽ سماجي نظام کي ختم ڪرڻ آهي جنهن کي هو غير اسلامي ۽ ظالماڻو سمجهي ٿو، ۽ ان جي جاءِ تي اسلامي نظام قائم ڪرڻ آهي.<ref name="AlJihad">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Al Jihad fil Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore }}</ref> ان ڪري سندس لکڻين ۾ اسلامي تحريڪ جي دائري کي ڪنهن هڪ ''وطن'' تائين محدود نہ ڪيو ويو. مودودي اسلامي پيغام کي عالمگير سمجهندو هو ۽ سياسي نظام جي تبديليءَ کي به ان عالمگير دعويٰ سان ڳنڍيندو هو.<ref name="MawdudiThemes"/> جديد محققن هن نظريي کي مختلف نمونن سان پڙهيو آهي. عمر خالدي ان کي برطانوي هند ۾ جهاد بابت جديد مسلم بحثن جي مخصوص تاريخي تناظر ۾ رکي ٿو، جڏهن تہ بين الاقوامي قانون بابت ڪجهه محقق مودودي کي ويهين صديءَ جي '''offensive theory of jihad''' جي اهم جديد نمائندن مان شمار ڪن ٿا.<ref name="Khalidi2012"/><ref name="UseForce2013">{{cite journal |title=Use of Force under Islamic Law |journal=European Journal of International Law |volume=24 |issue=1 |year=2013 |pages=343–365 |doi=10.1093/ejil/cht013 }}</ref> اهڙي scholarly classification کي مودودي جي پنهنجي اصطلاحن سان خلط نہ ڪرڻ گهرجي: هو پنهنجي تصور کي سامراجي توسيع يا قومي فتح طور پيش نہ ڪندو هو، بلڪه ان کي ظلم ۽ انسان جي انسان تي حاڪميت ختم ڪرڻ جي انقلابي جدوجهد قرار ڏيندو هو. تنهن هوندي بہ سندس نظريي ۾ ضرورت پوڻ تي سياسي نظام بدلائڻ لاءِ هٿياربند طاقت جي استعمال جي گنجائش موجود هئي.<ref name="UseForce2013"/> ==== جنگ ۽ غير جنگي جهاد ==== مودودي وٽ جهاد صرف جنگ جي ميدان ۾ وڙهڻ جو نالو نہ هو. سندس تشريح ۾ سياسي تنظيم، دعوت، تعليم، فڪري جدوجهد، مالي مدد ۽ جنگ لاءِ تياري پڻ وسيع جهاد جو حصو ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ سڌي هٿياربند جنگ لاءِ هن ''قتال'' جو تصور استعمال ڪيو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1979 |pages=104–105 }}</ref> هو جنگ ۾ جاني ۽ مالي نقصان کي سنجيده قرباني سمجهندو هو، پر سندس استدلال موجب جيڪڏهن وڏي اخلاقي ۽ سياسي برائي کي روڪڻ لاءِ محدود نقصان ناگزير هجي تہ اهو جائز ٿي سگهي ٿو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding"/> ==== جهاد جو اعلان ۽ ڪشمير ==== مودودي جي نظرياتي لکڻين جي باوجود، هو هر فرد يا مذهبي جماعت کي پنهنجي طور تي هٿياربند جهاد شروع ڪرڻ جو اختيار نہ ڏيندو هو. 1947ع–1948ع جي [[ڪشمير تڪرار]] دوران هن دليل ڏنو تہ منظم جنگ يا جهاد جو اعلان جائز سياسي حڪومت جي اختيار هيٺ هجڻ گهرجي.<ref name="NasrKashmir">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> ان سبب ڪشمير بابت سندس موقف سندس وسيع انقلابي ٻوليءَ جي مقابلي ۾ وڌيڪ رياست-مرڪوز هو: غير رياستي مذهبي اڳواڻ يا جماعت پنهنجي طور تي جنگ شروع ڪرڻ جا مجاز نہ هئا. اهو فرق مودودي جي جهاد جي نظريي کي بعد ۾ پيدا ٿيل ڪيترن غير رياستي هٿياربند اسلام پسند تصورن کان ڌار ڪري ٿو.<ref name="NasrKashmir"/> === شخصيت ۽ ذاتي زندگي === [[جماعت اسلامي]] جي امير طور مودودي پنهنجي جماعت جي ڪارڪنن سان نسبتاً ويجهو رابطو رکندو هو. سندس گهر ۾ عصر ۽ مغرب جي نمازن جي وچ واري وقت ۾ ڪارڪنن ۽ مهمانن سان غير رسمي ملاقاتون ۽ بحث ٿيندا هئا.<ref name="NasrPersonality">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=127–140 }}</ref> سندس سوانح نگارن ۽ همعصرن کيس خاموش طبع، منظم، مضبوط ارادي وارو ۽ پنهنجي فڪري موقف تي قائم رهندڙ شخص طور بيان ڪيو آهي. سندس تقرير جو انداز عام جذباتي خطابت کان مختلف هو؛ هو دليل کي مرحليوار ترتيب ڏيندي قرآن، حديث ۽ سياسي منطق مان نتيجا اخذ ڪندو هو.<ref name="NasrPersonality"/> اردو سندس فڪري اظهار جو بنيادي وسيلو هو. جيتوڻيڪ هو عربي ۽ فارسي علمي روايتن سان واقف هو ۽ جديد مغربي سياسي فڪر به پڙهيو هئائين، هن پنهنجي گهڻي تصنيف [[اردو]] ۾ ڪئي. ان سان سندس لکڻيون برصغير جي پڙهيل مسلم وچولي طبقي تائين وڏي پيماني تي پهتيون.<ref name="Qasmi2018">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |title=Muslims against the Muslim League |publisher=Cambridge University Press |year=2018 }}</ref> مودودي روايتي مدرسي مان مڪمل رسمي تعليم حاصل ڪندڙ عالم نہ هو. سندس علمي شخصيت صحافت، ذاتي مطالعي، عربي ۽ اسلامي علوم جي تعليم ۽ جديد سياسي ادب جي مطالعي جي ميلاپ مان ٺهي. جديد مؤرخ علي عثمان قاسمي کيس پنهنجي دور جي عالمن ۾ هڪ غير معمولي شخصيت قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ مدرسي جي روايتي مڪمل تعليم کان سواءِ به هن ڪلاسيڪي اسلامي علم ۽ جديد مغربي سياسي فڪر ٻنهي تي قابل ذڪر دسترس حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2018"/> ==== خاندان ==== مودودي پنهنجي گهرواري محمودہ بيگم سان شادي ڪئي ۽ سندن ڪيترائي پٽ ۽ ڌيئرون ٿيون. سندس سياسي، تصنيفي ۽ دعوتي مصروفيتن سبب گهريلو زندگيءَ لاءِ وقت محدود هوندو هو. Vali Nasr موجب سندس نون ٻارن مان فقط هڪ مستقل طور جماعت اسلامي سان تنظيمي طور وابسته ٿيو، جڏهن تہ سندس ڌيءَ اسماءَ کي علمي دلچسپيءَ جي لحاظ کان نمايان قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NasrFamily">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 }}</ref> مودودي کي روايتي [[يوناني طب]] سان پڻ دلچسپي هئي ۽ هو ذاتي سطح تي ان جي ڪجهه طريقن کان واقف ۽ عملي طور استعمال ڪندڙ هو، جيتوڻيڪ اها سندس عوامي سڃاڻپ جو بنيادي حصو نہ هئي.<ref name="NasrPersonality"/> ==== صحت ==== مودودي زندگيءَ جي وڏي حصي ۾ گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت ايتري خراب ٿي جو هو گهڻو وقت بستري تائين محدود رهيو. 1969ع ۾ علاج لاءِ انگلينڊ به ويو.<ref name="NasrFamily"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گردن جي پراڻي بيماري سان گڏ دل جون تڪليفون به وڌي ويون. ان وقت سندس عمر ۽ ڊگهي سياسي ۽ علمي سرگرميءَ سبب صحت مسلسل ڪمزور ٿيندي وئي. === آخري سال ۽ وفات === 1972ع ۾ مودودي جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، ديني فڪر ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. ساڳئي سال سندس لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تي پکڙيل قرآن جي تفسير '''[[تفہيم القرآن]]''' جي تصنيف مڪمل ٿي.<ref name="NasrLateLife">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت تي پهريون '''[[شاهه فيصل بين الاقوامي انعام]]''' ڏنو ويو. انعام ڏيندڙ اداري موجب سندس اسلامي فڪر، تفسير، سياسي نظريي ۽ اسلامي قانون بابت لکڻين کي ان اعزاز جو بنيادي سبب سمجهيو ويو.<ref name="KFIP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul A'la Al-Mawdudi |url=https://kingfaisalprize.org/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |access-date=7 October 2026 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi Grave.jpg|thumb|[[اڇره]]، [[لاهور]] ۾ مودودي جي قبر.]] اپريل 1979ع کان سندس گردن ۽ دل جون بيماريون وڌيڪ شديد ٿي ويون. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيويارڪ]] ۾ اسپتال داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="NasrFamily"/> '''22 سيپٽمبر 1979ع''' تي 75 ورهين جي عمر ۾ آمريڪا ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="KFIP1979"/> سندس ميت پاڪستان آندي وئي، جتي لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس سندس رهائشگاهه [[اڇره]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NasrLateLife"/> سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. جنازي ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهن جي شرڪت سندس پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا ۾ حاصل ڪيل اثر جي عڪاسي ڪئي.<ref name="MaududiFuneral">{{cite news |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |work=Daily Pakistan |date=2 October 2020 }}</ref> == ورثو ۽ اثر == ابوالاعلى مودودي ويهين صديءَ جي جديد اسلامي سياسي فڪر جي سڀ کان اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. [[ولفريڊ ڪينٽويل سمٿ]] کيس جديد اسلام جي انتهائي منظم مفڪرن مان هڪ قرار ڏنو، جڏهن تہ بعد جي محققن سندس اهميت خاص طور ان ڳالهه ۾ ڏٺي آهي تہ هن اسلام کي رڳو عقيدي ۽ عبادت تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، معاشي ۽ سياسي '''نظامِ حيات''' طور منظم نظرياتي ٻوليءَ ۾ پيش ڪيو.<ref name="Smith1957">{{cite book |last=Smith |first=Wilfred Cantwell |title=Islam in Modern History |publisher=Princeton University Press |year=1957 |page=233 |oclc=397585 }}</ref><ref name="Hartung2014">{{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|ابوالاعلى مودودي؛ سندس لکڻين جو اثر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر عرب دنيا، ايران، ترڪي ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين پهتو.]] [[سيد ولي رضا نصر]] موجب مودودي جديد اسلامي احياءَ جي ابتدائي ۽ اهم نظرياتي معمارن مان هو. سندس لکڻين ۽ [[جماعت اسلامي]] جي تنظيمي سرگرمين سندس خيالن کي ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر وڏي مسلم دنيا تائين پهچايو؛ نصر سندس اثر جي جاگرافيائي دائري کي [[مراڪش]] کان [[ملائيشيا]] تائين پکڙيل قرار ڏئي ٿو.<ref name="Nasr1996Legacy">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 |doi=10.1093/oso/9780195096958.001.0001 }}</ref> مودودي جو اثر صرف سندس سياسي جماعت تائين محدود نہ رهيو. قرآن جي تفسير، حديث، اسلامي قانون، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم بابت سندس تصنيفون وڏي پيماني تي پڙهيون ويون. سندس ڪيترائي ڪتاب [[عربي]]، [[انگريزي]]، [[فارسي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيا، جنهن ڪري اردو کان ٻاهر به سندس فڪري اصطلاح ۽ دليل اسلامي تحريڪن ۽ علمي بحثن جو حصو بڻيا.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> === جديد اسلام پسنديءَ تي اثر === جديد تحقيق ۾ مودودي کي '''[[اسلام پسندي]]''' يا سياسي اسلام جي نظرياتي ارتقا جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام هڪ مڪمل نظام آهي، جنهن ۾ مذهب ۽ سياست کي الڳ نٿو ڪري سگهجي ۽ جنهن ۾ قانوني ۽ سياسي اقتدار آخرڪار خدا جي حاڪميت جي تابع آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> [[شير علي ترين]] مودودي کي ان فڪري رجحان جي اهم نظرياتي معمارن مان قرار ڏئي ٿو جنهن ۾ جديد قومي رياست جي سياسي مشينري کي مستند اسلامي قانوني نظام لاڳو ڪرڻ جو وسيلو سمجهيو ويو. ساڳئي وقت جديد scholarship اهو به ڏيکاري ٿي تہ مودودي جو فڪر رڳو روايتي اسلامي سياسي اصطلاحن جي بحالي نہ هو؛ هن ''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست'' ۽ ''نظام'' جهڙن جديد سياسي تصورن کي اسلامي اصطلاحن سان نئين ترتيب ۾ جوڙيو.<ref name="TareenMawdudi">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref><ref name="Hartung2014"/> اهڙيءَ طرح مودودي جي فڪر کي صرف ''مغربي جديديت جي رد'' طور سمجهڻ اڻپورو آهي. [[يان-پيٽر هارٽنگ]] جي تجزيي موجب مودودي مغربي سياسي ۽ فلسفيانه جديديت سان مقابلو ڪندي ساڳئي جديد دور جي ڪيترن نظرياتي تصورن کي اسلامي قالب ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو. ان لحاظ کان سندس اسلام پسندي جديديت جي مخالفت سان گڏ جديديت جي سياسي ٻوليءَ سان هڪ پيچيده لاڳاپو پڻ رکي ٿي.<ref name="Hartung2014"/> === پاڪستان === [[پاڪستان]] مودودي جي سياسي سرگرمين ۽ سندس فڪر جي عملي اثر جو سڀ کان اهم ميدان بڻيو. 1947ع کان پوءِ هن ۽ جماعت اسلاميءَ پاڪستان کي اسلامي آئين ۽ [[شريعت]] تي ٻڌل رياست بڻائڻ لاءِ منظم مهم هلائي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> پاڪستان ٺهڻ وقت ملڪ جي اسلامي يا سيڪيولر آئيني نوعيت بابت مڪمل اتفاق موجود نہ هو. مودودي انهن مذهبي سياسي مفڪرن ۾ شامل هو جيڪي رياست جي قانوني ۽ آئيني ڍانچي ۾ اسلام کي مرڪزي حيثيت ڏيڻ جو مطالبو ڪندا رهيا.<ref name="Jaffrelot2015">{{cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=439–480 |isbn=9780190235185 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190235185.003.0009 }}</ref> مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''حاڪميتِ الٰهي''' خاص اهميت رکي ٿي. [[محمد قاسم زمان]] موجب خدا جي حاڪميت جو تصور پاڪستاني اسلام پسند فڪر جي مرڪزي تصورن مان بڻيو، جنهن ۾ مودودي جو ڪردار انتهائي نمايان هو. ان تصور موجب آخري قانوني ۽ سياسي اختيار خدا جو آهي ۽ انساني قانونسازي قرآن ۽ سنت جي حدن اندر ٿيڻ گهرجي.<ref name="Zaman2018">{{cite book |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |chapter=Islamism and the Sovereignty of God |title=Islam in Pakistan: A History |publisher=Princeton University Press |year=2018 |pages=135–163 |isbn=9780691149226 |doi=10.23943/princeton/9780691149226.003.0005 }}</ref> ان جي باوجود، پاڪستان جي آئيني اسلامائيزيشن کي فقط مودودي يا جماعت اسلاميءَ جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو. [[عالمن]]، ٻين مذهبي جماعتن، مسلم ليگ جي سياستدانن ۽ مختلف اسلامي فڪري روايتن پڻ ملڪ جي اسلامي آئيني سڃاڻپ جي تشڪيل ۾ حصو ورتو.<ref name="Zaman2018"/><ref name="Jaffrelot2015"/> ==== جماعت اسلامي ==== مودودي جو سڀ کان واضح تنظيمي ورثو [[جماعت اسلامي]] آهي، جيڪا هن 1941ع ۾ قائم ڪئي. جماعت جو ابتدائي مقصد هڪ اهڙي منظم نظرياتي جماعت تيار ڪرڻ هو جنهن جا تربيت يافته ڪارڪن اسلامي اصولن مطابق سماج ۽ آخرڪار رياست جي تبديلي لاءِ ڪم ڪن.<ref name="Pervez2026">{{cite book |last=Pervez |first=Saulat |chapter=Sayyid Abul A'la al-Maududi and the Jama'at-e-Islami |editor1-last=Hamdeh |editor1-first=Emad |editor2-last=DeLong-Bas |editor2-first=Natana J. |title=The Oxford Handbook of Islamic Reform |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=416–432 |doi=10.1093/oxfordhb/9780197532805.013.55 }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ جماعت جا الڳ تنظيمي ڍانچا پاڪستان ۽ هندستان ۾ قائم ٿيا، جڏهن تہ بعد ۾ بنگلاديش ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ جماعت سان لاڳاپيل تحريڪون وجود ۾ آيون. پاڪستان ۾ جماعت مذهبي تحريڪ مان باقاعده سياسي جماعت جي صورت اختيار ڪئي ۽ چونڊن، آئيني سياست، شاگرد تنظيم، سماجي خدمتن ۽ عوامي مهمن ذريعي ڪم ڪرڻ لڳي.<ref name="Bokhari2013">{{cite book |last=Bokhari |first=Kamran |chapter=Jama'at-i Islami in Pakistan |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=574–586 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0006 }}</ref> جماعت پاڪستان جي سڀ کان منظم اسلام پسند سياسي تنظيمن مان هڪ رهي آهي، جيتوڻيڪ قومي چونڊن ۾ ان جي ووٽن ۽ پارلياماني سيٽن جو حصو گهڻو ڪري ان جي تنظيمي اثر کان گهٽ رهيو آهي. ان تضاد کي محقق جماعت جي مضبوط نظرياتي تنظيم ۽ ان جي نسبتاً محدود عوامي چونڊ مقبوليت جي فرق طور بيان ڪن ٿا.<ref name="Bokhari2013"/> ==== ضياءُ الحق جي اسلامائيزيشن ==== [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي حڪومت (1977ع–1988ع) دوران پاڪستان ۾ رياستي اسلامائيزيشن جي عمل ۽ جماعت اسلاميءَ وچ ۾ اهم سياسي لاڳاپا پيدا ٿيا. ضياءَ جي حڪومت [[زڪوات]] ۽ عشر جي سرڪاري نظام، سود کان پاڪ مالي قدمن، [[حدود آرڊيننس]] ۽ ٻين اسلامي قانوني قدمن کي اڳتي وڌايو.<ref name="Jaffrelot2015"/> انهن پاليسين مان ڪيترائي اهڙا موضوع هئا جن جي حمايت مودودي ۽ جماعت اسلامي اڳ ئي ڪندا رهيا هئا؛ تنهن هوندي بہ ضياءَ جي اسلامائيزيشن کي مودودي جي پروگرام جي سڌي يا مڪمل عملداري سمجهڻ صحيح نہ آهي. رياستي اقتدار، فوجي حڪومت جي سياسي ضرورتن، فقهي عالمن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي مطالبن پڻ ان عمل کي شڪل ڏني.<ref name="IslamicLeviathan">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Islamic Leviathan: Islam and the Making of State Power |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=9780195144260 }}</ref> ان دور ۾ جماعت اسلاميءَ جا ڪيترائي ڪارڪن ۽ همدرد رياستي ادارن، تعليم ۽ سياسي عمل ۾ وڌيڪ اثرائتا ٿيا. اهڙي طرح مودودي جي حياتيءَ ۾ مڪمل طور حاصل نہ ٿيل اسلامي رياست جو تصور سندس وفات کان پوءِ پاڪستان جي رياستي پاليسيءَ جي ڪجهه شعبن تي بالواسطه اثرانداز ٿيو.<ref name="Jaffrelot2015"/> === ڀارت ۽ بنگلاديش === ورهاڱي کان پوءِ مودودي پاڻ پاڪستان هليو ويو، پر سندس قائم ڪيل تحريڪ جو هندستاني حصو [[جماعت اسلامي هند]] جي صورت ۾ جاري رهيو. نئين سياسي حالتن ۾ هندستاني جماعت پنهنجي حڪمت عملي کي مسلمان اقليت جي مذهبي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن سان هم آهنگ ڪيو. اوڀر پاڪستان ۾ پڻ جماعت اسلامي منظم ٿي. 1971ع ۾ [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ پاڪستان جي ورهاڱي کان پوءِ بنگلاديش ۾ جماعت جي تاريخ شديد سياسي تڪرار جو موضوع بڻجي. تنهنڪري بنگلاديش ۾ مودودي جي فڪري اثر کي جماعت جي بعد واري سياسي تاريخ کان الڳ ڪري ڏسڻ ضروري آهي: مودودي جو فڪر تنظيم جو نظرياتي بنياد رهيو، پر بنگلاديشي جماعت جون بعد واريون سياسي پاليسيون مخصوص مقامي حالتن ۾ ٺهيون. === عرب دنيا ۽ اخوان المسلمين === مودودي جي اردو تصنيفن جا عربي ترجما سندس عالمي اثر وڌائڻ ۾ انتهائي اهم ثابت ٿيا. سندس اسلامي رياست، حاڪميتِ الٰهي، جاهليت، انقلاب ۽ اسلام کي مڪمل نظام سمجهڻ بابت خيالن کي عرب دنيا جي اسلام پسند حلقن ۾ پڙهيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> خاص طور [[مصر]] جي [[اخوان المسلمين]] سان لاڳاپيل مفڪرن ۾ مودودي جي تحريرن جي reception اهم رهي. هارٽنگ موجب سندس نظرياتي نظام کي وچ اوڀر، خاص طور مصري اخوان المسلمين جي فڪري حلقن ۾ قبول، ترجمو ۽ مقامي سياسي حالتن مطابق تبديل ڪيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> ==== سيد قطب ==== [[سيد قطب]] ۽ مودودي جي فڪري تعلق تي وڏي scholarly literature موجود آهي. ٻنهي وٽ اسلام کي مڪمل نظام، جديد جاهليت جي تنقيد ۽ خدا جي حاڪميت جي مرڪزيت جهڙا موضوع ملي سگهن ٿا. جديد تحقيق موجب مودودي جي 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي جي لکڻين ۾ الٰهي قانوني حاڪميت جو نظريو قطب جي آخري دور جي تحريرن کان اڳ ئي واضح صورت ۾ موجود هو.<ref name="TheonomicShift">{{cite book |chapter=Mawdudi and Qutb: The Theonomic Shift |title=Salafi Political Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |pages=164–239 |doi=10.1017/9781108850407.007 }}</ref> قطب انهن خيالن کي پنهنجي مصري، انقلابي ۽ قيد واري تجربي جي پسمنظر ۾ وڌيڪ مختلف ۽ ڪڏهن وڌيڪ سخت رخ ڏنو. تنهنڪري قطب کي صرف ''مودودي جو شاگرد'' يا سندس فڪر جي سادي نقل قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو؛ ٻنهي جي وچ ۾ اثر، ترجمي، مشترڪ اسلامي ذريعن ۽ الڳ سياسي تجربن جو پيچيده تعلق هو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> قطب جي بعد واري لکڻين، خاص طور حاڪميت ۽ جاهليت جي تشريح، 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه [[سلفي جهاديت|شدت پسند سلفي]] حلقن تي اثر وڌو. ان ڪري مودودي کان قطب ۽ پوءِ هر جديد جهادي تنظيم تائين سڌي فڪري لڪير ٺاهڻ تاريخي طور حد کان وڌيڪ سادو نتيجو ٿيندو؛ بعد واريون تحريڪون انهن تصورن کي نون سياسي ۽ فقهي معنائن ۾ استعمال ڪنديون رهيون.<ref name="TheonomicShift"/> === ايران === مودودي جون تحريرون [[ايران]] ۾ پڻ فارسي ترجمن ذريعي پهتيون. ويهين صديءَ ۾ اردو کان فارسي ترجمي جي وسيع فڪري عمل ۾ سندس ڪتاب به شامل هئا ۽ ايراني اسلامي سياسي حلقن ۾ پڙهيا ويندا هئا.<ref name="IranTranslation">{{cite journal |title=From Persianate Cosmopolis to Persianate Modernity: Translating from Urdu to Persian in Twentieth-Century Iran and Afghanistan |journal=Iranian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> [[روح الله خميني]] ۽ مودودي جي سڌي فڪري تعلق بابت محققن ۾ اختلاف آهي. ٻنهي 1963ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ملاقات ڪئي ۽ سياسي معاملن تي ڳالهه ٻولهه ڪئي هئي؛ 1979ع ۾ خميني جي ايران واپسيءَ کان اڳ سندس نمائندن مودودي سان پاڪستان ۾ ملاقات پڻ ڪئي.<ref name="IranTranslation"/> پر ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ تہ خميني جو اسلامي حڪومت وارو نظريو سڌي طرح مودودي کان ورتل هو، scholarly consensus ناهي. ايراني انقلاب جي مؤرخ [[سعيد امير ارجمند]] اهڙي سڌي نظرياتي اثر تي شڪ ظاهر ڪيو آهي؛ ساڳئي وقت تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جون عربي ۽ فارسي ترجمو ٿيل لکڻيون خميني جي ڪيترن حامين ۾ پڙهيون وينديون هيون ۽ 1979ع جي انقلاب جي سياسي ٻولي ۽ نعرن تي سندس اصطلاحن جو ڪجهه اثر پيو.<ref name="IranTranslation"/> ان ڪري مودودي ۽ ايراني انقلاب جي لاڳاپي کي '''فڪري اثر ۽ اصطلاحي مشابهت''' جي سطح تي بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي، نہ تہ خميني جي [[ولايت فقيه]] واري نظريي کي مودودي مان نڪتل قرار ڏيڻ. === ترڪي === [[ترڪي]] ۾ مودودي جو نالو عام طور '''Mevdudi''' جي صورت ۾ لکيو ويو. 1960ع واري ڏهاڪي کان سندس تصنيفن جا ترڪي ترجما تيزيءَ سان شايع ٿيڻ شروع ٿيا ۽ ڪجهه سالن اندر سندس اهم لکڻين جو وڏو حصو ترڪي پڙهندڙن لاءِ موجود ٿي ويو.<ref name="Vomel2022">{{cite book |last=Vömel |first=Jan-Markus |chapter=Global Intellectual Transfers and the Making of Turkish High Islamism, c. 1960–1995 |title=The Turkish Connection: Global Intellectual Histories of the Late Ottoman Empire and Republican Turkey |publisher=De Gruyter |year=2022 |page=256 }}</ref> انهن ترجمن مودودي کي ترڪي جي اسلامي فڪري حلقن ۾ سڃاتل شخصيت بڻايو. تنهن هوندي بہ ترڪي جي اسلام پسند سياست پنهنجي عثماني ورثي، جمهوريه جي سيڪيولر نظام ۽ مقامي مذهبي تحريڪن مان پڻ ٺهي، تنهنڪري ان کي مودودي جي فڪر جو سادو تسلسل قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Vomel2022"/> === ڏکڻ اوڀر ايشيا === مودودي جو اثر [[ملائيشيا]]، [[انڊونيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين مسلم سماجن تائين پڻ پهتو. سندس ڪتابن جا ترجما، اسلامي شاگرد تحريڪون ۽ بين الاقوامي اسلامي تنظيمي رابطا سندس فڪر جي منتقلي جا اهم وسيلا بڻيا.<ref name="Nasr1996Legacy"/> خاص طور تعليم يافته مسلمان نوجوانن ۾ اسلام کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام طور ڏسڻ، اسلامي رياست، اخلاقي اصلاح ۽ منظم دعوتي تحريڪ جا تصور مودودي جي تحريرن وسيلي گردش ۾ آيا. پر انهن ملڪن ۾ سندس فڪر کي مقامي سياسي ۽ مذهبي روايتن مطابق تبديل ڪري قبول ڪيو ويو؛ ان ڪري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي اسلامي تحريڪن کي جماعت اسلاميءَ جون سڌيون نقلون سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> === اسلامي معاشيات ۽ بئنڪنگ === مودودي جديد '''[[اسلامي معاشيات]]''' جي ابتدائي نظرياتي ليکڪن مان پڻ شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ بعد ۾ شايع ٿيل ''Economic System of Islam'' ۾ سود جي خاتمي، زڪوات، ملڪيت جي حق، معاشي انصاف ۽ سرمائي ۽ محنت جي تعلق بابت خيال پيش ڪيا ويا. اسلامي معاشيات بابت بعد واري ادب ۾ سندس اهم اثر خاص طور [[ربا]] کي جديد بئنڪ جي هر قسم جي مقرر سود سان ڳنڍڻ ۽ سود کان پاڪ مالي نظام کي اسلامي رياست جي لازمي حصي طور پيش ڪرڻ ۾ ڏٺو ويو آهي.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |year=2004 |volume=94 |issue=2 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> هن سودي قرض جي متبادل طور نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت تي ٻڌل سرمائيڪاريءَ جي حمايت ڪئي. بعد واري اسلامي بئنڪنگ صنعت ۾ اهڙا تصور اهم ٿيا، جيتوڻيڪ جديد اسلامي بئنڪن جا عملي مالي اوزار مودودي جي اصل تجويزن کان گهڻو وڌيڪ پيچيده آهن. مودودي کي جديد اسلامي معاشيات جو اڪيلو باني قرار ڏيڻ بہ درست نہ ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ ساڳئي دور ۽ ان کان پوءِ ٻين مسلمان معاشيات دانن ۽ فقيهن پڻ هن شعبي جي نظرياتي ۽ عملي تعمير ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004"/> === قرآن جي تفسير تي اثر === مودودي جو سڀ کان وسيع پڙهيو ويندڙ علمي ڪم '''[[تفہيم القرآن]]''' آهي. هي اردو تفسير تقريباً ٽيهن سالن جي عرصي ۾ تيار ٿيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ قرآن جي روايتي تفسير سان گڏ جديد سماجي، سياسي ۽ اخلاقي مسئلن بابت تشريح شامل ڪئي وئي. ''تفہيم القرآن'' جو انداز خاص طور جديد تعليم يافته عام پڙهندڙ کي سامهون رکي تيار ڪيو ويو هو. مودودي آيتن جي لغوي ۽ تاريخي وضاحت سان گڏ انهن مان سماجي ۽ سياسي اصول اخذ ڪندو هو. سندس سليس اردو ۽ منظم استدلال سبب هي تفسير ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي پڙهيو ويو ۽ ٻين ٻولين ۾ پڻ ترجمو ٿيو.<ref name="Mir2026"/> ان جي تفسيرن تي اختلاف پڻ رهيا آهن. روايتي عالمن مان ڪن سندس سياسي اصطلاحن ۽ قرآن جي ڪجهه بنيادي لفظن—جهڙوڪ ''الهٰ''، ''رب''، ''دين'' ۽ ''عبادت''—جي سياسي ۽ حاڪميت سان ڳنڍيل تشريح تي تنقيد ڪئي. ان جي باوجود، انهن اصطلاحن بابت سندس تشريح جديد اسلام پسند فڪر جي لغت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Hartung2014"/> === بعد وارين اسلام پسند ۽ شدت پسند تحريڪن تي اثر === مودودي جي فڪر جو سڀ کان تڪراري ورثو ان جو بعد وارين اسلام پسند ۽ ڪجهه شدت پسند تحريڪن سان تعلق آهي. جديد مطالعي ۾ کيس [[حسن البنا]] ۽ [[سيد قطب]] سان گڏ ويهين صديءَ جي اسلام پسند فڪر جي اهم canonical ليکڪن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="PrincetonIslamist">{{cite book |editor1-last=Euben |editor1-first=Roxanne L. |editor2-last=Zaman |editor2-first=Muhammad Qasim |title=Princeton Readings in Islamist Thought: Texts and Contexts from al-Banna to Bin Laden |publisher=Princeton University Press |year=2009 |pages=79–106 }}</ref> سندس '''حاڪميتِ الٰهي'''، اسلامي نظام، جاهليت ۽ اسلامي انقلاب جهڙا تصور بعد جي مختلف تحريڪن ۾ ٻيهر استعمال ٿيا. خاص طور سيد قطب جي ذريعي انهن مان ڪجهه تصورن جو اثر بعد ۾ پيدا ٿيندڙ وڌيڪ سخت گير تحريڪن تائين پهتو.<ref name="TheonomicShift"/> پر هتي هڪ اهم تاريخي فرق ضروري آهي: مودودي پاڻ منظم جماعت، ڊگهي مدي واري اخلاقي ۽ تعليمي تربيت، ۽ وڏي حد تائين آئيني سياسي عمل کي سماجي تبديليءَ جو طريقو سمجهندو هو. هن پاڪستان ۾ پنهنجي جماعت کي حڪومت جي سخت دٻاءَ باوجود مسلسل ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل نہ ڪيو. تنهنڪري هر اهڙي بعد واري تنظيم جيڪا سندس اصطلاح استعمال ڪري، ان جي حڪمت عملي يا تشدد کي سڌو مودودي ڏانهن منسوب ڪرڻ تاريخي لحاظ کان درست ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> ان جي ابتڙ، سندس لکڻين ۾ عالمي اسلامي نظام، غير اسلامي سياسي حاڪميت جي خاتمي ۽ جهاد بابت اهڙا نظرياتي عنصر ضرور موجود آهن جن کي بعد وارين وڌيڪ انقلابي تحريڪن پنهنجي مخصوص حالتن مطابق نئين معنيٰ ڏني. ان ڪري scholarship ۾ سندس ورثي بابت ٻنهي پاسن—'''آئيني جماعت سازي''' ۽ '''انقلابي اسلامي نظريي'''—کي گڏ پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> === فڪري اثر جو خلاصو === مودودي جي عالمي اثر کي هيٺين ريت اختصار سان ڏيکاري سگهجي ٿو: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#274c77; color:white;" | ميدان ! style="background:#3a6ea5; color:white;" | بنيادي تصور يا ڪم ! style="background:#6096ba; color:white;" | بعد وارو اثر ! style="background:#a3cef1;" | اهم علائقو |- | سياسي فڪر | حاڪميتِ الٰهي، اسلامي رياست، اسلامي جمهوريت | جديد اسلام پسند سياسي نظريي جي تشڪيل | ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر |- | تنظيمي سياست | [[جماعت اسلامي]] | نظرياتي ڪارڪنن تي ٻڌل اسلامي سياسي جماعت جو نمونو | پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش |- | قرآن جي تفسير | ''[[تفہيم القرآن]]'' | جديد سماجي ۽ سياسي رخ رکندڙ قرآن فهم | ڏکڻ ايشيا ۽ ترجمن وسيلي ٻيا ملڪ |- | اسلامي معاشيات | ربا جي خاتمي ۽ اسلامي معاشي نظام | اسلامي معاشيات ۽ سود کان پاڪ بئنڪنگ جي بحثن تي اثر | پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا |- | عرب اسلام پسندي | حاڪميت، جاهليت، انقلاب ۽ نظام | [[سيد قطب]] سميت اسلام پسند فڪري حلقن ۾ قبول ۽ نئين تشريح | مصر ۽ عرب دنيا |- | ايران | اسلامي حڪومت ۽ مغربي سياسي نظام جي تنقيد | فارسي ترجما ۽ انقلابي اسلامي سياسي ٻوليءَ تي محدود/بحث هيٺ اثر | ايران |- | ترڪي | اسلام کي مڪمل نظام طور پيش ڪرڻ | 1960ع کان پوءِ اسلام پسند فڪري حلقن ۾ ترجما ۽ مطالعو | ترڪي |- | عالمي اسلامي احياءُ | دين کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام سمجهڻ | مختلف اسلامي تحريڪن طرفان مقامي حالتن مطابق قبول ۽ تبديلي | آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين |} === علمي جائزو === مودودي بابت جديد علمي جائزو هڪ رخ وارو ناهي. سندس حامين لاءِ هو اسلامي فڪر جي تجديد ڪندڙ، قرآن جو مفسر ۽ جديد حالتن ۾ اسلامي سماجي نظام جي تشريح ڪندڙ مفڪر آهي. سياسي اسلام جي تاريخ پڙهندڙ ڪيترن محققن لاءِ هو جديد اسلام پسنديءَ جو بنيادي نظرياتي معمار آهي، جڏهن تہ نقادن سندس نظرياتي رياست، مذهبي اقليتن، عورتن، سياسي pluralism ۽ حاڪميت بابت تصورن کي جديد برابر شهريت ۽ لبرل جمهوريت سان تڪرار ۾ ڏٺو آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/><ref name="Hartung2014"/> انهيءَ ڪري سندس تاريخي اهميت ڪنهن هڪ سياسي نتيجي ۾ نہ، پر ان ڳالهه ۾ پڻ آهي تہ هن ويهين صديءَ ۾ اسلام بابت بحث جي ٻولي تبديل ڪرڻ ۾ حصو ورتو. ''اسلامي رياست''، ''اسلامي انقلاب''، ''اسلامي نظامِ حيات'' ۽ خدا جي سياسي حاڪميت جهڙا تصور سندس لکڻين وسيلي وڏي مسلم عوامي ۽ سياسي بحث ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري ويا.<ref name="Nasr1996Legacy"/><ref name="Pervez2026"/> سندس اثر جي پائيداريءَ جو هڪ سبب سندس لکڻين جو انداز پڻ هو. هن پيچيده مذهبي ۽ سياسي دليلن کي نسبتاً سليس اردو ۾ پيش ڪيو، جنهن ڪري اهي رڳو روايتي عالمن بدران جديد تعليم يافته مسلمانن تائين به پهتا. سندس تحريرون سندس حياتيءَ کان پوءِ به ترجمن، جماعت اسلاميءَ جي ادارن ۽ ٻين اسلامي تحريڪن وسيلي گردش ۾ رهيون آهن.<ref name="Mir2026"/> 2026ع ۾ شايع ٿيل ''Oxford Handbook of Islamic Reform'' پڻ مودودي کي جديد اسلامي اصلاح ۽ احياءَ جي اهم شخصيتن ۾ شامل ڪري ٿو ۽ سندس عالمي اثر کي سندس وسيع تصنيفي ڪم، خدا جي حاڪميت جي نظريي ۽ هڪ پائيدار تنظيم ــ جماعت اسلامي ــ جي قيام سان ڳنڍي ٿو.<ref name="Pervez2026"/> == آخري زندگي، بيماري ۽ وفات == مودودي پنهنجي زندگيءَ جي وڏي حصي دوران گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت خاص طور خراب رهي ۽ هو وقت بوقت بستري تائين محدود رهيو؛ 1969ع ۾ علاج لاءِ [[برطانيا]] پڻ ويو.<ref name="Nasr1996p127">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1972ع ۾ هن [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي معاملن تي راءِ ڏيڻ ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. سندس آخري دور ۾ صحت جا مسئلا وڌندا ويا.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1979ع ۾ سندس پراڻي گردن جي بيماري وڌيڪ سنگين ٿي ۽ دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس هڪ پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيو يارڪ]] جي هڪ اسپتال ۾ داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="Nasr1996p127"/> مودودي 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 75 سال هئي.<ref name="Tareen2011">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو، جتي وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> [[File:Grave maududi.jpg|thumb|مودودي جي قبر، [[اڇرا]]، [[لاهور]]]] سندس جنازي نماز سان لاڳاپيل تقريبن ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهو شريڪ ٿيا. [[يوسف القرضاوي]] سندس جنازي نماز پڙهائيندڙ مشهور عالمن مان هو.<ref>{{cite web |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |url=https://dailypakistan.com.pk/02-Oct-2014/149195 |website=Daily Pakistan |date=2 October 2014 |access-date=7 October 2026 }}</ref> == اعزاز == مودودي کي 1979ع ۾ [[King Faisal International Prize|شاهه فيصل عالمي انعام]] جي اسلامي خدمتن واري شعبي جو انعام ڏنو ويو. اهو سندس زندگيءَ جي آخري سال ۾ ملندڙ اهم بين الاقوامي اعزازن مان هو. == تصنيفي ڪم == مودودي هڪ انتهائي گهڻو لکندڙ مصنف، صحافي، مفسر ۽ سياسي مفڪر هو. سندس لکڻيون قرآن جي تفسير، [[حديث]] ۽ [[سنت]]، علمِ ڪلام، اسلامي قانون، اخلاق، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم سميت ڪيترن ئي شعبن تي پکڙيل آهن.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> سندس لکڻين جو بنيادي گڏيل موضوع اسلام کي هڪ مڪمل ۽ باهمي طور ڳنڍيل '''نظامِ حيات''' طور پيش ڪرڻ هو. [[مستنصر مير]] موجب مودودي مختلف علمي شعبن تي لکندي به انهن کي هڪ ئي وسيع تصور سان ڳنڍيو: اسلام فرد جي عقيدي ۽ عبادت تائين محدود نه، پر اخلاقي، سماجي، اقتصادي ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ پڻ هڪ جامع نظام آهي.<ref name="Mir2026"/> مودودي پنهنجي لکڻين لاءِ بنيادي طور [[اردو]] استعمال ڪئي. سندس ڪيترائي مضمون پهرين سندس رسالي ''ترجمان القرآن'' ۾ قسطن جي صورت ۾ ڇپيا ۽ بعد ۾ ڪتابن جي صورت ۾ شايع ٿيا. سندس اهم ڪتابن مان گهڻن جا [[عربي]]، [[انگريزي]] ۽ ٻين اسلامي ۽ مغربي ٻولين ۾ ترجما ٿيا.<ref name="MirLife2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Introduction: Mawdudi’s life, personality, and works |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=1–18 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0001 }}</ref> سندس سليس ۽ عام پڙهندڙ لاءِ نسبتاً رسائي لائق اردو سندس فڪر جي ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[شير علي ترين]] موجب سندس اهم لکڻين جا انگريزيءَ ۾ ۽ ڪيترن جا عربي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجما ٿيا، جڏهن تہ ''تفہيم القرآن'' ڏکڻ ايشيا اندر ۽ ان کان ٻاهر پڻ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name="Tareen2011"/> === تفهيم القرآن === {{main|تفهيم القرآن}} مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف '''''[[تفهيم القرآن]]''''' آهي، جيڪا قرآن جو اردو ترجمو ۽ گهڻ-جلدي تفسير آهي. هن ان تي لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين ڪم ڪيو ۽ 1972ع ۾ ان کي مڪمل ڪيو.<ref name="Mir2026"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ آيتن جي ترجمي ۽ تشريح سان گڏ سورتن جو تاريخي پسمنظر، موضوعاتي تعارف، سماجي ۽ سياسي مسئلن بابت بحث ۽ مختلف هنڌن بابت وضاحتي مواد شامل آهي. مودودي قرآن کي جديد پڙهندڙ لاءِ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪندي ان جي هدايت کي انفرادي ۽ اجتماعي زندگي ٻنهي سان ڳنڍيو.<ref name="MirDomains2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Domains of thought and action |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=57–144 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0003 }}</ref> هي تفسير بعد ۾ مختلف ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ مودودي جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="Tareen2011"/> === الجهاد في الاسلام === مودودي جي ابتدائي اهم تصنيف '''''الجهاد في الاسلام''''' هئي. هن ان تي ڪم 1920ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيو؛ ان جو مواد پهرين قسطن ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. ڪتاب ۾ مودودي اسلامي قانون ۽ تاريخ جي تناظر ۾ جنگ، امن ۽ جهاد بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو. هي تصنيف سندس شروعاتي فڪري شهرت جو اهم سبب بڻي ۽ بعد جي لکڻين ۾ اسلامي سياسي نظام، رياست ۽ جهاد بابت سندس خيالن جي تشڪيل لاءِ پڻ اهم رهي.<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Jamal |title=Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām: A Neglected Document |journal=Zeitschrift für Religionswissenschaft |year=2009 |volume=17 |issue=1 |pages=61–84 |doi=10.1515/zfr.2009.17.1.61 }}</ref> === پرده === '''''پرده''''' ۾ مودودي عورتن ۽ مردن جي سماجي تعلق، لباس، حجاب، خاندان ۽ صنفي اختلاط بابت پنهنجا نظريا تفصيل سان بيان ڪيا. هي ڪتاب سندس سماجي فڪر جي اهم تصنيفن مان آهي، پر عورتن جي سماجي ۽ سياسي ڪردار بابت ان ۾ پيش ڪيل خيال جديد دور ۾ تنقيد ۽ بحث جو موضوع پڻ رهيا آهن. === اسلامي قانون ۽ دستور === '''''Islamic Law and Constitution''''' جي نالي سان انگريزيءَ ۾ مشهور لکڻين جي مجموعي ۾ مودودي اسلامي رياست، شريعت، قانونسازي، حاڪميت، خلافت، جمهوريت، اقليتن ۽ آئين بابت پنهنجا سياسي ۽ قانوني تصور بيان ڪيا. سندس جديد '''اسلامي رياست''' واري تصور کي سمجهڻ لاءِ هي سندس اهم ترين سياسي تصنيفن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> === خلافت ۽ ملوڪيت === '''''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]''''' مودودي جي تاريخي ۽ سياسي طور سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل ڪتابن مان آهي. ان ۾ هن ابتدائي اسلامي خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن سياسي تبديليءَ جو تنقيدي جائزو ورتو. ڪتاب خاص طور پهرين مسلمان حڪمرانن کان پوءِ اسلامي سياسي اقتدار جي نوعيت بابت بحث سبب مختلف مذهبي عالمن وچ ۾ اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="MirDomains2026"/> === قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون === '''''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون''''' ۾ مودودي قرآن جي چئن اصطلاحن ــ '''الهٰ، رب، عبادت ۽ دين''' ــ جي تشريح ڪئي. هن انهن لفظن کي رڳو محدود مذهبي معنائن ۾ نه، پر اقتدار، اطاعت ۽ زندگيءَ جي مجموعي نظام سان پڻ ڳنڍيو. اهي تشريحون سندس سياسي-مذهبي فڪر جي اهم بنيادن مان بڻيون، جيتوڻيڪ ٻين اسلامي عالمن سندس ڪجهه تعبيرن سان اختلاف پڻ ڪيو آهي.<ref name="MirThemes2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Central themes of Mawdudi’s writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=19–56 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0002 }}</ref> == چونڊ ڪتابيات == مودودي جي لکڻين جو تعداد تمام وڏو آهي ۽ مختلف ڇاپن، مجموعن ۽ ترجمن ۾ ڪتابن جا عنوان ڪڏهن مختلف صورتن ۾ ڏنا ويا آهن. سندس اهم تصنيفن مان هيٺيان شامل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#264653;color:white;" | تصنيف ! style="background:#2a9d8f;color:white;" | موضوع ! style="background:#457b9d;color:white;" | مختصر وضاحت |- | ''[[تفهيم القرآن]]'' | قرآن جي تفسير | گهڻ-جلدي اردو ترجمو ۽ تفسير؛ مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف |- | ''الجهاد في الاسلام'' | جهاد، جنگ ۽ سياسي نظريو | سندس ابتدائي اهم تصنيفن مان؛ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ لکڻ شروع ڪيائين |- | ''دينيّات'' / ''Towards Understanding Islam'' | اسلام جو تعارف | اسلام جي بنيادي عقيدن، عبادتن ۽ نظامِ زندگيءَ جو عام پڙهندڙ لاءِ تعارف |- | ''پردہ'' | عورت، خاندان ۽ سماج | حجاب، صنفي تعلقن ۽ اسلامي سماجي نظام بابت سندس نظريا |- | ''اسلامي قانون ۽ دستور'' | قانون ۽ سياست | اسلامي رياست، شريعت، آئين، حاڪميت ۽ قانونسازي |- | ''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]'' | اسلامي سياسي تاريخ | خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن تبديليءَ جو تنقيدي مطالعو |- | ''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون'' | قرآني اصطلاح | الهٰ، رب، عبادت ۽ دين جي مودودي واري تشريح |- | ''اسلامي نظامِ زندگي'' | سماجي ۽ سياسي فڪر | اسلام کي جامع نظامِ حيات طور بيان ڪندڙ تحريرون |- | ''اسلام جو معاشي نظام'' | [[اسلامي معاشيات]] | ملڪيت، ربا، زڪوات، سرمائي ۽ معاشي انصاف بابت بحث |- | ''اسلامي رياست'' | سياسي نظريو | اسلامي حڪومت ۽ رياست جي اصولن بابت تحريرون |- | ''تجديد و احياءِ دين'' | اسلامي تجديد | اسلامي تاريخ ۾ مجدد ۽ تجديد جي تصور بابت بحث |- | ''سنت جي آئيني حيثيت'' | حديث ۽ سنت | اسلامي قانون ۽ ديني حجت طور سنت جي حيثيت جو دفاع |- | ''رسائل و مسائل'' | مختلف مذهبي موضوع | مختلف سوالن جي جوابن ۽ فڪري مضمونن جا مجموعا |- | ''سيرت سرور عالم'' | [[محمد|محمد ﷺ]] جي سيرت | پيغمبر اسلام جي زندگي ۽ پيغام بابت تصنيف |} === انگريزي ترجمن ۾ مشهور ڪتاب === سندس ڪيترين تصنيفن جا انگريزي ترجما مختلف عنوانن هيٺ شايع ٿيا آهن، جن ۾ هي شامل آهن: * ''Towards Understanding Islam'' * ''Purdah and the Status of Woman in Islam'' * ''The Islamic Law and Constitution'' * ''Let Us Be Muslims'' * ''The Islamic Way of Life'' * ''A Short History of the Revivalist Movement in Islam'' * ''Human Rights in Islam'' * ''Four Basic Qur'anic Terms'' * ''The Process of Islamic Revolution'' * ''Unity of the Muslim World'' * ''The Moral Foundations of the Islamic Movement'' * ''Economic System of Islam'' * ''The Road to Peace and Salvation'' * ''The Qadiani Problem'' * ''The Question of Dress'' * ''The Rights of Non-Muslims in Islamic State'' * ''Caliphate and Kingship'' * ''Islamic Law and its Introduction in Pakistan'' * ''Khutabat: Fundamentals of Islam'' == چونڊ زماني وار خاڪو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#283618;color:white;" | سال ! style="background:#606c38;color:white;" | واقعو |- | 1903ع | [[اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ ڄائو |- | 1918ع | صحافت سان عملي وابستگي شروع ڪئي |- | 1920ع | جبلپور جي روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو |- | 1920ع وارو ڏهاڪو | دهليءَ ۾ صحافت ۽ ديني مطالعي سان لاڳاپيل رهيو |- | 1927ع | ''الجهاد في الاسلام'' لکڻ ۽ شايع ڪرائڻ جو ابتدائي سلسلو شروع ٿيو |- | 1932ع–1933ع | ''ترجمان القرآن'' سان سندس ڊگهي ادارت ۽ فڪري سرگرميءَ جو دور شروع ٿيو |- | 1938ع | [[پٺاڻ ڪوٽ]] ويجهو دارالاسلام منصوبي سان وابسته ٿيو |- | 1941ع | [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو |- | 1942ع | ''[[تفهيم القرآن]]'' تي ڪم شروع ڪيو |- | 1947ع | ورهاڱي کان پوءِ پاڪستان منتقل ٿيو |- | 1948ع | پاڪستان ۾ اسلامي آئين ۽ رياست لاءِ مهم؛ بعد ۾ گرفتار ٿيو |- | 1953ع | احمديه مخالف تحريڪ جي پسمنظر ۾ فوجي عدالت موت جي سزا ٻڌائي؛ سزا بعد ۾ عمر قيد ۾ تبديل ۽ پوءِ ختم ڪئي وئي |- | 1964ع | جماعت اسلامي خلاف حڪومتي ڪارروائي دوران ٻيهر قيد ٿيو |- | 1972ع | ''تفهيم القرآن'' مڪمل ڪيو؛ جماعت اسلاميءَ جي امير جي عهدي تان پڻ الڳ ٿيو |- | 1979ع | [[شاهه فيصل عالمي انعام]] حاصل ڪيو |- | 22 سيپٽمبر 1979ع | [[بفيلو، نيو يارڪ]]، آمريڪا ۾ وفات |- | 1979ع | [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ دفن ڪيو ويو |} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }} * {{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }} * {{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }} * {{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }} == پڻ ڏسو == * [[جماعت اسلامي]] * [[جماعت اسلامي پاڪستان]] * [[اسلام پسندي]] * [[اسلامي رياست]] * [[اسلامي احياءُ]] * [[اسلامي معاشيات]] * [[تفهيم القرآن]] * [[خلافت ۽ ملوڪيت]] * [[سيد قطب]] * [[محمد اقبال]] == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Abul A'la Maududi}} {{Wikiquote}} == حوالا == {{Reflist}} {{Authority control}} 57izoiot2onvy1okkpz7sw46ikz14do 417600 417599 2026-10-06T21:51:45Z Intisar Ali 8681 417600 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ ۽ جماعت اسلامي جو باني (1903–1979)}} {{Infobox religious biography | name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | image = أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg | caption = سيد ابوالاعلى مودودي | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | birth_name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | birth_date = {{Birth date|1903|9|25|df=y}} | birth_place = [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1979|9|22|1903|9|25|df=y}} | death_place = [[بفيلو، نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]] | resting_place = [[اڇرا]]، [[لاهور]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | occupation = اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ، صحافي، مفسر ۽ سياسي اڳواڻ | notable_works = ''[[تفہيم القرآن]]''، ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' | known_for = [[جماعت اسلامي]] جو قيام، اسلامي سياسي فڪر | movement = [[جماعت اسلامي]] | founder = [[جماعت اسلامي]] | awards = [[شاهه فيصل عالمي انعام]]، 1979ع }} '''سيد ابو الاعلىٰ مودودي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Abul A'la Maududi}} (25 سيپٽمبر 1903ع – 22 سيپٽمبر 1979ع) ننڍي کنڊ جو اسلامي عالم، قرآن جو مفسر، صحافي، ليکڪ، سياسي مفڪر ۽ [[جماعت اسلامي]] جو باني هو.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-509695-8 }}</ref> هن ويهين صديءَ ۾ اسلام کي رڳو شخصي عقيدي يا عبادتن جي دائري بدران سماجي، سياسي، قانوني ۽ معاشي نظام طور بيان ڪرڻ لاءِ هڪ منظم فڪري خاڪو پيش ڪيو. جديد تحقيق ۾ کيس جديد اسلامي احياءَ ۽ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم ترين نظريه سازن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009230438 |isbn=9781009230438 }}</ref> مودودي جي لکڻين ۾ [[قرآن جي تفسير]]، حديث، اسلامي قانون، سياست، معيشت، سماج، اخلاق، قومپرستي، سيڪيولرزم، عورتن جي سماجي حيثيت ۽ اسلامي رياست جهڙا موضوع شامل آهن. سندس سڀ کان وڏي علمي تصنيف اردو تفسير ''[[تفہيم القرآن]]'' آهي، جڏهن تہ ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' ۽ ٻيا ڪيترائي ڪتاب پڻ سندس مشهور تصنيفن ۾ شامل آهن.<ref name="Nasr1996"/> سندس تحريرون اردو مان عربي، انگريزي، بنگالي، هندي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيون ۽ سندس فڪر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ٻين مسلم معاشرن جي اسلامي احيائي تحريڪن تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Nasr1996"/> 26 آگسٽ 1941ع تي مودودي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو پاڪستان آيو ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي ذريعي ملڪ جي آئين ۽ رياستي نظام کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي اصولن تي قائم ڪرڻ جي سياسي مهم هلائيندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> سندس سياسي ۽ مذهبي نظرين جا ڪيترائي پهلو—خاص ڪري اسلامي رياست، حاڪميت، جمهوريت، عورتن، غير مسلم شهرين، جهاد ۽ اسلامي قانون بابت موقف—علمي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Iqtidar2026"/> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul Ala'a Al-Mowdoodi |url=https://kingfaisalprize.org/ar/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |publisher=King Faisal Foundation |access-date=7 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == ابو الاعلىٰ مودودي 25 سيپٽمبر 1903ع تي [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، ان وقت جي نوابي [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ پيدا ٿيو.<ref name="KFP1979"/> سندس خاندان دهليءَ جي اشرافيه سان تاريخي نسبت رکندڙ سيد خاندان هو.<ref name="Qasmi2017">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |editor-last1=Qasmi |editor-first1=Ali Usman |editor-last2=Robb |editor-first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |doi=10.1017/9781108628012 }}</ref> مودودي پنهنجي دور جي ڪيترن روايتي عالمن جي ابتڙ ڪنهن هڪ مدرسي جي باقاعده ڊگهي نصابي تعليم مان فارغ ٿيل عالم نه هو. سندس تعليم جو وڏو حصو گهر، ذاتي مطالعي ۽ مختلف استادن وٽ حاصل ڪيل تعليم تي ٻڌل هو. ان هوندي به هن عربي، فارسي ۽ اسلامي علوم جو مطالعو ڪيو ۽ بعد ۾ قرآن، حديث، فقه ۽ جديد سياسي فڪر بابت وسيع لکڻيون ڪيون. مورخ علي عثمان قاسمي موجب، مدرسي جي روايتي رسمي تربيت نه هئڻ باوجود مودودي ڪلاسيڪي اسلامي روايت سان گڏ جديد مغربي سياسي فڪر جي به قابل ذڪر ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> سندس والد سيد احمد حسن مودودي وڪالت سان وابسته هو ۽ مذهبي رجحان رکندو هو. ابتدائي عمر ۾ مودودي کي گهر ۾ عربي، فارسي، قرآن ۽ اسلامي تعليم ڏني وئي. سندس رسمي تعليم گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي؛ والد جي بيماري ۽ پوءِ خاندان جي معاشي حالتن سبب نوجوان مودودي کي نسبتاً ننڍي عمر ۾ عملي زندگي اختيار ڪرڻي پئي.<ref name="Nasr1996"/> == صحافتي زندگي == مودودي جي عملي زندگيءَ جي شروعات بنيادي طور [[صحافت]] سان ٿي، ۽ اهو تجربو سندس بعد واري لکڻيءَ جي اسلوب ۽ سياسي فڪر تي نمايان اثرانداز ٿيو. قاسمي موجب، مسجد يا مدرسي سان مستقل وابستگي بدران صحافت مان ڪيريئر شروع ڪرڻ کيس هندستان جي آئيني مستقبل، مسلمانن جي سياسي نمائندگي، هندو-مسلم لاڳاپن ۽ برطانوي اقتدار کان پوءِ ممڪن سياسي نظام بابت هلندڙ بحثن سان سڌي واقفيت ڏني.<ref name="Qasmi2017"/> نوجوانيءَ ۾ هن مختلف اخبارن سان ڪم ڪيو. 1918ع ڌاري سندس صحافتي زندگي شروع ٿي ۽ پوءِ هو جبلپور مان نڪرندڙ روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو. بعد ۾ دهليءَ ۾ مسلمان صحافت سان ڪم ڪيائين. هن ''مسلم'' ۽ پوءِ [[جمعيت علماءِ هند]] سان لاڳاپيل اخبار ''الجمعية'' جي ادارت پڻ ڪئي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Qasmi2017"/> صحافت مودودي لاءِ رڳو پيشو نه رهي؛ اها سندس سياسي ۽ مذهبي خيالن جي تشڪيل جو اهم ذريعو بڻجي وئي. سندس تحرير جو انداز روايتي عالماڻي نثر کان نسبتاً مختلف، سڌو ۽ عام پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ جوڳو هو. ان وسيلي هو پيچيده مذهبي ۽ سياسي تصورن کي جديد سياسي اصطلاحن سان پيش ڪرڻ لڳو.<ref name="Qasmi2017"/> == علمي ۽ فڪري تشڪيل == 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان ۾ فرقيواراڻي تشدد، خلافت تحريڪ کان پوءِ جي سياسي صورتحال ۽ اسلام ۽ جهاد بابت ٿيندڙ بحثن مودودي جي فڪري ارتقا تي اثر وڌو. ان ماحول ۾ هن جهاد جي اسلامي تصور بابت لکڻ شروع ڪيو، جنهن جو نتيجو سندس ابتدائي اهم تصنيف ''الجهاد في الإسلام'' جي صورت ۾ نڪتو. ڪتاب جو مواد پهرين قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Iqtidar2026"/> ''الجهاد في الإسلام'' مودودي جي شروعاتي دور جي اهم تصنيفن مان هئي. جديد Cambridge edition هن ڪتاب کي سندس شروعاتي ۽ اثرائتي سياسي تحريرن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان کي نوآبادياتي دور، تشدد جي جواز، اسلامي سياسي نظام ۽ جديد رياست بابت سندس وسيع فڪر جي پسمنظر ۾ رکي ٿي.<ref name="Iqtidar2026"/> مودودي جو فڪر وقت سان هڪ اهڙي نظريي ڏانهن وڌيو جنهن ۾ اسلام کي مڪمل طرزِ حيات قرار ڏنو ويو. سندس نظر ۾ دين جي دائري ۾ فردي عبادت سان گڏ سياست، معيشت، قانون، سماج ۽ رياست پڻ شامل هئا. ولي نصر جي تجزيي موجب مودودي جديد دور ۾ سياسي اسلام جو هڪ منظم نظرياتي خاڪو تيار ڪيو ۽ ان نظريي کي عملي سماجي تحريڪ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> بهرحال، جديد علمي تحقيق مودودي جي فڪري تشڪيل کي صرف ”اولهه جي مخالفت“ جو نتيجو نٿي سمجهي. نصر ان کي برطانوي هندستان ۾ مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ سياسي طاقت، اجتماعي سڃاڻپ، قومپرستي ۽ نوآبادياتي نظام کان پوءِ مستقبل جي رياست بابت بحثن سان پڻ ڳنڍي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == ترجمان القرآن == 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مودودي پنهنجي رسالي ''ترجمان القرآن'' جي ادارت ۽ اشاعت شروع ڪئي. اهو رسالو اڳتي هلي سندس فڪر جي تشهير جو اهم ذريعو بڻيو. ''ترجمان القرآن'' ۾ هن قرآن، اسلامي تاريخ، سياست، قومپرستي، جديد تهذيب، مسلمانن جي اجتماعي حالت ۽ اسلامي نظام بابت مسلسل مضمون لکيا.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> هن دور تائين مودودي روايتي صحافي کان هڪ منظم مذهبي-سياسي مفڪر ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو. سندس لکڻين ۾ اهو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو تہ مسلمانن جي مسئلن جو حل رڳو سياسي نمائندگي يا اقتدار ۾ حصي حاصل ڪرڻ ۾ نه، پر فرد ۽ سماج کي اسلامي اصولن مطابق نئين سر منظم ڪرڻ ۾ آهي.<ref name="Nasr1996"/> == علامه اقبال ۽ دارالاسلام == 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ مودودي جو رابطو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] ۽ چوڌري نياز علي خان سان ٿيو. چوڌري نياز علي خان پنجاب ۾ هڪ علمي ۽ ديني مرڪز قائم ڪرڻ لاءِ زمين وقف ڪئي هئي، جنهن کي ''دارالاسلام'' جي نالي سان سڃاتو ويو. 1938ع ۾ مودودي حيدرآباد دکن ڇڏي [[پٺاڻ ڪوٽ]] ڀرسان دارالاسلام منتقل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> دارالاسلام واري دور ۾ مودودي کي پنهنجي مذهبي ۽ سماجي فڪر کي هڪ منظم تحريڪ جي صورت ڏيڻ لاءِ ماحول مليو. جيتوڻيڪ اقبال اپريل 1938ع ۾ وفات ڪري ويو، دارالاسلام جو تجربو مودودي جي بعد واري تنظيمي سوچ ۽ جماعت اسلامي جي قيام کان اڳ واري فڪري مرحلي ۾ اهم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> == هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ بابت موقف == مودودي گڏيل هندستان ۾ رائج علائقائي يا قومي قومپرستيءَ جو سخت نقاد هو. سندس نظر ۾ مسلمانن جي بنيادي اجتماعي سڃاڻپ قوم، نسل يا جاگرافي بدران اسلام سان وابسته هئڻ گهرجي. انهيءَ بنياد تي هن [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي گڏيل هندستاني قومپرستيءَ سان گڏ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي مسلمان قومپرستيءَ جي سياسي صورت تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> اهو موقف هڪ اهم تاريخي فرق پيدا ڪري ٿو: مودودي مسلمانن لاءِ اسلامي سياسي نظام جو حامي هو، پر مسلم ليگ جي قيادت هيٺ هلي رهي پاڪستان تحريڪ جي سياسي نظريي ۽ حڪمت عمليءَ سان شروع کان متفق نه هو. علي عثمان قاسمي جي تحقيق موجب مودودي مسلم ليگ ۽ [[محمد علي جناح]] تي تنقيد ڪندي دليل ڏنو تہ رڳو مسلمانن جي اڪثريت واري قومي رياست قائم ٿيڻ سان اها خود بخود ”اسلامي رياست“ نه بڻجي ويندي.<ref name="Qasmi2017"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو پاڪستان بابت ورهاڱي کان اڳ وارو موقف ۽ 1947ع کان پوءِ پاڪستان کي اسلامي رياست بنائڻ لاءِ سندس سياسي سرگرمي ٻه الڳ تاريخي مرحلا آهن؛ ٻنهي کي هڪٻئي سان ملائي پيش ڪرڻ سان سندس سياسي ارتقا جي صحيح تصوير سامهون نٿي اچي.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جو قيام == {{Main|جماعت اسلامي}} مودودي جي فڪري ۽ تنظيمي سرگرمين جو نتيجو 26 آگسٽ 1941ع تي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] جي قيام جي صورت ۾ سامهون آيو. جماعت جي قيام جو مقصد اهڙي منظم جماعت تيار ڪرڻ هو جيڪا اسلامي اصولن مطابق فرد، سماج ۽ آخرڪار رياستي نظام جي تبديلي لاءِ ڪم ڪري. مودودي جماعت جو پهريون امير چونڊيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي جي تصور ۾ جماعت محض چونڊن لاءِ قائم ڪيل سياسي پارٽي نه هئي، بلڪه هڪ نظرياتي ۽ اصلاحي تحريڪ هئي. ان جو ابتدائي طريقو تعليم، تربيت، اشاعت ۽ چونڊيل ڪارڪنن جي تياري ذريعي سماج ۾ تدريجي تبديلي آڻڻ هو. نصر موجب مودودي جي اهم جدت اها هئي تہ هن پنهنجي سياسي-مذهبي نظريي سان گڏ ان کي عملي جامو پارائڻ لاءِ هڪ منظم سماجي ۽ سياسي تنظيم جو خاڪو پڻ پيش ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> ورهاڱي کان اڳ جماعت اسلامي سڄي برطانوي هندستان جي تنظيم هئي. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت جون هندستاني ۽ پاڪستاني شاخون جدا تنظيمي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ لڳيون، جڏهن تہ مودودي پاڪستان منتقل ٿيو ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي قيادت جاري رکي.<ref name="Nasr1996"/> == پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ == 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ مودودي پاڪستان لڏي آيو ۽ [[لاهور]] سندس سياسي، علمي ۽ تنظيمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. ورهاڱي کان اڳ مسلم ليگ جي پاڪستان واري تصور تي تنقيد ڪرڻ باوجود، نئين رياست قائم ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي سرگرمين جو مرڪز پاڪستان جي آئيني ۽ قانوني ڍانچي کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي بنائڻ تي رکيو.<ref name="Nasr1996"/> هن ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي آئين ۾ خدا جي حاڪميت، اسلامي قانون جي بالادستي ۽ رياست جي اسلامي سڃاڻپ کي تسليم ڪرائڻ لاءِ مهم هلائي. پاڪستان جي رياست سان سندس تعلق ان ڪري مختلف وقتن تي تعاون، سياسي اختلاف، گرفتاري ۽ قيد جي مرحلن مان گذريو. سندس اسلامي رياست، جمهوريت ۽ آئين بابت تفصيلي نظريو بعد وارن حصن ۾ الڳ بيان ڪيو ويندو. == گرفتاريون ۽ رياست سان ٽڪراءُ == پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ مودودي ۽ حڪومت جا لاڳاپا جلد خراب ٿيا. 1948ع ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصو قيد ۾ رکيو ويو. سندس سياسي سرگرمين ۾ پاڪستان کي اسلامي آئين ڏيڻ جو مطالبو مرڪزي حيثيت اختيار ڪندو ويو.<ref name="Nasr1996"/> 1953ع ۾ پنجاب، خاص طور [[لاهور]]، ۾ احمدين خلاف تحريڪ ۽ فسادن دوران مودودي جو لکيل رسالو ''قادياني مسئلو'' پڻ شديد سياسي تڪرار جو حصو بڻيو. مارشل لا اختيارين کيس گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ موت جي سزا ٻڌائي. سزا تي عمل نه ٿيو؛ بعد ۾ اها عمر قيد ۾ تبديل ڪئي وئي ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> ان واقعي مودودي جي سياسي حيثيت کي وڏي شهرت ڏني، پر 1953ع جي تشدد ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي تنظيمن جي ڪردار، جماعت اسلامي جي ذميواري ۽ مودودي جي تحريرن جي اثر بابت تاريخي بحث کي سندس حامين جي روايت کان الڳ، معتبر ثانوي ذريعن جي بنياد تي ڏسڻ ضروري آهي. ان موضوع کي سندس احمديت بابت نظرين واري حصي ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويندو. == تفسير تفهيم القرآن == {{Main|تفهيم القرآن}} مودودي 1942ع ۾ قرآن جي اردو تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' لکڻ شروع ڪئي. اهو منصوبو لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تائين جاري رهيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ ترجمي سان گڏ تاريخي پسمنظر، آيتن جي تشريح، سماجي ۽ قانوني مسئلن ۽ مودودي جي سياسي ۽ مذهبي فڪر بابت تفصيلي حاشيا شامل آهن. هي تفسير سندس سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ وسيع اثر رکندڙ تصنيفن مان بڻيو ۽ بعد ۾ ڪيترين ٻولين ۾ ان جا ترجما ٿيا. ''تفهيم القرآن'' سندس مجموعي فڪر کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي رياست، قانون، معيشت، عورت، جهاد، غير مسلمانن ۽ سماجي نظام بابت سندس ڪيترن نظرين جي قرآني استدلال جو تفصيلي اظهار ان ۾ ملي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا == مودودي تقريباً ٽن ڏهاڪن تائين جماعت اسلامي جي قيادت ڪئي. صحت جي مسئلن ۽ تنظيمي حالتن جي پسمنظر ۾ هن 1972ع ۾ جماعت اسلامي جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. امارت ڇڏڻ کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي فڪر ۽ جماعت سان فڪري لاڳاپي ۾ سرگرم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> ساڳئي سال سندس ڊگهي عرصي کان جاري ''تفهيم القرآن'' پڻ مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ جو آخري دور بنيادي طور علمي ڪم، لکڻين ۽ خراب ٿيندڙ صحت سان لاڳاپيل رهيو. == اعزاز == 1979ع ۾ مودودي کي '''اسلام جي خدمت''' جي شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979"/> انعام جي سرڪاري فيصلي ۾ سندس اسلامي صحافت، لکڻين، ننڍي کنڊ ۾ اسلامي فڪر جي تجديد لاءِ سرگرمين ۽ اسلامي قدرن جي ترويج کي انعام ڏيڻ جا اهم سبب ڄاڻايو ويو.<ref name="KFP1979"/> [[File:أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg|thumb|ساڄو|سيد ابوالاعلىٰ مودودي، جنهن کي 1979ع ۾ اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ شاهه فيصل عالمي انعام ڏنو ويو.]] == آخري بيماري ۽ وفات == مودودي ڪيترن سالن کان گڙدن جي بيماريءَ ۾ مبتلا هو ۽ زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.<ref name="Nasr1996"/> 1979ع ۾ علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. علاج دوران سندس حالت وڌيڪ خراب ٿي ۽ 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ 75 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪيائين.<ref name="Nasr1996"/> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو. لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. [[File:Grave maududi.jpg|thumb|ساڄو|[[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ ابو الاعلىٰ مودودي جي قبر]] مودودي جي وفات سندس سياسي ۽ فڪري اثر جو خاتمو ثابت نه ٿي. سندس لکڻيون، جماعت اسلامي جو تنظيمي ڍانچو ۽ اسلامي رياست بابت سندس اصطلاحي ۽ نظرياتي تصورات ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر به جديد اسلامي سياسي تحريڪن جي بحث جو حصو بڻيا. جديد علمي ادب ۾ ان اثر جي نوعيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن، جن جو تفصيلي جائزو مضمون جي ''اثر ۽ ورثو'' واري حصي ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026"/> == فڪر ۽ نظريا == مودودي جي فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام رڳو فرد جي ذاتي عقيدي، عبادت يا روحاني زندگي تائين محدود مذهب نہ، پر انسان جي انفرادي ۽ اجتماعي زندگيءَ لاءِ هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، قانوني ۽ سياسي نظام آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت کي ان نظام جا بنيادي ماخذ قرار ڏنو ۽ جديد رياست، آئين، معيشت ۽ سماج بابت اسلامي اصطلاحن کي ويهين صديءَ جي سياسي ٻوليءَ سان ملائي هڪ منظم نظريو پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Iqtidar2020">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Theorizing Popular Sovereignty in the Colony: Abul Aʿla Maududi's “Theodemocracy” |journal=The Review of Politics |volume=82 |issue=4 |year=2020 |pages=595–617 |doi=10.1017/S0034670520000595 }}</ref> جديد عالمن مودودي جي هن فڪر کي رڳو قديم اسلامي سياسي تصورن جي بحالي قرار ڏيڻ بدران نوآبادياتي هندستان، جديد قومي رياست، عوامي حاڪميت، جمهوريت، سوشلزم ۽ يورپي سياسي نظرين سان سندس فڪري بحث جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهيو آهي.<ref name="Iqtidar2020"/><ref name="Iqtidar2026"/> خاص طور سندس ''حاڪميت''، ''اسلامي رياست'' ۽ ''اسلامي انقلاب'' جهڙا تصور بعد ۾ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم اصطلاحن ۾ شامل ٿيا.<ref name="Zaman2015">{{cite journal |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |title=The Sovereignty of God in Modern Islamic Thought |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=25 |issue=3 |year=2015 |pages=389–418 |doi=10.1017/S1356186314000561 }}</ref> === قرآن ۽ سنت === مودودي قرآن کي اسلامي فڪر ۽ قانون جو بنيادي ماخذ سمجهندو هو، پر قرآن سان گڏ [[سنت]] کي پڻ لازمي قانوني ۽ ديني حجت قرار ڏيندو هو. سندس دليل موجب قرآن پاڻ رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو، تنهنڪري اسلامي نظام کي صرف قرآن تائين محدود ڪري سنت کي قانوني حجيت کان ڌار نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Adams1983">{{cite book |last=Adams |first=Charles J. |chapter=Mawdudi and the Islamic State |editor-last=Esposito |editor-first=John L. |title=Voices of Resurgent Islam |publisher=Oxford University Press |year=1983 |pages=99–133 |isbn=9780195033404 }}</ref> سندس مشهور تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' صرف لفظي يا لغوي تفسير نہ هو؛ ان ۾ تاريخ، قانون، سياست، معيشت ۽ سماجي معاملن بابت سندس فڪري موقف پڻ وڏي پيماني تي بيان ٿيل آهي. انهيءَ ڪري ''تفهيم القرآن'' مودودي جي سياسي ۽ سماجي فڪر کي سمجهڻ لاءِ به بنيادي ماخذ آهي.<ref name="Nasr1996"/> === حاڪميتِ الٰهي === مودودي جي سياسي فڪر جو هڪ اهم تصور '''حاڪميتِ الٰهي''' هو. سندس نظر ۾ آخري ۽ مطلق حاڪميت انسان، بادشاهه، پارليامينٽ يا قوم بدران خدا جي آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙو مطلق قانون ساز اختيار حاصل نہ آهي جنهن تحت هو خدائي هدايت کان آزاد ٿي حلال ۽ حرام جا بنيادي معيار مقرر ڪري.<ref name="Zaman2015"/> محمد قاسم زمان موجب ''حاڪميتِ الٰهي'' جديد اسلام پسند سياسي فڪر جو نمايان تصور بڻيو ۽ مودودي ان جي ويهين صديءَ واري تشڪيل جي اهم ترين مفڪرن مان هو.<ref name="Zaman2015"/> جديد تحقيق ساڳئي وقت اهو پڻ واضح ڪري ٿي تہ مودودي جي حاڪميت واري تصور کي سڌي طرح وچئين دور جي اسلامي سياسي نظريي جو نقل سمجهڻ درست نہ ٿيندو؛ ان جي جديد صورت نوآبادياتي رياست، قانون سازي ۽ عوامي حاڪميت بابت جديد بحثن سان پڻ جڙيل هئي.<ref name="AlAzami2022">{{cite journal |last=Al-Azami |first=Usaama |title=Locating Ḥākimiyya in Global History: The Concept of Sovereignty in Premodern Islam and Its Reception after Mawdūdī and Quṭb |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=355–376 |doi=10.1017/S1356186321000605 }}</ref> مودودي انساني حاڪميت کي رد ڪندي اهو نہ چيو تہ رياستي انتظام ۾ ماڻهن جو ڪو ڪردار ئي نہ هجي. سندس تصور ۾ مسلمان خدا جا ''خليفا'' يا نائب آهن ۽ مقرر ڪيل اسلامي حدن اندر اجتماعي معاملن جي انتظام، مشاورت ۽ اهڙن معاملن بابت فيصلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا جن بابت شريعت ڪو واضح حڪم نہ ڏنو هجي.<ref name="ILC1977">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1977 }}</ref> === اسلامي رياست === {{further|اسلامي رياست}} مودودي جديد دور ۾ ''اسلامي رياست'' جي منظم نظريي کي ترقي ڏيندڙ نمايان مفڪرن مان هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس تصور ۾ اسلامي رياست جي بنياد جا ٽي اهم اصول '''توحيد'''، '''رسالت''' ۽ '''خلافت''' هئا. توحيد مان خدا جي حاڪميت، رسالت مان قرآن ۽ سنت جي رهنمائي، ۽ خلافت مان انسان جي محدود ۽ امانتي سياسي اختيار جو تصور اخذ ڪيو ويو.<ref name="ILC1977"/> هن اسلامي رياست کي ڪنهن مخصوص نسل، قوم يا جاگرافيءَ تي ٻڌل قومي رياست بدران هڪ '''نظرياتي رياست''' طور پيش ڪيو. سندس نظر ۾ رياست جي اسلامي هجڻ جو بنيادي معيار ان جي آباديءَ جو فقط مسلمان هجڻ نہ، پر ان جي قانوني ۽ سياسي نظام جو اسلامي اصولن سان مطابقت رکڻ هو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي 1955ع ۾ پنهنجي مثالي نظام لاءِ ”خدا پرست جمهوري خلافت“ جهڙا لفظ پڻ استعمال ڪيا.<ref name="Nasr1996"/> سندس لکڻين ۾ اسلامي رياست جو دائرو وسيع آهي: خانداني معاملن کان وٺي معيشت، عدليه، انتظاميا، شهرين جي حقن ۽ فرضن، جنگ ۽ امن ۽ بين الاقوامي لاڳاپن تائين شريعت کي هدايت جو بنياد قرار ڏنو ويو.<ref name="Adams1983"/> بهرحال سندس تصور ۾ رياست جو هر انتظامي تفصيل اڳواٽ مقرر ٿيل نہ هو. مودودي پاڻ تسليم ڪيو تہ انساني معاملن جو هڪ وڏو ميدان اهڙو آهي جنهن بابت شريعت خاموش آهي؛ اهڙن معاملن ۾ اسلامي رياست حالتن مطابق قانون ۽ ضابطا ٺاهي سگهي ٿي، بشرطيڪ اهي قرآن ۽ سنت جي واضح حڪمن سان ٽڪراءَ ۾ نہ هجن.<ref name="Adams1983"/> === ٿيئوڊيموڪريسي === مودودي پنهنجي مثالي سياسي نظام کي روايتي معنيٰ ۾ '''[[ٿيوڪريسي]]''' سڏڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن '''خدائي جمهوريت''' (Theodemocracy) يا ''خدائي جمهوري نظام'' جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ آخري حاڪميت خدا جي هجي، پر مسلمان اجتماعي طور خلافت جي حق کي استعمال ڪن.<ref name="Iqtidar2020"/> حميرا اقتدار جي تحقيق موجب مودودي جي ''خدائي جمھوريت'' کي فقط ”مذهبي آمريت“ جو مترادف سمجهڻ سندس نظريي جي پيچيدگي کي نظرانداز ڪري ٿو. مودودي هڪ طرف مطلق عوامي حاڪميت کي رد ڪيو، پر ٻئي طرف حڪمرانن کي خدا جي نمائندگي ڪندڙ پادري طبقي جي صورت ۾ مطلق اختيار ڏيڻ به قبول نہ ڪيو. سندس تصور ۾ اجتماعي مشاورت، نمائندگي ۽ عوام جي سياسي شموليت موجود هئي، پر اها شريعت جي حدن اندر هئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === جمهوريت ۽ شوريٰ === مودودي مغربي لبرل جمهوريت جي ان اصول سان اختلاف رکندو هو جنهن موجب عوام يا سندن چونڊيل پارليامينٽ آخري قانون ساز حاڪم آهي. سندس خيال ۾ جيڪڏهن اڪثريت کي اخلاقي يا خدائي حدن کان آزاد مڪمل قانون ساز اختيار ڏنو وڃي تہ مقبول خواهش پاڻ صحيح ۽ غلط جو معيار بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Iqtidar2020"/> هن آمريڪا ۾ شراب جي ممانعت ۽ پوءِ ان جي خاتمي کي مثال طور استعمال ڪندي دليل ڏنو تہ عددي اڪثريت لازمي طور اخلاقي يا سماجي لحاظ کان درست فيصلو نٿي ڪري.<ref name="PoliticalTheory">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Political Theory of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |edition=8th |year=1993 |pages=23–25 }}</ref> ٻئي طرف، هو حڪومت جي معاملن ۾ '''شوريٰ''' يا گڏيل صلاح مشوري کي ضروري سمجهندو هو. حڪمران کي ماڻهن جي اعتماد جو حامل هئڻ گهرجي ۽ جن معاملن بابت شريعت ۾ قطعي حڪم موجود نہ هجي، انهن بابت مسلمانن جي صلاح ۽ اتفاق ذريعي فيصلا ڪري سگهجن ٿا.<ref name="ILC1977"/><ref name="Adams1983"/> انهيءَ سبب مودودي جي جمهوريت بابت موقف کي سادي نموني ”جمهوريت جي حمايت“ يا ”جمهوريت جي مڪمل مخالفت“ طور بيان ڪرڻ اڻپورو آهي. هو عوامي نمائندگي ۽ مشاورت قبول ڪندو هو، پر عوام جي غير محدود قانون ساز حاڪميت کي رد ڪندو هو.<ref name="Iqtidar2020"/> === رياستي ادارا ۽ آئين === مودودي جو خيال هو تہ اسلام جا بنيادي آئيني اصول قرآن، سنت، خلفاءِ راشدين جي روايت ۽ اسلامي قانوني ورثي مان اخذ ٿين ٿا، پر جديد رياست لاءِ انهن اصولن کي لکيل آئين جي صورت ڏيڻ ضروري آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن جي تصور موجب رياست جو سربراهه چونڊيل هجي ۽ عوام جو اعتماد حاصل هجي. قانون ساز اداري ۾ اهڙا ماڻهو شامل هجن جيڪي اسلامي قانون کي سمجهڻ ۽ جديد مسئلن تي ان جي اصولن کي لاڳو ڪرڻ جي صلاحيت رکن. قانون سازيءَ جو اختيار اهڙن شعبن ۾ وسيع ٿي سگهي ٿو جن بابت شريعت واضح حڪم نہ ڏئي، پر قرآن ۽ سنت جي قطعي حڪمن کي تبديل ڪرڻ پارليامينٽ جي اختيار ۾ نہ هوندو.<ref name="ILC1977"/> مودودي جي عدليه بابت سوچ وقت سان تبديل ٿي. شروعاتي دور ۾ هن مغربي adversarial عدالتي نظام ۽ وڪيلن جي ڪردار تي تنقيد ڪئي، پر پاڪستان ۾ جماعت اسلامي خلاف سرڪاري ڪارروائين دوران عدالتن کان رليف ملڻ کان پوءِ هن آزاد عدليه، اپيل جي حق ۽ [[مخالف ڌرين وارو عدالتي نظام]] يا فريقي مقابلي وارو عدالتي نظام يا ايڊورسريل سسسٽم جي فائدن کي وڌيڪ قبول ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح سندس سياسي فڪر مڪمل طور جامد نہ رهيو؛ عملي پاڪستاني سياست ۽ رياستي ادارن سان تجربن جي نتيجي ۾ سندس ڪجهه آئيني تجويزون تبديل ٿينديون رهيون.<ref name="Nasr1996"/> === شريعت === مودودي لاءِ '''[[شريعت]]''' اسلامي رياست جي سڃاڻپ جو بنيادي معيار هئي. هن لکيو تہ جيڪڏهن مسلمان سماج شعوري طور شريعت کي رد ڪري پنهنجو قانون ان کان آزاد ڪنهن ٻئي ماخذ مان اخذ ڪري، تہ اهڙو سماج اسلامي نظام جي بنيادي دعويٰ کي ڪمزور ڪري ٿو.<ref name="IslamicLaw1955">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=Islamic Law and Its Introduction |publisher=Islamic Publications |year=1955 |pages=13–14 }}</ref> سندس تصور ۾ شريعت رڳو عبادتن يا خانداني قانون تائين محدود نہ هئي، پر سماجي ۽ معاشي معاملا، انتظام، عدليه، شهري حق ۽ فرض ۽ جنگ ۽ امن جا اصول پڻ ان جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref name="Adams1983"/> مودودي اسلامي فوجداري قانون جي [[حدود]]، سود جي خاتمي ۽ ٻين شرعي حڪمن جي نفاذ جي حمايت ڪئي. هن مغربي يا مغرب زدہ مسلمانن طرفان حدود کي ظالماڻو قرار ڏيڻ واري تنقيد رد ڪئي، پر ساڳئي وقت دليل ڏنو تہ اهڙيون سزائون هڪ مڪمل اسلامي سماجي نظام ۽ اسلامي تعليم جي قيام کان اڳ الڳ نموني لاڳو ڪرڻ مناسب نہ ٿيندو.<ref name="Nasr1996"/> 2026ع ۾ [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] پاران شايع ڪيل سندس چونڊ سياسي تحريرن جي اسڪالري ايڊيشن پڻ سندس ''Islamic Law and Constitution'' واري بحث کي ان ڪوشش طور بيان ڪري ٿي جنهن ۾ مودودي جديد رياستي حڪمراني ۽ شريعت جي وچ ۾ مطابقت جو سياسي-قانوني تصور پيش ڪيو.<ref name="Iqtidar2026"/> === اجتهاد === مودودي [[اجتهاد]] کي مڪمل طور رد نہ ڪيو، پر ان جي استعمال لاءِ سخت علمي شرطون رکندو هو. سندس نظر ۾ اجتهاد اهڙي شخص يا اداري جو ڪم هجڻ گهرجي جنهن کي قرآن، سنت، فقهي اصولن ۽ اسلامي علمي روايت تي عبور هجي ۽ جيڪو شريعت کي آخري معيار طور قبول ڪري.<ref name="Nasr1996"/> ان لحاظ کان سندس تصور جديديت پسند مفڪرن کان مختلف هو، جيڪي جديد عقل يا سماجي ضرورتن کي روايتي فقهي نتيجن جي وسيع نئين تشريح لاءِ وڌيڪ آزاد معيار طور استعمال ڪندا هئا. === اسلامي انقلاب === مودودي 1930ع ۽ 1940ع جي ڏهاڪن کان اسلام کي هڪ ''انقلابي نظريي'' ۽ جماعت اسلامي کي سماجي تبديليءَ جي تحريڪ طور بيان ڪندو رهيو. سندس استعمال ڪيل '''اسلامي انقلاب''' جو تصور بعد ۾ ٻين اسلامي تحريڪن ۾ وڏي پيماني تي رائج ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> پر مودودي جو ”انقلاب“ عام طور هٿياربند بغاوت يا اوچتي اقتدار تي قبضي جي معنيٰ ۾ نہ هو. هن سماج جي اخلاقي ۽ فڪري تبديلي، تربيت يافته ڪارڪنن جي تياري، تعليم ۽ دعوت ذريعي تدريجي تبديليءَ کي ترجيح ڏني. سندس خيال ۾ پائيدار سياسي تبديلي ان وقت ممڪن هئي جڏهن سماج ۾ ان لاءِ فڪري ۽ اخلاقي بنياد تيار ٿي وڃي.<ref name="Nasr1996"/> 1957ع ۾ جماعت اسلامي جي مستقبل جي حڪمت عملي بابت هن غير آئيني ذريعن سان سياسي نظام بدلائڻ جي مخالفت ڪئي. ايوب خان ۽ پوءِ ذوالفقار علي ڀٽي جي حڪومتن سان شديد اختلافن باوجود مودودي عام طور جماعت کي ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جي مخالفت ڪندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو انقلابي سياسي vocabulary ۽ سندس تجويز ڪيل عملي طريقو الڳ رکڻ ضروري آهي: سندس لکڻين ۾ سماجي نظام جي بنيادي تبديلي لاءِ انقلابي اصطلاح موجود آهن، پر جماعت لاءِ سندس سياسي حڪمت عملي گهڻو ڪري تدريجي، تنظيمي ۽ آئيني رهي.<ref name="Nasr1996"/> === قومپرستي === مودودي '''[[قومپرستي]]''' کي جديد مغربي سياسي تصور سمجهندو هو ۽ مسلمانن جي بنيادي سياسي سڃاڻپ کي جاگرافي، نسل يا ٻوليءَ سان ٻڌڻ جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس خيال ۾ اسلامي امت سرحدن ۽ نسلي قوميتن کان مٿانهين مذهبي برادري آهي، تنهنڪري مسلمانن کي قومپرست وفاداريءَ بدران اسلام سان پنهنجي بنيادي اجتماعي وابستگي قائم رکڻ گهرجي. هن قومپرستيءَ جي ڪجهه صورتن کي ايتري حد تائين رد ڪيو جو انهن کي توحيد سان متصادم قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ قوم کي آخري سياسي وفاداريءَ جو مرڪز بڻائڻ اسلام جي عالمگير دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> اهو ئي سبب هو جو ورهاڱي کان اڳ هو ڪانگريس جي گڏيل هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ جي مسلمان قومي رياست واري منصوبي ٻنهي کان فاصلو رکندو هو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ، البت، هن نئين ملڪ کي پنهنجي تصور واري اسلامي رياست ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ڪئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === سيڪيولرزم === مودودي [[سيڪيولرزم]] جو پڻ سخت نقاد هو. هن ان لاءِ اردو ۾ اڪثر ''لادينيت'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ۽ سيڪيولر سياست کي مذهب ۽ اخلاقيات کي اجتماعي حڪمرانيءَ کان جدا ڪرڻ واري نظام طور ڏٺو.<ref name="Adams1983"/> سندس نظر ۾ اخلاقي قدرن جو آخري سرچشمو خدا ۽ وحي هئا؛ تنهنڪري رياست کي مذهب کان اصولي طور آزاد ڪرڻ آخرڪار سياست کي مستقل خدائي اخلاقي معيار کان محروم ڪري ڇڏيندو. Charles J. Adams جي تجزيي موجب مودودي لاءِ سيڪيولرزم صرف رياست جي مذهبي غيرجانبداري نہ، پر هڪ اهڙو تصور هو جنهن ۾ انساني خواهش يا سياسي طاقت کي خدائي هدايت کان خودمختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Adams1983"/> هي تفسير جديد سيڪيولرزم جي سڀني نظرين جي غيرجانبدار وصف نہ، بلڪه '''مودودي جو پنهنجو تنقيدي تصور''' هو؛ تنهنڪري ان کي سندس موقف طور بيان ڪرڻ ضروري آهي. === اسلامي جديديت === مودودي جديديت ۽ مغربي تهذيب کي هڪ ئي شيءِ نہ سمجهندو هو. هن جديد سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ ڪارائتي ادارتي طريقن کي اصولي طور رد نہ ڪيو، پر مغربي تهذيب جي فلسفي، سيڪيولر اخلاقيات ۽ سماجي قدرن جي تقليد جي مخالفت ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> هو [[اسلامي جديديت]] جي انهن مفڪرن سان متفق هو تہ اسلام عقل جي خلاف نہ آهي. اختلاف ان ڳالهه تي هو تہ قرآن ۽ سنت کي جديد انساني عقل جي معيار تي پرکيو وڃي يا عقل کي وحي جي دائري اندر استعمال ڪيو وڃي. مودودي جي نظر ۾ قرآن ۽ سنت آخري معيار هئا؛ عقل جو ڪم انهن جي معنائن ۽ نون حالتن ۾ انهن جي اطلاق کي سمجهڻ هو، نہ تہ وحي جي صحت جو آزاد حاڪم بڻجڻ.<ref name="Mortimer1982">{{cite book |last=Mortimer |first=Edward |title=Faith and Power: The Politics of Islam |publisher=Vintage Books |year=1982 |page=204 |isbn=9780571119448 }}</ref> محققن ساڳئي وقت نشاندهي ڪئي آهي تہ مغربيت جي مخالفت باوجود مودودي پنهنجي فڪر ۾ جديد سياسي اصطلاحن—''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست''، ''آئين''، ''پارٽي'' ۽ ''نظام''—جو وسيع استعمال ڪيو. ان ڪري سندس فڪر روايتي اسلامي اصطلاحن ۽ جديد سياسي لغت جي هڪ نئين ميلاپ طور پڻ مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="Iqtidar2026"/> === سائنس === مودودي جديد [[سائنس]] کي بذات خود ڪنهن مخصوص مذهبي يا سيڪيولر فلسفي سان لازم ملزوم نہ سمجهندو هو. سندس مشهور تشبيهه موجب جديد سائنس هڪ ''جسم'' وانگر هئي جنهن ۾ مختلف فلسفي يا قدرن جو ''روح'' داخل ٿي سگهي ٿو؛ جيئن ريڊيو پاڻ پيغام جو نظريو مقرر نہ ڪندو آهي پر مختلف قسم جا پيغام نشر ڪري سگهي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> انهيءَ بنياد تي هن جديد سائنسي ۽ فني علم حاصل ڪرڻ جي مخالفت نہ ڪئي؛ سندس اعتراض ان وقت پيدا ٿيندو هو جڏهن سائنس سان گڏ مادي پرستي يا سيڪيولر فلسفي کي به لازمي سچ طور قبول ڪيو وڃي.<ref name="Nasr1996"/> === مغربي تهذيب بابت موقف === مودودي جديد مغربي تهذيب جي سائنس ۽ فني ڪاميابين ۽ ان جي اخلاقي ۽ سماجي قدرن وچ ۾ فرق ڪندو هو. سندس تنقيد خاص طور سيڪيولرزم، قومپرستي، آزاد جنسي سماجي لاڳاپن، سودي معيشت ۽ مطلق عوامي حاڪميت تي مرڪوز هئي.<ref name="Nasr1996"/> ان هوندي به جديد تحقيق سندس فڪر کي ”مغرب جي مڪمل رد“ تائين محدود نٿي ڪري. [[حميرا اقتدار]] موجب مودودي نوآبادياتي لبرل رياست کي هڪ طرف تنقيد جو نشانو بڻايو، پر ٻئي طرف جديد رياست، آئين، نمائندگي ۽ حاڪميت جي ڪيترن ئي ادارتي تصورن سان فڪري طور بحث ڪندي انهن کي پنهنجي اسلامي سياسي نظريي ۾ نئين صورت پڻ ڏني.<ref name="Iqtidar2020"/> === مغل سلطنت ۽ اڪبر بابت موقف === مودودي [[مغل سلطنت]] جي تاريخ کي مڪمل طور مثالي اسلامي حڪمراني نہ سمجهندو هو. خاص طور هن [[اڪبر اعظم]] جي مذهبي پاليسين ۽ جنهن کي بعد جي ادب ۾ ''[[دين الهي]]'' چيو ويو، ان تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان کي اسلامي عقيدي کان انحراف سان ڳنڍيو. بهرحال اڪبر جي مذهبي پاليسيءَ بابت جديد مورخن ۾ اختلاف موجود آهي. [[ايس. ايم. اڪرام]] سميت ڪجهه محققن دليل ڏنو آهي تہ اڪبر جو مقصد نئون منظم مذهب قائم ڪرڻ بدران پنهنجي چونڊيل درٻارين سان ''ارادت'' يا روحاني شاگرديءَ جو تعلق پيدا ڪرڻ هو.<ref name="Ikram1964">{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |editor-last=Embree |editor-first=Ainslie T. |title=Muslim Civilization in India |chapter=Religion at Akbar's Court |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 }}</ref> ان ڪري اڪبر بابت مودودي جي راءِ کي تاريخي حقيقت جي قطعي بيان بدران سندس مذهبي-سياسي تفسير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === عالمن ۽ روايتي فقهي ورثي بابت موقف === مودودي روايتي [[علماء]] جو مڪمل مخالف نہ هو، پر هن پنهنجي دور جي مذهبي عالمن جي علمي ۽ سياسي ڪردار تي سخت تنقيد ڪئي. سندس خيال ۾ ڪيترائي عالم جديد سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کان اڻواقف هئا ۽ فقهي روايت جي بنيادي اصولن ۽ تاريخي تفصيلن وچ ۾ فرق ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا هئا.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع ۽ جديد حالتن لاءِ اجتهاد تي زور ڏنو، پر ساڳئي وقت اجتهاد کي غير تربيت يافته ماڻهن لاءِ آزاد نہ ڇڏيو. سندس مثالي اسلامي نظام ۾ جديد ۽ روايتي ٻنهي علمن سان واقف عالمن ۽ قانوندانن کي اهم ڪردار حاصل هو.<ref name="Nasr1996"/> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس علماء سان تعلق پڻ تبديل ٿيو. جن روايتي مذهبي حلقن تي هو اڳ تنقيد ڪندو هو، انهن مان ڪيترن سان اسلامي آئين ۽ ٻين سياسي مسئلن تي جماعت اسلامي عملي اتحاد پڻ قائم ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> === عورتن بابت خيال === مودودي جي سماجي فڪر ۾ [[عورت]]، خاندان، پردو ۽ مردن ۽ عورتن جي سماجي ڪردارن بابت سوالن کي خاص اهميت حاصل هئي. هن انهن موضوعن تي پنهنجي مشهور ڪتاب ''پردہ'' (''Purdah and the Status of Woman in Islam'') ۾ تفصيلي بحث ڪيو. ڪتاب پهريون ڀيرو 1939ع–1940ع جي لڳ ڀڳ شايع ٿيو ۽ شروع کان ئي بحث هيٺ رهيو.<ref name="IqtidarPardah2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=160–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> مودودي جو خيال هو تہ مرد ۽ عورت انساني ۽ اخلاقي قدر جي لحاظ کان خدا آڏو ذميوار آهن، پر سندن سماجي ڪردار مڪمل طور هڪجهڙا نہ آهن. هن اهڙي صنفي مساوات جي مخالفت ڪئي جنهن ۾ مرد ۽ عورت جا سماجي ڪردار هڪٻئي سان مڪمل طور مٽاسٽا لائق سمجهيا وڃن. جديد محقق [[حميرا اقتدار]] جي تجزيي موجب ''پردہ'' ۾ مودودي جو استدلال صرف روايتي صنفي علحدگيءَ جو دفاع نہ هو؛ هن جديد سرمائيداري، مارڪيٽ ۾ عورت جي محنت جي وڪري ۽ خاندان تي مارڪيٽ جي اثرن بابت پڻ تنقيدي دليل ڏنا.<ref name="IqtidarEquality2021">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Conservative Anti-Colonialism: Maududi, Marx and Social Equality |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=295–310 |doi=10.1017/S1356186321000332 }}</ref> [[عرفان احمد]] موجب مودودي جديد شهري زندگيءَ ۾ عورتن جي وڌندڙ عوامي موجودگيءَ کي اسلامي اخلاقي ۽ خانداني نظام لاءِ هڪ اهم چئلينج سمجهندو هو. هن بازارن، ڪاليجن، ٿيئٽرن ۽ ٻين گڏيل سماجي هنڌن ۾ مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول، ۽ جديد تفريحي ثقافت جي ڪيترن پاسن تي تنقيد ڪئي.<ref name="IrfanAhmad2013">{{cite book |last=Ahmad |first=Irfan |chapter=Cracks in the 'Mightiest Fortress' |editor1-last=Osella |editor1-first=Filippo |editor2-last=Osella |editor2-first=Caroline |title=Islamic Reform in South Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |page=322 |isbn=9781107276673 }}</ref> ==== خاندان ۽ گهريلو ڪردار ==== مودودي خاندان کي اسلامي سماج جي بنيادي اداري طور ڏٺو. ''Towards Understanding Islam'' ۾ هن عورت جي بنيادي ذميوارين ۾ گهر جي انتظام، ٻارن جي تربيت ۽ پرورش ۽ خانداني زندگيءَ جي سنڀال کي شامل ڪيو.<ref name="TUIWomen">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |others=Khurshid Ahmad, translator |year=1979 |page=112 }}</ref> سندس نظر ۾ خاندان اندر مرد ۽ عورت جي ذميوارين جي ورهاست سندن برابريءَ جي نفي نہ، پر مختلف سماجي ڪردارن جي تقسيم هئي. تنهن هوندي بہ جديد صنفي مطالعي ۾ سندس هن تصور کي واضح طور درجابنديءَ تي ٻڌل تصور پڻ سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس تجويز ڪيل سماجي نظام عورت جي عوامي، سياسي ۽ معاشي سرگرميءَ تي مرد جي ڀيٽ ۾ گهڻيون پابنديون لاڳو ڪندو هو.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== پردو ۽ صنفي علحدگي ==== مودودي [[پردو|پردي]] کي رڳو لباس جو مسئلو نہ، پر مردن ۽ عورتن جي سماجي تعلقن کي منظم ڪندڙ وسيع نظام سمجهندو هو. هن غير محرم مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول جي مخالفت ڪئي ۽ دليل ڏنو تہ ضرورت کان سواءِ عورتن جو گهر کان ٻاهر نڪرڻ محدود رهڻ گهرجي.<ref name="IqtidarPardah2026"/> هن [[سورة النور]] جي آيتن 30–31 ۽ [[سورة الأحزاب]] جي آيتن 32–33 ۽ 59 کي پردي ۽ صنفي اخلاق بابت پنهنجي استدلال جي اهم بنيادن طور استعمال ڪيو.<ref name="PardahCommands2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Commandments regarding Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=191–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> منهن ۽ هٿن جي پردي بابت فقهي اختلاف ۾ مودودي وڌيڪ سخت موقف اختيار ڪيو. سندس لکڻين ۾ عام حالتن ۾ گهر کان ٻاهر نڪرندڙ عورت لاءِ منهن ۽ هٿن کي به ڍڪڻ جي حمايت ملي ٿي، جڏهن تہ حقيقي ضرورت جي حالت ۾ ان جي گنجائش تسليم ڪئي وئي.<ref name="TUIWomen"/><ref name="Ruthven329">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |page=329 }}</ref> [[File:أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg|thumb|ساڄو|سيد ابو الاعلىٰ مودودي.]] مودودي جو عورتن بابت هي موقف جماعت اسلامي اندر هميشه اڻبدليل نہ رهيو. عرفان احمد جي تحقيق موجب 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جماعت جي ڪجهه ڪارڪنن ۽ مفڪرن عورتن جي تعليم، ملازمت، سياسي شموليت ۽ چهري جي پردي بابت مودودي جي تشريح کان مختلف رايا پيش ڪيا.<ref name="AhmadWomen2008">{{cite journal |last=Ahmad |first=Irfan |title=Cracks in the 'Mightiest Fortress': Jamaat-e-Islami's Changing Discourse on Women |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=549–575 |doi=10.1017/S0026749X07003101 }}</ref> ==== عورتن جي سياسي ڪردار بابت موقف ==== مودودي عورت کي رياست جي سربراهه ٿيڻ يا مردن ۽ عورتن تي مشتمل عام قانون ساز اداري ۾ ساڳي سياسي ڪردار ادا ڪرڻ جي حمايت نہ ڪندو هو. سندس تجويز موجب عورتون پنهنجي نمائندن تي مشتمل هڪ الڳ مجلس چونڊي سگهن ٿيون، جيڪا عورتن جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل معاملن تي راءِ ڏئي ۽ عام قومي معاملن تي تنقيد پڻ ڪري سگهي.<ref name="ILC308">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=308 }}</ref> بعد واري جماعت اسلامي جي عملي سياست هن ابتدائي نظريي کان ڪيترن معاملن ۾ اڳتي وڌي. ڏکڻ ايشيا ۾ جماعت سان لاڳاپيل عورتن تعليم، سياسي مهمن ۽ تنظيمي سرگرمين ۾ وڌندڙ ڪردار ادا ڪيو؛ بنگلاديش بابت مطالعي پڻ جماعت جي بعد واري عورتن بابت discourse ۽ مودودي جي ابتدائي موقف وچ ۾ تبديليءَ جي نشاندهي ڪئي آهي.<ref name="Shehabuddin2008">{{cite journal |last=Shehabuddin |first=Elora |title=Jamaat-i-Islami in Bangladesh: Women, Democracy and the Transformation of Islamist Politics |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=577–603 |doi=10.1017/S0026749X07003210 }}</ref> ==== خانداني منصوبابندي ==== مودودي جديد [[خانداني منصوبابندي]] ۽ خاص طور آباديءَ کي سرڪاري پاليسيءَ وسيلي محدود ڪرڻ جو مخالف هو. هن اهڙي پاليسيءَ کي فطري نظام ۾ مداخلت ۽ خدا جي رزق ۽ آباديءَ بابت تدبير تي اعتماد جي کوٽ سان ڳنڍيو.<ref name="BirthControl">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Birth Control |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1978 |page=73 }}</ref> هن آباديءَ جي واڌ کي لازمي طور معاشي تباهيءَ جو سبب سمجهڻ کان به انڪار ڪيو. محمد نجات الله صديقي موجب مودودي ان دليل سان به اختلاف ڪيو تہ ننڍو خاندان لازمي طور ٻارن کي بهتر غذا ۽ تعليم فراهم ڪري ٿو؛ مودودي مشڪلات ۽ محدود وسيلن کي ڪڏهن ڪڏهن انساني شخصيت ۽ محنت لاءِ محرڪ پڻ سمجهندو هو.<ref name="Siddiqi2007">{{cite book |last=Siddiqi |first=Mohammad Nejatullah |title=Muslim Economic Thinking: A Survey of Contemporary Literature |publisher=The Islamic Foundation |location=Leicester |year=2007 |page=41 }}</ref> === موسيقي ۽ تفريح === مودودي [[موسيقي]] ۽ ناچ جي ڪيترين مروج صورتن کي پنهنجي اسلامي اخلاقي نظام سان ناموافق سمجهندو هو. سندس معاشي ۽ سماجي لکڻين ۾ موسيقارن، ناچ ڪندڙن ۽ تفريحي صنعت کي اهڙي عياش معاشري جي مثالن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ دولت ضرورتن ۽ سماجي ڀلائيءَ بدران اهڙين سرگرمين تي خرچ ٿئي ٿي جن کي هو اخلاقي طور نقصانڪار سمجهندو هو.<ref name="EconomicSystem1941">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |orig-year=1941 }}</ref> ان موقف کي مودودي جي مجموعي سماجي فلسفي جي پسمنظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ هو جديد تجارتي تفريح، جنسي نمائش ۽ صارف پرستيءَ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل مسئلا سمجهندو هو. سندس موسيقي بابت موقف کي سڀني اسلامي فقهي مڪتبن جو متفقه موقف سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي تاريخ ۾ موسيقي ۽ سماع بابت مختلف فقهي ۽ صوفيانه رايا موجود رهيا آهن. === معاشي فڪر === مودودي جديد '''اسلامي معاشيات''' جي ابتدائي اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيل ''The Economic Problem of Man and Its Islamic Solution'' ۽ ''Economic System of Islam'' جديد اسلامي معاشي فڪر جي تشڪيل ۾ اثرانداز ٿيا.<ref name="NasrEconomics">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=103–106 |isbn=9780195096958 }}</ref> اقتصاديات جي ماهر [[محمد عمر چپرا]] مودودي کي انهن مفڪرن مان شمار ڪيو آهي جن جديد دور ۾ اسلامي معاشيات کي هڪ جدا فڪري موضوع طور اڳتي وڌائڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |volume=94 |issue=2 |year=2004 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> مودودي جو معاشي نظريو سرمائيداري ۽ سوشلزم ٻنهي کان پاڻ کي الڳ پيش ڪندو هو. سندس خيال ۾ اسلام خانگي ملڪيت ۽ واپار کي تسليم ڪري ٿو، پر ملڪيت کي مڪمل ۽ غير مشروط حق نہ بڻائي ٿو؛ زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، اخلاقي پابنديون ۽ سماجي ذميواري ملڪيت جي استعمال تي حدون مقرر ڪن ٿيون.<ref name="EconomicSystem1941"/> جديد اسلامي معاشيات بابت وسيع علمي ادب ۾ پڻ خانگي ملڪيت ۽ مارڪيٽ کي عام طور قبول ڪرڻ، پر انهن کي شريعت ۽ اخلاقي ذميوارين سان محدود ڪرڻ، اسلامي معاشي فڪر جون اهم خصوصيتون سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="OxfordIslamicEconomics">{{cite encyclopedia |last=Wilson |first=Rodney |title=Islamic Economic Principles |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Religion |publisher=Oxford University Press |year=2019 |doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.685 }}</ref> ==== سرمائيداريءَ تي تنقيد ==== مودودي [[سرمائيداري]] کي ان جي غير محدود صورت ۾ رد ڪيو. سندس تنقيد جو هڪ حصو سودي مالياتي نظام، دولت جي ارتڪاز، استحصال ۽ دولت کي اخلاقي ذميواريءَ کان آزاد سمجهڻ تي مرڪوز هو.<ref name="EconomicSystem1941"/> هن جديد اقتصاديات جي بچت ۽ سيڙپڪاريءَ بابت ڪجهه بنيادي مفروضن تي پڻ سخت تنقيد ڪئي. سندس دليل هو تہ آمدنيءَ جو وڏي پيماني تي خرچ کان هٽي مالي بچت ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ ڏانهن وڃڻ مجموعي طلب کي گهٽائي سگهي ٿو ۽ ان مان وڌيڪ پيداوار، واپاري مقابلو ۽ معاشي بحران پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="MaududiSaving">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=21–24 }}</ref> هي معاشي تجزيو جديد mainstream economics جو متفقه نتيجو نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي مودودي جي معاشي نظريي طور ئي بيان ڪرڻ مناسب آهي. ==== سوشلزم بابت موقف ==== مودودي [[سوشلزم]] ۽ [[ڪميونزم]] جو پڻ سخت مخالف هو. سندس خيال ۾ پيداوار جي ذريعن کي وڏي پيماني تي رياست جي ملڪيت ۾ ڏيڻ معاشي طاقت سان گڏ سياسي طاقت به حڪومت وٽ مرڪوز ڪري ڇڏي ٿو ۽ فرد جي آزادي ۽ ملڪيت جي حق کي خطري ۾ وجهي ٿو.<ref name="EconomicSystemSocialism">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=25–28 }}</ref> هن غربت ۽ معاشي استحصال جي وجود کي تسليم ڪيو، پر مارڪسي تجزيي سان اختلاف ڪيو تہ انهن جو بنيادي سبب خانگي ملڪيت يا نفعي جو تصور آهي. سندس نظر ۾ اصل مسئلو دولت جي استعمال ۾ اخلاقي ضابطن، سماجي ذميواري ۽ شرعي حدن جي کوٽ هو.<ref name="RuthvenEconomic">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=329–330 }}</ref> حميرا اقتدار جي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جي سوشلزم سان سخت اختلاف باوجود سندس سرمائيداري ۽ مارڪيٽائيزيشن بابت ڪجهه دليلن ۾ مارڪسي تنقيد سان قابل ذڪر فڪري مشابهت موجود هئي، خاص طور سماجي تعلقن کي مارڪيٽ جي منطق هيٺ آڻڻ بابت.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== اسلامي معاشي نظام ==== مودودي پنهنجي تجويز ڪيل نظام کي laissez-faire سرمائيداري ۽ رياستي سوشلزم جي وچ ۾ صرف هڪ '''مخلوط معيشت''' نہ سمجهندو هو. سندس دعويٰ هئي تہ اسلامي معاشي نظام جو بنياد هڪ الڳ اخلاقي ۽ قانوني worldview تي آهي، جنهن ۾ حلال ۽ حرام، زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، سماجي ذميواري ۽ خانگي ملڪيت گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="NasrEconomics"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ مودودي جي بيان ڪيل معاشي نظامن جو تقابلي خاڪو ! پهلو ! سرمائيداري بابت سندس تنقيد ! سوشلزم بابت سندس تنقيد ! سندس تجويز ڪيل اسلامي نظام |- | ملڪيت | خانگي ملڪيت کي حد کان وڌيڪ آزادي | رياستي ملڪيت جو حد کان وڌيڪ غلبو | خانگي ملڪيت، پر شرعي ۽ سماجي ذميوارين سان |- | سرمايو | سودي سرمايي ۽ دولت جي ارتڪاز تي تنقيد | سرمايي تي رياستي ڪنٽرول | سود کان پاڪ سيڙپڪاري ۽ نفعي-نقصان ۾ شراڪت |- | سماجي انصاف | مارڪيٽ پاڻ ڪافي نہ آهي | جبري مساوات فردي آزادي گهٽائي سگهي ٿي | زڪوات، وراثت، خيرات ۽ اخلاقي ذميواري |- | رياست | غير محدود مارڪيٽ جي مخالفت | مڪمل معاشي مرڪزيت جي مخالفت | شرعي حدن اندر ضابطو ۽ سماجي ڀلائي |} هي جدول مودودي جي پنهنجي normative classification جو خلاصو آهي؛ جديد معاشي علم ۾ سرمائيداري ۽ سوشلزم جون گهڻيون مختلف صورتون موجود آهن ۽ اهي لازمي طور انهن ٽن سادن خانن تائين محدود نہ آهن.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== سود جي ممانعت ==== مودودي جي معاشي فڪر ۾ سڀ کان اهم مسئلن مان هڪ '''[[ربا|سود (ربا)]]''' هو. هن قرض تي ورتل هر مقرر واڌ کي ربا قرار ڏيندي ان جي مڪمل خاتمي جي حمايت ڪئي. سندس نظر ۾ قرآن جي سود بابت ممانعت صرف انتهائي يا استحصالي وياج تائين محدود نہ هئي.<ref name="MaududiRiba">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=166–199 }}</ref> هن ”مناسب“ يا گهٽ شرح واري سود ۽ استحصالي سود جي وچ ۾ بنيادي شرعي فرق قبول نہ ڪيو. سندس دليل موجب جيڪڏهن قرض تي اڳواٽ مقرر واڌ جو اصول تسليم ڪيو وڃي تہ شرح گهٽ يا وڌيڪ هجڻ ان جي بنيادي نوعيت تبديل نٿي ڪري.<ref name="MaududiRiba"/> سودي قرض جي متبادل طور مودودي '''سڌي حصيداريءَ واري سيڙپڪاري''' ۽ [[نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت]] تي زور ڏنو، جنهن ۾ سرمايو فراهم ڪندڙ کي اڳواٽ مقرر وياج بدران ڪاروبار جي حقيقي نتيجي ۾ حصو ملي.<ref name="MaududiRiba"/> اهو تصور بعد ۾ اسلامي بئنڪنگ جي نظرياتي ادب ۾ [[مضاربت]] ۽ [[مشارڪت]] جهڙن risk-sharing طريقن سان ڳنڍيو ويو. جديد اسلامي ماليات ۾، البت، عملي ادارا صرف equity finance تي نہ هلن ٿا ۽ مرابحه، اجاره ۽ ٻين شريعت مطابق معاهدن جو پڻ وسيع استعمال ڪن ٿا.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== مودودي جي معاشي فڪر تي تنقيد ==== معاشيات جي محقق [[فيصل خان]] دليل ڏنو آهي تہ مودودي جو سودي ماليات جو بيان گهڻو ڪري ڏکڻ ايشيا جي ڳوٺاڻي قرض ڏيندڙ ۽ غريب هاريءَ جي استحصالي تعلق سان مشابهت رکي ٿو، جڏهن تہ جديد تجارتي بئنڪنگ جا ڪيترائي پاسا ان کان وڌيڪ پيچيدا آهن.<ref name="FeisalKhan">{{cite book |last=Khan |first=Feisal |title=Islamic Banking in Pakistan: Shariah-Compliant Finance and the Quest to Make Pakistan More Islamic |publisher=Routledge |year=2015 |pages=57–65 |isbn=9780415712699 }}</ref> خان اهو سوال پڻ اٿاري ٿو تہ سود جي بدران equity financing اختيار ڪرڻ پاڻمرادو اهڙي منصوبي ڏانهن سرمايو ڇو منتقل ڪندو جيڪو سماجي طور فائديمند هجي پر مالي طور گهٽ منافعي وارو هجي. ان ڪري مودودي جي تجويزن کي جديد اسلامي معاشيات جي تاريخ ۾ اثرائتو نظرياتي قدم سمجهيو وڃي ٿو، پر انهن جي عملي معاشي نتيجن بابت بحث جاري رهيو آهي.<ref name="FeisalKhan"/> ==== زمينداري ۽ زرعي سڌارا ==== مودودي خانگي ملڪيت جي حق جو مضبوط حامي هو ۽ پاڪستان جي شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني جي [[زرعي سڌارا|زرعي سڌارن]] ۽ زمين جي جبري ورهاست بابت شڪي موقف اختيار ڪيائين. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ هن پنجاب ۾ زمين جي مالڪيءَ تي سخت حدون لاڳو ڪرڻ جي ڪجهه تجويزن جي مخالفت ڪئي.<ref name="NasrLand">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> سندس دليل جو بنياد اهو هو تہ جيڪڏهن ملڪيت شرعي طور جائز طريقي سان حاصل ڪئي وئي هجي تہ صرف ان جي وڏي مقدار رياست کي ان جي ضبط يا ورهاست جو پاڻمرادو حق نٿي ڏئي. بعد ۾ هن معاشي انصاف ۽ دولت جي منصفاڻي ورڇ تي وڌيڪ زور ڏنو، پر [[مساوات پسندي]] ۽ خانگي ملڪيت جي جبري خاتمي جي مخالفت جاري رکي.<ref name="NasrLand"/> === تصوف === مودودي جو [[تصوف]] بابت موقف وقت سان تبديل ٿيو ۽ ان کي فقط ”تصوف جي مخالفت“ طور بيان ڪرڻ درست نہ آهي. پنهنجي ابتدائي دور ۾ هو برصغير ۾ رائج تصوف جي ڪيترين رسمن، پير پرستي، مزارن سان لاڳاپيل عقيدن ۽ اهڙين صوفيانه تشريحن جو سخت نقاد هو جيڪي سندس نظر ۾ قرآن، سنت ۽ شريعت کان پري ٿي ويون هيون.<ref name="NasrSufism">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=122–124 |isbn=9780195096958 }}</ref> هن پنهنجي جوانيءَ ۾ اسلامي روحانيت ۽ تصوف جي ڪجهه علمن جو باقاعده مطالعو پڻ ڪيو. سندس فڪري پسمنظر تي [[ديوبندي]] اصلاح پسند روايت، [[ابن تيميه]] ۽ ٻين اهڙن عالمن جي اثر جي نشاندهي ڪئي وئي آهي، جيڪي روحاني تزڪيي کي قبول ڪندي غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تي تنقيد ڪندا هئا.<ref name="Sirriyeh2013">{{cite book |last=Sirriyeh |first=Elizabeth |title=Sufis and Anti-Sufis: The Defence, Rethinking and Rejection of Sufism in the Modern World |publisher=Routledge |year=2013 |pages=162–164 |isbn=9781136812767 }}</ref> ==== تصوف ۽ شريعت ==== مودودي پنهنجي بعد واري لکڻين ۾ واضح ڪيو تہ سندس اعتراض '''تصوف بذات خود''' تي نہ، پر اهڙي تصوف تي آهي جيڪو شريعت کان آزاد ٿيڻ جي دعويٰ ڪري. هن ''Towards Understanding Islam'' ۾ فقہ ۽ تصوف جي وچ ۾ فرق کي نماز جي مثال سان بيان ڪيو: فقہ نماز جي ظاهري شرطن ۽ عملن کي ڏسي ٿي، جڏهن تہ تصوف عبادت جي اندروني توجهه، اخلاص ۽ انسان جي اخلاق تي ان جي اثر کي ڏسي ٿو.<ref name="MaududiTasawwuf">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=111 }}</ref> هن اهڙي روحاني تربيت کي قبول ڪيو جيڪا قرآن، سنت ۽ شريعت جي پابنديءَ سان گڏ هجي، پر انهن صوفيانه دعوائن جي مخالفت ڪئي جن موجب ڪو روحاني مقام حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان عام شرعي فرضن کان مٿانهون ٿي سگهي ٿو.<ref name="Sirriyeh2013"/> ==== موقف ۾ تبديلي ==== Vali Nasr موجب مودودي جي شروعاتي تحريرن ۾ تصوف بابت ٻولي ڪافي سخت هئي، پر پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس موقف وڌيڪ تفريقي بڻيو. هن تصوف جي روحاني ۽ اخلاقي پهلو کي قبول ڪندي پنهنجي تنقيد کي خاص طور غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تائين محدود ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="NasrSufism"/> 1951ع ۾ هن واضح طور چيو تہ نہ هو ۽ نہ جماعت اسلامي تصوف جي اصل روحاني تصور جا مخالف آهن. هن شرعي پابنديءَ ۾ رهندڙ تصوف ۽ مزارن، ميلن ۽ ٻين اهڙين عوامي رسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو جن کي هو بعد ۾ پيدا ٿيل بدعتون سمجهندو هو.<ref name="NasrSufism"/> مودودي جي وفات کان پوءِ جماعت اسلامي جو تصوف سان عملي تعلق به هڪجهڙو نہ رهيو. مثال طور جماعت جي امير [[قاضي حسين احمد]] 1987ع ۾ لاهور جي مشهور صوفي درگاهه [[داتا درٻار]] جو دورو ڪيو، جڏهن تہ جماعت جي ٻين حلقن صوفي رسمن جي ڪجهه صورتن تي تنقيد جاري رکي.<ref name="NasrSufism"/><ref name="Sirriyeh2013"/> ان ڪري مودودي جي تصوف بابت فڪر کي ٽن پاسن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: روحاني تزڪيي ۽ احسان جي قبوليت، شريعت کان آزاد باطنيت جي مخالفت، ۽ مزارن يا اولياءَ سان لاڳاپيل انهن عوامي رسمن تي تنقيد جن کي هو قرآن ۽ سنت سان غير موافق سمجهندو هو. === غير مسلمانن بابت خيال === مودودي جي سياسي نظريي ۾ غير مسلمانن جي حيثيت سندس '''اسلامي رياست''' جي تصور سان ڳنڍيل هئي. هو غير مسلمانن جي جان، مال، عبادت ۽ شخصي قانونن جي تحفظ جو حامي هو، پر ساڳئي وقت سندس تجويز ڪيل رياست هڪ نظرياتي اسلامي رياست هئي، جنهن جي بنيادي پاليسي ۽ اعليٰ حڪمراني سندس نظر ۾ انهن ماڻهن جي هٿ ۾ رهڻ گهرجي جيڪي ان جي اسلامي نظريي کي قبول ڪن.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> برطانوي هند واري دور ۾ مودودي اقليتن جي مسئلي کي اڪثريتي قومي جمهوريت جي تنقيد سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال هو تہ جيڪڏهن رياست ۾ سياسي اقتدار رڳو عددي اڪثريت جي بنياد تي هجي تہ مستقل مذهبي اقليتون اڪثريت جي سياسي غلبي هيٺ اچي سگهن ٿيون. ان ڪري سندس قومپرستيءَ خلاف لکڻين ۾ ''بنيادي حقن'' ۽ اقليتن جي تحفظ جو سوال نمايان رهيو.<ref name="Iqtidar2026Rights">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Fundamental Rights |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=129–143 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس حل سيڪيولر شهريت بدران اسلامي نظرياتي رياست جي اندر اقليتن جي تحفظ تي ٻڌل ٿيو. سندس لکڻين موجب غير مسلمانن جي مذهبي عقيدن، عبادتن ۽ ذاتي سماجي رسمن ۾ عام طور مداخلت نہ ٿيڻ گهرجي، پر رياست جي بنيادي اسلامي پاليسيءَ کي تبديل ڪرڻ يا ان جي اعليٰ نظرياتي قيادت تي اثرانداز ٿيڻ جو کين ساڳيو حق حاصل نہ هوندو.<ref name="ILC237">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237 }}</ref> هن تصور ۾ غير مسلمان عام سرڪاري ملازمتن ۾ ڪم ڪري سگهن ٿا، پر اهڙن اهم عهدن کان محروم رهندا جن وسيلي اسلامي رياست جي بنيادي پاليسي طئي ٿئي. مودودي الڳ نمائندگيءَ جو تصور پڻ پيش ڪيو، جنهن موجب غير مسلم شهري پنهنجا نمائندا چونڊي سگهن ٿا.<ref name="ILCMinorities">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237, 282, 288–297 }}</ref> اهڙي نموني سندس فڪر ۾ مذهبي آزادي ۽ قانوني تحفظ سان گڏ سياسي اختيار جي غير مساوي ورڇ موجود هئي. جديد سياسي معيارن، خاص طور برابر شهريت جي تصور، جي لحاظ کان اهو پاسو تنقيد جو موضوع رهيو آهي؛ جڏهن تہ مودودي پاڻ اهڙي فرق کي مذهبي امتياز بدران نظرياتي رياست جي منطقي نتيجي طور پيش ڪندو هو.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/> ==== جزيه ==== مودودي روايتي اسلامي [[جزيه]] جي ادائيگيءَ کي اسلامي رياست ۾ غير مسلم مرد شهرين جي حيثيت سان ڳنڍيو. سندس تشريح موجب بالغ ۽ قابل غير مسلم مرد جزيه ادا ڪندا، جڏهن تہ عورتون، ٻار ۽ ڪجهه ٻين مستثنيٰ طبقن تي اهو لاڳو نہ ٿيندو؛ فوجي خدمت ڪندڙ غير مسلمانن کي پڻ ان کان ڇوٽ ملي سگهي ٿي.<ref name="ILC292">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1983 |page=292 }}</ref> مودودي جزيي کي صرف مالي محصول نہ، پر اسلامي رياست جي سياسي حاڪميت سان پڻ ڳنڍيو. ''تفہيم القرآن'' ۾ سندس تشريح موجب جزيي جي ادائيگي غير مسلم سياسي گروهن جي آزاد حاڪميت ختم ٿيڻ ۽ اسلامي سياسي اقتدار جي قبوليت جي علامت پڻ هئي.<ref name="TafhimJizya">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Meaning of the Qur'an |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1993 |volume=2 |pages=183–186 }}</ref> ان ڪري مودودي جي جزيي بابت تصور کي رڳو جديد ''tax in lieu of military service'' سان برابر سمجهڻ سندس مڪمل موقف جي عڪاسي نہ ڪندو؛ سندس پنهنجي لکڻين ۾ ان جا دفاعي ذميواري ۽ سياسي حاڪميت ٻئي پاسا موجود آهن. === احمديه مسئلو === [[احمديه جماعت]] بابت مودودي جو موقف پاڪستان جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ سندس سڀ کان تڪراري موقفن مان هڪ رهيو. هو احمدين کي اسلامي عقيدي جي دائري کان ٻاهر سمجهندو هو ۽ خاص طور [[ختم نبوت]] جي مسئلي تي سندن عقيدن جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Valentine2008">{{cite book |last=Valentine |first=Simon Ross |title=Islam and the Ahmadiyya Jama'at: History, Belief, Practice |publisher=Columbia University Press |year=2008 |pages=228–229 |isbn=9780231700948 }}</ref> 1953ع جي پنجاب ۽ لاهور واري احمديه مخالف تحريڪ دوران مودودي ''قادياني مسئلو'' نالي رسالو لکيو. ان ۾ هن احمدين جي مذهبي حيثيت ۽ پاڪستاني رياست ۾ سندن آئيني حيثيت بابت پنهنجا دليل پيش ڪيا. سندس تحرير ان دور جي وسيع احمديه مخالف سياسي مهم جو حصو بڻجي وئي.<ref name="Valentine2008"/> [[File:Maulana Maududi 1953.jpg|thumb|مودودي جي سياسي زندگيءَ ۾ 1953ع جو احمديه مخالف تحريڪ وارو دور اهم ۽ تڪراري مرحلو هو.]] 1953ع جي فسادن کان پوءِ لاڳو ٿيل مارشل لا هيٺ هڪ فوجي عدالت مودودي کي موت جي سزا ٻڌائي. اها سزا عملي طور نافذ نہ ٿي؛ پوءِ ان کي عمر قيد ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996Ahmadi">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> احمدين ۽ مودودي جي اسلامي رياست جي تصور جي تعلق تي جديد تحقيق پڻ خاص ڌيان ڏنو آهي. مذهبي قوميت ۽ جديد اسلامي رياست بابت مطالعي ۾ مودودي جي احمدين بابت موقف کي ان وڏي سوال سان ڳنڍيو ويو آهي تہ هڪ نظرياتي اسلامي رياست ۾ ''مسلمان'' جي قانوني تعريف ڪرڻ جو اختيار ڪنهن وٽ هوندو ۽ اهڙي تعريف اقليتي شهريت تي ڪهڙا اثر وجهي سگهي ٿي.<ref name="Haj2023">{{cite book |last=Haj |first=Samira |chapter=Abul Ala Mawdudi's Islamic State and Minority Ahmadis |title=Sunni Chauvinism and the Roots of Muslim Modernism |publisher=Stanford University Press |year=2023 |pages=135–167 |doi=10.1515/9781503636255-008 }}</ref> === جهاد === مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''[[جهاد]]''' هڪ مرڪزي تصور هو. سندس پهريون وڏو علمي ڪم ''الجهاد في الاسلام'' هو، جيڪو 1927ع کان اخبار ۾ قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. اهو ڪتاب ان وقت لکيو ويو جڏهن هندستان برطانوي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ هو ۽ برصغير ۾ جنگ، آزادي، عدم تشدد ۽ اسلامي سياسي اختيار بابت شديد بحث جاري هئا.<ref name="Khalidi2012">{{cite book |last=Khalidi |first=Omar |chapter=Muslim Debates on Jihad in British India: The Writings of Chiragh ‘Ali and Abu al-A‘la Mawdudi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=305–321 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199755042.003.0015 }}</ref> مودودي جهاد کي فقط ذاتي روحاني جدوجهد يا صرف دفاعي جنگ تائين محدود نہ ڪيو. سندس نظريي ۾ اسلام هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي ۽ سياسي نظام هو، تنهنڪري جهاد اهڙي منظم جدوجهد جو نالو پڻ هو جنهن جو مقصد انسان جي انسان تي حاڪميت بدران خدا جي حاڪميت تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظام قائم ڪرڻ هو.<ref name="MawdudiThemes">{{cite book |chapter=Central themes of Mawdudi's writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 }}</ref> ==== ''الجهاد في الاسلام'' ==== ''الجهاد في الاسلام'' ۾ مودودي قومپرست جنگ ۽ اسلامي جهاد ۾ فرق ڪيو. سندس دليل موجب اسلامي جهاد جو مقصد ڪنهن خاص قوم، نسل يا علائقي جي سياسي طاقت وڌائڻ نہ، پر اهڙي سياسي ۽ سماجي نظام کي ختم ڪرڻ آهي جنهن کي هو غير اسلامي ۽ ظالماڻو سمجهي ٿو، ۽ ان جي جاءِ تي اسلامي نظام قائم ڪرڻ آهي.<ref name="AlJihad">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Al Jihad fil Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore }}</ref> ان ڪري سندس لکڻين ۾ اسلامي تحريڪ جي دائري کي ڪنهن هڪ ''وطن'' تائين محدود نہ ڪيو ويو. مودودي اسلامي پيغام کي عالمگير سمجهندو هو ۽ سياسي نظام جي تبديليءَ کي به ان عالمگير دعويٰ سان ڳنڍيندو هو.<ref name="MawdudiThemes"/> جديد محققن هن نظريي کي مختلف نمونن سان پڙهيو آهي. عمر خالدي ان کي برطانوي هند ۾ جهاد بابت جديد مسلم بحثن جي مخصوص تاريخي تناظر ۾ رکي ٿو، جڏهن تہ بين الاقوامي قانون بابت ڪجهه محقق مودودي کي ويهين صديءَ جي '''offensive theory of jihad''' جي اهم جديد نمائندن مان شمار ڪن ٿا.<ref name="Khalidi2012"/><ref name="UseForce2013">{{cite journal |title=Use of Force under Islamic Law |journal=European Journal of International Law |volume=24 |issue=1 |year=2013 |pages=343–365 |doi=10.1093/ejil/cht013 }}</ref> اهڙي scholarly classification کي مودودي جي پنهنجي اصطلاحن سان خلط نہ ڪرڻ گهرجي: هو پنهنجي تصور کي سامراجي توسيع يا قومي فتح طور پيش نہ ڪندو هو، بلڪه ان کي ظلم ۽ انسان جي انسان تي حاڪميت ختم ڪرڻ جي انقلابي جدوجهد قرار ڏيندو هو. تنهن هوندي بہ سندس نظريي ۾ ضرورت پوڻ تي سياسي نظام بدلائڻ لاءِ هٿياربند طاقت جي استعمال جي گنجائش موجود هئي.<ref name="UseForce2013"/> ==== جنگ ۽ غير جنگي جهاد ==== مودودي وٽ جهاد صرف جنگ جي ميدان ۾ وڙهڻ جو نالو نہ هو. سندس تشريح ۾ سياسي تنظيم، دعوت، تعليم، فڪري جدوجهد، مالي مدد ۽ جنگ لاءِ تياري پڻ وسيع جهاد جو حصو ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ سڌي هٿياربند جنگ لاءِ هن ''قتال'' جو تصور استعمال ڪيو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1979 |pages=104–105 }}</ref> هو جنگ ۾ جاني ۽ مالي نقصان کي سنجيده قرباني سمجهندو هو، پر سندس استدلال موجب جيڪڏهن وڏي اخلاقي ۽ سياسي برائي کي روڪڻ لاءِ محدود نقصان ناگزير هجي تہ اهو جائز ٿي سگهي ٿو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding"/> ==== جهاد جو اعلان ۽ ڪشمير ==== مودودي جي نظرياتي لکڻين جي باوجود، هو هر فرد يا مذهبي جماعت کي پنهنجي طور تي هٿياربند جهاد شروع ڪرڻ جو اختيار نہ ڏيندو هو. 1947ع–1948ع جي [[ڪشمير تڪرار]] دوران هن دليل ڏنو تہ منظم جنگ يا جهاد جو اعلان جائز سياسي حڪومت جي اختيار هيٺ هجڻ گهرجي.<ref name="NasrKashmir">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> ان سبب ڪشمير بابت سندس موقف سندس وسيع انقلابي ٻوليءَ جي مقابلي ۾ وڌيڪ رياست-مرڪوز هو: غير رياستي مذهبي اڳواڻ يا جماعت پنهنجي طور تي جنگ شروع ڪرڻ جا مجاز نہ هئا. اهو فرق مودودي جي جهاد جي نظريي کي بعد ۾ پيدا ٿيل ڪيترن غير رياستي هٿياربند اسلام پسند تصورن کان ڌار ڪري ٿو.<ref name="NasrKashmir"/> === شخصيت ۽ ذاتي زندگي === [[جماعت اسلامي]] جي امير طور مودودي پنهنجي جماعت جي ڪارڪنن سان نسبتاً ويجهو رابطو رکندو هو. سندس گهر ۾ عصر ۽ مغرب جي نمازن جي وچ واري وقت ۾ ڪارڪنن ۽ مهمانن سان غير رسمي ملاقاتون ۽ بحث ٿيندا هئا.<ref name="NasrPersonality">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=127–140 }}</ref> سندس سوانح نگارن ۽ همعصرن کيس خاموش طبع، منظم، مضبوط ارادي وارو ۽ پنهنجي فڪري موقف تي قائم رهندڙ شخص طور بيان ڪيو آهي. سندس تقرير جو انداز عام جذباتي خطابت کان مختلف هو؛ هو دليل کي مرحليوار ترتيب ڏيندي قرآن، حديث ۽ سياسي منطق مان نتيجا اخذ ڪندو هو.<ref name="NasrPersonality"/> اردو سندس فڪري اظهار جو بنيادي وسيلو هو. جيتوڻيڪ هو عربي ۽ فارسي علمي روايتن سان واقف هو ۽ جديد مغربي سياسي فڪر به پڙهيو هئائين، هن پنهنجي گهڻي تصنيف [[اردو]] ۾ ڪئي. ان سان سندس لکڻيون برصغير جي پڙهيل مسلم وچولي طبقي تائين وڏي پيماني تي پهتيون.<ref name="Qasmi2018">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |title=Muslims against the Muslim League |publisher=Cambridge University Press |year=2018 }}</ref> مودودي روايتي مدرسي مان مڪمل رسمي تعليم حاصل ڪندڙ عالم نہ هو. سندس علمي شخصيت صحافت، ذاتي مطالعي، عربي ۽ اسلامي علوم جي تعليم ۽ جديد سياسي ادب جي مطالعي جي ميلاپ مان ٺهي. جديد مؤرخ علي عثمان قاسمي کيس پنهنجي دور جي عالمن ۾ هڪ غير معمولي شخصيت قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ مدرسي جي روايتي مڪمل تعليم کان سواءِ به هن ڪلاسيڪي اسلامي علم ۽ جديد مغربي سياسي فڪر ٻنهي تي قابل ذڪر دسترس حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2018"/> ==== خاندان ==== مودودي پنهنجي گهرواري محمودہ بيگم سان شادي ڪئي ۽ سندن ڪيترائي پٽ ۽ ڌيئرون ٿيون. سندس سياسي، تصنيفي ۽ دعوتي مصروفيتن سبب گهريلو زندگيءَ لاءِ وقت محدود هوندو هو. Vali Nasr موجب سندس نون ٻارن مان فقط هڪ مستقل طور جماعت اسلامي سان تنظيمي طور وابسته ٿيو، جڏهن تہ سندس ڌيءَ اسماءَ کي علمي دلچسپيءَ جي لحاظ کان نمايان قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NasrFamily">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 }}</ref> مودودي کي روايتي [[يوناني طب]] سان پڻ دلچسپي هئي ۽ هو ذاتي سطح تي ان جي ڪجهه طريقن کان واقف ۽ عملي طور استعمال ڪندڙ هو، جيتوڻيڪ اها سندس عوامي سڃاڻپ جو بنيادي حصو نہ هئي.<ref name="NasrPersonality"/> ==== صحت ==== مودودي زندگيءَ جي وڏي حصي ۾ گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت ايتري خراب ٿي جو هو گهڻو وقت بستري تائين محدود رهيو. 1969ع ۾ علاج لاءِ انگلينڊ به ويو.<ref name="NasrFamily"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گردن جي پراڻي بيماري سان گڏ دل جون تڪليفون به وڌي ويون. ان وقت سندس عمر ۽ ڊگهي سياسي ۽ علمي سرگرميءَ سبب صحت مسلسل ڪمزور ٿيندي وئي. === آخري سال ۽ وفات === 1972ع ۾ مودودي جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، ديني فڪر ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. ساڳئي سال سندس لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تي پکڙيل قرآن جي تفسير '''[[تفہيم القرآن]]''' جي تصنيف مڪمل ٿي.<ref name="NasrLateLife">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت تي پهريون '''[[شاهه فيصل بين الاقوامي انعام]]''' ڏنو ويو. انعام ڏيندڙ اداري موجب سندس اسلامي فڪر، تفسير، سياسي نظريي ۽ اسلامي قانون بابت لکڻين کي ان اعزاز جو بنيادي سبب سمجهيو ويو.<ref name="KFIP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul A'la Al-Mawdudi |url=https://kingfaisalprize.org/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |access-date=7 October 2026 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi Grave.jpg|thumb|[[اڇره]]، [[لاهور]] ۾ مودودي جي قبر.]] اپريل 1979ع کان سندس گردن ۽ دل جون بيماريون وڌيڪ شديد ٿي ويون. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيويارڪ]] ۾ اسپتال داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="NasrFamily"/> '''22 سيپٽمبر 1979ع''' تي 75 ورهين جي عمر ۾ آمريڪا ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="KFIP1979"/> سندس ميت پاڪستان آندي وئي، جتي لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس سندس رهائشگاهه [[اڇره]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NasrLateLife"/> سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. جنازي ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهن جي شرڪت سندس پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا ۾ حاصل ڪيل اثر جي عڪاسي ڪئي.<ref name="MaududiFuneral">{{cite news |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |work=Daily Pakistan |date=2 October 2020 }}</ref> == ورثو ۽ اثر == ابوالاعلى مودودي ويهين صديءَ جي جديد اسلامي سياسي فڪر جي سڀ کان اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. [[ولفريڊ ڪينٽويل سمٿ]] کيس جديد اسلام جي انتهائي منظم مفڪرن مان هڪ قرار ڏنو، جڏهن تہ بعد جي محققن سندس اهميت خاص طور ان ڳالهه ۾ ڏٺي آهي تہ هن اسلام کي رڳو عقيدي ۽ عبادت تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، معاشي ۽ سياسي '''نظامِ حيات''' طور منظم نظرياتي ٻوليءَ ۾ پيش ڪيو.<ref name="Smith1957">{{cite book |last=Smith |first=Wilfred Cantwell |title=Islam in Modern History |publisher=Princeton University Press |year=1957 |page=233 |oclc=397585 }}</ref><ref name="Hartung2014">{{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|ابوالاعلى مودودي؛ سندس لکڻين جو اثر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر عرب دنيا، ايران، ترڪي ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين پهتو.]] [[سيد ولي رضا نصر]] موجب مودودي جديد اسلامي احياءَ جي ابتدائي ۽ اهم نظرياتي معمارن مان هو. سندس لکڻين ۽ [[جماعت اسلامي]] جي تنظيمي سرگرمين سندس خيالن کي ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر وڏي مسلم دنيا تائين پهچايو؛ نصر سندس اثر جي جاگرافيائي دائري کي [[مراڪش]] کان [[ملائيشيا]] تائين پکڙيل قرار ڏئي ٿو.<ref name="Nasr1996Legacy">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 |doi=10.1093/oso/9780195096958.001.0001 }}</ref> مودودي جو اثر صرف سندس سياسي جماعت تائين محدود نہ رهيو. قرآن جي تفسير، حديث، اسلامي قانون، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم بابت سندس تصنيفون وڏي پيماني تي پڙهيون ويون. سندس ڪيترائي ڪتاب [[عربي]]، [[انگريزي]]، [[فارسي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيا، جنهن ڪري اردو کان ٻاهر به سندس فڪري اصطلاح ۽ دليل اسلامي تحريڪن ۽ علمي بحثن جو حصو بڻيا.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> === جديد اسلام پسنديءَ تي اثر === جديد تحقيق ۾ مودودي کي '''[[اسلام پسندي]]''' يا سياسي اسلام جي نظرياتي ارتقا جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام هڪ مڪمل نظام آهي، جنهن ۾ مذهب ۽ سياست کي الڳ نٿو ڪري سگهجي ۽ جنهن ۾ قانوني ۽ سياسي اقتدار آخرڪار خدا جي حاڪميت جي تابع آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> [[شير علي ترين]] مودودي کي ان فڪري رجحان جي اهم نظرياتي معمارن مان قرار ڏئي ٿو جنهن ۾ جديد قومي رياست جي سياسي مشينري کي مستند اسلامي قانوني نظام لاڳو ڪرڻ جو وسيلو سمجهيو ويو. ساڳئي وقت جديد scholarship اهو به ڏيکاري ٿي تہ مودودي جو فڪر رڳو روايتي اسلامي سياسي اصطلاحن جي بحالي نہ هو؛ هن ''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست'' ۽ ''نظام'' جهڙن جديد سياسي تصورن کي اسلامي اصطلاحن سان نئين ترتيب ۾ جوڙيو.<ref name="TareenMawdudi">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref><ref name="Hartung2014"/> اهڙيءَ طرح مودودي جي فڪر کي صرف ''مغربي جديديت جي رد'' طور سمجهڻ اڻپورو آهي. [[يان-پيٽر هارٽنگ]] جي تجزيي موجب مودودي مغربي سياسي ۽ فلسفيانه جديديت سان مقابلو ڪندي ساڳئي جديد دور جي ڪيترن نظرياتي تصورن کي اسلامي قالب ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو. ان لحاظ کان سندس اسلام پسندي جديديت جي مخالفت سان گڏ جديديت جي سياسي ٻوليءَ سان هڪ پيچيده لاڳاپو پڻ رکي ٿي.<ref name="Hartung2014"/> === پاڪستان === [[پاڪستان]] مودودي جي سياسي سرگرمين ۽ سندس فڪر جي عملي اثر جو سڀ کان اهم ميدان بڻيو. 1947ع کان پوءِ هن ۽ جماعت اسلاميءَ پاڪستان کي اسلامي آئين ۽ [[شريعت]] تي ٻڌل رياست بڻائڻ لاءِ منظم مهم هلائي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> پاڪستان ٺهڻ وقت ملڪ جي اسلامي يا سيڪيولر آئيني نوعيت بابت مڪمل اتفاق موجود نہ هو. مودودي انهن مذهبي سياسي مفڪرن ۾ شامل هو جيڪي رياست جي قانوني ۽ آئيني ڍانچي ۾ اسلام کي مرڪزي حيثيت ڏيڻ جو مطالبو ڪندا رهيا.<ref name="Jaffrelot2015">{{cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=439–480 |isbn=9780190235185 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190235185.003.0009 }}</ref> مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''حاڪميتِ الٰهي''' خاص اهميت رکي ٿي. [[محمد قاسم زمان]] موجب خدا جي حاڪميت جو تصور پاڪستاني اسلام پسند فڪر جي مرڪزي تصورن مان بڻيو، جنهن ۾ مودودي جو ڪردار انتهائي نمايان هو. ان تصور موجب آخري قانوني ۽ سياسي اختيار خدا جو آهي ۽ انساني قانونسازي قرآن ۽ سنت جي حدن اندر ٿيڻ گهرجي.<ref name="Zaman2018">{{cite book |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |chapter=Islamism and the Sovereignty of God |title=Islam in Pakistan: A History |publisher=Princeton University Press |year=2018 |pages=135–163 |isbn=9780691149226 |doi=10.23943/princeton/9780691149226.003.0005 }}</ref> ان جي باوجود، پاڪستان جي آئيني اسلامائيزيشن کي فقط مودودي يا جماعت اسلاميءَ جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو. [[عالمن]]، ٻين مذهبي جماعتن، مسلم ليگ جي سياستدانن ۽ مختلف اسلامي فڪري روايتن پڻ ملڪ جي اسلامي آئيني سڃاڻپ جي تشڪيل ۾ حصو ورتو.<ref name="Zaman2018"/><ref name="Jaffrelot2015"/> ==== جماعت اسلامي ==== مودودي جو سڀ کان واضح تنظيمي ورثو [[جماعت اسلامي]] آهي، جيڪا هن 1941ع ۾ قائم ڪئي. جماعت جو ابتدائي مقصد هڪ اهڙي منظم نظرياتي جماعت تيار ڪرڻ هو جنهن جا تربيت يافته ڪارڪن اسلامي اصولن مطابق سماج ۽ آخرڪار رياست جي تبديلي لاءِ ڪم ڪن.<ref name="Pervez2026">{{cite book |last=Pervez |first=Saulat |chapter=Sayyid Abul A'la al-Maududi and the Jama'at-e-Islami |editor1-last=Hamdeh |editor1-first=Emad |editor2-last=DeLong-Bas |editor2-first=Natana J. |title=The Oxford Handbook of Islamic Reform |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=416–432 |doi=10.1093/oxfordhb/9780197532805.013.55 }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ جماعت جا الڳ تنظيمي ڍانچا پاڪستان ۽ هندستان ۾ قائم ٿيا، جڏهن تہ بعد ۾ بنگلاديش ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ جماعت سان لاڳاپيل تحريڪون وجود ۾ آيون. پاڪستان ۾ جماعت مذهبي تحريڪ مان باقاعده سياسي جماعت جي صورت اختيار ڪئي ۽ چونڊن، آئيني سياست، شاگرد تنظيم، سماجي خدمتن ۽ عوامي مهمن ذريعي ڪم ڪرڻ لڳي.<ref name="Bokhari2013">{{cite book |last=Bokhari |first=Kamran |chapter=Jama'at-i Islami in Pakistan |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=574–586 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0006 }}</ref> جماعت پاڪستان جي سڀ کان منظم اسلام پسند سياسي تنظيمن مان هڪ رهي آهي، جيتوڻيڪ قومي چونڊن ۾ ان جي ووٽن ۽ پارلياماني سيٽن جو حصو گهڻو ڪري ان جي تنظيمي اثر کان گهٽ رهيو آهي. ان تضاد کي محقق جماعت جي مضبوط نظرياتي تنظيم ۽ ان جي نسبتاً محدود عوامي چونڊ مقبوليت جي فرق طور بيان ڪن ٿا.<ref name="Bokhari2013"/> ==== ضياءُ الحق جي اسلامائيزيشن ==== [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي حڪومت (1977ع–1988ع) دوران پاڪستان ۾ رياستي اسلامائيزيشن جي عمل ۽ جماعت اسلاميءَ وچ ۾ اهم سياسي لاڳاپا پيدا ٿيا. ضياءَ جي حڪومت [[زڪوات]] ۽ عشر جي سرڪاري نظام، سود کان پاڪ مالي قدمن، [[حدود آرڊيننس]] ۽ ٻين اسلامي قانوني قدمن کي اڳتي وڌايو.<ref name="Jaffrelot2015"/> انهن پاليسين مان ڪيترائي اهڙا موضوع هئا جن جي حمايت مودودي ۽ جماعت اسلامي اڳ ئي ڪندا رهيا هئا؛ تنهن هوندي بہ ضياءَ جي اسلامائيزيشن کي مودودي جي پروگرام جي سڌي يا مڪمل عملداري سمجهڻ صحيح نہ آهي. رياستي اقتدار، فوجي حڪومت جي سياسي ضرورتن، فقهي عالمن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي مطالبن پڻ ان عمل کي شڪل ڏني.<ref name="IslamicLeviathan">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Islamic Leviathan: Islam and the Making of State Power |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=9780195144260 }}</ref> ان دور ۾ جماعت اسلاميءَ جا ڪيترائي ڪارڪن ۽ همدرد رياستي ادارن، تعليم ۽ سياسي عمل ۾ وڌيڪ اثرائتا ٿيا. اهڙي طرح مودودي جي حياتيءَ ۾ مڪمل طور حاصل نہ ٿيل اسلامي رياست جو تصور سندس وفات کان پوءِ پاڪستان جي رياستي پاليسيءَ جي ڪجهه شعبن تي بالواسطه اثرانداز ٿيو.<ref name="Jaffrelot2015"/> === ڀارت ۽ بنگلاديش === ورهاڱي کان پوءِ مودودي پاڻ پاڪستان هليو ويو، پر سندس قائم ڪيل تحريڪ جو هندستاني حصو [[جماعت اسلامي هند]] جي صورت ۾ جاري رهيو. نئين سياسي حالتن ۾ هندستاني جماعت پنهنجي حڪمت عملي کي مسلمان اقليت جي مذهبي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن سان هم آهنگ ڪيو. اوڀر پاڪستان ۾ پڻ جماعت اسلامي منظم ٿي. 1971ع ۾ [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ پاڪستان جي ورهاڱي کان پوءِ بنگلاديش ۾ جماعت جي تاريخ شديد سياسي تڪرار جو موضوع بڻجي. تنهنڪري بنگلاديش ۾ مودودي جي فڪري اثر کي جماعت جي بعد واري سياسي تاريخ کان الڳ ڪري ڏسڻ ضروري آهي: مودودي جو فڪر تنظيم جو نظرياتي بنياد رهيو، پر بنگلاديشي جماعت جون بعد واريون سياسي پاليسيون مخصوص مقامي حالتن ۾ ٺهيون. === عرب دنيا ۽ اخوان المسلمين === مودودي جي اردو تصنيفن جا عربي ترجما سندس عالمي اثر وڌائڻ ۾ انتهائي اهم ثابت ٿيا. سندس اسلامي رياست، حاڪميتِ الٰهي، جاهليت، انقلاب ۽ اسلام کي مڪمل نظام سمجهڻ بابت خيالن کي عرب دنيا جي اسلام پسند حلقن ۾ پڙهيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> خاص طور [[مصر]] جي [[اخوان المسلمين]] سان لاڳاپيل مفڪرن ۾ مودودي جي تحريرن جي reception اهم رهي. هارٽنگ موجب سندس نظرياتي نظام کي وچ اوڀر، خاص طور مصري اخوان المسلمين جي فڪري حلقن ۾ قبول، ترجمو ۽ مقامي سياسي حالتن مطابق تبديل ڪيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> ==== سيد قطب ==== [[سيد قطب]] ۽ مودودي جي فڪري تعلق تي وڏي scholarly literature موجود آهي. ٻنهي وٽ اسلام کي مڪمل نظام، جديد جاهليت جي تنقيد ۽ خدا جي حاڪميت جي مرڪزيت جهڙا موضوع ملي سگهن ٿا. جديد تحقيق موجب مودودي جي 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي جي لکڻين ۾ الٰهي قانوني حاڪميت جو نظريو قطب جي آخري دور جي تحريرن کان اڳ ئي واضح صورت ۾ موجود هو.<ref name="TheonomicShift">{{cite book |chapter=Mawdudi and Qutb: The Theonomic Shift |title=Salafi Political Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |pages=164–239 |doi=10.1017/9781108850407.007 }}</ref> قطب انهن خيالن کي پنهنجي مصري، انقلابي ۽ قيد واري تجربي جي پسمنظر ۾ وڌيڪ مختلف ۽ ڪڏهن وڌيڪ سخت رخ ڏنو. تنهنڪري قطب کي صرف ''مودودي جو شاگرد'' يا سندس فڪر جي سادي نقل قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو؛ ٻنهي جي وچ ۾ اثر، ترجمي، مشترڪ اسلامي ذريعن ۽ الڳ سياسي تجربن جو پيچيده تعلق هو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> قطب جي بعد واري لکڻين، خاص طور حاڪميت ۽ جاهليت جي تشريح، 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه [[سلفي جهاديت|شدت پسند سلفي]] حلقن تي اثر وڌو. ان ڪري مودودي کان قطب ۽ پوءِ هر جديد جهادي تنظيم تائين سڌي فڪري لڪير ٺاهڻ تاريخي طور حد کان وڌيڪ سادو نتيجو ٿيندو؛ بعد واريون تحريڪون انهن تصورن کي نون سياسي ۽ فقهي معنائن ۾ استعمال ڪنديون رهيون.<ref name="TheonomicShift"/> === ايران === مودودي جون تحريرون [[ايران]] ۾ پڻ فارسي ترجمن ذريعي پهتيون. ويهين صديءَ ۾ اردو کان فارسي ترجمي جي وسيع فڪري عمل ۾ سندس ڪتاب به شامل هئا ۽ ايراني اسلامي سياسي حلقن ۾ پڙهيا ويندا هئا.<ref name="IranTranslation">{{cite journal |title=From Persianate Cosmopolis to Persianate Modernity: Translating from Urdu to Persian in Twentieth-Century Iran and Afghanistan |journal=Iranian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> [[روح الله خميني]] ۽ مودودي جي سڌي فڪري تعلق بابت محققن ۾ اختلاف آهي. ٻنهي 1963ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ملاقات ڪئي ۽ سياسي معاملن تي ڳالهه ٻولهه ڪئي هئي؛ 1979ع ۾ خميني جي ايران واپسيءَ کان اڳ سندس نمائندن مودودي سان پاڪستان ۾ ملاقات پڻ ڪئي.<ref name="IranTranslation"/> پر ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ تہ خميني جو اسلامي حڪومت وارو نظريو سڌي طرح مودودي کان ورتل هو، scholarly consensus ناهي. ايراني انقلاب جي مؤرخ [[سعيد امير ارجمند]] اهڙي سڌي نظرياتي اثر تي شڪ ظاهر ڪيو آهي؛ ساڳئي وقت تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جون عربي ۽ فارسي ترجمو ٿيل لکڻيون خميني جي ڪيترن حامين ۾ پڙهيون وينديون هيون ۽ 1979ع جي انقلاب جي سياسي ٻولي ۽ نعرن تي سندس اصطلاحن جو ڪجهه اثر پيو.<ref name="IranTranslation"/> ان ڪري مودودي ۽ ايراني انقلاب جي لاڳاپي کي '''فڪري اثر ۽ اصطلاحي مشابهت''' جي سطح تي بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي، نہ تہ خميني جي [[ولايت فقيه]] واري نظريي کي مودودي مان نڪتل قرار ڏيڻ. === ترڪي === [[ترڪي]] ۾ مودودي جو نالو عام طور '''Mevdudi''' جي صورت ۾ لکيو ويو. 1960ع واري ڏهاڪي کان سندس تصنيفن جا ترڪي ترجما تيزيءَ سان شايع ٿيڻ شروع ٿيا ۽ ڪجهه سالن اندر سندس اهم لکڻين جو وڏو حصو ترڪي پڙهندڙن لاءِ موجود ٿي ويو.<ref name="Vomel2022">{{cite book |last=Vömel |first=Jan-Markus |chapter=Global Intellectual Transfers and the Making of Turkish High Islamism, c. 1960–1995 |title=The Turkish Connection: Global Intellectual Histories of the Late Ottoman Empire and Republican Turkey |publisher=De Gruyter |year=2022 |page=256 }}</ref> انهن ترجمن مودودي کي ترڪي جي اسلامي فڪري حلقن ۾ سڃاتل شخصيت بڻايو. تنهن هوندي بہ ترڪي جي اسلام پسند سياست پنهنجي عثماني ورثي، جمهوريه جي سيڪيولر نظام ۽ مقامي مذهبي تحريڪن مان پڻ ٺهي، تنهنڪري ان کي مودودي جي فڪر جو سادو تسلسل قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Vomel2022"/> === ڏکڻ اوڀر ايشيا === مودودي جو اثر [[ملائيشيا]]، [[انڊونيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين مسلم سماجن تائين پڻ پهتو. سندس ڪتابن جا ترجما، اسلامي شاگرد تحريڪون ۽ بين الاقوامي اسلامي تنظيمي رابطا سندس فڪر جي منتقلي جا اهم وسيلا بڻيا.<ref name="Nasr1996Legacy"/> خاص طور تعليم يافته مسلمان نوجوانن ۾ اسلام کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام طور ڏسڻ، اسلامي رياست، اخلاقي اصلاح ۽ منظم دعوتي تحريڪ جا تصور مودودي جي تحريرن وسيلي گردش ۾ آيا. پر انهن ملڪن ۾ سندس فڪر کي مقامي سياسي ۽ مذهبي روايتن مطابق تبديل ڪري قبول ڪيو ويو؛ ان ڪري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي اسلامي تحريڪن کي جماعت اسلاميءَ جون سڌيون نقلون سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> === اسلامي معاشيات ۽ بئنڪنگ === مودودي جديد '''[[اسلامي معاشيات]]''' جي ابتدائي نظرياتي ليکڪن مان پڻ شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ بعد ۾ شايع ٿيل ''Economic System of Islam'' ۾ سود جي خاتمي، زڪوات، ملڪيت جي حق، معاشي انصاف ۽ سرمائي ۽ محنت جي تعلق بابت خيال پيش ڪيا ويا. اسلامي معاشيات بابت بعد واري ادب ۾ سندس اهم اثر خاص طور [[ربا]] کي جديد بئنڪ جي هر قسم جي مقرر سود سان ڳنڍڻ ۽ سود کان پاڪ مالي نظام کي اسلامي رياست جي لازمي حصي طور پيش ڪرڻ ۾ ڏٺو ويو آهي.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |year=2004 |volume=94 |issue=2 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> هن سودي قرض جي متبادل طور نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت تي ٻڌل سرمائيڪاريءَ جي حمايت ڪئي. بعد واري اسلامي بئنڪنگ صنعت ۾ اهڙا تصور اهم ٿيا، جيتوڻيڪ جديد اسلامي بئنڪن جا عملي مالي اوزار مودودي جي اصل تجويزن کان گهڻو وڌيڪ پيچيده آهن. مودودي کي جديد اسلامي معاشيات جو اڪيلو باني قرار ڏيڻ بہ درست نہ ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ ساڳئي دور ۽ ان کان پوءِ ٻين مسلمان معاشيات دانن ۽ فقيهن پڻ هن شعبي جي نظرياتي ۽ عملي تعمير ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004"/> === قرآن جي تفسير تي اثر === مودودي جو سڀ کان وسيع پڙهيو ويندڙ علمي ڪم '''[[تفہيم القرآن]]''' آهي. هي اردو تفسير تقريباً ٽيهن سالن جي عرصي ۾ تيار ٿيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ قرآن جي روايتي تفسير سان گڏ جديد سماجي، سياسي ۽ اخلاقي مسئلن بابت تشريح شامل ڪئي وئي. ''تفہيم القرآن'' جو انداز خاص طور جديد تعليم يافته عام پڙهندڙ کي سامهون رکي تيار ڪيو ويو هو. مودودي آيتن جي لغوي ۽ تاريخي وضاحت سان گڏ انهن مان سماجي ۽ سياسي اصول اخذ ڪندو هو. سندس سليس اردو ۽ منظم استدلال سبب هي تفسير ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي پڙهيو ويو ۽ ٻين ٻولين ۾ پڻ ترجمو ٿيو.<ref name="Mir2026"/> ان جي تفسيرن تي اختلاف پڻ رهيا آهن. روايتي عالمن مان ڪن سندس سياسي اصطلاحن ۽ قرآن جي ڪجهه بنيادي لفظن—جهڙوڪ ''الهٰ''، ''رب''، ''دين'' ۽ ''عبادت''—جي سياسي ۽ حاڪميت سان ڳنڍيل تشريح تي تنقيد ڪئي. ان جي باوجود، انهن اصطلاحن بابت سندس تشريح جديد اسلام پسند فڪر جي لغت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Hartung2014"/> === بعد وارين اسلام پسند ۽ شدت پسند تحريڪن تي اثر === مودودي جي فڪر جو سڀ کان تڪراري ورثو ان جو بعد وارين اسلام پسند ۽ ڪجهه شدت پسند تحريڪن سان تعلق آهي. جديد مطالعي ۾ کيس [[حسن البنا]] ۽ [[سيد قطب]] سان گڏ ويهين صديءَ جي اسلام پسند فڪر جي اهم canonical ليکڪن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="PrincetonIslamist">{{cite book |editor1-last=Euben |editor1-first=Roxanne L. |editor2-last=Zaman |editor2-first=Muhammad Qasim |title=Princeton Readings in Islamist Thought: Texts and Contexts from al-Banna to Bin Laden |publisher=Princeton University Press |year=2009 |pages=79–106 }}</ref> سندس '''حاڪميتِ الٰهي'''، اسلامي نظام، جاهليت ۽ اسلامي انقلاب جهڙا تصور بعد جي مختلف تحريڪن ۾ ٻيهر استعمال ٿيا. خاص طور سيد قطب جي ذريعي انهن مان ڪجهه تصورن جو اثر بعد ۾ پيدا ٿيندڙ وڌيڪ سخت گير تحريڪن تائين پهتو.<ref name="TheonomicShift"/> پر هتي هڪ اهم تاريخي فرق ضروري آهي: مودودي پاڻ منظم جماعت، ڊگهي مدي واري اخلاقي ۽ تعليمي تربيت، ۽ وڏي حد تائين آئيني سياسي عمل کي سماجي تبديليءَ جو طريقو سمجهندو هو. هن پاڪستان ۾ پنهنجي جماعت کي حڪومت جي سخت دٻاءَ باوجود مسلسل ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل نہ ڪيو. تنهنڪري هر اهڙي بعد واري تنظيم جيڪا سندس اصطلاح استعمال ڪري، ان جي حڪمت عملي يا تشدد کي سڌو مودودي ڏانهن منسوب ڪرڻ تاريخي لحاظ کان درست ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> ان جي ابتڙ، سندس لکڻين ۾ عالمي اسلامي نظام، غير اسلامي سياسي حاڪميت جي خاتمي ۽ جهاد بابت اهڙا نظرياتي عنصر ضرور موجود آهن جن کي بعد وارين وڌيڪ انقلابي تحريڪن پنهنجي مخصوص حالتن مطابق نئين معنيٰ ڏني. ان ڪري scholarship ۾ سندس ورثي بابت ٻنهي پاسن—'''آئيني جماعت سازي''' ۽ '''انقلابي اسلامي نظريي'''—کي گڏ پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> === فڪري اثر جو خلاصو === مودودي جي عالمي اثر کي هيٺين ريت اختصار سان ڏيکاري سگهجي ٿو: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#274c77; color:white;" | ميدان ! style="background:#3a6ea5; color:white;" | بنيادي تصور يا ڪم ! style="background:#6096ba; color:white;" | بعد وارو اثر ! style="background:#a3cef1;" | اهم علائقو |- | سياسي فڪر | حاڪميتِ الٰهي، اسلامي رياست، اسلامي جمهوريت | جديد اسلام پسند سياسي نظريي جي تشڪيل | ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر |- | تنظيمي سياست | [[جماعت اسلامي]] | نظرياتي ڪارڪنن تي ٻڌل اسلامي سياسي جماعت جو نمونو | پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش |- | قرآن جي تفسير | ''[[تفہيم القرآن]]'' | جديد سماجي ۽ سياسي رخ رکندڙ قرآن فهم | ڏکڻ ايشيا ۽ ترجمن وسيلي ٻيا ملڪ |- | اسلامي معاشيات | ربا جي خاتمي ۽ اسلامي معاشي نظام | اسلامي معاشيات ۽ سود کان پاڪ بئنڪنگ جي بحثن تي اثر | پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا |- | عرب اسلام پسندي | حاڪميت، جاهليت، انقلاب ۽ نظام | [[سيد قطب]] سميت اسلام پسند فڪري حلقن ۾ قبول ۽ نئين تشريح | مصر ۽ عرب دنيا |- | ايران | اسلامي حڪومت ۽ مغربي سياسي نظام جي تنقيد | فارسي ترجما ۽ انقلابي اسلامي سياسي ٻوليءَ تي محدود/بحث هيٺ اثر | ايران |- | ترڪي | اسلام کي مڪمل نظام طور پيش ڪرڻ | 1960ع کان پوءِ اسلام پسند فڪري حلقن ۾ ترجما ۽ مطالعو | ترڪي |- | عالمي اسلامي احياءُ | دين کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام سمجهڻ | مختلف اسلامي تحريڪن طرفان مقامي حالتن مطابق قبول ۽ تبديلي | آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين |} === علمي جائزو === مودودي بابت جديد علمي جائزو هڪ رخ وارو ناهي. سندس حامين لاءِ هو اسلامي فڪر جي تجديد ڪندڙ، قرآن جو مفسر ۽ جديد حالتن ۾ اسلامي سماجي نظام جي تشريح ڪندڙ مفڪر آهي. سياسي اسلام جي تاريخ پڙهندڙ ڪيترن محققن لاءِ هو جديد اسلام پسنديءَ جو بنيادي نظرياتي معمار آهي، جڏهن تہ نقادن سندس نظرياتي رياست، مذهبي اقليتن، عورتن، سياسي pluralism ۽ حاڪميت بابت تصورن کي جديد برابر شهريت ۽ لبرل جمهوريت سان تڪرار ۾ ڏٺو آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/><ref name="Hartung2014"/> انهيءَ ڪري سندس تاريخي اهميت ڪنهن هڪ سياسي نتيجي ۾ نہ، پر ان ڳالهه ۾ پڻ آهي تہ هن ويهين صديءَ ۾ اسلام بابت بحث جي ٻولي تبديل ڪرڻ ۾ حصو ورتو. ''اسلامي رياست''، ''اسلامي انقلاب''، ''اسلامي نظامِ حيات'' ۽ خدا جي سياسي حاڪميت جهڙا تصور سندس لکڻين وسيلي وڏي مسلم عوامي ۽ سياسي بحث ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري ويا.<ref name="Nasr1996Legacy"/><ref name="Pervez2026"/> سندس اثر جي پائيداريءَ جو هڪ سبب سندس لکڻين جو انداز پڻ هو. هن پيچيده مذهبي ۽ سياسي دليلن کي نسبتاً سليس اردو ۾ پيش ڪيو، جنهن ڪري اهي رڳو روايتي عالمن بدران جديد تعليم يافته مسلمانن تائين به پهتا. سندس تحريرون سندس حياتيءَ کان پوءِ به ترجمن، جماعت اسلاميءَ جي ادارن ۽ ٻين اسلامي تحريڪن وسيلي گردش ۾ رهيون آهن.<ref name="Mir2026"/> 2026ع ۾ شايع ٿيل ''Oxford Handbook of Islamic Reform'' پڻ مودودي کي جديد اسلامي اصلاح ۽ احياءَ جي اهم شخصيتن ۾ شامل ڪري ٿو ۽ سندس عالمي اثر کي سندس وسيع تصنيفي ڪم، خدا جي حاڪميت جي نظريي ۽ هڪ پائيدار تنظيم ــ جماعت اسلامي ــ جي قيام سان ڳنڍي ٿو.<ref name="Pervez2026"/> == آخري زندگي، بيماري ۽ وفات == مودودي پنهنجي زندگيءَ جي وڏي حصي دوران گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت خاص طور خراب رهي ۽ هو وقت بوقت بستري تائين محدود رهيو؛ 1969ع ۾ علاج لاءِ [[برطانيا]] پڻ ويو.<ref name="Nasr1996p127">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1972ع ۾ هن [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي معاملن تي راءِ ڏيڻ ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. سندس آخري دور ۾ صحت جا مسئلا وڌندا ويا.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1979ع ۾ سندس پراڻي گردن جي بيماري وڌيڪ سنگين ٿي ۽ دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس هڪ پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيو يارڪ]] جي هڪ اسپتال ۾ داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="Nasr1996p127"/> مودودي 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 75 سال هئي.<ref name="Tareen2011">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو، جتي وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> [[File:Grave maududi.jpg|thumb|مودودي جي قبر، [[اڇرا]]، [[لاهور]]]] سندس جنازي نماز سان لاڳاپيل تقريبن ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهو شريڪ ٿيا. [[يوسف القرضاوي]] سندس جنازي نماز پڙهائيندڙ مشهور عالمن مان هو.<ref>{{cite web |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |url=https://dailypakistan.com.pk/02-Oct-2014/149195 |website=Daily Pakistan |date=2 October 2014 |access-date=7 October 2026 }}</ref> == اعزاز == مودودي کي 1979ع ۾ [[King Faisal International Prize|شاهه فيصل عالمي انعام]] جي اسلامي خدمتن واري شعبي جو انعام ڏنو ويو. اهو سندس زندگيءَ جي آخري سال ۾ ملندڙ اهم بين الاقوامي اعزازن مان هو. == تصنيفي ڪم == مودودي هڪ انتهائي گهڻو لکندڙ مصنف، صحافي، مفسر ۽ سياسي مفڪر هو. سندس لکڻيون قرآن جي تفسير، [[حديث]] ۽ [[سنت]]، علمِ ڪلام، اسلامي قانون، اخلاق، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم سميت ڪيترن ئي شعبن تي پکڙيل آهن.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> سندس لکڻين جو بنيادي گڏيل موضوع اسلام کي هڪ مڪمل ۽ باهمي طور ڳنڍيل '''نظامِ حيات''' طور پيش ڪرڻ هو. [[مستنصر مير]] موجب مودودي مختلف علمي شعبن تي لکندي به انهن کي هڪ ئي وسيع تصور سان ڳنڍيو: اسلام فرد جي عقيدي ۽ عبادت تائين محدود نه، پر اخلاقي، سماجي، اقتصادي ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ پڻ هڪ جامع نظام آهي.<ref name="Mir2026"/> مودودي پنهنجي لکڻين لاءِ بنيادي طور [[اردو]] استعمال ڪئي. سندس ڪيترائي مضمون پهرين سندس رسالي ''ترجمان القرآن'' ۾ قسطن جي صورت ۾ ڇپيا ۽ بعد ۾ ڪتابن جي صورت ۾ شايع ٿيا. سندس اهم ڪتابن مان گهڻن جا [[عربي]]، [[انگريزي]] ۽ ٻين اسلامي ۽ مغربي ٻولين ۾ ترجما ٿيا.<ref name="MirLife2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Introduction: Mawdudi’s life, personality, and works |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=1–18 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0001 }}</ref> سندس سليس ۽ عام پڙهندڙ لاءِ نسبتاً رسائي لائق اردو سندس فڪر جي ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[شير علي ترين]] موجب سندس اهم لکڻين جا انگريزيءَ ۾ ۽ ڪيترن جا عربي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجما ٿيا، جڏهن تہ ''تفہيم القرآن'' ڏکڻ ايشيا اندر ۽ ان کان ٻاهر پڻ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name="Tareen2011"/> === تفهيم القرآن === {{main|تفهيم القرآن}} مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف '''''[[تفهيم القرآن]]''''' آهي، جيڪا قرآن جو اردو ترجمو ۽ گهڻ-جلدي تفسير آهي. هن ان تي لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين ڪم ڪيو ۽ 1972ع ۾ ان کي مڪمل ڪيو.<ref name="Mir2026"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ آيتن جي ترجمي ۽ تشريح سان گڏ سورتن جو تاريخي پسمنظر، موضوعاتي تعارف، سماجي ۽ سياسي مسئلن بابت بحث ۽ مختلف هنڌن بابت وضاحتي مواد شامل آهي. مودودي قرآن کي جديد پڙهندڙ لاءِ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪندي ان جي هدايت کي انفرادي ۽ اجتماعي زندگي ٻنهي سان ڳنڍيو.<ref name="MirDomains2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Domains of thought and action |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=57–144 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0003 }}</ref> هي تفسير بعد ۾ مختلف ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ مودودي جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="Tareen2011"/> === الجهاد في الاسلام === مودودي جي ابتدائي اهم تصنيف '''''الجهاد في الاسلام''''' هئي. هن ان تي ڪم 1920ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيو؛ ان جو مواد پهرين قسطن ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. ڪتاب ۾ مودودي اسلامي قانون ۽ تاريخ جي تناظر ۾ جنگ، امن ۽ جهاد بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو. هي تصنيف سندس شروعاتي فڪري شهرت جو اهم سبب بڻي ۽ بعد جي لکڻين ۾ اسلامي سياسي نظام، رياست ۽ جهاد بابت سندس خيالن جي تشڪيل لاءِ پڻ اهم رهي.<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Jamal |title=Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām: A Neglected Document |journal=Zeitschrift für Religionswissenschaft |year=2009 |volume=17 |issue=1 |pages=61–84 |doi=10.1515/zfr.2009.17.1.61 }}</ref> === پرده === '''''پرده''''' ۾ مودودي عورتن ۽ مردن جي سماجي تعلق، لباس، حجاب، خاندان ۽ صنفي اختلاط بابت پنهنجا نظريا تفصيل سان بيان ڪيا. هي ڪتاب سندس سماجي فڪر جي اهم تصنيفن مان آهي، پر عورتن جي سماجي ۽ سياسي ڪردار بابت ان ۾ پيش ڪيل خيال جديد دور ۾ تنقيد ۽ بحث جو موضوع پڻ رهيا آهن. === اسلامي قانون ۽ دستور === '''''Islamic Law and Constitution''''' جي نالي سان انگريزيءَ ۾ مشهور لکڻين جي مجموعي ۾ مودودي اسلامي رياست، شريعت، قانونسازي، حاڪميت، خلافت، جمهوريت، اقليتن ۽ آئين بابت پنهنجا سياسي ۽ قانوني تصور بيان ڪيا. سندس جديد '''اسلامي رياست''' واري تصور کي سمجهڻ لاءِ هي سندس اهم ترين سياسي تصنيفن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> === خلافت ۽ ملوڪيت === '''''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]''''' مودودي جي تاريخي ۽ سياسي طور سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل ڪتابن مان آهي. ان ۾ هن ابتدائي اسلامي خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن سياسي تبديليءَ جو تنقيدي جائزو ورتو. ڪتاب خاص طور پهرين مسلمان حڪمرانن کان پوءِ اسلامي سياسي اقتدار جي نوعيت بابت بحث سبب مختلف مذهبي عالمن وچ ۾ اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="MirDomains2026"/> === قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون === '''''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون''''' ۾ مودودي قرآن جي چئن اصطلاحن ــ '''الهٰ، رب، عبادت ۽ دين''' ــ جي تشريح ڪئي. هن انهن لفظن کي رڳو محدود مذهبي معنائن ۾ نه، پر اقتدار، اطاعت ۽ زندگيءَ جي مجموعي نظام سان پڻ ڳنڍيو. اهي تشريحون سندس سياسي-مذهبي فڪر جي اهم بنيادن مان بڻيون، جيتوڻيڪ ٻين اسلامي عالمن سندس ڪجهه تعبيرن سان اختلاف پڻ ڪيو آهي.<ref name="MirThemes2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Central themes of Mawdudi’s writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=19–56 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0002 }}</ref> == چونڊ ڪتابيات == مودودي جي لکڻين جو تعداد تمام وڏو آهي ۽ مختلف ڇاپن، مجموعن ۽ ترجمن ۾ ڪتابن جا عنوان ڪڏهن مختلف صورتن ۾ ڏنا ويا آهن. سندس اهم تصنيفن مان هيٺيان شامل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#264653;color:white;" | تصنيف ! style="background:#2a9d8f;color:white;" | موضوع ! style="background:#457b9d;color:white;" | مختصر وضاحت |- | ''[[تفهيم القرآن]]'' | قرآن جي تفسير | گهڻ-جلدي اردو ترجمو ۽ تفسير؛ مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف |- | ''الجهاد في الاسلام'' | جهاد، جنگ ۽ سياسي نظريو | سندس ابتدائي اهم تصنيفن مان؛ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ لکڻ شروع ڪيائين |- | ''دينيّات'' / ''Towards Understanding Islam'' | اسلام جو تعارف | اسلام جي بنيادي عقيدن، عبادتن ۽ نظامِ زندگيءَ جو عام پڙهندڙ لاءِ تعارف |- | ''پردہ'' | عورت، خاندان ۽ سماج | حجاب، صنفي تعلقن ۽ اسلامي سماجي نظام بابت سندس نظريا |- | ''اسلامي قانون ۽ دستور'' | قانون ۽ سياست | اسلامي رياست، شريعت، آئين، حاڪميت ۽ قانونسازي |- | ''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]'' | اسلامي سياسي تاريخ | خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن تبديليءَ جو تنقيدي مطالعو |- | ''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون'' | قرآني اصطلاح | الهٰ، رب، عبادت ۽ دين جي مودودي واري تشريح |- | ''اسلامي نظامِ زندگي'' | سماجي ۽ سياسي فڪر | اسلام کي جامع نظامِ حيات طور بيان ڪندڙ تحريرون |- | ''اسلام جو معاشي نظام'' | [[اسلامي معاشيات]] | ملڪيت، ربا، زڪوات، سرمائي ۽ معاشي انصاف بابت بحث |- | ''اسلامي رياست'' | سياسي نظريو | اسلامي حڪومت ۽ رياست جي اصولن بابت تحريرون |- | ''تجديد و احياءِ دين'' | اسلامي تجديد | اسلامي تاريخ ۾ مجدد ۽ تجديد جي تصور بابت بحث |- | ''سنت جي آئيني حيثيت'' | حديث ۽ سنت | اسلامي قانون ۽ ديني حجت طور سنت جي حيثيت جو دفاع |- | ''رسائل و مسائل'' | مختلف مذهبي موضوع | مختلف سوالن جي جوابن ۽ فڪري مضمونن جا مجموعا |- | ''سيرت سرور عالم'' | [[محمد|محمد ﷺ]] جي سيرت | پيغمبر اسلام جي زندگي ۽ پيغام بابت تصنيف |} === انگريزي ترجمن ۾ مشهور ڪتاب === سندس ڪيترين تصنيفن جا انگريزي ترجما مختلف عنوانن هيٺ شايع ٿيا آهن، جن ۾ هي شامل آهن: * ''Towards Understanding Islam'' * ''Purdah and the Status of Woman in Islam'' * ''The Islamic Law and Constitution'' * ''Let Us Be Muslims'' * ''The Islamic Way of Life'' * ''A Short History of the Revivalist Movement in Islam'' * ''Human Rights in Islam'' * ''Four Basic Qur'anic Terms'' * ''The Process of Islamic Revolution'' * ''Unity of the Muslim World'' * ''The Moral Foundations of the Islamic Movement'' * ''Economic System of Islam'' * ''The Road to Peace and Salvation'' * ''The Qadiani Problem'' * ''The Question of Dress'' * ''The Rights of Non-Muslims in Islamic State'' * ''Caliphate and Kingship'' * ''Islamic Law and its Introduction in Pakistan'' * ''Khutabat: Fundamentals of Islam'' == چونڊ زماني وار خاڪو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#283618;color:white;" | سال ! style="background:#606c38;color:white;" | واقعو |- | 1903ع | [[اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ ڄائو |- | 1918ع | صحافت سان عملي وابستگي شروع ڪئي |- | 1920ع | جبلپور جي روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو |- | 1920ع وارو ڏهاڪو | دهليءَ ۾ صحافت ۽ ديني مطالعي سان لاڳاپيل رهيو |- | 1927ع | ''الجهاد في الاسلام'' لکڻ ۽ شايع ڪرائڻ جو ابتدائي سلسلو شروع ٿيو |- | 1932ع–1933ع | ''ترجمان القرآن'' سان سندس ڊگهي ادارت ۽ فڪري سرگرميءَ جو دور شروع ٿيو |- | 1938ع | [[پٺاڻ ڪوٽ]] ويجهو دارالاسلام منصوبي سان وابسته ٿيو |- | 1941ع | [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو |- | 1942ع | ''[[تفهيم القرآن]]'' تي ڪم شروع ڪيو |- | 1947ع | ورهاڱي کان پوءِ پاڪستان منتقل ٿيو |- | 1948ع | پاڪستان ۾ اسلامي آئين ۽ رياست لاءِ مهم؛ بعد ۾ گرفتار ٿيو |- | 1953ع | احمديه مخالف تحريڪ جي پسمنظر ۾ فوجي عدالت موت جي سزا ٻڌائي؛ سزا بعد ۾ عمر قيد ۾ تبديل ۽ پوءِ ختم ڪئي وئي |- | 1964ع | جماعت اسلامي خلاف حڪومتي ڪارروائي دوران ٻيهر قيد ٿيو |- | 1972ع | ''تفهيم القرآن'' مڪمل ڪيو؛ جماعت اسلاميءَ جي امير جي عهدي تان پڻ الڳ ٿيو |- | 1979ع | [[شاهه فيصل عالمي انعام]] حاصل ڪيو |- | 22 سيپٽمبر 1979ع | [[بفيلو، نيو يارڪ]]، آمريڪا ۾ وفات |- | 1979ع | [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ دفن ڪيو ويو |} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }} * {{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }} * {{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }} * {{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }} == پڻ ڏسو == * [[جماعت اسلامي]] * [[جماعت اسلامي پاڪستان]] * [[اسلام پسندي]] * [[اسلامي رياست]] * [[اسلامي احياءُ]] * [[اسلامي معاشيات]] * [[تفهيم القرآن]] * [[خلافت ۽ ملوڪيت]] * [[سيد قطب]] * [[محمد اقبال]] == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Abul A'la Maududi}} {{Wikiquote}} == حوالا == {{Reflist}} {{Authority control}} re5ze500kt1j6rkw3fw2ra7d9m6klai 417601 417600 2026-10-06T21:52:05Z Intisar Ali 8681 417601 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ ۽ جماعت اسلامي جو باني (1903–1979)}} {{Infobox religious biography | name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | image = أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg | caption = سيد ابوالاعلى مودودي | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | birth_name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | birth_date = {{Birth date|1903|9|25|df=y}} | birth_place = [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1979|9|22|1903|9|25|df=y}} | death_place = [[بفيلو، نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]] | resting_place = [[اڇرا]]، [[لاهور]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | occupation = اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ، صحافي، مفسر ۽ سياسي اڳواڻ | notable_works = ''[[تفہيم القرآن]]''، ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' | known_for = [[جماعت اسلامي]] جو قيام، اسلامي سياسي فڪر | movement = [[جماعت اسلامي]] | founder = [[جماعت اسلامي]] | awards = [[شاهه فيصل عالمي انعام]]، 1979ع }} '''سيد ابو الاعلىٰ مودودي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Abul A'la Maududi}} (25 سيپٽمبر 1903ع – 22 سيپٽمبر 1979ع) ننڍي کنڊ جو اسلامي عالم، قرآن جو مفسر، صحافي، ليکڪ، سياسي مفڪر ۽ [[جماعت اسلامي]] جو باني هو.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-509695-8 }}</ref> هن ويهين صديءَ ۾ اسلام کي رڳو شخصي عقيدي يا عبادتن جي دائري بدران سماجي، سياسي، قانوني ۽ معاشي نظام طور بيان ڪرڻ لاءِ هڪ منظم فڪري خاڪو پيش ڪيو. جديد تحقيق ۾ کيس جديد اسلامي احياءَ ۽ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم ترين نظريه سازن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009230438 |isbn=9781009230438 }}</ref> مودودي جي لکڻين ۾ [[قرآن جي تفسير]]، حديث، اسلامي قانون، سياست، معيشت، سماج، اخلاق، قومپرستي، سيڪيولرزم، عورتن جي سماجي حيثيت ۽ اسلامي رياست جهڙا موضوع شامل آهن. سندس سڀ کان وڏي علمي تصنيف اردو تفسير ''[[تفہيم القرآن]]'' آهي، جڏهن تہ ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' ۽ ٻيا ڪيترائي ڪتاب پڻ سندس مشهور تصنيفن ۾ شامل آهن.<ref name="Nasr1996"/> سندس تحريرون اردو مان عربي، انگريزي، بنگالي، هندي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيون ۽ سندس فڪر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ٻين مسلم معاشرن جي اسلامي احيائي تحريڪن تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Nasr1996"/> 26 آگسٽ 1941ع تي مودودي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو پاڪستان آيو ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي ذريعي ملڪ جي آئين ۽ رياستي نظام کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي اصولن تي قائم ڪرڻ جي سياسي مهم هلائيندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> سندس سياسي ۽ مذهبي نظرين جا ڪيترائي پهلو—خاص ڪري اسلامي رياست، حاڪميت، جمهوريت، عورتن، غير مسلم شهرين، جهاد ۽ اسلامي قانون بابت موقف—علمي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Iqtidar2026"/> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul Ala'a Al-Mowdoodi |url=https://kingfaisalprize.org/ar/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |publisher=King Faisal Foundation |access-date=7 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == ابو الاعلىٰ مودودي 25 سيپٽمبر 1903ع تي [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، ان وقت جي نوابي [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ پيدا ٿيو.<ref name="KFP1979"/> سندس خاندان دهليءَ جي اشرافيه سان تاريخي نسبت رکندڙ سيد خاندان هو.<ref name="Qasmi2017">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |editor-last1=Qasmi |editor-first1=Ali Usman |editor-last2=Robb |editor-first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |doi=10.1017/9781108628012 }}</ref> مودودي پنهنجي دور جي ڪيترن روايتي عالمن جي ابتڙ ڪنهن هڪ مدرسي جي باقاعده ڊگهي نصابي تعليم مان فارغ ٿيل عالم نه هو. سندس تعليم جو وڏو حصو گهر، ذاتي مطالعي ۽ مختلف استادن وٽ حاصل ڪيل تعليم تي ٻڌل هو. ان هوندي به هن عربي، فارسي ۽ اسلامي علوم جو مطالعو ڪيو ۽ بعد ۾ قرآن، حديث، فقه ۽ جديد سياسي فڪر بابت وسيع لکڻيون ڪيون. مورخ علي عثمان قاسمي موجب، مدرسي جي روايتي رسمي تربيت نه هئڻ باوجود مودودي ڪلاسيڪي اسلامي روايت سان گڏ جديد مغربي سياسي فڪر جي به قابل ذڪر ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> سندس والد سيد احمد حسن مودودي وڪالت سان وابسته هو ۽ مذهبي رجحان رکندو هو. ابتدائي عمر ۾ مودودي کي گهر ۾ عربي، فارسي، قرآن ۽ اسلامي تعليم ڏني وئي. سندس رسمي تعليم گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي؛ والد جي بيماري ۽ پوءِ خاندان جي معاشي حالتن سبب نوجوان مودودي کي نسبتاً ننڍي عمر ۾ عملي زندگي اختيار ڪرڻي پئي.<ref name="Nasr1996"/> == صحافتي زندگي == مودودي جي عملي زندگيءَ جي شروعات بنيادي طور [[صحافت]] سان ٿي، ۽ اهو تجربو سندس بعد واري لکڻيءَ جي اسلوب ۽ سياسي فڪر تي نمايان اثرانداز ٿيو. قاسمي موجب، مسجد يا مدرسي سان مستقل وابستگي بدران صحافت مان ڪيريئر شروع ڪرڻ کيس هندستان جي آئيني مستقبل، مسلمانن جي سياسي نمائندگي، هندو-مسلم لاڳاپن ۽ برطانوي اقتدار کان پوءِ ممڪن سياسي نظام بابت هلندڙ بحثن سان سڌي واقفيت ڏني.<ref name="Qasmi2017"/> نوجوانيءَ ۾ هن مختلف اخبارن سان ڪم ڪيو. 1918ع ڌاري سندس صحافتي زندگي شروع ٿي ۽ پوءِ هو جبلپور مان نڪرندڙ روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو. بعد ۾ دهليءَ ۾ مسلمان صحافت سان ڪم ڪيائين. هن ''مسلم'' ۽ پوءِ [[جمعيت علماءِ هند]] سان لاڳاپيل اخبار ''الجمعية'' جي ادارت پڻ ڪئي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Qasmi2017"/> صحافت مودودي لاءِ رڳو پيشو نه رهي؛ اها سندس سياسي ۽ مذهبي خيالن جي تشڪيل جو اهم ذريعو بڻجي وئي. سندس تحرير جو انداز روايتي عالماڻي نثر کان نسبتاً مختلف، سڌو ۽ عام پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ جوڳو هو. ان وسيلي هو پيچيده مذهبي ۽ سياسي تصورن کي جديد سياسي اصطلاحن سان پيش ڪرڻ لڳو.<ref name="Qasmi2017"/> == علمي ۽ فڪري تشڪيل == 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان ۾ فرقيواراڻي تشدد، خلافت تحريڪ کان پوءِ جي سياسي صورتحال ۽ اسلام ۽ جهاد بابت ٿيندڙ بحثن مودودي جي فڪري ارتقا تي اثر وڌو. ان ماحول ۾ هن جهاد جي اسلامي تصور بابت لکڻ شروع ڪيو، جنهن جو نتيجو سندس ابتدائي اهم تصنيف ''الجهاد في الإسلام'' جي صورت ۾ نڪتو. ڪتاب جو مواد پهرين قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Iqtidar2026"/> ''الجهاد في الإسلام'' مودودي جي شروعاتي دور جي اهم تصنيفن مان هئي. جديد Cambridge edition هن ڪتاب کي سندس شروعاتي ۽ اثرائتي سياسي تحريرن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان کي نوآبادياتي دور، تشدد جي جواز، اسلامي سياسي نظام ۽ جديد رياست بابت سندس وسيع فڪر جي پسمنظر ۾ رکي ٿي.<ref name="Iqtidar2026"/> مودودي جو فڪر وقت سان هڪ اهڙي نظريي ڏانهن وڌيو جنهن ۾ اسلام کي مڪمل طرزِ حيات قرار ڏنو ويو. سندس نظر ۾ دين جي دائري ۾ فردي عبادت سان گڏ سياست، معيشت، قانون، سماج ۽ رياست پڻ شامل هئا. ولي نصر جي تجزيي موجب مودودي جديد دور ۾ سياسي اسلام جو هڪ منظم نظرياتي خاڪو تيار ڪيو ۽ ان نظريي کي عملي سماجي تحريڪ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> بهرحال، جديد علمي تحقيق مودودي جي فڪري تشڪيل کي صرف ”اولهه جي مخالفت“ جو نتيجو نٿي سمجهي. نصر ان کي برطانوي هندستان ۾ مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ سياسي طاقت، اجتماعي سڃاڻپ، قومپرستي ۽ نوآبادياتي نظام کان پوءِ مستقبل جي رياست بابت بحثن سان پڻ ڳنڍي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == ترجمان القرآن == 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مودودي پنهنجي رسالي ''ترجمان القرآن'' جي ادارت ۽ اشاعت شروع ڪئي. اهو رسالو اڳتي هلي سندس فڪر جي تشهير جو اهم ذريعو بڻيو. ''ترجمان القرآن'' ۾ هن قرآن، اسلامي تاريخ، سياست، قومپرستي، جديد تهذيب، مسلمانن جي اجتماعي حالت ۽ اسلامي نظام بابت مسلسل مضمون لکيا.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> هن دور تائين مودودي روايتي صحافي کان هڪ منظم مذهبي-سياسي مفڪر ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو. سندس لکڻين ۾ اهو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو تہ مسلمانن جي مسئلن جو حل رڳو سياسي نمائندگي يا اقتدار ۾ حصي حاصل ڪرڻ ۾ نه، پر فرد ۽ سماج کي اسلامي اصولن مطابق نئين سر منظم ڪرڻ ۾ آهي.<ref name="Nasr1996"/> == علامه اقبال ۽ دارالاسلام == 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ مودودي جو رابطو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] ۽ چوڌري نياز علي خان سان ٿيو. چوڌري نياز علي خان پنجاب ۾ هڪ علمي ۽ ديني مرڪز قائم ڪرڻ لاءِ زمين وقف ڪئي هئي، جنهن کي ''دارالاسلام'' جي نالي سان سڃاتو ويو. 1938ع ۾ مودودي حيدرآباد دکن ڇڏي [[پٺاڻ ڪوٽ]] ڀرسان دارالاسلام منتقل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> دارالاسلام واري دور ۾ مودودي کي پنهنجي مذهبي ۽ سماجي فڪر کي هڪ منظم تحريڪ جي صورت ڏيڻ لاءِ ماحول مليو. جيتوڻيڪ اقبال اپريل 1938ع ۾ وفات ڪري ويو، دارالاسلام جو تجربو مودودي جي بعد واري تنظيمي سوچ ۽ جماعت اسلامي جي قيام کان اڳ واري فڪري مرحلي ۾ اهم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> == هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ بابت موقف == مودودي گڏيل هندستان ۾ رائج علائقائي يا قومي قومپرستيءَ جو سخت نقاد هو. سندس نظر ۾ مسلمانن جي بنيادي اجتماعي سڃاڻپ قوم، نسل يا جاگرافي بدران اسلام سان وابسته هئڻ گهرجي. انهيءَ بنياد تي هن [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي گڏيل هندستاني قومپرستيءَ سان گڏ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي مسلمان قومپرستيءَ جي سياسي صورت تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> اهو موقف هڪ اهم تاريخي فرق پيدا ڪري ٿو: مودودي مسلمانن لاءِ اسلامي سياسي نظام جو حامي هو، پر مسلم ليگ جي قيادت هيٺ هلي رهي پاڪستان تحريڪ جي سياسي نظريي ۽ حڪمت عمليءَ سان شروع کان متفق نه هو. علي عثمان قاسمي جي تحقيق موجب مودودي مسلم ليگ ۽ [[محمد علي جناح]] تي تنقيد ڪندي دليل ڏنو تہ رڳو مسلمانن جي اڪثريت واري قومي رياست قائم ٿيڻ سان اها خود بخود ”اسلامي رياست“ نه بڻجي ويندي.<ref name="Qasmi2017"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو پاڪستان بابت ورهاڱي کان اڳ وارو موقف ۽ 1947ع کان پوءِ پاڪستان کي اسلامي رياست بنائڻ لاءِ سندس سياسي سرگرمي ٻه الڳ تاريخي مرحلا آهن؛ ٻنهي کي هڪٻئي سان ملائي پيش ڪرڻ سان سندس سياسي ارتقا جي صحيح تصوير سامهون نٿي اچي.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جو قيام == {{Main|جماعت اسلامي}} مودودي جي فڪري ۽ تنظيمي سرگرمين جو نتيجو 26 آگسٽ 1941ع تي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] جي قيام جي صورت ۾ سامهون آيو. جماعت جي قيام جو مقصد اهڙي منظم جماعت تيار ڪرڻ هو جيڪا اسلامي اصولن مطابق فرد، سماج ۽ آخرڪار رياستي نظام جي تبديلي لاءِ ڪم ڪري. مودودي جماعت جو پهريون امير چونڊيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي جي تصور ۾ جماعت محض چونڊن لاءِ قائم ڪيل سياسي پارٽي نه هئي، بلڪه هڪ نظرياتي ۽ اصلاحي تحريڪ هئي. ان جو ابتدائي طريقو تعليم، تربيت، اشاعت ۽ چونڊيل ڪارڪنن جي تياري ذريعي سماج ۾ تدريجي تبديلي آڻڻ هو. نصر موجب مودودي جي اهم جدت اها هئي تہ هن پنهنجي سياسي-مذهبي نظريي سان گڏ ان کي عملي جامو پارائڻ لاءِ هڪ منظم سماجي ۽ سياسي تنظيم جو خاڪو پڻ پيش ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> ورهاڱي کان اڳ جماعت اسلامي سڄي برطانوي هندستان جي تنظيم هئي. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت جون هندستاني ۽ پاڪستاني شاخون جدا تنظيمي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ لڳيون، جڏهن تہ مودودي پاڪستان منتقل ٿيو ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي قيادت جاري رکي.<ref name="Nasr1996"/> == پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ == 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ مودودي پاڪستان لڏي آيو ۽ [[لاهور]] سندس سياسي، علمي ۽ تنظيمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. ورهاڱي کان اڳ مسلم ليگ جي پاڪستان واري تصور تي تنقيد ڪرڻ باوجود، نئين رياست قائم ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي سرگرمين جو مرڪز پاڪستان جي آئيني ۽ قانوني ڍانچي کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي بنائڻ تي رکيو.<ref name="Nasr1996"/> هن ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي آئين ۾ خدا جي حاڪميت، اسلامي قانون جي بالادستي ۽ رياست جي اسلامي سڃاڻپ کي تسليم ڪرائڻ لاءِ مهم هلائي. پاڪستان جي رياست سان سندس تعلق ان ڪري مختلف وقتن تي تعاون، سياسي اختلاف، گرفتاري ۽ قيد جي مرحلن مان گذريو. سندس اسلامي رياست، جمهوريت ۽ آئين بابت تفصيلي نظريو بعد وارن حصن ۾ الڳ بيان ڪيو ويندو. == گرفتاريون ۽ رياست سان ٽڪراءُ == پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ مودودي ۽ حڪومت جا لاڳاپا جلد خراب ٿيا. 1948ع ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصو قيد ۾ رکيو ويو. سندس سياسي سرگرمين ۾ پاڪستان کي اسلامي آئين ڏيڻ جو مطالبو مرڪزي حيثيت اختيار ڪندو ويو.<ref name="Nasr1996"/> 1953ع ۾ پنجاب، خاص طور [[لاهور]]، ۾ احمدين خلاف تحريڪ ۽ فسادن دوران مودودي جو لکيل رسالو ''قادياني مسئلو'' پڻ شديد سياسي تڪرار جو حصو بڻيو. مارشل لا اختيارين کيس گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ موت جي سزا ٻڌائي. سزا تي عمل نه ٿيو؛ بعد ۾ اها عمر قيد ۾ تبديل ڪئي وئي ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> ان واقعي مودودي جي سياسي حيثيت کي وڏي شهرت ڏني، پر 1953ع جي تشدد ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي تنظيمن جي ڪردار، جماعت اسلامي جي ذميواري ۽ مودودي جي تحريرن جي اثر بابت تاريخي بحث کي سندس حامين جي روايت کان الڳ، معتبر ثانوي ذريعن جي بنياد تي ڏسڻ ضروري آهي. ان موضوع کي سندس احمديت بابت نظرين واري حصي ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويندو. == تفسير تفهيم القرآن == {{Main|تفهيم القرآن}} مودودي 1942ع ۾ قرآن جي اردو تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' لکڻ شروع ڪئي. اهو منصوبو لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تائين جاري رهيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ ترجمي سان گڏ تاريخي پسمنظر، آيتن جي تشريح، سماجي ۽ قانوني مسئلن ۽ مودودي جي سياسي ۽ مذهبي فڪر بابت تفصيلي حاشيا شامل آهن. هي تفسير سندس سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ وسيع اثر رکندڙ تصنيفن مان بڻيو ۽ بعد ۾ ڪيترين ٻولين ۾ ان جا ترجما ٿيا. ''تفهيم القرآن'' سندس مجموعي فڪر کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي رياست، قانون، معيشت، عورت، جهاد، غير مسلمانن ۽ سماجي نظام بابت سندس ڪيترن نظرين جي قرآني استدلال جو تفصيلي اظهار ان ۾ ملي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا == مودودي تقريباً ٽن ڏهاڪن تائين جماعت اسلامي جي قيادت ڪئي. صحت جي مسئلن ۽ تنظيمي حالتن جي پسمنظر ۾ هن 1972ع ۾ جماعت اسلامي جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. امارت ڇڏڻ کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي فڪر ۽ جماعت سان فڪري لاڳاپي ۾ سرگرم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> ساڳئي سال سندس ڊگهي عرصي کان جاري ''تفهيم القرآن'' پڻ مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ جو آخري دور بنيادي طور علمي ڪم، لکڻين ۽ خراب ٿيندڙ صحت سان لاڳاپيل رهيو. == اعزاز == 1979ع ۾ مودودي کي '''اسلام جي خدمت''' جي شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979"/> انعام جي سرڪاري فيصلي ۾ سندس اسلامي صحافت، لکڻين، ننڍي کنڊ ۾ اسلامي فڪر جي تجديد لاءِ سرگرمين ۽ اسلامي قدرن جي ترويج کي انعام ڏيڻ جا اهم سبب ڄاڻايو ويو.<ref name="KFP1979"/> [[File:أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg|thumb|ساڄو|سيد ابوالاعلىٰ مودودي، جنهن کي 1979ع ۾ اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ شاهه فيصل عالمي انعام ڏنو ويو.]] == آخري بيماري ۽ وفات == مودودي ڪيترن سالن کان گڙدن جي بيماريءَ ۾ مبتلا هو ۽ زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.<ref name="Nasr1996"/> 1979ع ۾ علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. علاج دوران سندس حالت وڌيڪ خراب ٿي ۽ 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ 75 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪيائين.<ref name="Nasr1996"/> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو. لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. [[File:Grave maududi.jpg|thumb|ساڄو|[[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ ابو الاعلىٰ مودودي جي قبر]] مودودي جي وفات سندس سياسي ۽ فڪري اثر جو خاتمو ثابت نه ٿي. سندس لکڻيون، جماعت اسلامي جو تنظيمي ڍانچو ۽ اسلامي رياست بابت سندس اصطلاحي ۽ نظرياتي تصورات ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر به جديد اسلامي سياسي تحريڪن جي بحث جو حصو بڻيا. جديد علمي ادب ۾ ان اثر جي نوعيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن، جن جو تفصيلي جائزو مضمون جي ''اثر ۽ ورثو'' واري حصي ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026"/> == فڪر ۽ نظريا == مودودي جي فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام رڳو فرد جي ذاتي عقيدي، عبادت يا روحاني زندگي تائين محدود مذهب نہ، پر انسان جي انفرادي ۽ اجتماعي زندگيءَ لاءِ هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، قانوني ۽ سياسي نظام آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت کي ان نظام جا بنيادي ماخذ قرار ڏنو ۽ جديد رياست، آئين، معيشت ۽ سماج بابت اسلامي اصطلاحن کي ويهين صديءَ جي سياسي ٻوليءَ سان ملائي هڪ منظم نظريو پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Iqtidar2020">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Theorizing Popular Sovereignty in the Colony: Abul Aʿla Maududi's “Theodemocracy” |journal=The Review of Politics |volume=82 |issue=4 |year=2020 |pages=595–617 |doi=10.1017/S0034670520000595 }}</ref> جديد عالمن مودودي جي هن فڪر کي رڳو قديم اسلامي سياسي تصورن جي بحالي قرار ڏيڻ بدران نوآبادياتي هندستان، جديد قومي رياست، عوامي حاڪميت، جمهوريت، سوشلزم ۽ يورپي سياسي نظرين سان سندس فڪري بحث جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهيو آهي.<ref name="Iqtidar2020"/><ref name="Iqtidar2026"/> خاص طور سندس ''حاڪميت''، ''اسلامي رياست'' ۽ ''اسلامي انقلاب'' جهڙا تصور بعد ۾ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم اصطلاحن ۾ شامل ٿيا.<ref name="Zaman2015">{{cite journal |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |title=The Sovereignty of God in Modern Islamic Thought |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=25 |issue=3 |year=2015 |pages=389–418 |doi=10.1017/S1356186314000561 }}</ref> === قرآن ۽ سنت === مودودي قرآن کي اسلامي فڪر ۽ قانون جو بنيادي ماخذ سمجهندو هو، پر قرآن سان گڏ [[سنت]] کي پڻ لازمي قانوني ۽ ديني حجت قرار ڏيندو هو. سندس دليل موجب قرآن پاڻ رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو، تنهنڪري اسلامي نظام کي صرف قرآن تائين محدود ڪري سنت کي قانوني حجيت کان ڌار نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Adams1983">{{cite book |last=Adams |first=Charles J. |chapter=Mawdudi and the Islamic State |editor-last=Esposito |editor-first=John L. |title=Voices of Resurgent Islam |publisher=Oxford University Press |year=1983 |pages=99–133 |isbn=9780195033404 }}</ref> سندس مشهور تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' صرف لفظي يا لغوي تفسير نہ هو؛ ان ۾ تاريخ، قانون، سياست، معيشت ۽ سماجي معاملن بابت سندس فڪري موقف پڻ وڏي پيماني تي بيان ٿيل آهي. انهيءَ ڪري ''تفهيم القرآن'' مودودي جي سياسي ۽ سماجي فڪر کي سمجهڻ لاءِ به بنيادي ماخذ آهي.<ref name="Nasr1996"/> === حاڪميتِ الٰهي === مودودي جي سياسي فڪر جو هڪ اهم تصور '''حاڪميتِ الٰهي''' هو. سندس نظر ۾ آخري ۽ مطلق حاڪميت انسان، بادشاهه، پارليامينٽ يا قوم بدران خدا جي آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙو مطلق قانون ساز اختيار حاصل نہ آهي جنهن تحت هو خدائي هدايت کان آزاد ٿي حلال ۽ حرام جا بنيادي معيار مقرر ڪري.<ref name="Zaman2015"/> محمد قاسم زمان موجب ''حاڪميتِ الٰهي'' جديد اسلام پسند سياسي فڪر جو نمايان تصور بڻيو ۽ مودودي ان جي ويهين صديءَ واري تشڪيل جي اهم ترين مفڪرن مان هو.<ref name="Zaman2015"/> جديد تحقيق ساڳئي وقت اهو پڻ واضح ڪري ٿي تہ مودودي جي حاڪميت واري تصور کي سڌي طرح وچئين دور جي اسلامي سياسي نظريي جو نقل سمجهڻ درست نہ ٿيندو؛ ان جي جديد صورت نوآبادياتي رياست، قانون سازي ۽ عوامي حاڪميت بابت جديد بحثن سان پڻ جڙيل هئي.<ref name="AlAzami2022">{{cite journal |last=Al-Azami |first=Usaama |title=Locating Ḥākimiyya in Global History: The Concept of Sovereignty in Premodern Islam and Its Reception after Mawdūdī and Quṭb |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=355–376 |doi=10.1017/S1356186321000605 }}</ref> مودودي انساني حاڪميت کي رد ڪندي اهو نہ چيو تہ رياستي انتظام ۾ ماڻهن جو ڪو ڪردار ئي نہ هجي. سندس تصور ۾ مسلمان خدا جا ''خليفا'' يا نائب آهن ۽ مقرر ڪيل اسلامي حدن اندر اجتماعي معاملن جي انتظام، مشاورت ۽ اهڙن معاملن بابت فيصلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا جن بابت شريعت ڪو واضح حڪم نہ ڏنو هجي.<ref name="ILC1977">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1977 }}</ref> === اسلامي رياست === {{further|اسلامي رياست}} مودودي جديد دور ۾ ''اسلامي رياست'' جي منظم نظريي کي ترقي ڏيندڙ نمايان مفڪرن مان هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس تصور ۾ اسلامي رياست جي بنياد جا ٽي اهم اصول '''توحيد'''، '''رسالت''' ۽ '''خلافت''' هئا. توحيد مان خدا جي حاڪميت، رسالت مان قرآن ۽ سنت جي رهنمائي، ۽ خلافت مان انسان جي محدود ۽ امانتي سياسي اختيار جو تصور اخذ ڪيو ويو.<ref name="ILC1977"/> هن اسلامي رياست کي ڪنهن مخصوص نسل، قوم يا جاگرافيءَ تي ٻڌل قومي رياست بدران هڪ '''نظرياتي رياست''' طور پيش ڪيو. سندس نظر ۾ رياست جي اسلامي هجڻ جو بنيادي معيار ان جي آباديءَ جو فقط مسلمان هجڻ نہ، پر ان جي قانوني ۽ سياسي نظام جو اسلامي اصولن سان مطابقت رکڻ هو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي 1955ع ۾ پنهنجي مثالي نظام لاءِ ”خدا پرست جمهوري خلافت“ جهڙا لفظ پڻ استعمال ڪيا.<ref name="Nasr1996"/> سندس لکڻين ۾ اسلامي رياست جو دائرو وسيع آهي: خانداني معاملن کان وٺي معيشت، عدليه، انتظاميا، شهرين جي حقن ۽ فرضن، جنگ ۽ امن ۽ بين الاقوامي لاڳاپن تائين شريعت کي هدايت جو بنياد قرار ڏنو ويو.<ref name="Adams1983"/> بهرحال سندس تصور ۾ رياست جو هر انتظامي تفصيل اڳواٽ مقرر ٿيل نہ هو. مودودي پاڻ تسليم ڪيو تہ انساني معاملن جو هڪ وڏو ميدان اهڙو آهي جنهن بابت شريعت خاموش آهي؛ اهڙن معاملن ۾ اسلامي رياست حالتن مطابق قانون ۽ ضابطا ٺاهي سگهي ٿي، بشرطيڪ اهي قرآن ۽ سنت جي واضح حڪمن سان ٽڪراءَ ۾ نہ هجن.<ref name="Adams1983"/> === ٿيئوڊيموڪريسي === مودودي پنهنجي مثالي سياسي نظام کي روايتي معنيٰ ۾ '''[[ٿيوڪريسي]]''' سڏڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن '''خدائي جمهوريت''' (Theodemocracy) يا ''خدائي جمهوري نظام'' جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ آخري حاڪميت خدا جي هجي، پر مسلمان اجتماعي طور خلافت جي حق کي استعمال ڪن.<ref name="Iqtidar2020"/> حميرا اقتدار جي تحقيق موجب مودودي جي ''خدائي جمھوريت'' کي فقط ”مذهبي آمريت“ جو مترادف سمجهڻ سندس نظريي جي پيچيدگي کي نظرانداز ڪري ٿو. مودودي هڪ طرف مطلق عوامي حاڪميت کي رد ڪيو، پر ٻئي طرف حڪمرانن کي خدا جي نمائندگي ڪندڙ پادري طبقي جي صورت ۾ مطلق اختيار ڏيڻ به قبول نہ ڪيو. سندس تصور ۾ اجتماعي مشاورت، نمائندگي ۽ عوام جي سياسي شموليت موجود هئي، پر اها شريعت جي حدن اندر هئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === جمهوريت ۽ شوريٰ === مودودي مغربي لبرل جمهوريت جي ان اصول سان اختلاف رکندو هو جنهن موجب عوام يا سندن چونڊيل پارليامينٽ آخري قانون ساز حاڪم آهي. سندس خيال ۾ جيڪڏهن اڪثريت کي اخلاقي يا خدائي حدن کان آزاد مڪمل قانون ساز اختيار ڏنو وڃي تہ مقبول خواهش پاڻ صحيح ۽ غلط جو معيار بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Iqtidar2020"/> هن آمريڪا ۾ شراب جي ممانعت ۽ پوءِ ان جي خاتمي کي مثال طور استعمال ڪندي دليل ڏنو تہ عددي اڪثريت لازمي طور اخلاقي يا سماجي لحاظ کان درست فيصلو نٿي ڪري.<ref name="PoliticalTheory">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Political Theory of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |edition=8th |year=1993 |pages=23–25 }}</ref> ٻئي طرف، هو حڪومت جي معاملن ۾ '''شوريٰ''' يا گڏيل صلاح مشوري کي ضروري سمجهندو هو. حڪمران کي ماڻهن جي اعتماد جو حامل هئڻ گهرجي ۽ جن معاملن بابت شريعت ۾ قطعي حڪم موجود نہ هجي، انهن بابت مسلمانن جي صلاح ۽ اتفاق ذريعي فيصلا ڪري سگهجن ٿا.<ref name="ILC1977"/><ref name="Adams1983"/> انهيءَ سبب مودودي جي جمهوريت بابت موقف کي سادي نموني ”جمهوريت جي حمايت“ يا ”جمهوريت جي مڪمل مخالفت“ طور بيان ڪرڻ اڻپورو آهي. هو عوامي نمائندگي ۽ مشاورت قبول ڪندو هو، پر عوام جي غير محدود قانون ساز حاڪميت کي رد ڪندو هو.<ref name="Iqtidar2020"/> === رياستي ادارا ۽ آئين === مودودي جو خيال هو تہ اسلام جا بنيادي آئيني اصول قرآن، سنت، خلفاءِ راشدين جي روايت ۽ اسلامي قانوني ورثي مان اخذ ٿين ٿا، پر جديد رياست لاءِ انهن اصولن کي لکيل آئين جي صورت ڏيڻ ضروري آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن جي تصور موجب رياست جو سربراهه چونڊيل هجي ۽ عوام جو اعتماد حاصل هجي. قانون ساز اداري ۾ اهڙا ماڻهو شامل هجن جيڪي اسلامي قانون کي سمجهڻ ۽ جديد مسئلن تي ان جي اصولن کي لاڳو ڪرڻ جي صلاحيت رکن. قانون سازيءَ جو اختيار اهڙن شعبن ۾ وسيع ٿي سگهي ٿو جن بابت شريعت واضح حڪم نہ ڏئي، پر قرآن ۽ سنت جي قطعي حڪمن کي تبديل ڪرڻ پارليامينٽ جي اختيار ۾ نہ هوندو.<ref name="ILC1977"/> مودودي جي عدليه بابت سوچ وقت سان تبديل ٿي. شروعاتي دور ۾ هن مغربي adversarial عدالتي نظام ۽ وڪيلن جي ڪردار تي تنقيد ڪئي، پر پاڪستان ۾ جماعت اسلامي خلاف سرڪاري ڪارروائين دوران عدالتن کان رليف ملڻ کان پوءِ هن آزاد عدليه، اپيل جي حق ۽ [[مخالف ڌرين وارو عدالتي نظام]] يا فريقي مقابلي وارو عدالتي نظام يا ايڊورسريل سسسٽم جي فائدن کي وڌيڪ قبول ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح سندس سياسي فڪر مڪمل طور جامد نہ رهيو؛ عملي پاڪستاني سياست ۽ رياستي ادارن سان تجربن جي نتيجي ۾ سندس ڪجهه آئيني تجويزون تبديل ٿينديون رهيون.<ref name="Nasr1996"/> === شريعت === مودودي لاءِ '''[[شريعت]]''' اسلامي رياست جي سڃاڻپ جو بنيادي معيار هئي. هن لکيو تہ جيڪڏهن مسلمان سماج شعوري طور شريعت کي رد ڪري پنهنجو قانون ان کان آزاد ڪنهن ٻئي ماخذ مان اخذ ڪري، تہ اهڙو سماج اسلامي نظام جي بنيادي دعويٰ کي ڪمزور ڪري ٿو.<ref name="IslamicLaw1955">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=Islamic Law and Its Introduction |publisher=Islamic Publications |year=1955 |pages=13–14 }}</ref> سندس تصور ۾ شريعت رڳو عبادتن يا خانداني قانون تائين محدود نہ هئي، پر سماجي ۽ معاشي معاملا، انتظام، عدليه، شهري حق ۽ فرض ۽ جنگ ۽ امن جا اصول پڻ ان جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref name="Adams1983"/> مودودي اسلامي فوجداري قانون جي [[حدود]]، سود جي خاتمي ۽ ٻين شرعي حڪمن جي نفاذ جي حمايت ڪئي. هن مغربي يا مغرب زدہ مسلمانن طرفان حدود کي ظالماڻو قرار ڏيڻ واري تنقيد رد ڪئي، پر ساڳئي وقت دليل ڏنو تہ اهڙيون سزائون هڪ مڪمل اسلامي سماجي نظام ۽ اسلامي تعليم جي قيام کان اڳ الڳ نموني لاڳو ڪرڻ مناسب نہ ٿيندو.<ref name="Nasr1996"/> 2026ع ۾ [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] پاران شايع ڪيل سندس چونڊ سياسي تحريرن جي اسڪالري ايڊيشن پڻ سندس ''Islamic Law and Constitution'' واري بحث کي ان ڪوشش طور بيان ڪري ٿي جنهن ۾ مودودي جديد رياستي حڪمراني ۽ شريعت جي وچ ۾ مطابقت جو سياسي-قانوني تصور پيش ڪيو.<ref name="Iqtidar2026"/> === اجتهاد === مودودي [[اجتهاد]] کي مڪمل طور رد نہ ڪيو، پر ان جي استعمال لاءِ سخت علمي شرطون رکندو هو. سندس نظر ۾ اجتهاد اهڙي شخص يا اداري جو ڪم هجڻ گهرجي جنهن کي قرآن، سنت، فقهي اصولن ۽ اسلامي علمي روايت تي عبور هجي ۽ جيڪو شريعت کي آخري معيار طور قبول ڪري.<ref name="Nasr1996"/> ان لحاظ کان سندس تصور جديديت پسند مفڪرن کان مختلف هو، جيڪي جديد عقل يا سماجي ضرورتن کي روايتي فقهي نتيجن جي وسيع نئين تشريح لاءِ وڌيڪ آزاد معيار طور استعمال ڪندا هئا. === اسلامي انقلاب === مودودي 1930ع ۽ 1940ع جي ڏهاڪن کان اسلام کي هڪ ''انقلابي نظريي'' ۽ جماعت اسلامي کي سماجي تبديليءَ جي تحريڪ طور بيان ڪندو رهيو. سندس استعمال ڪيل '''اسلامي انقلاب''' جو تصور بعد ۾ ٻين اسلامي تحريڪن ۾ وڏي پيماني تي رائج ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> پر مودودي جو ”انقلاب“ عام طور هٿياربند بغاوت يا اوچتي اقتدار تي قبضي جي معنيٰ ۾ نہ هو. هن سماج جي اخلاقي ۽ فڪري تبديلي، تربيت يافته ڪارڪنن جي تياري، تعليم ۽ دعوت ذريعي تدريجي تبديليءَ کي ترجيح ڏني. سندس خيال ۾ پائيدار سياسي تبديلي ان وقت ممڪن هئي جڏهن سماج ۾ ان لاءِ فڪري ۽ اخلاقي بنياد تيار ٿي وڃي.<ref name="Nasr1996"/> 1957ع ۾ جماعت اسلامي جي مستقبل جي حڪمت عملي بابت هن غير آئيني ذريعن سان سياسي نظام بدلائڻ جي مخالفت ڪئي. ايوب خان ۽ پوءِ ذوالفقار علي ڀٽي جي حڪومتن سان شديد اختلافن باوجود مودودي عام طور جماعت کي ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جي مخالفت ڪندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو انقلابي سياسي vocabulary ۽ سندس تجويز ڪيل عملي طريقو الڳ رکڻ ضروري آهي: سندس لکڻين ۾ سماجي نظام جي بنيادي تبديلي لاءِ انقلابي اصطلاح موجود آهن، پر جماعت لاءِ سندس سياسي حڪمت عملي گهڻو ڪري تدريجي، تنظيمي ۽ آئيني رهي.<ref name="Nasr1996"/> === قومپرستي === مودودي '''[[قومپرستي]]''' کي جديد مغربي سياسي تصور سمجهندو هو ۽ مسلمانن جي بنيادي سياسي سڃاڻپ کي جاگرافي، نسل يا ٻوليءَ سان ٻڌڻ جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس خيال ۾ اسلامي امت سرحدن ۽ نسلي قوميتن کان مٿانهين مذهبي برادري آهي، تنهنڪري مسلمانن کي قومپرست وفاداريءَ بدران اسلام سان پنهنجي بنيادي اجتماعي وابستگي قائم رکڻ گهرجي. هن قومپرستيءَ جي ڪجهه صورتن کي ايتري حد تائين رد ڪيو جو انهن کي توحيد سان متصادم قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ قوم کي آخري سياسي وفاداريءَ جو مرڪز بڻائڻ اسلام جي عالمگير دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> اهو ئي سبب هو جو ورهاڱي کان اڳ هو ڪانگريس جي گڏيل هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ جي مسلمان قومي رياست واري منصوبي ٻنهي کان فاصلو رکندو هو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ، البت، هن نئين ملڪ کي پنهنجي تصور واري اسلامي رياست ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ڪئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === سيڪيولرزم === مودودي [[سيڪيولرزم]] جو پڻ سخت نقاد هو. هن ان لاءِ اردو ۾ اڪثر ''لادينيت'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ۽ سيڪيولر سياست کي مذهب ۽ اخلاقيات کي اجتماعي حڪمرانيءَ کان جدا ڪرڻ واري نظام طور ڏٺو.<ref name="Adams1983"/> سندس نظر ۾ اخلاقي قدرن جو آخري سرچشمو خدا ۽ وحي هئا؛ تنهنڪري رياست کي مذهب کان اصولي طور آزاد ڪرڻ آخرڪار سياست کي مستقل خدائي اخلاقي معيار کان محروم ڪري ڇڏيندو. Charles J. Adams جي تجزيي موجب مودودي لاءِ سيڪيولرزم صرف رياست جي مذهبي غيرجانبداري نہ، پر هڪ اهڙو تصور هو جنهن ۾ انساني خواهش يا سياسي طاقت کي خدائي هدايت کان خودمختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Adams1983"/> هي تفسير جديد سيڪيولرزم جي سڀني نظرين جي غيرجانبدار وصف نہ، بلڪه '''مودودي جو پنهنجو تنقيدي تصور''' هو؛ تنهنڪري ان کي سندس موقف طور بيان ڪرڻ ضروري آهي. === اسلامي جديديت === مودودي جديديت ۽ مغربي تهذيب کي هڪ ئي شيءِ نہ سمجهندو هو. هن جديد سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ ڪارائتي ادارتي طريقن کي اصولي طور رد نہ ڪيو، پر مغربي تهذيب جي فلسفي، سيڪيولر اخلاقيات ۽ سماجي قدرن جي تقليد جي مخالفت ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> هو [[اسلامي جديديت]] جي انهن مفڪرن سان متفق هو تہ اسلام عقل جي خلاف نہ آهي. اختلاف ان ڳالهه تي هو تہ قرآن ۽ سنت کي جديد انساني عقل جي معيار تي پرکيو وڃي يا عقل کي وحي جي دائري اندر استعمال ڪيو وڃي. مودودي جي نظر ۾ قرآن ۽ سنت آخري معيار هئا؛ عقل جو ڪم انهن جي معنائن ۽ نون حالتن ۾ انهن جي اطلاق کي سمجهڻ هو، نہ تہ وحي جي صحت جو آزاد حاڪم بڻجڻ.<ref name="Mortimer1982">{{cite book |last=Mortimer |first=Edward |title=Faith and Power: The Politics of Islam |publisher=Vintage Books |year=1982 |page=204 |isbn=9780571119448 }}</ref> محققن ساڳئي وقت نشاندهي ڪئي آهي تہ مغربيت جي مخالفت باوجود مودودي پنهنجي فڪر ۾ جديد سياسي اصطلاحن—''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست''، ''آئين''، ''پارٽي'' ۽ ''نظام''—جو وسيع استعمال ڪيو. ان ڪري سندس فڪر روايتي اسلامي اصطلاحن ۽ جديد سياسي لغت جي هڪ نئين ميلاپ طور پڻ مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="Iqtidar2026"/> === سائنس === مودودي جديد [[سائنس]] کي بذات خود ڪنهن مخصوص مذهبي يا سيڪيولر فلسفي سان لازم ملزوم نہ سمجهندو هو. سندس مشهور تشبيهه موجب جديد سائنس هڪ ''جسم'' وانگر هئي جنهن ۾ مختلف فلسفي يا قدرن جو ''روح'' داخل ٿي سگهي ٿو؛ جيئن ريڊيو پاڻ پيغام جو نظريو مقرر نہ ڪندو آهي پر مختلف قسم جا پيغام نشر ڪري سگهي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> انهيءَ بنياد تي هن جديد سائنسي ۽ فني علم حاصل ڪرڻ جي مخالفت نہ ڪئي؛ سندس اعتراض ان وقت پيدا ٿيندو هو جڏهن سائنس سان گڏ مادي پرستي يا سيڪيولر فلسفي کي به لازمي سچ طور قبول ڪيو وڃي.<ref name="Nasr1996"/> === مغربي تهذيب بابت موقف === مودودي جديد مغربي تهذيب جي سائنس ۽ فني ڪاميابين ۽ ان جي اخلاقي ۽ سماجي قدرن وچ ۾ فرق ڪندو هو. سندس تنقيد خاص طور سيڪيولرزم، قومپرستي، آزاد جنسي سماجي لاڳاپن، سودي معيشت ۽ مطلق عوامي حاڪميت تي مرڪوز هئي.<ref name="Nasr1996"/> ان هوندي به جديد تحقيق سندس فڪر کي ”مغرب جي مڪمل رد“ تائين محدود نٿي ڪري. [[حميرا اقتدار]] موجب مودودي نوآبادياتي لبرل رياست کي هڪ طرف تنقيد جو نشانو بڻايو، پر ٻئي طرف جديد رياست، آئين، نمائندگي ۽ حاڪميت جي ڪيترن ئي ادارتي تصورن سان فڪري طور بحث ڪندي انهن کي پنهنجي اسلامي سياسي نظريي ۾ نئين صورت پڻ ڏني.<ref name="Iqtidar2020"/> === مغل سلطنت ۽ اڪبر بابت موقف === مودودي [[مغل سلطنت]] جي تاريخ کي مڪمل طور مثالي اسلامي حڪمراني نہ سمجهندو هو. خاص طور هن [[اڪبر اعظم]] جي مذهبي پاليسين ۽ جنهن کي بعد جي ادب ۾ ''[[دين الهي]]'' چيو ويو، ان تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان کي اسلامي عقيدي کان انحراف سان ڳنڍيو. بهرحال اڪبر جي مذهبي پاليسيءَ بابت جديد مورخن ۾ اختلاف موجود آهي. [[ايس. ايم. اڪرام]] سميت ڪجهه محققن دليل ڏنو آهي تہ اڪبر جو مقصد نئون منظم مذهب قائم ڪرڻ بدران پنهنجي چونڊيل درٻارين سان ''ارادت'' يا روحاني شاگرديءَ جو تعلق پيدا ڪرڻ هو.<ref name="Ikram1964">{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |editor-last=Embree |editor-first=Ainslie T. |title=Muslim Civilization in India |chapter=Religion at Akbar's Court |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 }}</ref> ان ڪري اڪبر بابت مودودي جي راءِ کي تاريخي حقيقت جي قطعي بيان بدران سندس مذهبي-سياسي تفسير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === عالمن ۽ روايتي فقهي ورثي بابت موقف === مودودي روايتي [[علماء]] جو مڪمل مخالف نہ هو، پر هن پنهنجي دور جي مذهبي عالمن جي علمي ۽ سياسي ڪردار تي سخت تنقيد ڪئي. سندس خيال ۾ ڪيترائي عالم جديد سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کان اڻواقف هئا ۽ فقهي روايت جي بنيادي اصولن ۽ تاريخي تفصيلن وچ ۾ فرق ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا هئا.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع ۽ جديد حالتن لاءِ اجتهاد تي زور ڏنو، پر ساڳئي وقت اجتهاد کي غير تربيت يافته ماڻهن لاءِ آزاد نہ ڇڏيو. سندس مثالي اسلامي نظام ۾ جديد ۽ روايتي ٻنهي علمن سان واقف عالمن ۽ قانوندانن کي اهم ڪردار حاصل هو.<ref name="Nasr1996"/> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس علماء سان تعلق پڻ تبديل ٿيو. جن روايتي مذهبي حلقن تي هو اڳ تنقيد ڪندو هو، انهن مان ڪيترن سان اسلامي آئين ۽ ٻين سياسي مسئلن تي جماعت اسلامي عملي اتحاد پڻ قائم ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> === عورتن بابت خيال === مودودي جي سماجي فڪر ۾ [[عورت]]، خاندان، پردو ۽ مردن ۽ عورتن جي سماجي ڪردارن بابت سوالن کي خاص اهميت حاصل هئي. هن انهن موضوعن تي پنهنجي مشهور ڪتاب ''پردہ'' (''Purdah and the Status of Woman in Islam'') ۾ تفصيلي بحث ڪيو. ڪتاب پهريون ڀيرو 1939ع–1940ع جي لڳ ڀڳ شايع ٿيو ۽ شروع کان ئي بحث هيٺ رهيو.<ref name="IqtidarPardah2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=160–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> مودودي جو خيال هو تہ مرد ۽ عورت انساني ۽ اخلاقي قدر جي لحاظ کان خدا آڏو ذميوار آهن، پر سندن سماجي ڪردار مڪمل طور هڪجهڙا نہ آهن. هن اهڙي صنفي مساوات جي مخالفت ڪئي جنهن ۾ مرد ۽ عورت جا سماجي ڪردار هڪٻئي سان مڪمل طور مٽاسٽا لائق سمجهيا وڃن. جديد محقق [[حميرا اقتدار]] جي تجزيي موجب ''پردہ'' ۾ مودودي جو استدلال صرف روايتي صنفي علحدگيءَ جو دفاع نہ هو؛ هن جديد سرمائيداري، مارڪيٽ ۾ عورت جي محنت جي وڪري ۽ خاندان تي مارڪيٽ جي اثرن بابت پڻ تنقيدي دليل ڏنا.<ref name="IqtidarEquality2021">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Conservative Anti-Colonialism: Maududi, Marx and Social Equality |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=295–310 |doi=10.1017/S1356186321000332 }}</ref> [[عرفان احمد]] موجب مودودي جديد شهري زندگيءَ ۾ عورتن جي وڌندڙ عوامي موجودگيءَ کي اسلامي اخلاقي ۽ خانداني نظام لاءِ هڪ اهم چئلينج سمجهندو هو. هن بازارن، ڪاليجن، ٿيئٽرن ۽ ٻين گڏيل سماجي هنڌن ۾ مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول، ۽ جديد تفريحي ثقافت جي ڪيترن پاسن تي تنقيد ڪئي.<ref name="IrfanAhmad2013">{{cite book |last=Ahmad |first=Irfan |chapter=Cracks in the 'Mightiest Fortress' |editor1-last=Osella |editor1-first=Filippo |editor2-last=Osella |editor2-first=Caroline |title=Islamic Reform in South Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |page=322 |isbn=9781107276673 }}</ref> ==== خاندان ۽ گهريلو ڪردار ==== مودودي خاندان کي اسلامي سماج جي بنيادي اداري طور ڏٺو. ''Towards Understanding Islam'' ۾ هن عورت جي بنيادي ذميوارين ۾ گهر جي انتظام، ٻارن جي تربيت ۽ پرورش ۽ خانداني زندگيءَ جي سنڀال کي شامل ڪيو.<ref name="TUIWomen">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |others=Khurshid Ahmad, translator |year=1979 |page=112 }}</ref> سندس نظر ۾ خاندان اندر مرد ۽ عورت جي ذميوارين جي ورهاست سندن برابريءَ جي نفي نہ، پر مختلف سماجي ڪردارن جي تقسيم هئي. تنهن هوندي بہ جديد صنفي مطالعي ۾ سندس هن تصور کي واضح طور درجابنديءَ تي ٻڌل تصور پڻ سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس تجويز ڪيل سماجي نظام عورت جي عوامي، سياسي ۽ معاشي سرگرميءَ تي مرد جي ڀيٽ ۾ گهڻيون پابنديون لاڳو ڪندو هو.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== پردو ۽ صنفي علحدگي ==== مودودي [[پردو|پردي]] کي رڳو لباس جو مسئلو نہ، پر مردن ۽ عورتن جي سماجي تعلقن کي منظم ڪندڙ وسيع نظام سمجهندو هو. هن غير محرم مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول جي مخالفت ڪئي ۽ دليل ڏنو تہ ضرورت کان سواءِ عورتن جو گهر کان ٻاهر نڪرڻ محدود رهڻ گهرجي.<ref name="IqtidarPardah2026"/> هن [[سورة النور]] جي آيتن 30–31 ۽ [[سورة الأحزاب]] جي آيتن 32–33 ۽ 59 کي پردي ۽ صنفي اخلاق بابت پنهنجي استدلال جي اهم بنيادن طور استعمال ڪيو.<ref name="PardahCommands2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Commandments regarding Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=191–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> منهن ۽ هٿن جي پردي بابت فقهي اختلاف ۾ مودودي وڌيڪ سخت موقف اختيار ڪيو. سندس لکڻين ۾ عام حالتن ۾ گهر کان ٻاهر نڪرندڙ عورت لاءِ منهن ۽ هٿن کي به ڍڪڻ جي حمايت ملي ٿي، جڏهن تہ حقيقي ضرورت جي حالت ۾ ان جي گنجائش تسليم ڪئي وئي.<ref name="TUIWomen"/><ref name="Ruthven329">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |page=329 }}</ref> مودودي جو عورتن بابت هي موقف جماعت اسلامي اندر هميشه اڻبدليل نہ رهيو. عرفان احمد جي تحقيق موجب 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جماعت جي ڪجهه ڪارڪنن ۽ مفڪرن عورتن جي تعليم، ملازمت، سياسي شموليت ۽ چهري جي پردي بابت مودودي جي تشريح کان مختلف رايا پيش ڪيا.<ref name="AhmadWomen2008">{{cite journal |last=Ahmad |first=Irfan |title=Cracks in the 'Mightiest Fortress': Jamaat-e-Islami's Changing Discourse on Women |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=549–575 |doi=10.1017/S0026749X07003101 }}</ref> ==== عورتن جي سياسي ڪردار بابت موقف ==== مودودي عورت کي رياست جي سربراهه ٿيڻ يا مردن ۽ عورتن تي مشتمل عام قانون ساز اداري ۾ ساڳي سياسي ڪردار ادا ڪرڻ جي حمايت نہ ڪندو هو. سندس تجويز موجب عورتون پنهنجي نمائندن تي مشتمل هڪ الڳ مجلس چونڊي سگهن ٿيون، جيڪا عورتن جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل معاملن تي راءِ ڏئي ۽ عام قومي معاملن تي تنقيد پڻ ڪري سگهي.<ref name="ILC308">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=308 }}</ref> بعد واري جماعت اسلامي جي عملي سياست هن ابتدائي نظريي کان ڪيترن معاملن ۾ اڳتي وڌي. ڏکڻ ايشيا ۾ جماعت سان لاڳاپيل عورتن تعليم، سياسي مهمن ۽ تنظيمي سرگرمين ۾ وڌندڙ ڪردار ادا ڪيو؛ بنگلاديش بابت مطالعي پڻ جماعت جي بعد واري عورتن بابت discourse ۽ مودودي جي ابتدائي موقف وچ ۾ تبديليءَ جي نشاندهي ڪئي آهي.<ref name="Shehabuddin2008">{{cite journal |last=Shehabuddin |first=Elora |title=Jamaat-i-Islami in Bangladesh: Women, Democracy and the Transformation of Islamist Politics |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=577–603 |doi=10.1017/S0026749X07003210 }}</ref> ==== خانداني منصوبابندي ==== مودودي جديد [[خانداني منصوبابندي]] ۽ خاص طور آباديءَ کي سرڪاري پاليسيءَ وسيلي محدود ڪرڻ جو مخالف هو. هن اهڙي پاليسيءَ کي فطري نظام ۾ مداخلت ۽ خدا جي رزق ۽ آباديءَ بابت تدبير تي اعتماد جي کوٽ سان ڳنڍيو.<ref name="BirthControl">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Birth Control |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1978 |page=73 }}</ref> هن آباديءَ جي واڌ کي لازمي طور معاشي تباهيءَ جو سبب سمجهڻ کان به انڪار ڪيو. محمد نجات الله صديقي موجب مودودي ان دليل سان به اختلاف ڪيو تہ ننڍو خاندان لازمي طور ٻارن کي بهتر غذا ۽ تعليم فراهم ڪري ٿو؛ مودودي مشڪلات ۽ محدود وسيلن کي ڪڏهن ڪڏهن انساني شخصيت ۽ محنت لاءِ محرڪ پڻ سمجهندو هو.<ref name="Siddiqi2007">{{cite book |last=Siddiqi |first=Mohammad Nejatullah |title=Muslim Economic Thinking: A Survey of Contemporary Literature |publisher=The Islamic Foundation |location=Leicester |year=2007 |page=41 }}</ref> === موسيقي ۽ تفريح === مودودي [[موسيقي]] ۽ ناچ جي ڪيترين مروج صورتن کي پنهنجي اسلامي اخلاقي نظام سان ناموافق سمجهندو هو. سندس معاشي ۽ سماجي لکڻين ۾ موسيقارن، ناچ ڪندڙن ۽ تفريحي صنعت کي اهڙي عياش معاشري جي مثالن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ دولت ضرورتن ۽ سماجي ڀلائيءَ بدران اهڙين سرگرمين تي خرچ ٿئي ٿي جن کي هو اخلاقي طور نقصانڪار سمجهندو هو.<ref name="EconomicSystem1941">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |orig-year=1941 }}</ref> ان موقف کي مودودي جي مجموعي سماجي فلسفي جي پسمنظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ هو جديد تجارتي تفريح، جنسي نمائش ۽ صارف پرستيءَ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل مسئلا سمجهندو هو. سندس موسيقي بابت موقف کي سڀني اسلامي فقهي مڪتبن جو متفقه موقف سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي تاريخ ۾ موسيقي ۽ سماع بابت مختلف فقهي ۽ صوفيانه رايا موجود رهيا آهن. === معاشي فڪر === مودودي جديد '''اسلامي معاشيات''' جي ابتدائي اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيل ''The Economic Problem of Man and Its Islamic Solution'' ۽ ''Economic System of Islam'' جديد اسلامي معاشي فڪر جي تشڪيل ۾ اثرانداز ٿيا.<ref name="NasrEconomics">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=103–106 |isbn=9780195096958 }}</ref> اقتصاديات جي ماهر [[محمد عمر چپرا]] مودودي کي انهن مفڪرن مان شمار ڪيو آهي جن جديد دور ۾ اسلامي معاشيات کي هڪ جدا فڪري موضوع طور اڳتي وڌائڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |volume=94 |issue=2 |year=2004 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> مودودي جو معاشي نظريو سرمائيداري ۽ سوشلزم ٻنهي کان پاڻ کي الڳ پيش ڪندو هو. سندس خيال ۾ اسلام خانگي ملڪيت ۽ واپار کي تسليم ڪري ٿو، پر ملڪيت کي مڪمل ۽ غير مشروط حق نہ بڻائي ٿو؛ زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، اخلاقي پابنديون ۽ سماجي ذميواري ملڪيت جي استعمال تي حدون مقرر ڪن ٿيون.<ref name="EconomicSystem1941"/> جديد اسلامي معاشيات بابت وسيع علمي ادب ۾ پڻ خانگي ملڪيت ۽ مارڪيٽ کي عام طور قبول ڪرڻ، پر انهن کي شريعت ۽ اخلاقي ذميوارين سان محدود ڪرڻ، اسلامي معاشي فڪر جون اهم خصوصيتون سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="OxfordIslamicEconomics">{{cite encyclopedia |last=Wilson |first=Rodney |title=Islamic Economic Principles |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Religion |publisher=Oxford University Press |year=2019 |doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.685 }}</ref> ==== سرمائيداريءَ تي تنقيد ==== مودودي [[سرمائيداري]] کي ان جي غير محدود صورت ۾ رد ڪيو. سندس تنقيد جو هڪ حصو سودي مالياتي نظام، دولت جي ارتڪاز، استحصال ۽ دولت کي اخلاقي ذميواريءَ کان آزاد سمجهڻ تي مرڪوز هو.<ref name="EconomicSystem1941"/> هن جديد اقتصاديات جي بچت ۽ سيڙپڪاريءَ بابت ڪجهه بنيادي مفروضن تي پڻ سخت تنقيد ڪئي. سندس دليل هو تہ آمدنيءَ جو وڏي پيماني تي خرچ کان هٽي مالي بچت ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ ڏانهن وڃڻ مجموعي طلب کي گهٽائي سگهي ٿو ۽ ان مان وڌيڪ پيداوار، واپاري مقابلو ۽ معاشي بحران پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="MaududiSaving">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=21–24 }}</ref> هي معاشي تجزيو جديد mainstream economics جو متفقه نتيجو نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي مودودي جي معاشي نظريي طور ئي بيان ڪرڻ مناسب آهي. ==== سوشلزم بابت موقف ==== مودودي [[سوشلزم]] ۽ [[ڪميونزم]] جو پڻ سخت مخالف هو. سندس خيال ۾ پيداوار جي ذريعن کي وڏي پيماني تي رياست جي ملڪيت ۾ ڏيڻ معاشي طاقت سان گڏ سياسي طاقت به حڪومت وٽ مرڪوز ڪري ڇڏي ٿو ۽ فرد جي آزادي ۽ ملڪيت جي حق کي خطري ۾ وجهي ٿو.<ref name="EconomicSystemSocialism">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=25–28 }}</ref> هن غربت ۽ معاشي استحصال جي وجود کي تسليم ڪيو، پر مارڪسي تجزيي سان اختلاف ڪيو تہ انهن جو بنيادي سبب خانگي ملڪيت يا نفعي جو تصور آهي. سندس نظر ۾ اصل مسئلو دولت جي استعمال ۾ اخلاقي ضابطن، سماجي ذميواري ۽ شرعي حدن جي کوٽ هو.<ref name="RuthvenEconomic">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=329–330 }}</ref> حميرا اقتدار جي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جي سوشلزم سان سخت اختلاف باوجود سندس سرمائيداري ۽ مارڪيٽائيزيشن بابت ڪجهه دليلن ۾ مارڪسي تنقيد سان قابل ذڪر فڪري مشابهت موجود هئي، خاص طور سماجي تعلقن کي مارڪيٽ جي منطق هيٺ آڻڻ بابت.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== اسلامي معاشي نظام ==== مودودي پنهنجي تجويز ڪيل نظام کي laissez-faire سرمائيداري ۽ رياستي سوشلزم جي وچ ۾ صرف هڪ '''مخلوط معيشت''' نہ سمجهندو هو. سندس دعويٰ هئي تہ اسلامي معاشي نظام جو بنياد هڪ الڳ اخلاقي ۽ قانوني worldview تي آهي، جنهن ۾ حلال ۽ حرام، زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، سماجي ذميواري ۽ خانگي ملڪيت گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="NasrEconomics"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ مودودي جي بيان ڪيل معاشي نظامن جو تقابلي خاڪو ! پهلو ! سرمائيداري بابت سندس تنقيد ! سوشلزم بابت سندس تنقيد ! سندس تجويز ڪيل اسلامي نظام |- | ملڪيت | خانگي ملڪيت کي حد کان وڌيڪ آزادي | رياستي ملڪيت جو حد کان وڌيڪ غلبو | خانگي ملڪيت، پر شرعي ۽ سماجي ذميوارين سان |- | سرمايو | سودي سرمايي ۽ دولت جي ارتڪاز تي تنقيد | سرمايي تي رياستي ڪنٽرول | سود کان پاڪ سيڙپڪاري ۽ نفعي-نقصان ۾ شراڪت |- | سماجي انصاف | مارڪيٽ پاڻ ڪافي نہ آهي | جبري مساوات فردي آزادي گهٽائي سگهي ٿي | زڪوات، وراثت، خيرات ۽ اخلاقي ذميواري |- | رياست | غير محدود مارڪيٽ جي مخالفت | مڪمل معاشي مرڪزيت جي مخالفت | شرعي حدن اندر ضابطو ۽ سماجي ڀلائي |} هي جدول مودودي جي پنهنجي normative classification جو خلاصو آهي؛ جديد معاشي علم ۾ سرمائيداري ۽ سوشلزم جون گهڻيون مختلف صورتون موجود آهن ۽ اهي لازمي طور انهن ٽن سادن خانن تائين محدود نہ آهن.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== سود جي ممانعت ==== مودودي جي معاشي فڪر ۾ سڀ کان اهم مسئلن مان هڪ '''[[ربا|سود (ربا)]]''' هو. هن قرض تي ورتل هر مقرر واڌ کي ربا قرار ڏيندي ان جي مڪمل خاتمي جي حمايت ڪئي. سندس نظر ۾ قرآن جي سود بابت ممانعت صرف انتهائي يا استحصالي وياج تائين محدود نہ هئي.<ref name="MaududiRiba">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=166–199 }}</ref> هن ”مناسب“ يا گهٽ شرح واري سود ۽ استحصالي سود جي وچ ۾ بنيادي شرعي فرق قبول نہ ڪيو. سندس دليل موجب جيڪڏهن قرض تي اڳواٽ مقرر واڌ جو اصول تسليم ڪيو وڃي تہ شرح گهٽ يا وڌيڪ هجڻ ان جي بنيادي نوعيت تبديل نٿي ڪري.<ref name="MaududiRiba"/> سودي قرض جي متبادل طور مودودي '''سڌي حصيداريءَ واري سيڙپڪاري''' ۽ [[نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت]] تي زور ڏنو، جنهن ۾ سرمايو فراهم ڪندڙ کي اڳواٽ مقرر وياج بدران ڪاروبار جي حقيقي نتيجي ۾ حصو ملي.<ref name="MaududiRiba"/> اهو تصور بعد ۾ اسلامي بئنڪنگ جي نظرياتي ادب ۾ [[مضاربت]] ۽ [[مشارڪت]] جهڙن risk-sharing طريقن سان ڳنڍيو ويو. جديد اسلامي ماليات ۾، البت، عملي ادارا صرف equity finance تي نہ هلن ٿا ۽ مرابحه، اجاره ۽ ٻين شريعت مطابق معاهدن جو پڻ وسيع استعمال ڪن ٿا.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== مودودي جي معاشي فڪر تي تنقيد ==== معاشيات جي محقق [[فيصل خان]] دليل ڏنو آهي تہ مودودي جو سودي ماليات جو بيان گهڻو ڪري ڏکڻ ايشيا جي ڳوٺاڻي قرض ڏيندڙ ۽ غريب هاريءَ جي استحصالي تعلق سان مشابهت رکي ٿو، جڏهن تہ جديد تجارتي بئنڪنگ جا ڪيترائي پاسا ان کان وڌيڪ پيچيدا آهن.<ref name="FeisalKhan">{{cite book |last=Khan |first=Feisal |title=Islamic Banking in Pakistan: Shariah-Compliant Finance and the Quest to Make Pakistan More Islamic |publisher=Routledge |year=2015 |pages=57–65 |isbn=9780415712699 }}</ref> خان اهو سوال پڻ اٿاري ٿو تہ سود جي بدران equity financing اختيار ڪرڻ پاڻمرادو اهڙي منصوبي ڏانهن سرمايو ڇو منتقل ڪندو جيڪو سماجي طور فائديمند هجي پر مالي طور گهٽ منافعي وارو هجي. ان ڪري مودودي جي تجويزن کي جديد اسلامي معاشيات جي تاريخ ۾ اثرائتو نظرياتي قدم سمجهيو وڃي ٿو، پر انهن جي عملي معاشي نتيجن بابت بحث جاري رهيو آهي.<ref name="FeisalKhan"/> ==== زمينداري ۽ زرعي سڌارا ==== مودودي خانگي ملڪيت جي حق جو مضبوط حامي هو ۽ پاڪستان جي شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني جي [[زرعي سڌارا|زرعي سڌارن]] ۽ زمين جي جبري ورهاست بابت شڪي موقف اختيار ڪيائين. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ هن پنجاب ۾ زمين جي مالڪيءَ تي سخت حدون لاڳو ڪرڻ جي ڪجهه تجويزن جي مخالفت ڪئي.<ref name="NasrLand">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> سندس دليل جو بنياد اهو هو تہ جيڪڏهن ملڪيت شرعي طور جائز طريقي سان حاصل ڪئي وئي هجي تہ صرف ان جي وڏي مقدار رياست کي ان جي ضبط يا ورهاست جو پاڻمرادو حق نٿي ڏئي. بعد ۾ هن معاشي انصاف ۽ دولت جي منصفاڻي ورڇ تي وڌيڪ زور ڏنو، پر [[مساوات پسندي]] ۽ خانگي ملڪيت جي جبري خاتمي جي مخالفت جاري رکي.<ref name="NasrLand"/> === تصوف === مودودي جو [[تصوف]] بابت موقف وقت سان تبديل ٿيو ۽ ان کي فقط ”تصوف جي مخالفت“ طور بيان ڪرڻ درست نہ آهي. پنهنجي ابتدائي دور ۾ هو برصغير ۾ رائج تصوف جي ڪيترين رسمن، پير پرستي، مزارن سان لاڳاپيل عقيدن ۽ اهڙين صوفيانه تشريحن جو سخت نقاد هو جيڪي سندس نظر ۾ قرآن، سنت ۽ شريعت کان پري ٿي ويون هيون.<ref name="NasrSufism">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=122–124 |isbn=9780195096958 }}</ref> هن پنهنجي جوانيءَ ۾ اسلامي روحانيت ۽ تصوف جي ڪجهه علمن جو باقاعده مطالعو پڻ ڪيو. سندس فڪري پسمنظر تي [[ديوبندي]] اصلاح پسند روايت، [[ابن تيميه]] ۽ ٻين اهڙن عالمن جي اثر جي نشاندهي ڪئي وئي آهي، جيڪي روحاني تزڪيي کي قبول ڪندي غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تي تنقيد ڪندا هئا.<ref name="Sirriyeh2013">{{cite book |last=Sirriyeh |first=Elizabeth |title=Sufis and Anti-Sufis: The Defence, Rethinking and Rejection of Sufism in the Modern World |publisher=Routledge |year=2013 |pages=162–164 |isbn=9781136812767 }}</ref> ==== تصوف ۽ شريعت ==== مودودي پنهنجي بعد واري لکڻين ۾ واضح ڪيو تہ سندس اعتراض '''تصوف بذات خود''' تي نہ، پر اهڙي تصوف تي آهي جيڪو شريعت کان آزاد ٿيڻ جي دعويٰ ڪري. هن ''Towards Understanding Islam'' ۾ فقہ ۽ تصوف جي وچ ۾ فرق کي نماز جي مثال سان بيان ڪيو: فقہ نماز جي ظاهري شرطن ۽ عملن کي ڏسي ٿي، جڏهن تہ تصوف عبادت جي اندروني توجهه، اخلاص ۽ انسان جي اخلاق تي ان جي اثر کي ڏسي ٿو.<ref name="MaududiTasawwuf">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=111 }}</ref> هن اهڙي روحاني تربيت کي قبول ڪيو جيڪا قرآن، سنت ۽ شريعت جي پابنديءَ سان گڏ هجي، پر انهن صوفيانه دعوائن جي مخالفت ڪئي جن موجب ڪو روحاني مقام حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان عام شرعي فرضن کان مٿانهون ٿي سگهي ٿو.<ref name="Sirriyeh2013"/> ==== موقف ۾ تبديلي ==== Vali Nasr موجب مودودي جي شروعاتي تحريرن ۾ تصوف بابت ٻولي ڪافي سخت هئي، پر پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس موقف وڌيڪ تفريقي بڻيو. هن تصوف جي روحاني ۽ اخلاقي پهلو کي قبول ڪندي پنهنجي تنقيد کي خاص طور غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تائين محدود ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="NasrSufism"/> 1951ع ۾ هن واضح طور چيو تہ نہ هو ۽ نہ جماعت اسلامي تصوف جي اصل روحاني تصور جا مخالف آهن. هن شرعي پابنديءَ ۾ رهندڙ تصوف ۽ مزارن، ميلن ۽ ٻين اهڙين عوامي رسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو جن کي هو بعد ۾ پيدا ٿيل بدعتون سمجهندو هو.<ref name="NasrSufism"/> مودودي جي وفات کان پوءِ جماعت اسلامي جو تصوف سان عملي تعلق به هڪجهڙو نہ رهيو. مثال طور جماعت جي امير [[قاضي حسين احمد]] 1987ع ۾ لاهور جي مشهور صوفي درگاهه [[داتا درٻار]] جو دورو ڪيو، جڏهن تہ جماعت جي ٻين حلقن صوفي رسمن جي ڪجهه صورتن تي تنقيد جاري رکي.<ref name="NasrSufism"/><ref name="Sirriyeh2013"/> ان ڪري مودودي جي تصوف بابت فڪر کي ٽن پاسن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: روحاني تزڪيي ۽ احسان جي قبوليت، شريعت کان آزاد باطنيت جي مخالفت، ۽ مزارن يا اولياءَ سان لاڳاپيل انهن عوامي رسمن تي تنقيد جن کي هو قرآن ۽ سنت سان غير موافق سمجهندو هو. === غير مسلمانن بابت خيال === مودودي جي سياسي نظريي ۾ غير مسلمانن جي حيثيت سندس '''اسلامي رياست''' جي تصور سان ڳنڍيل هئي. هو غير مسلمانن جي جان، مال، عبادت ۽ شخصي قانونن جي تحفظ جو حامي هو، پر ساڳئي وقت سندس تجويز ڪيل رياست هڪ نظرياتي اسلامي رياست هئي، جنهن جي بنيادي پاليسي ۽ اعليٰ حڪمراني سندس نظر ۾ انهن ماڻهن جي هٿ ۾ رهڻ گهرجي جيڪي ان جي اسلامي نظريي کي قبول ڪن.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> برطانوي هند واري دور ۾ مودودي اقليتن جي مسئلي کي اڪثريتي قومي جمهوريت جي تنقيد سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال هو تہ جيڪڏهن رياست ۾ سياسي اقتدار رڳو عددي اڪثريت جي بنياد تي هجي تہ مستقل مذهبي اقليتون اڪثريت جي سياسي غلبي هيٺ اچي سگهن ٿيون. ان ڪري سندس قومپرستيءَ خلاف لکڻين ۾ ''بنيادي حقن'' ۽ اقليتن جي تحفظ جو سوال نمايان رهيو.<ref name="Iqtidar2026Rights">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Fundamental Rights |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=129–143 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس حل سيڪيولر شهريت بدران اسلامي نظرياتي رياست جي اندر اقليتن جي تحفظ تي ٻڌل ٿيو. سندس لکڻين موجب غير مسلمانن جي مذهبي عقيدن، عبادتن ۽ ذاتي سماجي رسمن ۾ عام طور مداخلت نہ ٿيڻ گهرجي، پر رياست جي بنيادي اسلامي پاليسيءَ کي تبديل ڪرڻ يا ان جي اعليٰ نظرياتي قيادت تي اثرانداز ٿيڻ جو کين ساڳيو حق حاصل نہ هوندو.<ref name="ILC237">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237 }}</ref> هن تصور ۾ غير مسلمان عام سرڪاري ملازمتن ۾ ڪم ڪري سگهن ٿا، پر اهڙن اهم عهدن کان محروم رهندا جن وسيلي اسلامي رياست جي بنيادي پاليسي طئي ٿئي. مودودي الڳ نمائندگيءَ جو تصور پڻ پيش ڪيو، جنهن موجب غير مسلم شهري پنهنجا نمائندا چونڊي سگهن ٿا.<ref name="ILCMinorities">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237, 282, 288–297 }}</ref> اهڙي نموني سندس فڪر ۾ مذهبي آزادي ۽ قانوني تحفظ سان گڏ سياسي اختيار جي غير مساوي ورڇ موجود هئي. جديد سياسي معيارن، خاص طور برابر شهريت جي تصور، جي لحاظ کان اهو پاسو تنقيد جو موضوع رهيو آهي؛ جڏهن تہ مودودي پاڻ اهڙي فرق کي مذهبي امتياز بدران نظرياتي رياست جي منطقي نتيجي طور پيش ڪندو هو.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/> ==== جزيه ==== مودودي روايتي اسلامي [[جزيه]] جي ادائيگيءَ کي اسلامي رياست ۾ غير مسلم مرد شهرين جي حيثيت سان ڳنڍيو. سندس تشريح موجب بالغ ۽ قابل غير مسلم مرد جزيه ادا ڪندا، جڏهن تہ عورتون، ٻار ۽ ڪجهه ٻين مستثنيٰ طبقن تي اهو لاڳو نہ ٿيندو؛ فوجي خدمت ڪندڙ غير مسلمانن کي پڻ ان کان ڇوٽ ملي سگهي ٿي.<ref name="ILC292">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1983 |page=292 }}</ref> مودودي جزيي کي صرف مالي محصول نہ، پر اسلامي رياست جي سياسي حاڪميت سان پڻ ڳنڍيو. ''تفہيم القرآن'' ۾ سندس تشريح موجب جزيي جي ادائيگي غير مسلم سياسي گروهن جي آزاد حاڪميت ختم ٿيڻ ۽ اسلامي سياسي اقتدار جي قبوليت جي علامت پڻ هئي.<ref name="TafhimJizya">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Meaning of the Qur'an |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1993 |volume=2 |pages=183–186 }}</ref> ان ڪري مودودي جي جزيي بابت تصور کي رڳو جديد ''tax in lieu of military service'' سان برابر سمجهڻ سندس مڪمل موقف جي عڪاسي نہ ڪندو؛ سندس پنهنجي لکڻين ۾ ان جا دفاعي ذميواري ۽ سياسي حاڪميت ٻئي پاسا موجود آهن. === احمديه مسئلو === [[احمديه جماعت]] بابت مودودي جو موقف پاڪستان جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ سندس سڀ کان تڪراري موقفن مان هڪ رهيو. هو احمدين کي اسلامي عقيدي جي دائري کان ٻاهر سمجهندو هو ۽ خاص طور [[ختم نبوت]] جي مسئلي تي سندن عقيدن جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Valentine2008">{{cite book |last=Valentine |first=Simon Ross |title=Islam and the Ahmadiyya Jama'at: History, Belief, Practice |publisher=Columbia University Press |year=2008 |pages=228–229 |isbn=9780231700948 }}</ref> 1953ع جي پنجاب ۽ لاهور واري احمديه مخالف تحريڪ دوران مودودي ''قادياني مسئلو'' نالي رسالو لکيو. ان ۾ هن احمدين جي مذهبي حيثيت ۽ پاڪستاني رياست ۾ سندن آئيني حيثيت بابت پنهنجا دليل پيش ڪيا. سندس تحرير ان دور جي وسيع احمديه مخالف سياسي مهم جو حصو بڻجي وئي.<ref name="Valentine2008"/> [[File:Maulana Maududi 1953.jpg|thumb|مودودي جي سياسي زندگيءَ ۾ 1953ع جو احمديه مخالف تحريڪ وارو دور اهم ۽ تڪراري مرحلو هو.]] 1953ع جي فسادن کان پوءِ لاڳو ٿيل مارشل لا هيٺ هڪ فوجي عدالت مودودي کي موت جي سزا ٻڌائي. اها سزا عملي طور نافذ نہ ٿي؛ پوءِ ان کي عمر قيد ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996Ahmadi">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> احمدين ۽ مودودي جي اسلامي رياست جي تصور جي تعلق تي جديد تحقيق پڻ خاص ڌيان ڏنو آهي. مذهبي قوميت ۽ جديد اسلامي رياست بابت مطالعي ۾ مودودي جي احمدين بابت موقف کي ان وڏي سوال سان ڳنڍيو ويو آهي تہ هڪ نظرياتي اسلامي رياست ۾ ''مسلمان'' جي قانوني تعريف ڪرڻ جو اختيار ڪنهن وٽ هوندو ۽ اهڙي تعريف اقليتي شهريت تي ڪهڙا اثر وجهي سگهي ٿي.<ref name="Haj2023">{{cite book |last=Haj |first=Samira |chapter=Abul Ala Mawdudi's Islamic State and Minority Ahmadis |title=Sunni Chauvinism and the Roots of Muslim Modernism |publisher=Stanford University Press |year=2023 |pages=135–167 |doi=10.1515/9781503636255-008 }}</ref> === جهاد === مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''[[جهاد]]''' هڪ مرڪزي تصور هو. سندس پهريون وڏو علمي ڪم ''الجهاد في الاسلام'' هو، جيڪو 1927ع کان اخبار ۾ قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. اهو ڪتاب ان وقت لکيو ويو جڏهن هندستان برطانوي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ هو ۽ برصغير ۾ جنگ، آزادي، عدم تشدد ۽ اسلامي سياسي اختيار بابت شديد بحث جاري هئا.<ref name="Khalidi2012">{{cite book |last=Khalidi |first=Omar |chapter=Muslim Debates on Jihad in British India: The Writings of Chiragh ‘Ali and Abu al-A‘la Mawdudi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=305–321 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199755042.003.0015 }}</ref> مودودي جهاد کي فقط ذاتي روحاني جدوجهد يا صرف دفاعي جنگ تائين محدود نہ ڪيو. سندس نظريي ۾ اسلام هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي ۽ سياسي نظام هو، تنهنڪري جهاد اهڙي منظم جدوجهد جو نالو پڻ هو جنهن جو مقصد انسان جي انسان تي حاڪميت بدران خدا جي حاڪميت تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظام قائم ڪرڻ هو.<ref name="MawdudiThemes">{{cite book |chapter=Central themes of Mawdudi's writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 }}</ref> ==== ''الجهاد في الاسلام'' ==== ''الجهاد في الاسلام'' ۾ مودودي قومپرست جنگ ۽ اسلامي جهاد ۾ فرق ڪيو. سندس دليل موجب اسلامي جهاد جو مقصد ڪنهن خاص قوم، نسل يا علائقي جي سياسي طاقت وڌائڻ نہ، پر اهڙي سياسي ۽ سماجي نظام کي ختم ڪرڻ آهي جنهن کي هو غير اسلامي ۽ ظالماڻو سمجهي ٿو، ۽ ان جي جاءِ تي اسلامي نظام قائم ڪرڻ آهي.<ref name="AlJihad">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Al Jihad fil Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore }}</ref> ان ڪري سندس لکڻين ۾ اسلامي تحريڪ جي دائري کي ڪنهن هڪ ''وطن'' تائين محدود نہ ڪيو ويو. مودودي اسلامي پيغام کي عالمگير سمجهندو هو ۽ سياسي نظام جي تبديليءَ کي به ان عالمگير دعويٰ سان ڳنڍيندو هو.<ref name="MawdudiThemes"/> جديد محققن هن نظريي کي مختلف نمونن سان پڙهيو آهي. عمر خالدي ان کي برطانوي هند ۾ جهاد بابت جديد مسلم بحثن جي مخصوص تاريخي تناظر ۾ رکي ٿو، جڏهن تہ بين الاقوامي قانون بابت ڪجهه محقق مودودي کي ويهين صديءَ جي '''offensive theory of jihad''' جي اهم جديد نمائندن مان شمار ڪن ٿا.<ref name="Khalidi2012"/><ref name="UseForce2013">{{cite journal |title=Use of Force under Islamic Law |journal=European Journal of International Law |volume=24 |issue=1 |year=2013 |pages=343–365 |doi=10.1093/ejil/cht013 }}</ref> اهڙي scholarly classification کي مودودي جي پنهنجي اصطلاحن سان خلط نہ ڪرڻ گهرجي: هو پنهنجي تصور کي سامراجي توسيع يا قومي فتح طور پيش نہ ڪندو هو، بلڪه ان کي ظلم ۽ انسان جي انسان تي حاڪميت ختم ڪرڻ جي انقلابي جدوجهد قرار ڏيندو هو. تنهن هوندي بہ سندس نظريي ۾ ضرورت پوڻ تي سياسي نظام بدلائڻ لاءِ هٿياربند طاقت جي استعمال جي گنجائش موجود هئي.<ref name="UseForce2013"/> ==== جنگ ۽ غير جنگي جهاد ==== مودودي وٽ جهاد صرف جنگ جي ميدان ۾ وڙهڻ جو نالو نہ هو. سندس تشريح ۾ سياسي تنظيم، دعوت، تعليم، فڪري جدوجهد، مالي مدد ۽ جنگ لاءِ تياري پڻ وسيع جهاد جو حصو ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ سڌي هٿياربند جنگ لاءِ هن ''قتال'' جو تصور استعمال ڪيو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1979 |pages=104–105 }}</ref> هو جنگ ۾ جاني ۽ مالي نقصان کي سنجيده قرباني سمجهندو هو، پر سندس استدلال موجب جيڪڏهن وڏي اخلاقي ۽ سياسي برائي کي روڪڻ لاءِ محدود نقصان ناگزير هجي تہ اهو جائز ٿي سگهي ٿو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding"/> ==== جهاد جو اعلان ۽ ڪشمير ==== مودودي جي نظرياتي لکڻين جي باوجود، هو هر فرد يا مذهبي جماعت کي پنهنجي طور تي هٿياربند جهاد شروع ڪرڻ جو اختيار نہ ڏيندو هو. 1947ع–1948ع جي [[ڪشمير تڪرار]] دوران هن دليل ڏنو تہ منظم جنگ يا جهاد جو اعلان جائز سياسي حڪومت جي اختيار هيٺ هجڻ گهرجي.<ref name="NasrKashmir">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> ان سبب ڪشمير بابت سندس موقف سندس وسيع انقلابي ٻوليءَ جي مقابلي ۾ وڌيڪ رياست-مرڪوز هو: غير رياستي مذهبي اڳواڻ يا جماعت پنهنجي طور تي جنگ شروع ڪرڻ جا مجاز نہ هئا. اهو فرق مودودي جي جهاد جي نظريي کي بعد ۾ پيدا ٿيل ڪيترن غير رياستي هٿياربند اسلام پسند تصورن کان ڌار ڪري ٿو.<ref name="NasrKashmir"/> === شخصيت ۽ ذاتي زندگي === [[جماعت اسلامي]] جي امير طور مودودي پنهنجي جماعت جي ڪارڪنن سان نسبتاً ويجهو رابطو رکندو هو. سندس گهر ۾ عصر ۽ مغرب جي نمازن جي وچ واري وقت ۾ ڪارڪنن ۽ مهمانن سان غير رسمي ملاقاتون ۽ بحث ٿيندا هئا.<ref name="NasrPersonality">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=127–140 }}</ref> سندس سوانح نگارن ۽ همعصرن کيس خاموش طبع، منظم، مضبوط ارادي وارو ۽ پنهنجي فڪري موقف تي قائم رهندڙ شخص طور بيان ڪيو آهي. سندس تقرير جو انداز عام جذباتي خطابت کان مختلف هو؛ هو دليل کي مرحليوار ترتيب ڏيندي قرآن، حديث ۽ سياسي منطق مان نتيجا اخذ ڪندو هو.<ref name="NasrPersonality"/> اردو سندس فڪري اظهار جو بنيادي وسيلو هو. جيتوڻيڪ هو عربي ۽ فارسي علمي روايتن سان واقف هو ۽ جديد مغربي سياسي فڪر به پڙهيو هئائين، هن پنهنجي گهڻي تصنيف [[اردو]] ۾ ڪئي. ان سان سندس لکڻيون برصغير جي پڙهيل مسلم وچولي طبقي تائين وڏي پيماني تي پهتيون.<ref name="Qasmi2018">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |title=Muslims against the Muslim League |publisher=Cambridge University Press |year=2018 }}</ref> مودودي روايتي مدرسي مان مڪمل رسمي تعليم حاصل ڪندڙ عالم نہ هو. سندس علمي شخصيت صحافت، ذاتي مطالعي، عربي ۽ اسلامي علوم جي تعليم ۽ جديد سياسي ادب جي مطالعي جي ميلاپ مان ٺهي. جديد مؤرخ علي عثمان قاسمي کيس پنهنجي دور جي عالمن ۾ هڪ غير معمولي شخصيت قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ مدرسي جي روايتي مڪمل تعليم کان سواءِ به هن ڪلاسيڪي اسلامي علم ۽ جديد مغربي سياسي فڪر ٻنهي تي قابل ذڪر دسترس حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2018"/> ==== خاندان ==== مودودي پنهنجي گهرواري محمودہ بيگم سان شادي ڪئي ۽ سندن ڪيترائي پٽ ۽ ڌيئرون ٿيون. سندس سياسي، تصنيفي ۽ دعوتي مصروفيتن سبب گهريلو زندگيءَ لاءِ وقت محدود هوندو هو. Vali Nasr موجب سندس نون ٻارن مان فقط هڪ مستقل طور جماعت اسلامي سان تنظيمي طور وابسته ٿيو، جڏهن تہ سندس ڌيءَ اسماءَ کي علمي دلچسپيءَ جي لحاظ کان نمايان قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NasrFamily">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 }}</ref> مودودي کي روايتي [[يوناني طب]] سان پڻ دلچسپي هئي ۽ هو ذاتي سطح تي ان جي ڪجهه طريقن کان واقف ۽ عملي طور استعمال ڪندڙ هو، جيتوڻيڪ اها سندس عوامي سڃاڻپ جو بنيادي حصو نہ هئي.<ref name="NasrPersonality"/> ==== صحت ==== مودودي زندگيءَ جي وڏي حصي ۾ گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت ايتري خراب ٿي جو هو گهڻو وقت بستري تائين محدود رهيو. 1969ع ۾ علاج لاءِ انگلينڊ به ويو.<ref name="NasrFamily"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گردن جي پراڻي بيماري سان گڏ دل جون تڪليفون به وڌي ويون. ان وقت سندس عمر ۽ ڊگهي سياسي ۽ علمي سرگرميءَ سبب صحت مسلسل ڪمزور ٿيندي وئي. === آخري سال ۽ وفات === 1972ع ۾ مودودي جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، ديني فڪر ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. ساڳئي سال سندس لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تي پکڙيل قرآن جي تفسير '''[[تفہيم القرآن]]''' جي تصنيف مڪمل ٿي.<ref name="NasrLateLife">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت تي پهريون '''[[شاهه فيصل بين الاقوامي انعام]]''' ڏنو ويو. انعام ڏيندڙ اداري موجب سندس اسلامي فڪر، تفسير، سياسي نظريي ۽ اسلامي قانون بابت لکڻين کي ان اعزاز جو بنيادي سبب سمجهيو ويو.<ref name="KFIP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul A'la Al-Mawdudi |url=https://kingfaisalprize.org/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |access-date=7 October 2026 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi Grave.jpg|thumb|[[اڇره]]، [[لاهور]] ۾ مودودي جي قبر.]] اپريل 1979ع کان سندس گردن ۽ دل جون بيماريون وڌيڪ شديد ٿي ويون. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيويارڪ]] ۾ اسپتال داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="NasrFamily"/> '''22 سيپٽمبر 1979ع''' تي 75 ورهين جي عمر ۾ آمريڪا ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="KFIP1979"/> سندس ميت پاڪستان آندي وئي، جتي لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس سندس رهائشگاهه [[اڇره]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NasrLateLife"/> سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. جنازي ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهن جي شرڪت سندس پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا ۾ حاصل ڪيل اثر جي عڪاسي ڪئي.<ref name="MaududiFuneral">{{cite news |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |work=Daily Pakistan |date=2 October 2020 }}</ref> == ورثو ۽ اثر == ابوالاعلى مودودي ويهين صديءَ جي جديد اسلامي سياسي فڪر جي سڀ کان اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. [[ولفريڊ ڪينٽويل سمٿ]] کيس جديد اسلام جي انتهائي منظم مفڪرن مان هڪ قرار ڏنو، جڏهن تہ بعد جي محققن سندس اهميت خاص طور ان ڳالهه ۾ ڏٺي آهي تہ هن اسلام کي رڳو عقيدي ۽ عبادت تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، معاشي ۽ سياسي '''نظامِ حيات''' طور منظم نظرياتي ٻوليءَ ۾ پيش ڪيو.<ref name="Smith1957">{{cite book |last=Smith |first=Wilfred Cantwell |title=Islam in Modern History |publisher=Princeton University Press |year=1957 |page=233 |oclc=397585 }}</ref><ref name="Hartung2014">{{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|ابوالاعلى مودودي؛ سندس لکڻين جو اثر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر عرب دنيا، ايران، ترڪي ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين پهتو.]] [[سيد ولي رضا نصر]] موجب مودودي جديد اسلامي احياءَ جي ابتدائي ۽ اهم نظرياتي معمارن مان هو. سندس لکڻين ۽ [[جماعت اسلامي]] جي تنظيمي سرگرمين سندس خيالن کي ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر وڏي مسلم دنيا تائين پهچايو؛ نصر سندس اثر جي جاگرافيائي دائري کي [[مراڪش]] کان [[ملائيشيا]] تائين پکڙيل قرار ڏئي ٿو.<ref name="Nasr1996Legacy">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 |doi=10.1093/oso/9780195096958.001.0001 }}</ref> مودودي جو اثر صرف سندس سياسي جماعت تائين محدود نہ رهيو. قرآن جي تفسير، حديث، اسلامي قانون، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم بابت سندس تصنيفون وڏي پيماني تي پڙهيون ويون. سندس ڪيترائي ڪتاب [[عربي]]، [[انگريزي]]، [[فارسي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيا، جنهن ڪري اردو کان ٻاهر به سندس فڪري اصطلاح ۽ دليل اسلامي تحريڪن ۽ علمي بحثن جو حصو بڻيا.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> === جديد اسلام پسنديءَ تي اثر === جديد تحقيق ۾ مودودي کي '''[[اسلام پسندي]]''' يا سياسي اسلام جي نظرياتي ارتقا جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام هڪ مڪمل نظام آهي، جنهن ۾ مذهب ۽ سياست کي الڳ نٿو ڪري سگهجي ۽ جنهن ۾ قانوني ۽ سياسي اقتدار آخرڪار خدا جي حاڪميت جي تابع آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> [[شير علي ترين]] مودودي کي ان فڪري رجحان جي اهم نظرياتي معمارن مان قرار ڏئي ٿو جنهن ۾ جديد قومي رياست جي سياسي مشينري کي مستند اسلامي قانوني نظام لاڳو ڪرڻ جو وسيلو سمجهيو ويو. ساڳئي وقت جديد scholarship اهو به ڏيکاري ٿي تہ مودودي جو فڪر رڳو روايتي اسلامي سياسي اصطلاحن جي بحالي نہ هو؛ هن ''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست'' ۽ ''نظام'' جهڙن جديد سياسي تصورن کي اسلامي اصطلاحن سان نئين ترتيب ۾ جوڙيو.<ref name="TareenMawdudi">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref><ref name="Hartung2014"/> اهڙيءَ طرح مودودي جي فڪر کي صرف ''مغربي جديديت جي رد'' طور سمجهڻ اڻپورو آهي. [[يان-پيٽر هارٽنگ]] جي تجزيي موجب مودودي مغربي سياسي ۽ فلسفيانه جديديت سان مقابلو ڪندي ساڳئي جديد دور جي ڪيترن نظرياتي تصورن کي اسلامي قالب ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو. ان لحاظ کان سندس اسلام پسندي جديديت جي مخالفت سان گڏ جديديت جي سياسي ٻوليءَ سان هڪ پيچيده لاڳاپو پڻ رکي ٿي.<ref name="Hartung2014"/> === پاڪستان === [[پاڪستان]] مودودي جي سياسي سرگرمين ۽ سندس فڪر جي عملي اثر جو سڀ کان اهم ميدان بڻيو. 1947ع کان پوءِ هن ۽ جماعت اسلاميءَ پاڪستان کي اسلامي آئين ۽ [[شريعت]] تي ٻڌل رياست بڻائڻ لاءِ منظم مهم هلائي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> پاڪستان ٺهڻ وقت ملڪ جي اسلامي يا سيڪيولر آئيني نوعيت بابت مڪمل اتفاق موجود نہ هو. مودودي انهن مذهبي سياسي مفڪرن ۾ شامل هو جيڪي رياست جي قانوني ۽ آئيني ڍانچي ۾ اسلام کي مرڪزي حيثيت ڏيڻ جو مطالبو ڪندا رهيا.<ref name="Jaffrelot2015">{{cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=439–480 |isbn=9780190235185 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190235185.003.0009 }}</ref> مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''حاڪميتِ الٰهي''' خاص اهميت رکي ٿي. [[محمد قاسم زمان]] موجب خدا جي حاڪميت جو تصور پاڪستاني اسلام پسند فڪر جي مرڪزي تصورن مان بڻيو، جنهن ۾ مودودي جو ڪردار انتهائي نمايان هو. ان تصور موجب آخري قانوني ۽ سياسي اختيار خدا جو آهي ۽ انساني قانونسازي قرآن ۽ سنت جي حدن اندر ٿيڻ گهرجي.<ref name="Zaman2018">{{cite book |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |chapter=Islamism and the Sovereignty of God |title=Islam in Pakistan: A History |publisher=Princeton University Press |year=2018 |pages=135–163 |isbn=9780691149226 |doi=10.23943/princeton/9780691149226.003.0005 }}</ref> ان جي باوجود، پاڪستان جي آئيني اسلامائيزيشن کي فقط مودودي يا جماعت اسلاميءَ جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو. [[عالمن]]، ٻين مذهبي جماعتن، مسلم ليگ جي سياستدانن ۽ مختلف اسلامي فڪري روايتن پڻ ملڪ جي اسلامي آئيني سڃاڻپ جي تشڪيل ۾ حصو ورتو.<ref name="Zaman2018"/><ref name="Jaffrelot2015"/> ==== جماعت اسلامي ==== مودودي جو سڀ کان واضح تنظيمي ورثو [[جماعت اسلامي]] آهي، جيڪا هن 1941ع ۾ قائم ڪئي. جماعت جو ابتدائي مقصد هڪ اهڙي منظم نظرياتي جماعت تيار ڪرڻ هو جنهن جا تربيت يافته ڪارڪن اسلامي اصولن مطابق سماج ۽ آخرڪار رياست جي تبديلي لاءِ ڪم ڪن.<ref name="Pervez2026">{{cite book |last=Pervez |first=Saulat |chapter=Sayyid Abul A'la al-Maududi and the Jama'at-e-Islami |editor1-last=Hamdeh |editor1-first=Emad |editor2-last=DeLong-Bas |editor2-first=Natana J. |title=The Oxford Handbook of Islamic Reform |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=416–432 |doi=10.1093/oxfordhb/9780197532805.013.55 }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ جماعت جا الڳ تنظيمي ڍانچا پاڪستان ۽ هندستان ۾ قائم ٿيا، جڏهن تہ بعد ۾ بنگلاديش ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ جماعت سان لاڳاپيل تحريڪون وجود ۾ آيون. پاڪستان ۾ جماعت مذهبي تحريڪ مان باقاعده سياسي جماعت جي صورت اختيار ڪئي ۽ چونڊن، آئيني سياست، شاگرد تنظيم، سماجي خدمتن ۽ عوامي مهمن ذريعي ڪم ڪرڻ لڳي.<ref name="Bokhari2013">{{cite book |last=Bokhari |first=Kamran |chapter=Jama'at-i Islami in Pakistan |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=574–586 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0006 }}</ref> جماعت پاڪستان جي سڀ کان منظم اسلام پسند سياسي تنظيمن مان هڪ رهي آهي، جيتوڻيڪ قومي چونڊن ۾ ان جي ووٽن ۽ پارلياماني سيٽن جو حصو گهڻو ڪري ان جي تنظيمي اثر کان گهٽ رهيو آهي. ان تضاد کي محقق جماعت جي مضبوط نظرياتي تنظيم ۽ ان جي نسبتاً محدود عوامي چونڊ مقبوليت جي فرق طور بيان ڪن ٿا.<ref name="Bokhari2013"/> ==== ضياءُ الحق جي اسلامائيزيشن ==== [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي حڪومت (1977ع–1988ع) دوران پاڪستان ۾ رياستي اسلامائيزيشن جي عمل ۽ جماعت اسلاميءَ وچ ۾ اهم سياسي لاڳاپا پيدا ٿيا. ضياءَ جي حڪومت [[زڪوات]] ۽ عشر جي سرڪاري نظام، سود کان پاڪ مالي قدمن، [[حدود آرڊيننس]] ۽ ٻين اسلامي قانوني قدمن کي اڳتي وڌايو.<ref name="Jaffrelot2015"/> انهن پاليسين مان ڪيترائي اهڙا موضوع هئا جن جي حمايت مودودي ۽ جماعت اسلامي اڳ ئي ڪندا رهيا هئا؛ تنهن هوندي بہ ضياءَ جي اسلامائيزيشن کي مودودي جي پروگرام جي سڌي يا مڪمل عملداري سمجهڻ صحيح نہ آهي. رياستي اقتدار، فوجي حڪومت جي سياسي ضرورتن، فقهي عالمن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي مطالبن پڻ ان عمل کي شڪل ڏني.<ref name="IslamicLeviathan">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Islamic Leviathan: Islam and the Making of State Power |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=9780195144260 }}</ref> ان دور ۾ جماعت اسلاميءَ جا ڪيترائي ڪارڪن ۽ همدرد رياستي ادارن، تعليم ۽ سياسي عمل ۾ وڌيڪ اثرائتا ٿيا. اهڙي طرح مودودي جي حياتيءَ ۾ مڪمل طور حاصل نہ ٿيل اسلامي رياست جو تصور سندس وفات کان پوءِ پاڪستان جي رياستي پاليسيءَ جي ڪجهه شعبن تي بالواسطه اثرانداز ٿيو.<ref name="Jaffrelot2015"/> === ڀارت ۽ بنگلاديش === ورهاڱي کان پوءِ مودودي پاڻ پاڪستان هليو ويو، پر سندس قائم ڪيل تحريڪ جو هندستاني حصو [[جماعت اسلامي هند]] جي صورت ۾ جاري رهيو. نئين سياسي حالتن ۾ هندستاني جماعت پنهنجي حڪمت عملي کي مسلمان اقليت جي مذهبي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن سان هم آهنگ ڪيو. اوڀر پاڪستان ۾ پڻ جماعت اسلامي منظم ٿي. 1971ع ۾ [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ پاڪستان جي ورهاڱي کان پوءِ بنگلاديش ۾ جماعت جي تاريخ شديد سياسي تڪرار جو موضوع بڻجي. تنهنڪري بنگلاديش ۾ مودودي جي فڪري اثر کي جماعت جي بعد واري سياسي تاريخ کان الڳ ڪري ڏسڻ ضروري آهي: مودودي جو فڪر تنظيم جو نظرياتي بنياد رهيو، پر بنگلاديشي جماعت جون بعد واريون سياسي پاليسيون مخصوص مقامي حالتن ۾ ٺهيون. === عرب دنيا ۽ اخوان المسلمين === مودودي جي اردو تصنيفن جا عربي ترجما سندس عالمي اثر وڌائڻ ۾ انتهائي اهم ثابت ٿيا. سندس اسلامي رياست، حاڪميتِ الٰهي، جاهليت، انقلاب ۽ اسلام کي مڪمل نظام سمجهڻ بابت خيالن کي عرب دنيا جي اسلام پسند حلقن ۾ پڙهيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> خاص طور [[مصر]] جي [[اخوان المسلمين]] سان لاڳاپيل مفڪرن ۾ مودودي جي تحريرن جي reception اهم رهي. هارٽنگ موجب سندس نظرياتي نظام کي وچ اوڀر، خاص طور مصري اخوان المسلمين جي فڪري حلقن ۾ قبول، ترجمو ۽ مقامي سياسي حالتن مطابق تبديل ڪيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> ==== سيد قطب ==== [[سيد قطب]] ۽ مودودي جي فڪري تعلق تي وڏي scholarly literature موجود آهي. ٻنهي وٽ اسلام کي مڪمل نظام، جديد جاهليت جي تنقيد ۽ خدا جي حاڪميت جي مرڪزيت جهڙا موضوع ملي سگهن ٿا. جديد تحقيق موجب مودودي جي 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي جي لکڻين ۾ الٰهي قانوني حاڪميت جو نظريو قطب جي آخري دور جي تحريرن کان اڳ ئي واضح صورت ۾ موجود هو.<ref name="TheonomicShift">{{cite book |chapter=Mawdudi and Qutb: The Theonomic Shift |title=Salafi Political Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |pages=164–239 |doi=10.1017/9781108850407.007 }}</ref> قطب انهن خيالن کي پنهنجي مصري، انقلابي ۽ قيد واري تجربي جي پسمنظر ۾ وڌيڪ مختلف ۽ ڪڏهن وڌيڪ سخت رخ ڏنو. تنهنڪري قطب کي صرف ''مودودي جو شاگرد'' يا سندس فڪر جي سادي نقل قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو؛ ٻنهي جي وچ ۾ اثر، ترجمي، مشترڪ اسلامي ذريعن ۽ الڳ سياسي تجربن جو پيچيده تعلق هو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> قطب جي بعد واري لکڻين، خاص طور حاڪميت ۽ جاهليت جي تشريح، 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه [[سلفي جهاديت|شدت پسند سلفي]] حلقن تي اثر وڌو. ان ڪري مودودي کان قطب ۽ پوءِ هر جديد جهادي تنظيم تائين سڌي فڪري لڪير ٺاهڻ تاريخي طور حد کان وڌيڪ سادو نتيجو ٿيندو؛ بعد واريون تحريڪون انهن تصورن کي نون سياسي ۽ فقهي معنائن ۾ استعمال ڪنديون رهيون.<ref name="TheonomicShift"/> === ايران === مودودي جون تحريرون [[ايران]] ۾ پڻ فارسي ترجمن ذريعي پهتيون. ويهين صديءَ ۾ اردو کان فارسي ترجمي جي وسيع فڪري عمل ۾ سندس ڪتاب به شامل هئا ۽ ايراني اسلامي سياسي حلقن ۾ پڙهيا ويندا هئا.<ref name="IranTranslation">{{cite journal |title=From Persianate Cosmopolis to Persianate Modernity: Translating from Urdu to Persian in Twentieth-Century Iran and Afghanistan |journal=Iranian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> [[روح الله خميني]] ۽ مودودي جي سڌي فڪري تعلق بابت محققن ۾ اختلاف آهي. ٻنهي 1963ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ملاقات ڪئي ۽ سياسي معاملن تي ڳالهه ٻولهه ڪئي هئي؛ 1979ع ۾ خميني جي ايران واپسيءَ کان اڳ سندس نمائندن مودودي سان پاڪستان ۾ ملاقات پڻ ڪئي.<ref name="IranTranslation"/> پر ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ تہ خميني جو اسلامي حڪومت وارو نظريو سڌي طرح مودودي کان ورتل هو، scholarly consensus ناهي. ايراني انقلاب جي مؤرخ [[سعيد امير ارجمند]] اهڙي سڌي نظرياتي اثر تي شڪ ظاهر ڪيو آهي؛ ساڳئي وقت تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جون عربي ۽ فارسي ترجمو ٿيل لکڻيون خميني جي ڪيترن حامين ۾ پڙهيون وينديون هيون ۽ 1979ع جي انقلاب جي سياسي ٻولي ۽ نعرن تي سندس اصطلاحن جو ڪجهه اثر پيو.<ref name="IranTranslation"/> ان ڪري مودودي ۽ ايراني انقلاب جي لاڳاپي کي '''فڪري اثر ۽ اصطلاحي مشابهت''' جي سطح تي بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي، نہ تہ خميني جي [[ولايت فقيه]] واري نظريي کي مودودي مان نڪتل قرار ڏيڻ. === ترڪي === [[ترڪي]] ۾ مودودي جو نالو عام طور '''Mevdudi''' جي صورت ۾ لکيو ويو. 1960ع واري ڏهاڪي کان سندس تصنيفن جا ترڪي ترجما تيزيءَ سان شايع ٿيڻ شروع ٿيا ۽ ڪجهه سالن اندر سندس اهم لکڻين جو وڏو حصو ترڪي پڙهندڙن لاءِ موجود ٿي ويو.<ref name="Vomel2022">{{cite book |last=Vömel |first=Jan-Markus |chapter=Global Intellectual Transfers and the Making of Turkish High Islamism, c. 1960–1995 |title=The Turkish Connection: Global Intellectual Histories of the Late Ottoman Empire and Republican Turkey |publisher=De Gruyter |year=2022 |page=256 }}</ref> انهن ترجمن مودودي کي ترڪي جي اسلامي فڪري حلقن ۾ سڃاتل شخصيت بڻايو. تنهن هوندي بہ ترڪي جي اسلام پسند سياست پنهنجي عثماني ورثي، جمهوريه جي سيڪيولر نظام ۽ مقامي مذهبي تحريڪن مان پڻ ٺهي، تنهنڪري ان کي مودودي جي فڪر جو سادو تسلسل قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Vomel2022"/> === ڏکڻ اوڀر ايشيا === مودودي جو اثر [[ملائيشيا]]، [[انڊونيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين مسلم سماجن تائين پڻ پهتو. سندس ڪتابن جا ترجما، اسلامي شاگرد تحريڪون ۽ بين الاقوامي اسلامي تنظيمي رابطا سندس فڪر جي منتقلي جا اهم وسيلا بڻيا.<ref name="Nasr1996Legacy"/> خاص طور تعليم يافته مسلمان نوجوانن ۾ اسلام کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام طور ڏسڻ، اسلامي رياست، اخلاقي اصلاح ۽ منظم دعوتي تحريڪ جا تصور مودودي جي تحريرن وسيلي گردش ۾ آيا. پر انهن ملڪن ۾ سندس فڪر کي مقامي سياسي ۽ مذهبي روايتن مطابق تبديل ڪري قبول ڪيو ويو؛ ان ڪري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي اسلامي تحريڪن کي جماعت اسلاميءَ جون سڌيون نقلون سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> === اسلامي معاشيات ۽ بئنڪنگ === مودودي جديد '''[[اسلامي معاشيات]]''' جي ابتدائي نظرياتي ليکڪن مان پڻ شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ بعد ۾ شايع ٿيل ''Economic System of Islam'' ۾ سود جي خاتمي، زڪوات، ملڪيت جي حق، معاشي انصاف ۽ سرمائي ۽ محنت جي تعلق بابت خيال پيش ڪيا ويا. اسلامي معاشيات بابت بعد واري ادب ۾ سندس اهم اثر خاص طور [[ربا]] کي جديد بئنڪ جي هر قسم جي مقرر سود سان ڳنڍڻ ۽ سود کان پاڪ مالي نظام کي اسلامي رياست جي لازمي حصي طور پيش ڪرڻ ۾ ڏٺو ويو آهي.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |year=2004 |volume=94 |issue=2 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> هن سودي قرض جي متبادل طور نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت تي ٻڌل سرمائيڪاريءَ جي حمايت ڪئي. بعد واري اسلامي بئنڪنگ صنعت ۾ اهڙا تصور اهم ٿيا، جيتوڻيڪ جديد اسلامي بئنڪن جا عملي مالي اوزار مودودي جي اصل تجويزن کان گهڻو وڌيڪ پيچيده آهن. مودودي کي جديد اسلامي معاشيات جو اڪيلو باني قرار ڏيڻ بہ درست نہ ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ ساڳئي دور ۽ ان کان پوءِ ٻين مسلمان معاشيات دانن ۽ فقيهن پڻ هن شعبي جي نظرياتي ۽ عملي تعمير ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004"/> === قرآن جي تفسير تي اثر === مودودي جو سڀ کان وسيع پڙهيو ويندڙ علمي ڪم '''[[تفہيم القرآن]]''' آهي. هي اردو تفسير تقريباً ٽيهن سالن جي عرصي ۾ تيار ٿيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ قرآن جي روايتي تفسير سان گڏ جديد سماجي، سياسي ۽ اخلاقي مسئلن بابت تشريح شامل ڪئي وئي. ''تفہيم القرآن'' جو انداز خاص طور جديد تعليم يافته عام پڙهندڙ کي سامهون رکي تيار ڪيو ويو هو. مودودي آيتن جي لغوي ۽ تاريخي وضاحت سان گڏ انهن مان سماجي ۽ سياسي اصول اخذ ڪندو هو. سندس سليس اردو ۽ منظم استدلال سبب هي تفسير ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي پڙهيو ويو ۽ ٻين ٻولين ۾ پڻ ترجمو ٿيو.<ref name="Mir2026"/> ان جي تفسيرن تي اختلاف پڻ رهيا آهن. روايتي عالمن مان ڪن سندس سياسي اصطلاحن ۽ قرآن جي ڪجهه بنيادي لفظن—جهڙوڪ ''الهٰ''، ''رب''، ''دين'' ۽ ''عبادت''—جي سياسي ۽ حاڪميت سان ڳنڍيل تشريح تي تنقيد ڪئي. ان جي باوجود، انهن اصطلاحن بابت سندس تشريح جديد اسلام پسند فڪر جي لغت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Hartung2014"/> === بعد وارين اسلام پسند ۽ شدت پسند تحريڪن تي اثر === مودودي جي فڪر جو سڀ کان تڪراري ورثو ان جو بعد وارين اسلام پسند ۽ ڪجهه شدت پسند تحريڪن سان تعلق آهي. جديد مطالعي ۾ کيس [[حسن البنا]] ۽ [[سيد قطب]] سان گڏ ويهين صديءَ جي اسلام پسند فڪر جي اهم canonical ليکڪن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="PrincetonIslamist">{{cite book |editor1-last=Euben |editor1-first=Roxanne L. |editor2-last=Zaman |editor2-first=Muhammad Qasim |title=Princeton Readings in Islamist Thought: Texts and Contexts from al-Banna to Bin Laden |publisher=Princeton University Press |year=2009 |pages=79–106 }}</ref> سندس '''حاڪميتِ الٰهي'''، اسلامي نظام، جاهليت ۽ اسلامي انقلاب جهڙا تصور بعد جي مختلف تحريڪن ۾ ٻيهر استعمال ٿيا. خاص طور سيد قطب جي ذريعي انهن مان ڪجهه تصورن جو اثر بعد ۾ پيدا ٿيندڙ وڌيڪ سخت گير تحريڪن تائين پهتو.<ref name="TheonomicShift"/> پر هتي هڪ اهم تاريخي فرق ضروري آهي: مودودي پاڻ منظم جماعت، ڊگهي مدي واري اخلاقي ۽ تعليمي تربيت، ۽ وڏي حد تائين آئيني سياسي عمل کي سماجي تبديليءَ جو طريقو سمجهندو هو. هن پاڪستان ۾ پنهنجي جماعت کي حڪومت جي سخت دٻاءَ باوجود مسلسل ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل نہ ڪيو. تنهنڪري هر اهڙي بعد واري تنظيم جيڪا سندس اصطلاح استعمال ڪري، ان جي حڪمت عملي يا تشدد کي سڌو مودودي ڏانهن منسوب ڪرڻ تاريخي لحاظ کان درست ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> ان جي ابتڙ، سندس لکڻين ۾ عالمي اسلامي نظام، غير اسلامي سياسي حاڪميت جي خاتمي ۽ جهاد بابت اهڙا نظرياتي عنصر ضرور موجود آهن جن کي بعد وارين وڌيڪ انقلابي تحريڪن پنهنجي مخصوص حالتن مطابق نئين معنيٰ ڏني. ان ڪري scholarship ۾ سندس ورثي بابت ٻنهي پاسن—'''آئيني جماعت سازي''' ۽ '''انقلابي اسلامي نظريي'''—کي گڏ پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> === فڪري اثر جو خلاصو === مودودي جي عالمي اثر کي هيٺين ريت اختصار سان ڏيکاري سگهجي ٿو: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#274c77; color:white;" | ميدان ! style="background:#3a6ea5; color:white;" | بنيادي تصور يا ڪم ! style="background:#6096ba; color:white;" | بعد وارو اثر ! style="background:#a3cef1;" | اهم علائقو |- | سياسي فڪر | حاڪميتِ الٰهي، اسلامي رياست، اسلامي جمهوريت | جديد اسلام پسند سياسي نظريي جي تشڪيل | ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر |- | تنظيمي سياست | [[جماعت اسلامي]] | نظرياتي ڪارڪنن تي ٻڌل اسلامي سياسي جماعت جو نمونو | پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش |- | قرآن جي تفسير | ''[[تفہيم القرآن]]'' | جديد سماجي ۽ سياسي رخ رکندڙ قرآن فهم | ڏکڻ ايشيا ۽ ترجمن وسيلي ٻيا ملڪ |- | اسلامي معاشيات | ربا جي خاتمي ۽ اسلامي معاشي نظام | اسلامي معاشيات ۽ سود کان پاڪ بئنڪنگ جي بحثن تي اثر | پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا |- | عرب اسلام پسندي | حاڪميت، جاهليت، انقلاب ۽ نظام | [[سيد قطب]] سميت اسلام پسند فڪري حلقن ۾ قبول ۽ نئين تشريح | مصر ۽ عرب دنيا |- | ايران | اسلامي حڪومت ۽ مغربي سياسي نظام جي تنقيد | فارسي ترجما ۽ انقلابي اسلامي سياسي ٻوليءَ تي محدود/بحث هيٺ اثر | ايران |- | ترڪي | اسلام کي مڪمل نظام طور پيش ڪرڻ | 1960ع کان پوءِ اسلام پسند فڪري حلقن ۾ ترجما ۽ مطالعو | ترڪي |- | عالمي اسلامي احياءُ | دين کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام سمجهڻ | مختلف اسلامي تحريڪن طرفان مقامي حالتن مطابق قبول ۽ تبديلي | آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين |} === علمي جائزو === مودودي بابت جديد علمي جائزو هڪ رخ وارو ناهي. سندس حامين لاءِ هو اسلامي فڪر جي تجديد ڪندڙ، قرآن جو مفسر ۽ جديد حالتن ۾ اسلامي سماجي نظام جي تشريح ڪندڙ مفڪر آهي. سياسي اسلام جي تاريخ پڙهندڙ ڪيترن محققن لاءِ هو جديد اسلام پسنديءَ جو بنيادي نظرياتي معمار آهي، جڏهن تہ نقادن سندس نظرياتي رياست، مذهبي اقليتن، عورتن، سياسي pluralism ۽ حاڪميت بابت تصورن کي جديد برابر شهريت ۽ لبرل جمهوريت سان تڪرار ۾ ڏٺو آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/><ref name="Hartung2014"/> انهيءَ ڪري سندس تاريخي اهميت ڪنهن هڪ سياسي نتيجي ۾ نہ، پر ان ڳالهه ۾ پڻ آهي تہ هن ويهين صديءَ ۾ اسلام بابت بحث جي ٻولي تبديل ڪرڻ ۾ حصو ورتو. ''اسلامي رياست''، ''اسلامي انقلاب''، ''اسلامي نظامِ حيات'' ۽ خدا جي سياسي حاڪميت جهڙا تصور سندس لکڻين وسيلي وڏي مسلم عوامي ۽ سياسي بحث ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري ويا.<ref name="Nasr1996Legacy"/><ref name="Pervez2026"/> سندس اثر جي پائيداريءَ جو هڪ سبب سندس لکڻين جو انداز پڻ هو. هن پيچيده مذهبي ۽ سياسي دليلن کي نسبتاً سليس اردو ۾ پيش ڪيو، جنهن ڪري اهي رڳو روايتي عالمن بدران جديد تعليم يافته مسلمانن تائين به پهتا. سندس تحريرون سندس حياتيءَ کان پوءِ به ترجمن، جماعت اسلاميءَ جي ادارن ۽ ٻين اسلامي تحريڪن وسيلي گردش ۾ رهيون آهن.<ref name="Mir2026"/> 2026ع ۾ شايع ٿيل ''Oxford Handbook of Islamic Reform'' پڻ مودودي کي جديد اسلامي اصلاح ۽ احياءَ جي اهم شخصيتن ۾ شامل ڪري ٿو ۽ سندس عالمي اثر کي سندس وسيع تصنيفي ڪم، خدا جي حاڪميت جي نظريي ۽ هڪ پائيدار تنظيم ــ جماعت اسلامي ــ جي قيام سان ڳنڍي ٿو.<ref name="Pervez2026"/> == آخري زندگي، بيماري ۽ وفات == مودودي پنهنجي زندگيءَ جي وڏي حصي دوران گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت خاص طور خراب رهي ۽ هو وقت بوقت بستري تائين محدود رهيو؛ 1969ع ۾ علاج لاءِ [[برطانيا]] پڻ ويو.<ref name="Nasr1996p127">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1972ع ۾ هن [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي معاملن تي راءِ ڏيڻ ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. سندس آخري دور ۾ صحت جا مسئلا وڌندا ويا.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1979ع ۾ سندس پراڻي گردن جي بيماري وڌيڪ سنگين ٿي ۽ دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس هڪ پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيو يارڪ]] جي هڪ اسپتال ۾ داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="Nasr1996p127"/> مودودي 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 75 سال هئي.<ref name="Tareen2011">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو، جتي وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> [[File:Grave maududi.jpg|thumb|مودودي جي قبر، [[اڇرا]]، [[لاهور]]]] سندس جنازي نماز سان لاڳاپيل تقريبن ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهو شريڪ ٿيا. [[يوسف القرضاوي]] سندس جنازي نماز پڙهائيندڙ مشهور عالمن مان هو.<ref>{{cite web |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |url=https://dailypakistan.com.pk/02-Oct-2014/149195 |website=Daily Pakistan |date=2 October 2014 |access-date=7 October 2026 }}</ref> == اعزاز == مودودي کي 1979ع ۾ [[King Faisal International Prize|شاهه فيصل عالمي انعام]] جي اسلامي خدمتن واري شعبي جو انعام ڏنو ويو. اهو سندس زندگيءَ جي آخري سال ۾ ملندڙ اهم بين الاقوامي اعزازن مان هو. == تصنيفي ڪم == مودودي هڪ انتهائي گهڻو لکندڙ مصنف، صحافي، مفسر ۽ سياسي مفڪر هو. سندس لکڻيون قرآن جي تفسير، [[حديث]] ۽ [[سنت]]، علمِ ڪلام، اسلامي قانون، اخلاق، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم سميت ڪيترن ئي شعبن تي پکڙيل آهن.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> سندس لکڻين جو بنيادي گڏيل موضوع اسلام کي هڪ مڪمل ۽ باهمي طور ڳنڍيل '''نظامِ حيات''' طور پيش ڪرڻ هو. [[مستنصر مير]] موجب مودودي مختلف علمي شعبن تي لکندي به انهن کي هڪ ئي وسيع تصور سان ڳنڍيو: اسلام فرد جي عقيدي ۽ عبادت تائين محدود نه، پر اخلاقي، سماجي، اقتصادي ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ پڻ هڪ جامع نظام آهي.<ref name="Mir2026"/> مودودي پنهنجي لکڻين لاءِ بنيادي طور [[اردو]] استعمال ڪئي. سندس ڪيترائي مضمون پهرين سندس رسالي ''ترجمان القرآن'' ۾ قسطن جي صورت ۾ ڇپيا ۽ بعد ۾ ڪتابن جي صورت ۾ شايع ٿيا. سندس اهم ڪتابن مان گهڻن جا [[عربي]]، [[انگريزي]] ۽ ٻين اسلامي ۽ مغربي ٻولين ۾ ترجما ٿيا.<ref name="MirLife2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Introduction: Mawdudi’s life, personality, and works |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=1–18 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0001 }}</ref> سندس سليس ۽ عام پڙهندڙ لاءِ نسبتاً رسائي لائق اردو سندس فڪر جي ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[شير علي ترين]] موجب سندس اهم لکڻين جا انگريزيءَ ۾ ۽ ڪيترن جا عربي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجما ٿيا، جڏهن تہ ''تفہيم القرآن'' ڏکڻ ايشيا اندر ۽ ان کان ٻاهر پڻ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name="Tareen2011"/> === تفهيم القرآن === {{main|تفهيم القرآن}} مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف '''''[[تفهيم القرآن]]''''' آهي، جيڪا قرآن جو اردو ترجمو ۽ گهڻ-جلدي تفسير آهي. هن ان تي لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين ڪم ڪيو ۽ 1972ع ۾ ان کي مڪمل ڪيو.<ref name="Mir2026"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ آيتن جي ترجمي ۽ تشريح سان گڏ سورتن جو تاريخي پسمنظر، موضوعاتي تعارف، سماجي ۽ سياسي مسئلن بابت بحث ۽ مختلف هنڌن بابت وضاحتي مواد شامل آهي. مودودي قرآن کي جديد پڙهندڙ لاءِ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪندي ان جي هدايت کي انفرادي ۽ اجتماعي زندگي ٻنهي سان ڳنڍيو.<ref name="MirDomains2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Domains of thought and action |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=57–144 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0003 }}</ref> هي تفسير بعد ۾ مختلف ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ مودودي جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="Tareen2011"/> === الجهاد في الاسلام === مودودي جي ابتدائي اهم تصنيف '''''الجهاد في الاسلام''''' هئي. هن ان تي ڪم 1920ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيو؛ ان جو مواد پهرين قسطن ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. ڪتاب ۾ مودودي اسلامي قانون ۽ تاريخ جي تناظر ۾ جنگ، امن ۽ جهاد بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو. هي تصنيف سندس شروعاتي فڪري شهرت جو اهم سبب بڻي ۽ بعد جي لکڻين ۾ اسلامي سياسي نظام، رياست ۽ جهاد بابت سندس خيالن جي تشڪيل لاءِ پڻ اهم رهي.<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Jamal |title=Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām: A Neglected Document |journal=Zeitschrift für Religionswissenschaft |year=2009 |volume=17 |issue=1 |pages=61–84 |doi=10.1515/zfr.2009.17.1.61 }}</ref> === پرده === '''''پرده''''' ۾ مودودي عورتن ۽ مردن جي سماجي تعلق، لباس، حجاب، خاندان ۽ صنفي اختلاط بابت پنهنجا نظريا تفصيل سان بيان ڪيا. هي ڪتاب سندس سماجي فڪر جي اهم تصنيفن مان آهي، پر عورتن جي سماجي ۽ سياسي ڪردار بابت ان ۾ پيش ڪيل خيال جديد دور ۾ تنقيد ۽ بحث جو موضوع پڻ رهيا آهن. === اسلامي قانون ۽ دستور === '''''Islamic Law and Constitution''''' جي نالي سان انگريزيءَ ۾ مشهور لکڻين جي مجموعي ۾ مودودي اسلامي رياست، شريعت، قانونسازي، حاڪميت، خلافت، جمهوريت، اقليتن ۽ آئين بابت پنهنجا سياسي ۽ قانوني تصور بيان ڪيا. سندس جديد '''اسلامي رياست''' واري تصور کي سمجهڻ لاءِ هي سندس اهم ترين سياسي تصنيفن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> === خلافت ۽ ملوڪيت === '''''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]''''' مودودي جي تاريخي ۽ سياسي طور سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل ڪتابن مان آهي. ان ۾ هن ابتدائي اسلامي خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن سياسي تبديليءَ جو تنقيدي جائزو ورتو. ڪتاب خاص طور پهرين مسلمان حڪمرانن کان پوءِ اسلامي سياسي اقتدار جي نوعيت بابت بحث سبب مختلف مذهبي عالمن وچ ۾ اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="MirDomains2026"/> === قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون === '''''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون''''' ۾ مودودي قرآن جي چئن اصطلاحن ــ '''الهٰ، رب، عبادت ۽ دين''' ــ جي تشريح ڪئي. هن انهن لفظن کي رڳو محدود مذهبي معنائن ۾ نه، پر اقتدار، اطاعت ۽ زندگيءَ جي مجموعي نظام سان پڻ ڳنڍيو. اهي تشريحون سندس سياسي-مذهبي فڪر جي اهم بنيادن مان بڻيون، جيتوڻيڪ ٻين اسلامي عالمن سندس ڪجهه تعبيرن سان اختلاف پڻ ڪيو آهي.<ref name="MirThemes2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Central themes of Mawdudi’s writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=19–56 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0002 }}</ref> == چونڊ ڪتابيات == مودودي جي لکڻين جو تعداد تمام وڏو آهي ۽ مختلف ڇاپن، مجموعن ۽ ترجمن ۾ ڪتابن جا عنوان ڪڏهن مختلف صورتن ۾ ڏنا ويا آهن. سندس اهم تصنيفن مان هيٺيان شامل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#264653;color:white;" | تصنيف ! style="background:#2a9d8f;color:white;" | موضوع ! style="background:#457b9d;color:white;" | مختصر وضاحت |- | ''[[تفهيم القرآن]]'' | قرآن جي تفسير | گهڻ-جلدي اردو ترجمو ۽ تفسير؛ مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف |- | ''الجهاد في الاسلام'' | جهاد، جنگ ۽ سياسي نظريو | سندس ابتدائي اهم تصنيفن مان؛ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ لکڻ شروع ڪيائين |- | ''دينيّات'' / ''Towards Understanding Islam'' | اسلام جو تعارف | اسلام جي بنيادي عقيدن، عبادتن ۽ نظامِ زندگيءَ جو عام پڙهندڙ لاءِ تعارف |- | ''پردہ'' | عورت، خاندان ۽ سماج | حجاب، صنفي تعلقن ۽ اسلامي سماجي نظام بابت سندس نظريا |- | ''اسلامي قانون ۽ دستور'' | قانون ۽ سياست | اسلامي رياست، شريعت، آئين، حاڪميت ۽ قانونسازي |- | ''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]'' | اسلامي سياسي تاريخ | خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن تبديليءَ جو تنقيدي مطالعو |- | ''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون'' | قرآني اصطلاح | الهٰ، رب، عبادت ۽ دين جي مودودي واري تشريح |- | ''اسلامي نظامِ زندگي'' | سماجي ۽ سياسي فڪر | اسلام کي جامع نظامِ حيات طور بيان ڪندڙ تحريرون |- | ''اسلام جو معاشي نظام'' | [[اسلامي معاشيات]] | ملڪيت، ربا، زڪوات، سرمائي ۽ معاشي انصاف بابت بحث |- | ''اسلامي رياست'' | سياسي نظريو | اسلامي حڪومت ۽ رياست جي اصولن بابت تحريرون |- | ''تجديد و احياءِ دين'' | اسلامي تجديد | اسلامي تاريخ ۾ مجدد ۽ تجديد جي تصور بابت بحث |- | ''سنت جي آئيني حيثيت'' | حديث ۽ سنت | اسلامي قانون ۽ ديني حجت طور سنت جي حيثيت جو دفاع |- | ''رسائل و مسائل'' | مختلف مذهبي موضوع | مختلف سوالن جي جوابن ۽ فڪري مضمونن جا مجموعا |- | ''سيرت سرور عالم'' | [[محمد|محمد ﷺ]] جي سيرت | پيغمبر اسلام جي زندگي ۽ پيغام بابت تصنيف |} === انگريزي ترجمن ۾ مشهور ڪتاب === سندس ڪيترين تصنيفن جا انگريزي ترجما مختلف عنوانن هيٺ شايع ٿيا آهن، جن ۾ هي شامل آهن: * ''Towards Understanding Islam'' * ''Purdah and the Status of Woman in Islam'' * ''The Islamic Law and Constitution'' * ''Let Us Be Muslims'' * ''The Islamic Way of Life'' * ''A Short History of the Revivalist Movement in Islam'' * ''Human Rights in Islam'' * ''Four Basic Qur'anic Terms'' * ''The Process of Islamic Revolution'' * ''Unity of the Muslim World'' * ''The Moral Foundations of the Islamic Movement'' * ''Economic System of Islam'' * ''The Road to Peace and Salvation'' * ''The Qadiani Problem'' * ''The Question of Dress'' * ''The Rights of Non-Muslims in Islamic State'' * ''Caliphate and Kingship'' * ''Islamic Law and its Introduction in Pakistan'' * ''Khutabat: Fundamentals of Islam'' == چونڊ زماني وار خاڪو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#283618;color:white;" | سال ! style="background:#606c38;color:white;" | واقعو |- | 1903ع | [[اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ ڄائو |- | 1918ع | صحافت سان عملي وابستگي شروع ڪئي |- | 1920ع | جبلپور جي روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو |- | 1920ع وارو ڏهاڪو | دهليءَ ۾ صحافت ۽ ديني مطالعي سان لاڳاپيل رهيو |- | 1927ع | ''الجهاد في الاسلام'' لکڻ ۽ شايع ڪرائڻ جو ابتدائي سلسلو شروع ٿيو |- | 1932ع–1933ع | ''ترجمان القرآن'' سان سندس ڊگهي ادارت ۽ فڪري سرگرميءَ جو دور شروع ٿيو |- | 1938ع | [[پٺاڻ ڪوٽ]] ويجهو دارالاسلام منصوبي سان وابسته ٿيو |- | 1941ع | [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو |- | 1942ع | ''[[تفهيم القرآن]]'' تي ڪم شروع ڪيو |- | 1947ع | ورهاڱي کان پوءِ پاڪستان منتقل ٿيو |- | 1948ع | پاڪستان ۾ اسلامي آئين ۽ رياست لاءِ مهم؛ بعد ۾ گرفتار ٿيو |- | 1953ع | احمديه مخالف تحريڪ جي پسمنظر ۾ فوجي عدالت موت جي سزا ٻڌائي؛ سزا بعد ۾ عمر قيد ۾ تبديل ۽ پوءِ ختم ڪئي وئي |- | 1964ع | جماعت اسلامي خلاف حڪومتي ڪارروائي دوران ٻيهر قيد ٿيو |- | 1972ع | ''تفهيم القرآن'' مڪمل ڪيو؛ جماعت اسلاميءَ جي امير جي عهدي تان پڻ الڳ ٿيو |- | 1979ع | [[شاهه فيصل عالمي انعام]] حاصل ڪيو |- | 22 سيپٽمبر 1979ع | [[بفيلو، نيو يارڪ]]، آمريڪا ۾ وفات |- | 1979ع | [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ دفن ڪيو ويو |} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }} * {{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }} * {{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }} * {{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }} == پڻ ڏسو == * [[جماعت اسلامي]] * [[جماعت اسلامي پاڪستان]] * [[اسلام پسندي]] * [[اسلامي رياست]] * [[اسلامي احياءُ]] * [[اسلامي معاشيات]] * [[تفهيم القرآن]] * [[خلافت ۽ ملوڪيت]] * [[سيد قطب]] * [[محمد اقبال]] == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Abul A'la Maududi}} {{Wikiquote}} == حوالا == {{Reflist}} {{Authority control}} oug44lvgkywdsysvz0vxtcua24e9ja4 417602 417601 2026-10-06T21:54:34Z Intisar Ali 8681 417602 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ ۽ جماعت اسلامي جو باني (1903–1979)}} {{Infobox religious biography | name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | image = أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg | caption = سيد ابوالاعلى مودودي | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | birth_name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | birth_date = {{Birth date|1903|9|25|df=y}} | birth_place = [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1979|9|22|1903|9|25|df=y}} | death_place = [[بفيلو، نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]] | resting_place = [[اڇرا]]، [[لاهور]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | occupation = اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ، صحافي، مفسر ۽ سياسي اڳواڻ | notable_works = ''[[تفہيم القرآن]]''، ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' | known_for = [[جماعت اسلامي]] جو قيام، اسلامي سياسي فڪر | movement = [[جماعت اسلامي]] | founder = [[جماعت اسلامي]] | awards = [[شاهه فيصل عالمي انعام]]، 1979ع }} '''سيد ابو الاعلىٰ مودودي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Abul A'la Maududi}} (25 سيپٽمبر 1903ع – 22 سيپٽمبر 1979ع) ننڍي کنڊ جو اسلامي عالم، قرآن جو مفسر، صحافي، ليکڪ، سياسي مفڪر ۽ [[جماعت اسلامي]] جو باني هو.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-509695-8 }}</ref> هن ويهين صديءَ ۾ اسلام کي رڳو شخصي عقيدي يا عبادتن جي دائري بدران سماجي، سياسي، قانوني ۽ معاشي نظام طور بيان ڪرڻ لاءِ هڪ منظم فڪري خاڪو پيش ڪيو. جديد تحقيق ۾ کيس جديد اسلامي احياءَ ۽ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم ترين نظريه سازن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009230438 |isbn=9781009230438 }}</ref> مودودي جي لکڻين ۾ [[قرآن جي تفسير]]، حديث، اسلامي قانون، سياست، معيشت، سماج، اخلاق، قومپرستي، سيڪيولرزم، عورتن جي سماجي حيثيت ۽ اسلامي رياست جهڙا موضوع شامل آهن. سندس سڀ کان وڏي علمي تصنيف اردو تفسير ''[[تفہيم القرآن]]'' آهي، جڏهن تہ ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' ۽ ٻيا ڪيترائي ڪتاب پڻ سندس مشهور تصنيفن ۾ شامل آهن.<ref name="Nasr1996"/> سندس تحريرون اردو مان عربي، انگريزي، بنگالي، هندي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيون ۽ سندس فڪر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ٻين مسلم معاشرن جي اسلامي احيائي تحريڪن تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Nasr1996"/> 26 آگسٽ 1941ع تي مودودي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو پاڪستان آيو ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي ذريعي ملڪ جي آئين ۽ رياستي نظام کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي اصولن تي قائم ڪرڻ جي سياسي مهم هلائيندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> سندس سياسي ۽ مذهبي نظرين جا ڪيترائي پهلو—خاص ڪري اسلامي رياست، حاڪميت، جمهوريت، عورتن، غير مسلم شهرين، جهاد ۽ اسلامي قانون بابت موقف—علمي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Iqtidar2026"/> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul Ala'a Al-Mowdoodi |url=https://kingfaisalprize.org/ar/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |publisher=King Faisal Foundation |access-date=7 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == ابو الاعلىٰ مودودي 25 سيپٽمبر 1903ع تي [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، ان وقت جي نوابي [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ پيدا ٿيو.<ref name="KFP1979"/> سندس خاندان دهليءَ جي اشرافيه سان تاريخي نسبت رکندڙ سيد خاندان هو.<ref name="Qasmi2017">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |editor-last1=Qasmi |editor-first1=Ali Usman |editor-last2=Robb |editor-first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |doi=10.1017/9781108628012 }}</ref> مودودي پنهنجي دور جي ڪيترن روايتي عالمن جي ابتڙ ڪنهن هڪ مدرسي جي باقاعده ڊگهي نصابي تعليم مان فارغ ٿيل عالم نه هو. سندس تعليم جو وڏو حصو گهر، ذاتي مطالعي ۽ مختلف استادن وٽ حاصل ڪيل تعليم تي ٻڌل هو. ان هوندي به هن عربي، فارسي ۽ اسلامي علوم جو مطالعو ڪيو ۽ بعد ۾ قرآن، حديث، فقه ۽ جديد سياسي فڪر بابت وسيع لکڻيون ڪيون. مورخ علي عثمان قاسمي موجب، مدرسي جي روايتي رسمي تربيت نه هئڻ باوجود مودودي ڪلاسيڪي اسلامي روايت سان گڏ جديد مغربي سياسي فڪر جي به قابل ذڪر ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> سندس والد سيد احمد حسن مودودي وڪالت سان وابسته هو ۽ مذهبي رجحان رکندو هو. ابتدائي عمر ۾ مودودي کي گهر ۾ عربي، فارسي، قرآن ۽ اسلامي تعليم ڏني وئي. سندس رسمي تعليم گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي؛ والد جي بيماري ۽ پوءِ خاندان جي معاشي حالتن سبب نوجوان مودودي کي نسبتاً ننڍي عمر ۾ عملي زندگي اختيار ڪرڻي پئي.<ref name="Nasr1996"/> == صحافتي زندگي == مودودي جي عملي زندگيءَ جي شروعات بنيادي طور [[صحافت]] سان ٿي، ۽ اهو تجربو سندس بعد واري لکڻيءَ جي اسلوب ۽ سياسي فڪر تي نمايان اثرانداز ٿيو. قاسمي موجب، مسجد يا مدرسي سان مستقل وابستگي بدران صحافت مان ڪيريئر شروع ڪرڻ کيس هندستان جي آئيني مستقبل، مسلمانن جي سياسي نمائندگي، هندو-مسلم لاڳاپن ۽ برطانوي اقتدار کان پوءِ ممڪن سياسي نظام بابت هلندڙ بحثن سان سڌي واقفيت ڏني.<ref name="Qasmi2017"/> نوجوانيءَ ۾ هن مختلف اخبارن سان ڪم ڪيو. 1918ع ڌاري سندس صحافتي زندگي شروع ٿي ۽ پوءِ هو جبلپور مان نڪرندڙ روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو. بعد ۾ دهليءَ ۾ مسلمان صحافت سان ڪم ڪيائين. هن ''مسلم'' ۽ پوءِ [[جمعيت علماءِ هند]] سان لاڳاپيل اخبار ''الجمعية'' جي ادارت پڻ ڪئي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Qasmi2017"/> صحافت مودودي لاءِ رڳو پيشو نه رهي؛ اها سندس سياسي ۽ مذهبي خيالن جي تشڪيل جو اهم ذريعو بڻجي وئي. سندس تحرير جو انداز روايتي عالماڻي نثر کان نسبتاً مختلف، سڌو ۽ عام پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ جوڳو هو. ان وسيلي هو پيچيده مذهبي ۽ سياسي تصورن کي جديد سياسي اصطلاحن سان پيش ڪرڻ لڳو.<ref name="Qasmi2017"/> == علمي ۽ فڪري تشڪيل == 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان ۾ فرقيواراڻي تشدد، خلافت تحريڪ کان پوءِ جي سياسي صورتحال ۽ اسلام ۽ جهاد بابت ٿيندڙ بحثن مودودي جي فڪري ارتقا تي اثر وڌو. ان ماحول ۾ هن جهاد جي اسلامي تصور بابت لکڻ شروع ڪيو، جنهن جو نتيجو سندس ابتدائي اهم تصنيف ''الجهاد في الإسلام'' جي صورت ۾ نڪتو. ڪتاب جو مواد پهرين قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Iqtidar2026"/> ''الجهاد في الإسلام'' مودودي جي شروعاتي دور جي اهم تصنيفن مان هئي. جديد Cambridge edition هن ڪتاب کي سندس شروعاتي ۽ اثرائتي سياسي تحريرن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان کي نوآبادياتي دور، تشدد جي جواز، اسلامي سياسي نظام ۽ جديد رياست بابت سندس وسيع فڪر جي پسمنظر ۾ رکي ٿي.<ref name="Iqtidar2026"/> مودودي جو فڪر وقت سان هڪ اهڙي نظريي ڏانهن وڌيو جنهن ۾ اسلام کي مڪمل طرزِ حيات قرار ڏنو ويو. سندس نظر ۾ دين جي دائري ۾ فردي عبادت سان گڏ سياست، معيشت، قانون، سماج ۽ رياست پڻ شامل هئا. ولي نصر جي تجزيي موجب مودودي جديد دور ۾ سياسي اسلام جو هڪ منظم نظرياتي خاڪو تيار ڪيو ۽ ان نظريي کي عملي سماجي تحريڪ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> بهرحال، جديد علمي تحقيق مودودي جي فڪري تشڪيل کي صرف ”اولهه جي مخالفت“ جو نتيجو نٿي سمجهي. نصر ان کي برطانوي هندستان ۾ مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ سياسي طاقت، اجتماعي سڃاڻپ، قومپرستي ۽ نوآبادياتي نظام کان پوءِ مستقبل جي رياست بابت بحثن سان پڻ ڳنڍي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == ترجمان القرآن == 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مودودي پنهنجي رسالي ''ترجمان القرآن'' جي ادارت ۽ اشاعت شروع ڪئي. اهو رسالو اڳتي هلي سندس فڪر جي تشهير جو اهم ذريعو بڻيو. ''ترجمان القرآن'' ۾ هن قرآن، اسلامي تاريخ، سياست، قومپرستي، جديد تهذيب، مسلمانن جي اجتماعي حالت ۽ اسلامي نظام بابت مسلسل مضمون لکيا.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> هن دور تائين مودودي روايتي صحافي کان هڪ منظم مذهبي-سياسي مفڪر ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو. سندس لکڻين ۾ اهو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو تہ مسلمانن جي مسئلن جو حل رڳو سياسي نمائندگي يا اقتدار ۾ حصي حاصل ڪرڻ ۾ نه، پر فرد ۽ سماج کي اسلامي اصولن مطابق نئين سر منظم ڪرڻ ۾ آهي.<ref name="Nasr1996"/> == علامه اقبال ۽ دارالاسلام == 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ مودودي جو رابطو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] ۽ چوڌري نياز علي خان سان ٿيو. چوڌري نياز علي خان پنجاب ۾ هڪ علمي ۽ ديني مرڪز قائم ڪرڻ لاءِ زمين وقف ڪئي هئي، جنهن کي ''دارالاسلام'' جي نالي سان سڃاتو ويو. 1938ع ۾ مودودي حيدرآباد دکن ڇڏي [[پٺاڻ ڪوٽ]] ڀرسان دارالاسلام منتقل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> دارالاسلام واري دور ۾ مودودي کي پنهنجي مذهبي ۽ سماجي فڪر کي هڪ منظم تحريڪ جي صورت ڏيڻ لاءِ ماحول مليو. جيتوڻيڪ اقبال اپريل 1938ع ۾ وفات ڪري ويو، دارالاسلام جو تجربو مودودي جي بعد واري تنظيمي سوچ ۽ جماعت اسلامي جي قيام کان اڳ واري فڪري مرحلي ۾ اهم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> == هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ بابت موقف == مودودي گڏيل هندستان ۾ رائج علائقائي يا قومي قومپرستيءَ جو سخت نقاد هو. سندس نظر ۾ مسلمانن جي بنيادي اجتماعي سڃاڻپ قوم، نسل يا جاگرافي بدران اسلام سان وابسته هئڻ گهرجي. انهيءَ بنياد تي هن [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي گڏيل هندستاني قومپرستيءَ سان گڏ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي مسلمان قومپرستيءَ جي سياسي صورت تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> اهو موقف هڪ اهم تاريخي فرق پيدا ڪري ٿو: مودودي مسلمانن لاءِ اسلامي سياسي نظام جو حامي هو، پر مسلم ليگ جي قيادت هيٺ هلي رهي پاڪستان تحريڪ جي سياسي نظريي ۽ حڪمت عمليءَ سان شروع کان متفق نه هو. علي عثمان قاسمي جي تحقيق موجب مودودي مسلم ليگ ۽ [[محمد علي جناح]] تي تنقيد ڪندي دليل ڏنو تہ رڳو مسلمانن جي اڪثريت واري قومي رياست قائم ٿيڻ سان اها خود بخود ”اسلامي رياست“ نه بڻجي ويندي.<ref name="Qasmi2017"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو پاڪستان بابت ورهاڱي کان اڳ وارو موقف ۽ 1947ع کان پوءِ پاڪستان کي اسلامي رياست بنائڻ لاءِ سندس سياسي سرگرمي ٻه الڳ تاريخي مرحلا آهن؛ ٻنهي کي هڪٻئي سان ملائي پيش ڪرڻ سان سندس سياسي ارتقا جي صحيح تصوير سامهون نٿي اچي.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جو قيام == {{Main|جماعت اسلامي}} مودودي جي فڪري ۽ تنظيمي سرگرمين جو نتيجو 26 آگسٽ 1941ع تي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] جي قيام جي صورت ۾ سامهون آيو. جماعت جي قيام جو مقصد اهڙي منظم جماعت تيار ڪرڻ هو جيڪا اسلامي اصولن مطابق فرد، سماج ۽ آخرڪار رياستي نظام جي تبديلي لاءِ ڪم ڪري. مودودي جماعت جو پهريون امير چونڊيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي جي تصور ۾ جماعت محض چونڊن لاءِ قائم ڪيل سياسي پارٽي نه هئي، بلڪه هڪ نظرياتي ۽ اصلاحي تحريڪ هئي. ان جو ابتدائي طريقو تعليم، تربيت، اشاعت ۽ چونڊيل ڪارڪنن جي تياري ذريعي سماج ۾ تدريجي تبديلي آڻڻ هو. نصر موجب مودودي جي اهم جدت اها هئي تہ هن پنهنجي سياسي-مذهبي نظريي سان گڏ ان کي عملي جامو پارائڻ لاءِ هڪ منظم سماجي ۽ سياسي تنظيم جو خاڪو پڻ پيش ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> ورهاڱي کان اڳ جماعت اسلامي سڄي برطانوي هندستان جي تنظيم هئي. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت جون هندستاني ۽ پاڪستاني شاخون جدا تنظيمي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ لڳيون، جڏهن تہ مودودي پاڪستان منتقل ٿيو ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي قيادت جاري رکي.<ref name="Nasr1996"/> == پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ == 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ مودودي پاڪستان لڏي آيو ۽ [[لاهور]] سندس سياسي، علمي ۽ تنظيمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. ورهاڱي کان اڳ مسلم ليگ جي پاڪستان واري تصور تي تنقيد ڪرڻ باوجود، نئين رياست قائم ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي سرگرمين جو مرڪز پاڪستان جي آئيني ۽ قانوني ڍانچي کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي بنائڻ تي رکيو.<ref name="Nasr1996"/> هن ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي آئين ۾ خدا جي حاڪميت، اسلامي قانون جي بالادستي ۽ رياست جي اسلامي سڃاڻپ کي تسليم ڪرائڻ لاءِ مهم هلائي. پاڪستان جي رياست سان سندس تعلق ان ڪري مختلف وقتن تي تعاون، سياسي اختلاف، گرفتاري ۽ قيد جي مرحلن مان گذريو. سندس اسلامي رياست، جمهوريت ۽ آئين بابت تفصيلي نظريو بعد وارن حصن ۾ الڳ بيان ڪيو ويندو. == گرفتاريون ۽ رياست سان ٽڪراءُ == پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ مودودي ۽ حڪومت جا لاڳاپا جلد خراب ٿيا. 1948ع ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصو قيد ۾ رکيو ويو. سندس سياسي سرگرمين ۾ پاڪستان کي اسلامي آئين ڏيڻ جو مطالبو مرڪزي حيثيت اختيار ڪندو ويو.<ref name="Nasr1996"/> 1953ع ۾ پنجاب، خاص طور [[لاهور]]، ۾ احمدين خلاف تحريڪ ۽ فسادن دوران مودودي جو لکيل رسالو ''قادياني مسئلو'' پڻ شديد سياسي تڪرار جو حصو بڻيو. مارشل لا اختيارين کيس گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ موت جي سزا ٻڌائي. سزا تي عمل نه ٿيو؛ بعد ۾ اها عمر قيد ۾ تبديل ڪئي وئي ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> ان واقعي مودودي جي سياسي حيثيت کي وڏي شهرت ڏني، پر 1953ع جي تشدد ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي تنظيمن جي ڪردار، جماعت اسلامي جي ذميواري ۽ مودودي جي تحريرن جي اثر بابت تاريخي بحث کي سندس حامين جي روايت کان الڳ، معتبر ثانوي ذريعن جي بنياد تي ڏسڻ ضروري آهي. ان موضوع کي سندس احمديت بابت نظرين واري حصي ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويندو. == تفسير تفهيم القرآن == {{Main|تفهيم القرآن}} مودودي 1942ع ۾ قرآن جي اردو تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' لکڻ شروع ڪئي. اهو منصوبو لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تائين جاري رهيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ ترجمي سان گڏ تاريخي پسمنظر، آيتن جي تشريح، سماجي ۽ قانوني مسئلن ۽ مودودي جي سياسي ۽ مذهبي فڪر بابت تفصيلي حاشيا شامل آهن. هي تفسير سندس سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ وسيع اثر رکندڙ تصنيفن مان بڻيو ۽ بعد ۾ ڪيترين ٻولين ۾ ان جا ترجما ٿيا. ''تفهيم القرآن'' سندس مجموعي فڪر کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي رياست، قانون، معيشت، عورت، جهاد، غير مسلمانن ۽ سماجي نظام بابت سندس ڪيترن نظرين جي قرآني استدلال جو تفصيلي اظهار ان ۾ ملي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا == مودودي تقريباً ٽن ڏهاڪن تائين جماعت اسلامي جي قيادت ڪئي. صحت جي مسئلن ۽ تنظيمي حالتن جي پسمنظر ۾ هن 1972ع ۾ جماعت اسلامي جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. امارت ڇڏڻ کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي فڪر ۽ جماعت سان فڪري لاڳاپي ۾ سرگرم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> ساڳئي سال سندس ڊگهي عرصي کان جاري ''تفهيم القرآن'' پڻ مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ جو آخري دور بنيادي طور علمي ڪم، لکڻين ۽ خراب ٿيندڙ صحت سان لاڳاپيل رهيو. == اعزاز == 1979ع ۾ مودودي کي '''اسلام جي خدمت''' جي شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979"/> انعام جي سرڪاري فيصلي ۾ سندس اسلامي صحافت، لکڻين، ننڍي کنڊ ۾ اسلامي فڪر جي تجديد لاءِ سرگرمين ۽ اسلامي قدرن جي ترويج کي انعام ڏيڻ جا اهم سبب ڄاڻايو ويو.<ref name="KFP1979"/> [[File:أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg|thumb|ساڄو|سيد ابوالاعلىٰ مودودي، جنهن کي 1979ع ۾ اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ شاهه فيصل عالمي انعام ڏنو ويو.]] == آخري بيماري ۽ وفات == مودودي ڪيترن سالن کان گڙدن جي بيماريءَ ۾ مبتلا هو ۽ زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.<ref name="Nasr1996"/> 1979ع ۾ علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. علاج دوران سندس حالت وڌيڪ خراب ٿي ۽ 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ 75 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪيائين.<ref name="Nasr1996"/> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو. لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. [[File:Grave maududi.jpg|thumb|ساڄو|[[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ ابو الاعلىٰ مودودي جي قبر]] مودودي جي وفات سندس سياسي ۽ فڪري اثر جو خاتمو ثابت نه ٿي. سندس لکڻيون، جماعت اسلامي جو تنظيمي ڍانچو ۽ اسلامي رياست بابت سندس اصطلاحي ۽ نظرياتي تصورات ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر به جديد اسلامي سياسي تحريڪن جي بحث جو حصو بڻيا. جديد علمي ادب ۾ ان اثر جي نوعيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن، جن جو تفصيلي جائزو مضمون جي ''اثر ۽ ورثو'' واري حصي ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026"/> == فڪر ۽ نظريا == مودودي جي فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام رڳو فرد جي ذاتي عقيدي، عبادت يا روحاني زندگي تائين محدود مذهب نہ، پر انسان جي انفرادي ۽ اجتماعي زندگيءَ لاءِ هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، قانوني ۽ سياسي نظام آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت کي ان نظام جا بنيادي ماخذ قرار ڏنو ۽ جديد رياست، آئين، معيشت ۽ سماج بابت اسلامي اصطلاحن کي ويهين صديءَ جي سياسي ٻوليءَ سان ملائي هڪ منظم نظريو پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Iqtidar2020">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Theorizing Popular Sovereignty in the Colony: Abul Aʿla Maududi's “Theodemocracy” |journal=The Review of Politics |volume=82 |issue=4 |year=2020 |pages=595–617 |doi=10.1017/S0034670520000595 }}</ref> جديد عالمن مودودي جي هن فڪر کي رڳو قديم اسلامي سياسي تصورن جي بحالي قرار ڏيڻ بدران نوآبادياتي هندستان، جديد قومي رياست، عوامي حاڪميت، جمهوريت، سوشلزم ۽ يورپي سياسي نظرين سان سندس فڪري بحث جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهيو آهي.<ref name="Iqtidar2020"/><ref name="Iqtidar2026"/> خاص طور سندس ''حاڪميت''، ''اسلامي رياست'' ۽ ''اسلامي انقلاب'' جهڙا تصور بعد ۾ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم اصطلاحن ۾ شامل ٿيا.<ref name="Zaman2015">{{cite journal |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |title=The Sovereignty of God in Modern Islamic Thought |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=25 |issue=3 |year=2015 |pages=389–418 |doi=10.1017/S1356186314000561 }}</ref> === قرآن ۽ سنت === مودودي قرآن کي اسلامي فڪر ۽ قانون جو بنيادي ماخذ سمجهندو هو، پر قرآن سان گڏ [[سنت]] کي پڻ لازمي قانوني ۽ ديني حجت قرار ڏيندو هو. سندس دليل موجب قرآن پاڻ رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو، تنهنڪري اسلامي نظام کي صرف قرآن تائين محدود ڪري سنت کي قانوني حجيت کان ڌار نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Adams1983">{{cite book |last=Adams |first=Charles J. |chapter=Mawdudi and the Islamic State |editor-last=Esposito |editor-first=John L. |title=Voices of Resurgent Islam |publisher=Oxford University Press |year=1983 |pages=99–133 |isbn=9780195033404 }}</ref> سندس مشهور تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' صرف لفظي يا لغوي تفسير نہ هو؛ ان ۾ تاريخ، قانون، سياست، معيشت ۽ سماجي معاملن بابت سندس فڪري موقف پڻ وڏي پيماني تي بيان ٿيل آهي. انهيءَ ڪري ''تفهيم القرآن'' مودودي جي سياسي ۽ سماجي فڪر کي سمجهڻ لاءِ به بنيادي ماخذ آهي.<ref name="Nasr1996"/> === حاڪميتِ الٰهي === مودودي جي سياسي فڪر جو هڪ اهم تصور '''حاڪميتِ الٰهي''' هو. سندس نظر ۾ آخري ۽ مطلق حاڪميت انسان، بادشاهه، پارليامينٽ يا قوم بدران خدا جي آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙو مطلق قانون ساز اختيار حاصل نہ آهي جنهن تحت هو خدائي هدايت کان آزاد ٿي حلال ۽ حرام جا بنيادي معيار مقرر ڪري.<ref name="Zaman2015"/> محمد قاسم زمان موجب ''حاڪميتِ الٰهي'' جديد اسلام پسند سياسي فڪر جو نمايان تصور بڻيو ۽ مودودي ان جي ويهين صديءَ واري تشڪيل جي اهم ترين مفڪرن مان هو.<ref name="Zaman2015"/> جديد تحقيق ساڳئي وقت اهو پڻ واضح ڪري ٿي تہ مودودي جي حاڪميت واري تصور کي سڌي طرح وچئين دور جي اسلامي سياسي نظريي جو نقل سمجهڻ درست نہ ٿيندو؛ ان جي جديد صورت نوآبادياتي رياست، قانون سازي ۽ عوامي حاڪميت بابت جديد بحثن سان پڻ جڙيل هئي.<ref name="AlAzami2022">{{cite journal |last=Al-Azami |first=Usaama |title=Locating Ḥākimiyya in Global History: The Concept of Sovereignty in Premodern Islam and Its Reception after Mawdūdī and Quṭb |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=355–376 |doi=10.1017/S1356186321000605 }}</ref> مودودي انساني حاڪميت کي رد ڪندي اهو نہ چيو تہ رياستي انتظام ۾ ماڻهن جو ڪو ڪردار ئي نہ هجي. سندس تصور ۾ مسلمان خدا جا ''خليفا'' يا نائب آهن ۽ مقرر ڪيل اسلامي حدن اندر اجتماعي معاملن جي انتظام، مشاورت ۽ اهڙن معاملن بابت فيصلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا جن بابت شريعت ڪو واضح حڪم نہ ڏنو هجي.<ref name="ILC1977">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1977 }}</ref> === اسلامي رياست === {{further|اسلامي رياست}} مودودي جديد دور ۾ ''اسلامي رياست'' جي منظم نظريي کي ترقي ڏيندڙ نمايان مفڪرن مان هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس تصور ۾ اسلامي رياست جي بنياد جا ٽي اهم اصول '''توحيد'''، '''رسالت''' ۽ '''خلافت''' هئا. توحيد مان خدا جي حاڪميت، رسالت مان قرآن ۽ سنت جي رهنمائي، ۽ خلافت مان انسان جي محدود ۽ امانتي سياسي اختيار جو تصور اخذ ڪيو ويو.<ref name="ILC1977"/> هن اسلامي رياست کي ڪنهن مخصوص نسل، قوم يا جاگرافيءَ تي ٻڌل قومي رياست بدران هڪ '''نظرياتي رياست''' طور پيش ڪيو. سندس نظر ۾ رياست جي اسلامي هجڻ جو بنيادي معيار ان جي آباديءَ جو فقط مسلمان هجڻ نہ، پر ان جي قانوني ۽ سياسي نظام جو اسلامي اصولن سان مطابقت رکڻ هو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي 1955ع ۾ پنهنجي مثالي نظام لاءِ ”خدا پرست جمهوري خلافت“ جهڙا لفظ پڻ استعمال ڪيا.<ref name="Nasr1996"/> سندس لکڻين ۾ اسلامي رياست جو دائرو وسيع آهي: خانداني معاملن کان وٺي معيشت، عدليه، انتظاميا، شهرين جي حقن ۽ فرضن، جنگ ۽ امن ۽ بين الاقوامي لاڳاپن تائين شريعت کي هدايت جو بنياد قرار ڏنو ويو.<ref name="Adams1983"/> بهرحال سندس تصور ۾ رياست جو هر انتظامي تفصيل اڳواٽ مقرر ٿيل نہ هو. مودودي پاڻ تسليم ڪيو تہ انساني معاملن جو هڪ وڏو ميدان اهڙو آهي جنهن بابت شريعت خاموش آهي؛ اهڙن معاملن ۾ اسلامي رياست حالتن مطابق قانون ۽ ضابطا ٺاهي سگهي ٿي، بشرطيڪ اهي قرآن ۽ سنت جي واضح حڪمن سان ٽڪراءَ ۾ نہ هجن.<ref name="Adams1983"/> === ٿيئوڊيموڪريسي === مودودي پنهنجي مثالي سياسي نظام کي روايتي معنيٰ ۾ '''[[ٿيوڪريسي]]''' سڏڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن '''خدائي جمهوريت''' (Theodemocracy) يا ''خدائي جمهوري نظام'' جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ آخري حاڪميت خدا جي هجي، پر مسلمان اجتماعي طور خلافت جي حق کي استعمال ڪن.<ref name="Iqtidar2020"/> حميرا اقتدار جي تحقيق موجب مودودي جي ''خدائي جمھوريت'' کي فقط ”مذهبي آمريت“ جو مترادف سمجهڻ سندس نظريي جي پيچيدگي کي نظرانداز ڪري ٿو. مودودي هڪ طرف مطلق عوامي حاڪميت کي رد ڪيو، پر ٻئي طرف حڪمرانن کي خدا جي نمائندگي ڪندڙ پادري طبقي جي صورت ۾ مطلق اختيار ڏيڻ به قبول نہ ڪيو. سندس تصور ۾ اجتماعي مشاورت، نمائندگي ۽ عوام جي سياسي شموليت موجود هئي، پر اها شريعت جي حدن اندر هئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === جمهوريت ۽ شوريٰ === مودودي مغربي لبرل جمهوريت جي ان اصول سان اختلاف رکندو هو جنهن موجب عوام يا سندن چونڊيل پارليامينٽ آخري قانون ساز حاڪم آهي. سندس خيال ۾ جيڪڏهن اڪثريت کي اخلاقي يا خدائي حدن کان آزاد مڪمل قانون ساز اختيار ڏنو وڃي تہ مقبول خواهش پاڻ صحيح ۽ غلط جو معيار بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Iqtidar2020"/> هن آمريڪا ۾ شراب جي ممانعت ۽ پوءِ ان جي خاتمي کي مثال طور استعمال ڪندي دليل ڏنو تہ عددي اڪثريت لازمي طور اخلاقي يا سماجي لحاظ کان درست فيصلو نٿي ڪري.<ref name="PoliticalTheory">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Political Theory of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |edition=8th |year=1993 |pages=23–25 }}</ref> ٻئي طرف، هو حڪومت جي معاملن ۾ '''شوريٰ''' يا گڏيل صلاح مشوري کي ضروري سمجهندو هو. حڪمران کي ماڻهن جي اعتماد جو حامل هئڻ گهرجي ۽ جن معاملن بابت شريعت ۾ قطعي حڪم موجود نہ هجي، انهن بابت مسلمانن جي صلاح ۽ اتفاق ذريعي فيصلا ڪري سگهجن ٿا.<ref name="ILC1977"/><ref name="Adams1983"/> انهيءَ سبب مودودي جي جمهوريت بابت موقف کي سادي نموني ”جمهوريت جي حمايت“ يا ”جمهوريت جي مڪمل مخالفت“ طور بيان ڪرڻ اڻپورو آهي. هو عوامي نمائندگي ۽ مشاورت قبول ڪندو هو، پر عوام جي غير محدود قانون ساز حاڪميت کي رد ڪندو هو.<ref name="Iqtidar2020"/> === رياستي ادارا ۽ آئين === مودودي جو خيال هو تہ اسلام جا بنيادي آئيني اصول قرآن، سنت، خلفاءِ راشدين جي روايت ۽ اسلامي قانوني ورثي مان اخذ ٿين ٿا، پر جديد رياست لاءِ انهن اصولن کي لکيل آئين جي صورت ڏيڻ ضروري آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن جي تصور موجب رياست جو سربراهه چونڊيل هجي ۽ عوام جو اعتماد حاصل هجي. قانون ساز اداري ۾ اهڙا ماڻهو شامل هجن جيڪي اسلامي قانون کي سمجهڻ ۽ جديد مسئلن تي ان جي اصولن کي لاڳو ڪرڻ جي صلاحيت رکن. قانون سازيءَ جو اختيار اهڙن شعبن ۾ وسيع ٿي سگهي ٿو جن بابت شريعت واضح حڪم نہ ڏئي، پر قرآن ۽ سنت جي قطعي حڪمن کي تبديل ڪرڻ پارليامينٽ جي اختيار ۾ نہ هوندو.<ref name="ILC1977"/> مودودي جي عدليه بابت سوچ وقت سان تبديل ٿي. شروعاتي دور ۾ هن مغربي adversarial عدالتي نظام ۽ وڪيلن جي ڪردار تي تنقيد ڪئي، پر پاڪستان ۾ جماعت اسلامي خلاف سرڪاري ڪارروائين دوران عدالتن کان رليف ملڻ کان پوءِ هن آزاد عدليه، اپيل جي حق ۽ [[مخالف ڌرين وارو عدالتي نظام]] يا فريقي مقابلي وارو عدالتي نظام يا ايڊورسريل سسسٽم جي فائدن کي وڌيڪ قبول ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح سندس سياسي فڪر مڪمل طور جامد نہ رهيو؛ عملي پاڪستاني سياست ۽ رياستي ادارن سان تجربن جي نتيجي ۾ سندس ڪجهه آئيني تجويزون تبديل ٿينديون رهيون.<ref name="Nasr1996"/> === شريعت === مودودي لاءِ '''[[شريعت]]''' اسلامي رياست جي سڃاڻپ جو بنيادي معيار هئي. هن لکيو تہ جيڪڏهن مسلمان سماج شعوري طور شريعت کي رد ڪري پنهنجو قانون ان کان آزاد ڪنهن ٻئي ماخذ مان اخذ ڪري، تہ اهڙو سماج اسلامي نظام جي بنيادي دعويٰ کي ڪمزور ڪري ٿو.<ref name="IslamicLaw1955">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=Islamic Law and Its Introduction |publisher=Islamic Publications |year=1955 |pages=13–14 }}</ref> سندس تصور ۾ شريعت رڳو عبادتن يا خانداني قانون تائين محدود نہ هئي، پر سماجي ۽ معاشي معاملا، انتظام، عدليه، شهري حق ۽ فرض ۽ جنگ ۽ امن جا اصول پڻ ان جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref name="Adams1983"/> مودودي اسلامي فوجداري قانون جي [[حدود]]، سود جي خاتمي ۽ ٻين شرعي حڪمن جي نفاذ جي حمايت ڪئي. هن مغربي يا مغرب زدہ مسلمانن طرفان حدود کي ظالماڻو قرار ڏيڻ واري تنقيد رد ڪئي، پر ساڳئي وقت دليل ڏنو تہ اهڙيون سزائون هڪ مڪمل اسلامي سماجي نظام ۽ اسلامي تعليم جي قيام کان اڳ الڳ نموني لاڳو ڪرڻ مناسب نہ ٿيندو.<ref name="Nasr1996"/> 2026ع ۾ [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] پاران شايع ڪيل سندس چونڊ سياسي تحريرن جي اسڪالري ايڊيشن پڻ سندس ''Islamic Law and Constitution'' واري بحث کي ان ڪوشش طور بيان ڪري ٿي جنهن ۾ مودودي جديد رياستي حڪمراني ۽ شريعت جي وچ ۾ مطابقت جو سياسي-قانوني تصور پيش ڪيو.<ref name="Iqtidar2026"/> === اجتهاد === مودودي [[اجتهاد]] کي مڪمل طور رد نہ ڪيو، پر ان جي استعمال لاءِ سخت علمي شرطون رکندو هو. سندس نظر ۾ اجتهاد اهڙي شخص يا اداري جو ڪم هجڻ گهرجي جنهن کي قرآن، سنت، فقهي اصولن ۽ اسلامي علمي روايت تي عبور هجي ۽ جيڪو شريعت کي آخري معيار طور قبول ڪري.<ref name="Nasr1996"/> ان لحاظ کان سندس تصور جديديت پسند مفڪرن کان مختلف هو، جيڪي جديد عقل يا سماجي ضرورتن کي روايتي فقهي نتيجن جي وسيع نئين تشريح لاءِ وڌيڪ آزاد معيار طور استعمال ڪندا هئا. === اسلامي انقلاب === مودودي 1930ع ۽ 1940ع جي ڏهاڪن کان اسلام کي هڪ ''انقلابي نظريي'' ۽ جماعت اسلامي کي سماجي تبديليءَ جي تحريڪ طور بيان ڪندو رهيو. سندس استعمال ڪيل '''اسلامي انقلاب''' جو تصور بعد ۾ ٻين اسلامي تحريڪن ۾ وڏي پيماني تي رائج ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> پر مودودي جو ”انقلاب“ عام طور هٿياربند بغاوت يا اوچتي اقتدار تي قبضي جي معنيٰ ۾ نہ هو. هن سماج جي اخلاقي ۽ فڪري تبديلي، تربيت يافته ڪارڪنن جي تياري، تعليم ۽ دعوت ذريعي تدريجي تبديليءَ کي ترجيح ڏني. سندس خيال ۾ پائيدار سياسي تبديلي ان وقت ممڪن هئي جڏهن سماج ۾ ان لاءِ فڪري ۽ اخلاقي بنياد تيار ٿي وڃي.<ref name="Nasr1996"/> 1957ع ۾ جماعت اسلامي جي مستقبل جي حڪمت عملي بابت هن غير آئيني ذريعن سان سياسي نظام بدلائڻ جي مخالفت ڪئي. ايوب خان ۽ پوءِ ذوالفقار علي ڀٽي جي حڪومتن سان شديد اختلافن باوجود مودودي عام طور جماعت کي ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جي مخالفت ڪندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو انقلابي سياسي vocabulary ۽ سندس تجويز ڪيل عملي طريقو الڳ رکڻ ضروري آهي: سندس لکڻين ۾ سماجي نظام جي بنيادي تبديلي لاءِ انقلابي اصطلاح موجود آهن، پر جماعت لاءِ سندس سياسي حڪمت عملي گهڻو ڪري تدريجي، تنظيمي ۽ آئيني رهي.<ref name="Nasr1996"/> === قومپرستي === مودودي '''[[قومپرستي]]''' کي جديد مغربي سياسي تصور سمجهندو هو ۽ مسلمانن جي بنيادي سياسي سڃاڻپ کي جاگرافي، نسل يا ٻوليءَ سان ٻڌڻ جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس خيال ۾ اسلامي امت سرحدن ۽ نسلي قوميتن کان مٿانهين مذهبي برادري آهي، تنهنڪري مسلمانن کي قومپرست وفاداريءَ بدران اسلام سان پنهنجي بنيادي اجتماعي وابستگي قائم رکڻ گهرجي. هن قومپرستيءَ جي ڪجهه صورتن کي ايتري حد تائين رد ڪيو جو انهن کي توحيد سان متصادم قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ قوم کي آخري سياسي وفاداريءَ جو مرڪز بڻائڻ اسلام جي عالمگير دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> اهو ئي سبب هو جو ورهاڱي کان اڳ هو ڪانگريس جي گڏيل هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ جي مسلمان قومي رياست واري منصوبي ٻنهي کان فاصلو رکندو هو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ، البت، هن نئين ملڪ کي پنهنجي تصور واري اسلامي رياست ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ڪئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === سيڪيولرزم === مودودي [[سيڪيولرزم]] جو پڻ سخت نقاد هو. هن ان لاءِ اردو ۾ اڪثر ''لادينيت'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ۽ سيڪيولر سياست کي مذهب ۽ اخلاقيات کي اجتماعي حڪمرانيءَ کان جدا ڪرڻ واري نظام طور ڏٺو.<ref name="Adams1983"/> سندس نظر ۾ اخلاقي قدرن جو آخري سرچشمو خدا ۽ وحي هئا؛ تنهنڪري رياست کي مذهب کان اصولي طور آزاد ڪرڻ آخرڪار سياست کي مستقل خدائي اخلاقي معيار کان محروم ڪري ڇڏيندو. Charles J. Adams جي تجزيي موجب مودودي لاءِ سيڪيولرزم صرف رياست جي مذهبي غيرجانبداري نہ، پر هڪ اهڙو تصور هو جنهن ۾ انساني خواهش يا سياسي طاقت کي خدائي هدايت کان خودمختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Adams1983"/> هي تفسير جديد سيڪيولرزم جي سڀني نظرين جي غيرجانبدار وصف نہ، بلڪه '''مودودي جو پنهنجو تنقيدي تصور''' هو؛ تنهنڪري ان کي سندس موقف طور بيان ڪرڻ ضروري آهي. === اسلامي جديديت === مودودي جديديت ۽ مغربي تهذيب کي هڪ ئي شيءِ نہ سمجهندو هو. هن جديد سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ ڪارائتي ادارتي طريقن کي اصولي طور رد نہ ڪيو، پر مغربي تهذيب جي فلسفي، سيڪيولر اخلاقيات ۽ سماجي قدرن جي تقليد جي مخالفت ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> هو [[اسلامي جديديت]] جي انهن مفڪرن سان متفق هو تہ اسلام عقل جي خلاف نہ آهي. اختلاف ان ڳالهه تي هو تہ قرآن ۽ سنت کي جديد انساني عقل جي معيار تي پرکيو وڃي يا عقل کي وحي جي دائري اندر استعمال ڪيو وڃي. مودودي جي نظر ۾ قرآن ۽ سنت آخري معيار هئا؛ عقل جو ڪم انهن جي معنائن ۽ نون حالتن ۾ انهن جي اطلاق کي سمجهڻ هو، نہ تہ وحي جي صحت جو آزاد حاڪم بڻجڻ.<ref name="Mortimer1982">{{cite book |last=Mortimer |first=Edward |title=Faith and Power: The Politics of Islam |publisher=Vintage Books |year=1982 |page=204 |isbn=9780571119448 }}</ref> محققن ساڳئي وقت نشاندهي ڪئي آهي تہ مغربيت جي مخالفت باوجود مودودي پنهنجي فڪر ۾ جديد سياسي اصطلاحن—''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست''، ''آئين''، ''پارٽي'' ۽ ''نظام''—جو وسيع استعمال ڪيو. ان ڪري سندس فڪر روايتي اسلامي اصطلاحن ۽ جديد سياسي لغت جي هڪ نئين ميلاپ طور پڻ مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="Iqtidar2026"/> === سائنس === مودودي جديد [[سائنس]] کي بذات خود ڪنهن مخصوص مذهبي يا سيڪيولر فلسفي سان لازم ملزوم نہ سمجهندو هو. سندس مشهور تشبيهه موجب جديد سائنس هڪ ''جسم'' وانگر هئي جنهن ۾ مختلف فلسفي يا قدرن جو ''روح'' داخل ٿي سگهي ٿو؛ جيئن ريڊيو پاڻ پيغام جو نظريو مقرر نہ ڪندو آهي پر مختلف قسم جا پيغام نشر ڪري سگهي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> انهيءَ بنياد تي هن جديد سائنسي ۽ فني علم حاصل ڪرڻ جي مخالفت نہ ڪئي؛ سندس اعتراض ان وقت پيدا ٿيندو هو جڏهن سائنس سان گڏ مادي پرستي يا سيڪيولر فلسفي کي به لازمي سچ طور قبول ڪيو وڃي.<ref name="Nasr1996"/> === مغربي تهذيب بابت موقف === مودودي جديد مغربي تهذيب جي سائنس ۽ فني ڪاميابين ۽ ان جي اخلاقي ۽ سماجي قدرن وچ ۾ فرق ڪندو هو. سندس تنقيد خاص طور سيڪيولرزم، قومپرستي، آزاد جنسي سماجي لاڳاپن، سودي معيشت ۽ مطلق عوامي حاڪميت تي مرڪوز هئي.<ref name="Nasr1996"/> ان هوندي به جديد تحقيق سندس فڪر کي ”مغرب جي مڪمل رد“ تائين محدود نٿي ڪري. [[حميرا اقتدار]] موجب مودودي نوآبادياتي لبرل رياست کي هڪ طرف تنقيد جو نشانو بڻايو، پر ٻئي طرف جديد رياست، آئين، نمائندگي ۽ حاڪميت جي ڪيترن ئي ادارتي تصورن سان فڪري طور بحث ڪندي انهن کي پنهنجي اسلامي سياسي نظريي ۾ نئين صورت پڻ ڏني.<ref name="Iqtidar2020"/> === مغل سلطنت ۽ اڪبر بابت موقف === مودودي [[مغل سلطنت]] جي تاريخ کي مڪمل طور مثالي اسلامي حڪمراني نہ سمجهندو هو. خاص طور هن [[اڪبر اعظم]] جي مذهبي پاليسين ۽ جنهن کي بعد جي ادب ۾ ''[[دين الهي]]'' چيو ويو، ان تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان کي اسلامي عقيدي کان انحراف سان ڳنڍيو. بهرحال اڪبر جي مذهبي پاليسيءَ بابت جديد مورخن ۾ اختلاف موجود آهي. [[ايس. ايم. اڪرام]] سميت ڪجهه محققن دليل ڏنو آهي تہ اڪبر جو مقصد نئون منظم مذهب قائم ڪرڻ بدران پنهنجي چونڊيل درٻارين سان ''ارادت'' يا روحاني شاگرديءَ جو تعلق پيدا ڪرڻ هو.<ref name="Ikram1964">{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |editor-last=Embree |editor-first=Ainslie T. |title=Muslim Civilization in India |chapter=Religion at Akbar's Court |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 }}</ref> ان ڪري اڪبر بابت مودودي جي راءِ کي تاريخي حقيقت جي قطعي بيان بدران سندس مذهبي-سياسي تفسير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === عالمن ۽ روايتي فقهي ورثي بابت موقف === مودودي روايتي [[علماء]] جو مڪمل مخالف نہ هو، پر هن پنهنجي دور جي مذهبي عالمن جي علمي ۽ سياسي ڪردار تي سخت تنقيد ڪئي. سندس خيال ۾ ڪيترائي عالم جديد سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کان اڻواقف هئا ۽ فقهي روايت جي بنيادي اصولن ۽ تاريخي تفصيلن وچ ۾ فرق ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا هئا.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع ۽ جديد حالتن لاءِ اجتهاد تي زور ڏنو، پر ساڳئي وقت اجتهاد کي غير تربيت يافته ماڻهن لاءِ آزاد نہ ڇڏيو. سندس مثالي اسلامي نظام ۾ جديد ۽ روايتي ٻنهي علمن سان واقف عالمن ۽ قانوندانن کي اهم ڪردار حاصل هو.<ref name="Nasr1996"/> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس علماء سان تعلق پڻ تبديل ٿيو. جن روايتي مذهبي حلقن تي هو اڳ تنقيد ڪندو هو، انهن مان ڪيترن سان اسلامي آئين ۽ ٻين سياسي مسئلن تي جماعت اسلامي عملي اتحاد پڻ قائم ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> === عورتن بابت خيال === مودودي جي سماجي فڪر ۾ [[عورت]]، خاندان، پردو ۽ مردن ۽ عورتن جي سماجي ڪردارن بابت سوالن کي خاص اهميت حاصل هئي. هن انهن موضوعن تي پنهنجي مشهور ڪتاب ''پردہ'' (''Purdah and the Status of Woman in Islam'') ۾ تفصيلي بحث ڪيو. ڪتاب پهريون ڀيرو 1939ع–1940ع جي لڳ ڀڳ شايع ٿيو ۽ شروع کان ئي بحث هيٺ رهيو.<ref name="IqtidarPardah2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=160–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> مودودي جو خيال هو تہ مرد ۽ عورت انساني ۽ اخلاقي قدر جي لحاظ کان خدا آڏو ذميوار آهن، پر سندن سماجي ڪردار مڪمل طور هڪجهڙا نہ آهن. هن اهڙي صنفي مساوات جي مخالفت ڪئي جنهن ۾ مرد ۽ عورت جا سماجي ڪردار هڪٻئي سان مڪمل طور مٽاسٽا لائق سمجهيا وڃن. جديد محقق [[حميرا اقتدار]] جي تجزيي موجب ''پردہ'' ۾ مودودي جو استدلال صرف روايتي صنفي علحدگيءَ جو دفاع نہ هو؛ هن جديد سرمائيداري، مارڪيٽ ۾ عورت جي محنت جي وڪري ۽ خاندان تي مارڪيٽ جي اثرن بابت پڻ تنقيدي دليل ڏنا.<ref name="IqtidarEquality2021">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Conservative Anti-Colonialism: Maududi, Marx and Social Equality |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=295–310 |doi=10.1017/S1356186321000332 }}</ref> [[عرفان احمد]] موجب مودودي جديد شهري زندگيءَ ۾ عورتن جي وڌندڙ عوامي موجودگيءَ کي اسلامي اخلاقي ۽ خانداني نظام لاءِ هڪ اهم چئلينج سمجهندو هو. هن بازارن، ڪاليجن، ٿيئٽرن ۽ ٻين گڏيل سماجي هنڌن ۾ مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول، ۽ جديد تفريحي ثقافت جي ڪيترن پاسن تي تنقيد ڪئي.<ref name="IrfanAhmad2013">{{cite book |last=Ahmad |first=Irfan |chapter=Cracks in the 'Mightiest Fortress' |editor1-last=Osella |editor1-first=Filippo |editor2-last=Osella |editor2-first=Caroline |title=Islamic Reform in South Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |page=322 |isbn=9781107276673 }}</ref> ==== خاندان ۽ گهريلو ڪردار ==== مودودي خاندان کي اسلامي سماج جي بنيادي اداري طور ڏٺو. ''Towards Understanding Islam'' ۾ هن عورت جي بنيادي ذميوارين ۾ گهر جي انتظام، ٻارن جي تربيت ۽ پرورش ۽ خانداني زندگيءَ جي سنڀال کي شامل ڪيو.<ref name="TUIWomen">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |others=Khurshid Ahmad, translator |year=1979 |page=112 }}</ref> سندس نظر ۾ خاندان اندر مرد ۽ عورت جي ذميوارين جي ورهاست سندن برابريءَ جي نفي نہ، پر مختلف سماجي ڪردارن جي تقسيم هئي. تنهن هوندي بہ جديد صنفي مطالعي ۾ سندس هن تصور کي واضح طور درجابنديءَ تي ٻڌل تصور پڻ سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس تجويز ڪيل سماجي نظام عورت جي عوامي، سياسي ۽ معاشي سرگرميءَ تي مرد جي ڀيٽ ۾ گهڻيون پابنديون لاڳو ڪندو هو.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== پردو ۽ صنفي علحدگي ==== مودودي [[پردو|پردي]] کي رڳو لباس جو مسئلو نہ، پر مردن ۽ عورتن جي سماجي تعلقن کي منظم ڪندڙ وسيع نظام سمجهندو هو. هن غير محرم مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول جي مخالفت ڪئي ۽ دليل ڏنو تہ ضرورت کان سواءِ عورتن جو گهر کان ٻاهر نڪرڻ محدود رهڻ گهرجي.<ref name="IqtidarPardah2026"/> هن [[سورة النور]] جي آيتن 30–31 ۽ [[سورة الأحزاب]] جي آيتن 32–33 ۽ 59 کي پردي ۽ صنفي اخلاق بابت پنهنجي استدلال جي اهم بنيادن طور استعمال ڪيو.<ref name="PardahCommands2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Commandments regarding Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=191–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> منهن ۽ هٿن جي پردي بابت فقهي اختلاف ۾ مودودي وڌيڪ سخت موقف اختيار ڪيو. سندس لکڻين ۾ عام حالتن ۾ گهر کان ٻاهر نڪرندڙ عورت لاءِ منهن ۽ هٿن کي به ڍڪڻ جي حمايت ملي ٿي، جڏهن تہ حقيقي ضرورت جي حالت ۾ ان جي گنجائش تسليم ڪئي وئي.<ref name="TUIWomen"/><ref name="Ruthven329">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |page=329 }}</ref> مودودي جو عورتن بابت هي موقف جماعت اسلامي اندر هميشه اڻبدليل نہ رهيو. عرفان احمد جي تحقيق موجب 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جماعت جي ڪجهه ڪارڪنن ۽ مفڪرن عورتن جي تعليم، ملازمت، سياسي شموليت ۽ چهري جي پردي بابت مودودي جي تشريح کان مختلف رايا پيش ڪيا.<ref name="AhmadWomen2008">{{cite journal |last=Ahmad |first=Irfan |title=Cracks in the 'Mightiest Fortress': Jamaat-e-Islami's Changing Discourse on Women |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=549–575 |doi=10.1017/S0026749X07003101 }}</ref> ==== عورتن جي سياسي ڪردار بابت موقف ==== مودودي عورت کي رياست جي سربراهه ٿيڻ يا مردن ۽ عورتن تي مشتمل عام قانون ساز اداري ۾ ساڳي سياسي ڪردار ادا ڪرڻ جي حمايت نہ ڪندو هو. سندس تجويز موجب عورتون پنهنجي نمائندن تي مشتمل هڪ الڳ مجلس چونڊي سگهن ٿيون، جيڪا عورتن جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل معاملن تي راءِ ڏئي ۽ عام قومي معاملن تي تنقيد پڻ ڪري سگهي.<ref name="ILC308">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=308 }}</ref> بعد واري جماعت اسلامي جي عملي سياست هن ابتدائي نظريي کان ڪيترن معاملن ۾ اڳتي وڌي. ڏکڻ ايشيا ۾ جماعت سان لاڳاپيل عورتن تعليم، سياسي مهمن ۽ تنظيمي سرگرمين ۾ وڌندڙ ڪردار ادا ڪيو؛ بنگلاديش بابت مطالعي پڻ جماعت جي بعد واري عورتن بابت discourse ۽ مودودي جي ابتدائي موقف وچ ۾ تبديليءَ جي نشاندهي ڪئي آهي.<ref name="Shehabuddin2008">{{cite journal |last=Shehabuddin |first=Elora |title=Jamaat-i-Islami in Bangladesh: Women, Democracy and the Transformation of Islamist Politics |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=577–603 |doi=10.1017/S0026749X07003210 }}</ref> ==== خانداني منصوبابندي ==== مودودي جديد [[خانداني منصوبابندي]] ۽ خاص طور آباديءَ کي سرڪاري پاليسيءَ وسيلي محدود ڪرڻ جو مخالف هو. هن اهڙي پاليسيءَ کي فطري نظام ۾ مداخلت ۽ خدا جي رزق ۽ آباديءَ بابت تدبير تي اعتماد جي کوٽ سان ڳنڍيو.<ref name="BirthControl">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Birth Control |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1978 |page=73 }}</ref> هن آباديءَ جي واڌ کي لازمي طور معاشي تباهيءَ جو سبب سمجهڻ کان به انڪار ڪيو. محمد نجات الله صديقي موجب مودودي ان دليل سان به اختلاف ڪيو تہ ننڍو خاندان لازمي طور ٻارن کي بهتر غذا ۽ تعليم فراهم ڪري ٿو؛ مودودي مشڪلات ۽ محدود وسيلن کي ڪڏهن ڪڏهن انساني شخصيت ۽ محنت لاءِ محرڪ پڻ سمجهندو هو.<ref name="Siddiqi2007">{{cite book |last=Siddiqi |first=Mohammad Nejatullah |title=Muslim Economic Thinking: A Survey of Contemporary Literature |publisher=The Islamic Foundation |location=Leicester |year=2007 |page=41 }}</ref> === موسيقي ۽ تفريح === مودودي [[موسيقي]] ۽ ناچ جي ڪيترين مروج صورتن کي پنهنجي اسلامي اخلاقي نظام سان ناموافق سمجهندو هو. سندس معاشي ۽ سماجي لکڻين ۾ موسيقارن، ناچ ڪندڙن ۽ تفريحي صنعت کي اهڙي عياش معاشري جي مثالن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ دولت ضرورتن ۽ سماجي ڀلائيءَ بدران اهڙين سرگرمين تي خرچ ٿئي ٿي جن کي هو اخلاقي طور نقصانڪار سمجهندو هو.<ref name="EconomicSystem1941">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |orig-year=1941 }}</ref> ان موقف کي مودودي جي مجموعي سماجي فلسفي جي پسمنظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ هو جديد تجارتي تفريح، جنسي نمائش ۽ صارف پرستيءَ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل مسئلا سمجهندو هو. سندس موسيقي بابت موقف کي سڀني اسلامي فقهي مڪتبن جو متفقه موقف سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي تاريخ ۾ موسيقي ۽ سماع بابت مختلف فقهي ۽ صوفيانه رايا موجود رهيا آهن. === معاشي فڪر === مودودي جديد '''اسلامي معاشيات''' جي ابتدائي اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيل ''The Economic Problem of Man and Its Islamic Solution'' ۽ ''Economic System of Islam'' جديد اسلامي معاشي فڪر جي تشڪيل ۾ اثرانداز ٿيا.<ref name="NasrEconomics">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=103–106 |isbn=9780195096958 }}</ref> اقتصاديات جي ماهر [[محمد عمر چپرا]] مودودي کي انهن مفڪرن مان شمار ڪيو آهي جن جديد دور ۾ اسلامي معاشيات کي هڪ جدا فڪري موضوع طور اڳتي وڌائڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |volume=94 |issue=2 |year=2004 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> مودودي جو معاشي نظريو سرمائيداري ۽ سوشلزم ٻنهي کان پاڻ کي الڳ پيش ڪندو هو. سندس خيال ۾ اسلام خانگي ملڪيت ۽ واپار کي تسليم ڪري ٿو، پر ملڪيت کي مڪمل ۽ غير مشروط حق نہ بڻائي ٿو؛ زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، اخلاقي پابنديون ۽ سماجي ذميواري ملڪيت جي استعمال تي حدون مقرر ڪن ٿيون.<ref name="EconomicSystem1941"/> جديد اسلامي معاشيات بابت وسيع علمي ادب ۾ پڻ خانگي ملڪيت ۽ مارڪيٽ کي عام طور قبول ڪرڻ، پر انهن کي شريعت ۽ اخلاقي ذميوارين سان محدود ڪرڻ، اسلامي معاشي فڪر جون اهم خصوصيتون سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="OxfordIslamicEconomics">{{cite encyclopedia |last=Wilson |first=Rodney |title=Islamic Economic Principles |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Religion |publisher=Oxford University Press |year=2019 |doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.685 }}</ref> ==== سرمائيداريءَ تي تنقيد ==== مودودي [[سرمائيداري]] کي ان جي غير محدود صورت ۾ رد ڪيو. سندس تنقيد جو هڪ حصو سودي مالياتي نظام، دولت جي ارتڪاز، استحصال ۽ دولت کي اخلاقي ذميواريءَ کان آزاد سمجهڻ تي مرڪوز هو.<ref name="EconomicSystem1941"/> هن جديد اقتصاديات جي بچت ۽ سيڙپڪاريءَ بابت ڪجهه بنيادي مفروضن تي پڻ سخت تنقيد ڪئي. سندس دليل هو تہ آمدنيءَ جو وڏي پيماني تي خرچ کان هٽي مالي بچت ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ ڏانهن وڃڻ مجموعي طلب کي گهٽائي سگهي ٿو ۽ ان مان وڌيڪ پيداوار، واپاري مقابلو ۽ معاشي بحران پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="MaududiSaving">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=21–24 }}</ref> هي معاشي تجزيو جديد mainstream economics جو متفقه نتيجو نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي مودودي جي معاشي نظريي طور ئي بيان ڪرڻ مناسب آهي. ==== سوشلزم بابت موقف ==== مودودي [[سوشلزم]] ۽ [[ڪميونزم]] جو پڻ سخت مخالف هو. سندس خيال ۾ پيداوار جي ذريعن کي وڏي پيماني تي رياست جي ملڪيت ۾ ڏيڻ معاشي طاقت سان گڏ سياسي طاقت به حڪومت وٽ مرڪوز ڪري ڇڏي ٿو ۽ فرد جي آزادي ۽ ملڪيت جي حق کي خطري ۾ وجهي ٿو.<ref name="EconomicSystemSocialism">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=25–28 }}</ref> هن غربت ۽ معاشي استحصال جي وجود کي تسليم ڪيو، پر مارڪسي تجزيي سان اختلاف ڪيو تہ انهن جو بنيادي سبب خانگي ملڪيت يا نفعي جو تصور آهي. سندس نظر ۾ اصل مسئلو دولت جي استعمال ۾ اخلاقي ضابطن، سماجي ذميواري ۽ شرعي حدن جي کوٽ هو.<ref name="RuthvenEconomic">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=329–330 }}</ref> حميرا اقتدار جي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جي سوشلزم سان سخت اختلاف باوجود سندس سرمائيداري ۽ مارڪيٽائيزيشن بابت ڪجهه دليلن ۾ مارڪسي تنقيد سان قابل ذڪر فڪري مشابهت موجود هئي، خاص طور سماجي تعلقن کي مارڪيٽ جي منطق هيٺ آڻڻ بابت.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== اسلامي معاشي نظام ==== مودودي پنهنجي تجويز ڪيل نظام کي ليسي فيئر (گهٽ حڪومتي مداخلت واري آزاد معاشي پاليسي) سرمائيداري ۽ رياستي سوشلزم جي وچ ۾ صرف هڪ '''مخلوط معيشت''' نہ سمجهندو هو. سندس دعويٰ هئي تہ اسلامي معاشي نظام جو بنياد هڪ الڳ اخلاقي ۽ قانوني worldview تي آهي، جنهن ۾ حلال ۽ حرام، زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، سماجي ذميواري ۽ خانگي ملڪيت گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="NasrEconomics"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ مودودي جي بيان ڪيل معاشي نظامن جو تقابلي خاڪو ! پهلو ! سرمائيداري بابت سندس تنقيد ! سوشلزم بابت سندس تنقيد ! سندس تجويز ڪيل اسلامي نظام |- | ملڪيت | خانگي ملڪيت کي حد کان وڌيڪ آزادي | رياستي ملڪيت جو حد کان وڌيڪ غلبو | خانگي ملڪيت، پر شرعي ۽ سماجي ذميوارين سان |- | سرمايو | سودي سرمايي ۽ دولت جي ارتڪاز تي تنقيد | سرمايي تي رياستي ڪنٽرول | سود کان پاڪ سيڙپڪاري ۽ نفعي-نقصان ۾ شراڪت |- | سماجي انصاف | مارڪيٽ پاڻ ڪافي نہ آهي | جبري مساوات فردي آزادي گهٽائي سگهي ٿي | زڪوات، وراثت، خيرات ۽ اخلاقي ذميواري |- | رياست | غير محدود مارڪيٽ جي مخالفت | مڪمل معاشي مرڪزيت جي مخالفت | شرعي حدن اندر ضابطو ۽ سماجي ڀلائي |} هي جدول مودودي جي پنهنجي اصولي درجابندي جو خلاصو آهي؛ جديد معاشي علم ۾ سرمائيداري ۽ سوشلزم جون گهڻيون مختلف صورتون موجود آهن ۽ اهي لازمي طور انهن ٽن سادن خانن تائين محدود نہ آهن.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== سود جي ممانعت ==== مودودي جي معاشي فڪر ۾ سڀ کان اهم مسئلن مان هڪ '''[[ربا|سود (ربا)]]''' هو. هن قرض تي ورتل هر مقرر واڌ کي ربا قرار ڏيندي ان جي مڪمل خاتمي جي حمايت ڪئي. سندس نظر ۾ قرآن جي سود بابت ممانعت صرف انتهائي يا استحصالي وياج تائين محدود نہ هئي.<ref name="MaududiRiba">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=166–199 }}</ref> هن ”مناسب“ يا گهٽ شرح واري سود ۽ استحصالي سود جي وچ ۾ بنيادي شرعي فرق قبول نہ ڪيو. سندس دليل موجب جيڪڏهن قرض تي اڳواٽ مقرر واڌ جو اصول تسليم ڪيو وڃي تہ شرح گهٽ يا وڌيڪ هجڻ ان جي بنيادي نوعيت تبديل نٿي ڪري.<ref name="MaududiRiba"/> سودي قرض جي متبادل طور مودودي '''سڌي حصيداريءَ واري سيڙپڪاري''' ۽ [[نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت]] تي زور ڏنو، جنهن ۾ سرمايو فراهم ڪندڙ کي اڳواٽ مقرر وياج بدران ڪاروبار جي حقيقي نتيجي ۾ حصو ملي.<ref name="MaududiRiba"/> اهو تصور بعد ۾ اسلامي بئنڪنگ جي نظرياتي ادب ۾ [[مضاربت]] ۽ [[مشارڪت]] جهڙن risk-sharing طريقن سان ڳنڍيو ويو. جديد اسلامي ماليات ۾، البت، عملي ادارا صرف equity finance تي نہ هلن ٿا ۽ مرابحه، اجاره ۽ ٻين شريعت مطابق معاهدن جو پڻ وسيع استعمال ڪن ٿا.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== مودودي جي معاشي فڪر تي تنقيد ==== معاشيات جي محقق [[فيصل خان]] دليل ڏنو آهي تہ مودودي جو سودي ماليات جو بيان گهڻو ڪري ڏکڻ ايشيا جي ڳوٺاڻي قرض ڏيندڙ ۽ غريب هاريءَ جي استحصالي تعلق سان مشابهت رکي ٿو، جڏهن تہ جديد تجارتي بئنڪنگ جا ڪيترائي پاسا ان کان وڌيڪ پيچيدا آهن.<ref name="FeisalKhan">{{cite book |last=Khan |first=Feisal |title=Islamic Banking in Pakistan: Shariah-Compliant Finance and the Quest to Make Pakistan More Islamic |publisher=Routledge |year=2015 |pages=57–65 |isbn=9780415712699 }}</ref> خان اهو سوال پڻ اٿاري ٿو تہ سود جي بدران equity financing اختيار ڪرڻ پاڻمرادو اهڙي منصوبي ڏانهن سرمايو ڇو منتقل ڪندو جيڪو سماجي طور فائديمند هجي پر مالي طور گهٽ منافعي وارو هجي. ان ڪري مودودي جي تجويزن کي جديد اسلامي معاشيات جي تاريخ ۾ اثرائتو نظرياتي قدم سمجهيو وڃي ٿو، پر انهن جي عملي معاشي نتيجن بابت بحث جاري رهيو آهي.<ref name="FeisalKhan"/> ==== زمينداري ۽ زرعي سڌارا ==== مودودي خانگي ملڪيت جي حق جو مضبوط حامي هو ۽ پاڪستان جي شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني جي [[زرعي سڌارا|زرعي سڌارن]] ۽ زمين جي جبري ورهاست بابت شڪي موقف اختيار ڪيائين. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ هن پنجاب ۾ زمين جي مالڪيءَ تي سخت حدون لاڳو ڪرڻ جي ڪجهه تجويزن جي مخالفت ڪئي.<ref name="NasrLand">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> سندس دليل جو بنياد اهو هو تہ جيڪڏهن ملڪيت شرعي طور جائز طريقي سان حاصل ڪئي وئي هجي تہ صرف ان جي وڏي مقدار رياست کي ان جي ضبط يا ورهاست جو پاڻمرادو حق نٿي ڏئي. بعد ۾ هن معاشي انصاف ۽ دولت جي منصفاڻي ورڇ تي وڌيڪ زور ڏنو، پر [[مساوات پسندي]] ۽ خانگي ملڪيت جي جبري خاتمي جي مخالفت جاري رکي.<ref name="NasrLand"/> === تصوف === مودودي جو [[تصوف]] بابت موقف وقت سان تبديل ٿيو ۽ ان کي فقط ”تصوف جي مخالفت“ طور بيان ڪرڻ درست نہ آهي. پنهنجي ابتدائي دور ۾ هو برصغير ۾ رائج تصوف جي ڪيترين رسمن، پير پرستي، مزارن سان لاڳاپيل عقيدن ۽ اهڙين صوفيانه تشريحن جو سخت نقاد هو جيڪي سندس نظر ۾ قرآن، سنت ۽ شريعت کان پري ٿي ويون هيون.<ref name="NasrSufism">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=122–124 |isbn=9780195096958 }}</ref> هن پنهنجي جوانيءَ ۾ اسلامي روحانيت ۽ تصوف جي ڪجهه علمن جو باقاعده مطالعو پڻ ڪيو. سندس فڪري پسمنظر تي [[ديوبندي]] اصلاح پسند روايت، [[ابن تيميه]] ۽ ٻين اهڙن عالمن جي اثر جي نشاندهي ڪئي وئي آهي، جيڪي روحاني تزڪيي کي قبول ڪندي غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تي تنقيد ڪندا هئا.<ref name="Sirriyeh2013">{{cite book |last=Sirriyeh |first=Elizabeth |title=Sufis and Anti-Sufis: The Defence, Rethinking and Rejection of Sufism in the Modern World |publisher=Routledge |year=2013 |pages=162–164 |isbn=9781136812767 }}</ref> ==== تصوف ۽ شريعت ==== مودودي پنهنجي بعد واري لکڻين ۾ واضح ڪيو تہ سندس اعتراض '''تصوف بذات خود''' تي نہ، پر اهڙي تصوف تي آهي جيڪو شريعت کان آزاد ٿيڻ جي دعويٰ ڪري. هن ''Towards Understanding Islam'' ۾ فقہ ۽ تصوف جي وچ ۾ فرق کي نماز جي مثال سان بيان ڪيو: فقہ نماز جي ظاهري شرطن ۽ عملن کي ڏسي ٿي، جڏهن تہ تصوف عبادت جي اندروني توجهه، اخلاص ۽ انسان جي اخلاق تي ان جي اثر کي ڏسي ٿو.<ref name="MaududiTasawwuf">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=111 }}</ref> هن اهڙي روحاني تربيت کي قبول ڪيو جيڪا قرآن، سنت ۽ شريعت جي پابنديءَ سان گڏ هجي، پر انهن صوفيانه دعوائن جي مخالفت ڪئي جن موجب ڪو روحاني مقام حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان عام شرعي فرضن کان مٿانهون ٿي سگهي ٿو.<ref name="Sirriyeh2013"/> ==== موقف ۾ تبديلي ==== Vali Nasr موجب مودودي جي شروعاتي تحريرن ۾ تصوف بابت ٻولي ڪافي سخت هئي، پر پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس موقف وڌيڪ تفريقي بڻيو. هن تصوف جي روحاني ۽ اخلاقي پهلو کي قبول ڪندي پنهنجي تنقيد کي خاص طور غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تائين محدود ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="NasrSufism"/> 1951ع ۾ هن واضح طور چيو تہ نہ هو ۽ نہ جماعت اسلامي تصوف جي اصل روحاني تصور جا مخالف آهن. هن شرعي پابنديءَ ۾ رهندڙ تصوف ۽ مزارن، ميلن ۽ ٻين اهڙين عوامي رسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو جن کي هو بعد ۾ پيدا ٿيل بدعتون سمجهندو هو.<ref name="NasrSufism"/> مودودي جي وفات کان پوءِ جماعت اسلامي جو تصوف سان عملي تعلق به هڪجهڙو نہ رهيو. مثال طور جماعت جي امير [[قاضي حسين احمد]] 1987ع ۾ لاهور جي مشهور صوفي درگاهه [[داتا درٻار]] جو دورو ڪيو، جڏهن تہ جماعت جي ٻين حلقن صوفي رسمن جي ڪجهه صورتن تي تنقيد جاري رکي.<ref name="NasrSufism"/><ref name="Sirriyeh2013"/> ان ڪري مودودي جي تصوف بابت فڪر کي ٽن پاسن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: روحاني تزڪيي ۽ احسان جي قبوليت، شريعت کان آزاد باطنيت جي مخالفت، ۽ مزارن يا اولياءَ سان لاڳاپيل انهن عوامي رسمن تي تنقيد جن کي هو قرآن ۽ سنت سان غير موافق سمجهندو هو. === غير مسلمانن بابت خيال === مودودي جي سياسي نظريي ۾ غير مسلمانن جي حيثيت سندس '''اسلامي رياست''' جي تصور سان ڳنڍيل هئي. هو غير مسلمانن جي جان، مال، عبادت ۽ شخصي قانونن جي تحفظ جو حامي هو، پر ساڳئي وقت سندس تجويز ڪيل رياست هڪ نظرياتي اسلامي رياست هئي، جنهن جي بنيادي پاليسي ۽ اعليٰ حڪمراني سندس نظر ۾ انهن ماڻهن جي هٿ ۾ رهڻ گهرجي جيڪي ان جي اسلامي نظريي کي قبول ڪن.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> برطانوي هند واري دور ۾ مودودي اقليتن جي مسئلي کي اڪثريتي قومي جمهوريت جي تنقيد سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال هو تہ جيڪڏهن رياست ۾ سياسي اقتدار رڳو عددي اڪثريت جي بنياد تي هجي تہ مستقل مذهبي اقليتون اڪثريت جي سياسي غلبي هيٺ اچي سگهن ٿيون. ان ڪري سندس قومپرستيءَ خلاف لکڻين ۾ ''بنيادي حقن'' ۽ اقليتن جي تحفظ جو سوال نمايان رهيو.<ref name="Iqtidar2026Rights">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Fundamental Rights |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=129–143 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس حل سيڪيولر شهريت بدران اسلامي نظرياتي رياست جي اندر اقليتن جي تحفظ تي ٻڌل ٿيو. سندس لکڻين موجب غير مسلمانن جي مذهبي عقيدن، عبادتن ۽ ذاتي سماجي رسمن ۾ عام طور مداخلت نہ ٿيڻ گهرجي، پر رياست جي بنيادي اسلامي پاليسيءَ کي تبديل ڪرڻ يا ان جي اعليٰ نظرياتي قيادت تي اثرانداز ٿيڻ جو کين ساڳيو حق حاصل نہ هوندو.<ref name="ILC237">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237 }}</ref> هن تصور ۾ غير مسلمان عام سرڪاري ملازمتن ۾ ڪم ڪري سگهن ٿا، پر اهڙن اهم عهدن کان محروم رهندا جن وسيلي اسلامي رياست جي بنيادي پاليسي طئي ٿئي. مودودي الڳ نمائندگيءَ جو تصور پڻ پيش ڪيو، جنهن موجب غير مسلم شهري پنهنجا نمائندا چونڊي سگهن ٿا.<ref name="ILCMinorities">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237, 282, 288–297 }}</ref> اهڙي نموني سندس فڪر ۾ مذهبي آزادي ۽ قانوني تحفظ سان گڏ سياسي اختيار جي غير مساوي ورڇ موجود هئي. جديد سياسي معيارن، خاص طور برابر شهريت جي تصور، جي لحاظ کان اهو پاسو تنقيد جو موضوع رهيو آهي؛ جڏهن تہ مودودي پاڻ اهڙي فرق کي مذهبي امتياز بدران نظرياتي رياست جي منطقي نتيجي طور پيش ڪندو هو.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/> ==== جزيه ==== مودودي روايتي اسلامي [[جزيه]] جي ادائيگيءَ کي اسلامي رياست ۾ غير مسلم مرد شهرين جي حيثيت سان ڳنڍيو. سندس تشريح موجب بالغ ۽ قابل غير مسلم مرد جزيه ادا ڪندا، جڏهن تہ عورتون، ٻار ۽ ڪجهه ٻين مستثنيٰ طبقن تي اهو لاڳو نہ ٿيندو؛ فوجي خدمت ڪندڙ غير مسلمانن کي پڻ ان کان ڇوٽ ملي سگهي ٿي.<ref name="ILC292">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1983 |page=292 }}</ref> مودودي جزيي کي صرف مالي محصول نہ، پر اسلامي رياست جي سياسي حاڪميت سان پڻ ڳنڍيو. ''تفہيم القرآن'' ۾ سندس تشريح موجب جزيي جي ادائيگي غير مسلم سياسي گروهن جي آزاد حاڪميت ختم ٿيڻ ۽ اسلامي سياسي اقتدار جي قبوليت جي علامت پڻ هئي.<ref name="TafhimJizya">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Meaning of the Qur'an |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1993 |volume=2 |pages=183–186 }}</ref> ان ڪري مودودي جي جزيي بابت تصور کي رڳو جديد ''tax in lieu of military service'' سان برابر سمجهڻ سندس مڪمل موقف جي عڪاسي نہ ڪندو؛ سندس پنهنجي لکڻين ۾ ان جا دفاعي ذميواري ۽ سياسي حاڪميت ٻئي پاسا موجود آهن. === احمديه مسئلو === [[احمديه جماعت]] بابت مودودي جو موقف پاڪستان جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ سندس سڀ کان تڪراري موقفن مان هڪ رهيو. هو احمدين کي اسلامي عقيدي جي دائري کان ٻاهر سمجهندو هو ۽ خاص طور [[ختم نبوت]] جي مسئلي تي سندن عقيدن جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Valentine2008">{{cite book |last=Valentine |first=Simon Ross |title=Islam and the Ahmadiyya Jama'at: History, Belief, Practice |publisher=Columbia University Press |year=2008 |pages=228–229 |isbn=9780231700948 }}</ref> 1953ع جي پنجاب ۽ لاهور واري احمديه مخالف تحريڪ دوران مودودي ''قادياني مسئلو'' نالي رسالو لکيو. ان ۾ هن احمدين جي مذهبي حيثيت ۽ پاڪستاني رياست ۾ سندن آئيني حيثيت بابت پنهنجا دليل پيش ڪيا. سندس تحرير ان دور جي وسيع احمديه مخالف سياسي مهم جو حصو بڻجي وئي.<ref name="Valentine2008"/> [[File:Maulana Maududi 1953.jpg|thumb|مودودي جي سياسي زندگيءَ ۾ 1953ع جو احمديه مخالف تحريڪ وارو دور اهم ۽ تڪراري مرحلو هو.]] 1953ع جي فسادن کان پوءِ لاڳو ٿيل مارشل لا هيٺ هڪ فوجي عدالت مودودي کي موت جي سزا ٻڌائي. اها سزا عملي طور نافذ نہ ٿي؛ پوءِ ان کي عمر قيد ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996Ahmadi">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> احمدين ۽ مودودي جي اسلامي رياست جي تصور جي تعلق تي جديد تحقيق پڻ خاص ڌيان ڏنو آهي. مذهبي قوميت ۽ جديد اسلامي رياست بابت مطالعي ۾ مودودي جي احمدين بابت موقف کي ان وڏي سوال سان ڳنڍيو ويو آهي تہ هڪ نظرياتي اسلامي رياست ۾ ''مسلمان'' جي قانوني تعريف ڪرڻ جو اختيار ڪنهن وٽ هوندو ۽ اهڙي تعريف اقليتي شهريت تي ڪهڙا اثر وجهي سگهي ٿي.<ref name="Haj2023">{{cite book |last=Haj |first=Samira |chapter=Abul Ala Mawdudi's Islamic State and Minority Ahmadis |title=Sunni Chauvinism and the Roots of Muslim Modernism |publisher=Stanford University Press |year=2023 |pages=135–167 |doi=10.1515/9781503636255-008 }}</ref> === جهاد === مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''[[جهاد]]''' هڪ مرڪزي تصور هو. سندس پهريون وڏو علمي ڪم ''الجهاد في الاسلام'' هو، جيڪو 1927ع کان اخبار ۾ قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. اهو ڪتاب ان وقت لکيو ويو جڏهن هندستان برطانوي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ هو ۽ برصغير ۾ جنگ، آزادي، عدم تشدد ۽ اسلامي سياسي اختيار بابت شديد بحث جاري هئا.<ref name="Khalidi2012">{{cite book |last=Khalidi |first=Omar |chapter=Muslim Debates on Jihad in British India: The Writings of Chiragh ‘Ali and Abu al-A‘la Mawdudi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=305–321 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199755042.003.0015 }}</ref> مودودي جهاد کي فقط ذاتي روحاني جدوجهد يا صرف دفاعي جنگ تائين محدود نہ ڪيو. سندس نظريي ۾ اسلام هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي ۽ سياسي نظام هو، تنهنڪري جهاد اهڙي منظم جدوجهد جو نالو پڻ هو جنهن جو مقصد انسان جي انسان تي حاڪميت بدران خدا جي حاڪميت تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظام قائم ڪرڻ هو.<ref name="MawdudiThemes">{{cite book |chapter=Central themes of Mawdudi's writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 }}</ref> ==== ''الجهاد في الاسلام'' ==== ''الجهاد في الاسلام'' ۾ مودودي قومپرست جنگ ۽ اسلامي جهاد ۾ فرق ڪيو. سندس دليل موجب اسلامي جهاد جو مقصد ڪنهن خاص قوم، نسل يا علائقي جي سياسي طاقت وڌائڻ نہ، پر اهڙي سياسي ۽ سماجي نظام کي ختم ڪرڻ آهي جنهن کي هو غير اسلامي ۽ ظالماڻو سمجهي ٿو، ۽ ان جي جاءِ تي اسلامي نظام قائم ڪرڻ آهي.<ref name="AlJihad">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Al Jihad fil Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore }}</ref> ان ڪري سندس لکڻين ۾ اسلامي تحريڪ جي دائري کي ڪنهن هڪ ''وطن'' تائين محدود نہ ڪيو ويو. مودودي اسلامي پيغام کي عالمگير سمجهندو هو ۽ سياسي نظام جي تبديليءَ کي به ان عالمگير دعويٰ سان ڳنڍيندو هو.<ref name="MawdudiThemes"/> جديد محققن هن نظريي کي مختلف نمونن سان پڙهيو آهي. عمر خالدي ان کي برطانوي هند ۾ جهاد بابت جديد مسلم بحثن جي مخصوص تاريخي تناظر ۾ رکي ٿو، جڏهن تہ بين الاقوامي قانون بابت ڪجهه محقق مودودي کي ويهين صديءَ جي '''offensive theory of jihad''' جي اهم جديد نمائندن مان شمار ڪن ٿا.<ref name="Khalidi2012"/><ref name="UseForce2013">{{cite journal |title=Use of Force under Islamic Law |journal=European Journal of International Law |volume=24 |issue=1 |year=2013 |pages=343–365 |doi=10.1093/ejil/cht013 }}</ref> اهڙي scholarly classification کي مودودي جي پنهنجي اصطلاحن سان خلط نہ ڪرڻ گهرجي: هو پنهنجي تصور کي سامراجي توسيع يا قومي فتح طور پيش نہ ڪندو هو، بلڪه ان کي ظلم ۽ انسان جي انسان تي حاڪميت ختم ڪرڻ جي انقلابي جدوجهد قرار ڏيندو هو. تنهن هوندي بہ سندس نظريي ۾ ضرورت پوڻ تي سياسي نظام بدلائڻ لاءِ هٿياربند طاقت جي استعمال جي گنجائش موجود هئي.<ref name="UseForce2013"/> ==== جنگ ۽ غير جنگي جهاد ==== مودودي وٽ جهاد صرف جنگ جي ميدان ۾ وڙهڻ جو نالو نہ هو. سندس تشريح ۾ سياسي تنظيم، دعوت، تعليم، فڪري جدوجهد، مالي مدد ۽ جنگ لاءِ تياري پڻ وسيع جهاد جو حصو ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ سڌي هٿياربند جنگ لاءِ هن ''قتال'' جو تصور استعمال ڪيو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1979 |pages=104–105 }}</ref> هو جنگ ۾ جاني ۽ مالي نقصان کي سنجيده قرباني سمجهندو هو، پر سندس استدلال موجب جيڪڏهن وڏي اخلاقي ۽ سياسي برائي کي روڪڻ لاءِ محدود نقصان ناگزير هجي تہ اهو جائز ٿي سگهي ٿو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding"/> ==== جهاد جو اعلان ۽ ڪشمير ==== مودودي جي نظرياتي لکڻين جي باوجود، هو هر فرد يا مذهبي جماعت کي پنهنجي طور تي هٿياربند جهاد شروع ڪرڻ جو اختيار نہ ڏيندو هو. 1947ع–1948ع جي [[ڪشمير تڪرار]] دوران هن دليل ڏنو تہ منظم جنگ يا جهاد جو اعلان جائز سياسي حڪومت جي اختيار هيٺ هجڻ گهرجي.<ref name="NasrKashmir">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> ان سبب ڪشمير بابت سندس موقف سندس وسيع انقلابي ٻوليءَ جي مقابلي ۾ وڌيڪ رياست-مرڪوز هو: غير رياستي مذهبي اڳواڻ يا جماعت پنهنجي طور تي جنگ شروع ڪرڻ جا مجاز نہ هئا. اهو فرق مودودي جي جهاد جي نظريي کي بعد ۾ پيدا ٿيل ڪيترن غير رياستي هٿياربند اسلام پسند تصورن کان ڌار ڪري ٿو.<ref name="NasrKashmir"/> === شخصيت ۽ ذاتي زندگي === [[جماعت اسلامي]] جي امير طور مودودي پنهنجي جماعت جي ڪارڪنن سان نسبتاً ويجهو رابطو رکندو هو. سندس گهر ۾ عصر ۽ مغرب جي نمازن جي وچ واري وقت ۾ ڪارڪنن ۽ مهمانن سان غير رسمي ملاقاتون ۽ بحث ٿيندا هئا.<ref name="NasrPersonality">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=127–140 }}</ref> سندس سوانح نگارن ۽ همعصرن کيس خاموش طبع، منظم، مضبوط ارادي وارو ۽ پنهنجي فڪري موقف تي قائم رهندڙ شخص طور بيان ڪيو آهي. سندس تقرير جو انداز عام جذباتي خطابت کان مختلف هو؛ هو دليل کي مرحليوار ترتيب ڏيندي قرآن، حديث ۽ سياسي منطق مان نتيجا اخذ ڪندو هو.<ref name="NasrPersonality"/> اردو سندس فڪري اظهار جو بنيادي وسيلو هو. جيتوڻيڪ هو عربي ۽ فارسي علمي روايتن سان واقف هو ۽ جديد مغربي سياسي فڪر به پڙهيو هئائين، هن پنهنجي گهڻي تصنيف [[اردو]] ۾ ڪئي. ان سان سندس لکڻيون برصغير جي پڙهيل مسلم وچولي طبقي تائين وڏي پيماني تي پهتيون.<ref name="Qasmi2018">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |title=Muslims against the Muslim League |publisher=Cambridge University Press |year=2018 }}</ref> مودودي روايتي مدرسي مان مڪمل رسمي تعليم حاصل ڪندڙ عالم نہ هو. سندس علمي شخصيت صحافت، ذاتي مطالعي، عربي ۽ اسلامي علوم جي تعليم ۽ جديد سياسي ادب جي مطالعي جي ميلاپ مان ٺهي. جديد مؤرخ علي عثمان قاسمي کيس پنهنجي دور جي عالمن ۾ هڪ غير معمولي شخصيت قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ مدرسي جي روايتي مڪمل تعليم کان سواءِ به هن ڪلاسيڪي اسلامي علم ۽ جديد مغربي سياسي فڪر ٻنهي تي قابل ذڪر دسترس حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2018"/> ==== خاندان ==== مودودي پنهنجي گهرواري محمودہ بيگم سان شادي ڪئي ۽ سندن ڪيترائي پٽ ۽ ڌيئرون ٿيون. سندس سياسي، تصنيفي ۽ دعوتي مصروفيتن سبب گهريلو زندگيءَ لاءِ وقت محدود هوندو هو. Vali Nasr موجب سندس نون ٻارن مان فقط هڪ مستقل طور جماعت اسلامي سان تنظيمي طور وابسته ٿيو، جڏهن تہ سندس ڌيءَ اسماءَ کي علمي دلچسپيءَ جي لحاظ کان نمايان قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NasrFamily">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 }}</ref> مودودي کي روايتي [[يوناني طب]] سان پڻ دلچسپي هئي ۽ هو ذاتي سطح تي ان جي ڪجهه طريقن کان واقف ۽ عملي طور استعمال ڪندڙ هو، جيتوڻيڪ اها سندس عوامي سڃاڻپ جو بنيادي حصو نہ هئي.<ref name="NasrPersonality"/> ==== صحت ==== مودودي زندگيءَ جي وڏي حصي ۾ گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت ايتري خراب ٿي جو هو گهڻو وقت بستري تائين محدود رهيو. 1969ع ۾ علاج لاءِ انگلينڊ به ويو.<ref name="NasrFamily"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گردن جي پراڻي بيماري سان گڏ دل جون تڪليفون به وڌي ويون. ان وقت سندس عمر ۽ ڊگهي سياسي ۽ علمي سرگرميءَ سبب صحت مسلسل ڪمزور ٿيندي وئي. === آخري سال ۽ وفات === 1972ع ۾ مودودي جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، ديني فڪر ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. ساڳئي سال سندس لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تي پکڙيل قرآن جي تفسير '''[[تفہيم القرآن]]''' جي تصنيف مڪمل ٿي.<ref name="NasrLateLife">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت تي پهريون '''[[شاهه فيصل بين الاقوامي انعام]]''' ڏنو ويو. انعام ڏيندڙ اداري موجب سندس اسلامي فڪر، تفسير، سياسي نظريي ۽ اسلامي قانون بابت لکڻين کي ان اعزاز جو بنيادي سبب سمجهيو ويو.<ref name="KFIP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul A'la Al-Mawdudi |url=https://kingfaisalprize.org/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |access-date=7 October 2026 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi Grave.jpg|thumb|[[اڇره]]، [[لاهور]] ۾ مودودي جي قبر.]] اپريل 1979ع کان سندس گردن ۽ دل جون بيماريون وڌيڪ شديد ٿي ويون. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيويارڪ]] ۾ اسپتال داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="NasrFamily"/> '''22 سيپٽمبر 1979ع''' تي 75 ورهين جي عمر ۾ آمريڪا ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="KFIP1979"/> سندس ميت پاڪستان آندي وئي، جتي لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس سندس رهائشگاهه [[اڇره]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NasrLateLife"/> سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. جنازي ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهن جي شرڪت سندس پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا ۾ حاصل ڪيل اثر جي عڪاسي ڪئي.<ref name="MaududiFuneral">{{cite news |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |work=Daily Pakistan |date=2 October 2020 }}</ref> == ورثو ۽ اثر == ابوالاعلى مودودي ويهين صديءَ جي جديد اسلامي سياسي فڪر جي سڀ کان اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. [[ولفريڊ ڪينٽويل سمٿ]] کيس جديد اسلام جي انتهائي منظم مفڪرن مان هڪ قرار ڏنو، جڏهن تہ بعد جي محققن سندس اهميت خاص طور ان ڳالهه ۾ ڏٺي آهي تہ هن اسلام کي رڳو عقيدي ۽ عبادت تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، معاشي ۽ سياسي '''نظامِ حيات''' طور منظم نظرياتي ٻوليءَ ۾ پيش ڪيو.<ref name="Smith1957">{{cite book |last=Smith |first=Wilfred Cantwell |title=Islam in Modern History |publisher=Princeton University Press |year=1957 |page=233 |oclc=397585 }}</ref><ref name="Hartung2014">{{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|ابوالاعلى مودودي؛ سندس لکڻين جو اثر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر عرب دنيا، ايران، ترڪي ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين پهتو.]] [[سيد ولي رضا نصر]] موجب مودودي جديد اسلامي احياءَ جي ابتدائي ۽ اهم نظرياتي معمارن مان هو. سندس لکڻين ۽ [[جماعت اسلامي]] جي تنظيمي سرگرمين سندس خيالن کي ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر وڏي مسلم دنيا تائين پهچايو؛ نصر سندس اثر جي جاگرافيائي دائري کي [[مراڪش]] کان [[ملائيشيا]] تائين پکڙيل قرار ڏئي ٿو.<ref name="Nasr1996Legacy">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 |doi=10.1093/oso/9780195096958.001.0001 }}</ref> مودودي جو اثر صرف سندس سياسي جماعت تائين محدود نہ رهيو. قرآن جي تفسير، حديث، اسلامي قانون، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم بابت سندس تصنيفون وڏي پيماني تي پڙهيون ويون. سندس ڪيترائي ڪتاب [[عربي]]، [[انگريزي]]، [[فارسي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيا، جنهن ڪري اردو کان ٻاهر به سندس فڪري اصطلاح ۽ دليل اسلامي تحريڪن ۽ علمي بحثن جو حصو بڻيا.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> === جديد اسلام پسنديءَ تي اثر === جديد تحقيق ۾ مودودي کي '''[[اسلام پسندي]]''' يا سياسي اسلام جي نظرياتي ارتقا جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام هڪ مڪمل نظام آهي، جنهن ۾ مذهب ۽ سياست کي الڳ نٿو ڪري سگهجي ۽ جنهن ۾ قانوني ۽ سياسي اقتدار آخرڪار خدا جي حاڪميت جي تابع آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> [[شير علي ترين]] مودودي کي ان فڪري رجحان جي اهم نظرياتي معمارن مان قرار ڏئي ٿو جنهن ۾ جديد قومي رياست جي سياسي مشينري کي مستند اسلامي قانوني نظام لاڳو ڪرڻ جو وسيلو سمجهيو ويو. ساڳئي وقت جديد scholarship اهو به ڏيکاري ٿي تہ مودودي جو فڪر رڳو روايتي اسلامي سياسي اصطلاحن جي بحالي نہ هو؛ هن ''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست'' ۽ ''نظام'' جهڙن جديد سياسي تصورن کي اسلامي اصطلاحن سان نئين ترتيب ۾ جوڙيو.<ref name="TareenMawdudi">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref><ref name="Hartung2014"/> اهڙيءَ طرح مودودي جي فڪر کي صرف ''مغربي جديديت جي رد'' طور سمجهڻ اڻپورو آهي. [[يان-پيٽر هارٽنگ]] جي تجزيي موجب مودودي مغربي سياسي ۽ فلسفيانه جديديت سان مقابلو ڪندي ساڳئي جديد دور جي ڪيترن نظرياتي تصورن کي اسلامي قالب ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو. ان لحاظ کان سندس اسلام پسندي جديديت جي مخالفت سان گڏ جديديت جي سياسي ٻوليءَ سان هڪ پيچيده لاڳاپو پڻ رکي ٿي.<ref name="Hartung2014"/> === پاڪستان === [[پاڪستان]] مودودي جي سياسي سرگرمين ۽ سندس فڪر جي عملي اثر جو سڀ کان اهم ميدان بڻيو. 1947ع کان پوءِ هن ۽ جماعت اسلاميءَ پاڪستان کي اسلامي آئين ۽ [[شريعت]] تي ٻڌل رياست بڻائڻ لاءِ منظم مهم هلائي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> پاڪستان ٺهڻ وقت ملڪ جي اسلامي يا سيڪيولر آئيني نوعيت بابت مڪمل اتفاق موجود نہ هو. مودودي انهن مذهبي سياسي مفڪرن ۾ شامل هو جيڪي رياست جي قانوني ۽ آئيني ڍانچي ۾ اسلام کي مرڪزي حيثيت ڏيڻ جو مطالبو ڪندا رهيا.<ref name="Jaffrelot2015">{{cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=439–480 |isbn=9780190235185 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190235185.003.0009 }}</ref> مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''حاڪميتِ الٰهي''' خاص اهميت رکي ٿي. [[محمد قاسم زمان]] موجب خدا جي حاڪميت جو تصور پاڪستاني اسلام پسند فڪر جي مرڪزي تصورن مان بڻيو، جنهن ۾ مودودي جو ڪردار انتهائي نمايان هو. ان تصور موجب آخري قانوني ۽ سياسي اختيار خدا جو آهي ۽ انساني قانونسازي قرآن ۽ سنت جي حدن اندر ٿيڻ گهرجي.<ref name="Zaman2018">{{cite book |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |chapter=Islamism and the Sovereignty of God |title=Islam in Pakistan: A History |publisher=Princeton University Press |year=2018 |pages=135–163 |isbn=9780691149226 |doi=10.23943/princeton/9780691149226.003.0005 }}</ref> ان جي باوجود، پاڪستان جي آئيني اسلامائيزيشن کي فقط مودودي يا جماعت اسلاميءَ جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو. [[عالمن]]، ٻين مذهبي جماعتن، مسلم ليگ جي سياستدانن ۽ مختلف اسلامي فڪري روايتن پڻ ملڪ جي اسلامي آئيني سڃاڻپ جي تشڪيل ۾ حصو ورتو.<ref name="Zaman2018"/><ref name="Jaffrelot2015"/> ==== جماعت اسلامي ==== مودودي جو سڀ کان واضح تنظيمي ورثو [[جماعت اسلامي]] آهي، جيڪا هن 1941ع ۾ قائم ڪئي. جماعت جو ابتدائي مقصد هڪ اهڙي منظم نظرياتي جماعت تيار ڪرڻ هو جنهن جا تربيت يافته ڪارڪن اسلامي اصولن مطابق سماج ۽ آخرڪار رياست جي تبديلي لاءِ ڪم ڪن.<ref name="Pervez2026">{{cite book |last=Pervez |first=Saulat |chapter=Sayyid Abul A'la al-Maududi and the Jama'at-e-Islami |editor1-last=Hamdeh |editor1-first=Emad |editor2-last=DeLong-Bas |editor2-first=Natana J. |title=The Oxford Handbook of Islamic Reform |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=416–432 |doi=10.1093/oxfordhb/9780197532805.013.55 }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ جماعت جا الڳ تنظيمي ڍانچا پاڪستان ۽ هندستان ۾ قائم ٿيا، جڏهن تہ بعد ۾ بنگلاديش ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ جماعت سان لاڳاپيل تحريڪون وجود ۾ آيون. پاڪستان ۾ جماعت مذهبي تحريڪ مان باقاعده سياسي جماعت جي صورت اختيار ڪئي ۽ چونڊن، آئيني سياست، شاگرد تنظيم، سماجي خدمتن ۽ عوامي مهمن ذريعي ڪم ڪرڻ لڳي.<ref name="Bokhari2013">{{cite book |last=Bokhari |first=Kamran |chapter=Jama'at-i Islami in Pakistan |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=574–586 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0006 }}</ref> جماعت پاڪستان جي سڀ کان منظم اسلام پسند سياسي تنظيمن مان هڪ رهي آهي، جيتوڻيڪ قومي چونڊن ۾ ان جي ووٽن ۽ پارلياماني سيٽن جو حصو گهڻو ڪري ان جي تنظيمي اثر کان گهٽ رهيو آهي. ان تضاد کي محقق جماعت جي مضبوط نظرياتي تنظيم ۽ ان جي نسبتاً محدود عوامي چونڊ مقبوليت جي فرق طور بيان ڪن ٿا.<ref name="Bokhari2013"/> ==== ضياءُ الحق جي اسلامائيزيشن ==== [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي حڪومت (1977ع–1988ع) دوران پاڪستان ۾ رياستي اسلامائيزيشن جي عمل ۽ جماعت اسلاميءَ وچ ۾ اهم سياسي لاڳاپا پيدا ٿيا. ضياءَ جي حڪومت [[زڪوات]] ۽ عشر جي سرڪاري نظام، سود کان پاڪ مالي قدمن، [[حدود آرڊيننس]] ۽ ٻين اسلامي قانوني قدمن کي اڳتي وڌايو.<ref name="Jaffrelot2015"/> انهن پاليسين مان ڪيترائي اهڙا موضوع هئا جن جي حمايت مودودي ۽ جماعت اسلامي اڳ ئي ڪندا رهيا هئا؛ تنهن هوندي بہ ضياءَ جي اسلامائيزيشن کي مودودي جي پروگرام جي سڌي يا مڪمل عملداري سمجهڻ صحيح نہ آهي. رياستي اقتدار، فوجي حڪومت جي سياسي ضرورتن، فقهي عالمن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي مطالبن پڻ ان عمل کي شڪل ڏني.<ref name="IslamicLeviathan">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Islamic Leviathan: Islam and the Making of State Power |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=9780195144260 }}</ref> ان دور ۾ جماعت اسلاميءَ جا ڪيترائي ڪارڪن ۽ همدرد رياستي ادارن، تعليم ۽ سياسي عمل ۾ وڌيڪ اثرائتا ٿيا. اهڙي طرح مودودي جي حياتيءَ ۾ مڪمل طور حاصل نہ ٿيل اسلامي رياست جو تصور سندس وفات کان پوءِ پاڪستان جي رياستي پاليسيءَ جي ڪجهه شعبن تي بالواسطه اثرانداز ٿيو.<ref name="Jaffrelot2015"/> === ڀارت ۽ بنگلاديش === ورهاڱي کان پوءِ مودودي پاڻ پاڪستان هليو ويو، پر سندس قائم ڪيل تحريڪ جو هندستاني حصو [[جماعت اسلامي هند]] جي صورت ۾ جاري رهيو. نئين سياسي حالتن ۾ هندستاني جماعت پنهنجي حڪمت عملي کي مسلمان اقليت جي مذهبي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن سان هم آهنگ ڪيو. اوڀر پاڪستان ۾ پڻ جماعت اسلامي منظم ٿي. 1971ع ۾ [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ پاڪستان جي ورهاڱي کان پوءِ بنگلاديش ۾ جماعت جي تاريخ شديد سياسي تڪرار جو موضوع بڻجي. تنهنڪري بنگلاديش ۾ مودودي جي فڪري اثر کي جماعت جي بعد واري سياسي تاريخ کان الڳ ڪري ڏسڻ ضروري آهي: مودودي جو فڪر تنظيم جو نظرياتي بنياد رهيو، پر بنگلاديشي جماعت جون بعد واريون سياسي پاليسيون مخصوص مقامي حالتن ۾ ٺهيون. === عرب دنيا ۽ اخوان المسلمين === مودودي جي اردو تصنيفن جا عربي ترجما سندس عالمي اثر وڌائڻ ۾ انتهائي اهم ثابت ٿيا. سندس اسلامي رياست، حاڪميتِ الٰهي، جاهليت، انقلاب ۽ اسلام کي مڪمل نظام سمجهڻ بابت خيالن کي عرب دنيا جي اسلام پسند حلقن ۾ پڙهيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> خاص طور [[مصر]] جي [[اخوان المسلمين]] سان لاڳاپيل مفڪرن ۾ مودودي جي تحريرن جي reception اهم رهي. هارٽنگ موجب سندس نظرياتي نظام کي وچ اوڀر، خاص طور مصري اخوان المسلمين جي فڪري حلقن ۾ قبول، ترجمو ۽ مقامي سياسي حالتن مطابق تبديل ڪيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> ==== سيد قطب ==== [[سيد قطب]] ۽ مودودي جي فڪري تعلق تي وڏي scholarly literature موجود آهي. ٻنهي وٽ اسلام کي مڪمل نظام، جديد جاهليت جي تنقيد ۽ خدا جي حاڪميت جي مرڪزيت جهڙا موضوع ملي سگهن ٿا. جديد تحقيق موجب مودودي جي 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي جي لکڻين ۾ الٰهي قانوني حاڪميت جو نظريو قطب جي آخري دور جي تحريرن کان اڳ ئي واضح صورت ۾ موجود هو.<ref name="TheonomicShift">{{cite book |chapter=Mawdudi and Qutb: The Theonomic Shift |title=Salafi Political Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |pages=164–239 |doi=10.1017/9781108850407.007 }}</ref> قطب انهن خيالن کي پنهنجي مصري، انقلابي ۽ قيد واري تجربي جي پسمنظر ۾ وڌيڪ مختلف ۽ ڪڏهن وڌيڪ سخت رخ ڏنو. تنهنڪري قطب کي صرف ''مودودي جو شاگرد'' يا سندس فڪر جي سادي نقل قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو؛ ٻنهي جي وچ ۾ اثر، ترجمي، مشترڪ اسلامي ذريعن ۽ الڳ سياسي تجربن جو پيچيده تعلق هو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> قطب جي بعد واري لکڻين، خاص طور حاڪميت ۽ جاهليت جي تشريح، 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه [[سلفي جهاديت|شدت پسند سلفي]] حلقن تي اثر وڌو. ان ڪري مودودي کان قطب ۽ پوءِ هر جديد جهادي تنظيم تائين سڌي فڪري لڪير ٺاهڻ تاريخي طور حد کان وڌيڪ سادو نتيجو ٿيندو؛ بعد واريون تحريڪون انهن تصورن کي نون سياسي ۽ فقهي معنائن ۾ استعمال ڪنديون رهيون.<ref name="TheonomicShift"/> === ايران === مودودي جون تحريرون [[ايران]] ۾ پڻ فارسي ترجمن ذريعي پهتيون. ويهين صديءَ ۾ اردو کان فارسي ترجمي جي وسيع فڪري عمل ۾ سندس ڪتاب به شامل هئا ۽ ايراني اسلامي سياسي حلقن ۾ پڙهيا ويندا هئا.<ref name="IranTranslation">{{cite journal |title=From Persianate Cosmopolis to Persianate Modernity: Translating from Urdu to Persian in Twentieth-Century Iran and Afghanistan |journal=Iranian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> [[روح الله خميني]] ۽ مودودي جي سڌي فڪري تعلق بابت محققن ۾ اختلاف آهي. ٻنهي 1963ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ملاقات ڪئي ۽ سياسي معاملن تي ڳالهه ٻولهه ڪئي هئي؛ 1979ع ۾ خميني جي ايران واپسيءَ کان اڳ سندس نمائندن مودودي سان پاڪستان ۾ ملاقات پڻ ڪئي.<ref name="IranTranslation"/> پر ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ تہ خميني جو اسلامي حڪومت وارو نظريو سڌي طرح مودودي کان ورتل هو، scholarly consensus ناهي. ايراني انقلاب جي مؤرخ [[سعيد امير ارجمند]] اهڙي سڌي نظرياتي اثر تي شڪ ظاهر ڪيو آهي؛ ساڳئي وقت تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جون عربي ۽ فارسي ترجمو ٿيل لکڻيون خميني جي ڪيترن حامين ۾ پڙهيون وينديون هيون ۽ 1979ع جي انقلاب جي سياسي ٻولي ۽ نعرن تي سندس اصطلاحن جو ڪجهه اثر پيو.<ref name="IranTranslation"/> ان ڪري مودودي ۽ ايراني انقلاب جي لاڳاپي کي '''فڪري اثر ۽ اصطلاحي مشابهت''' جي سطح تي بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي، نہ تہ خميني جي [[ولايت فقيه]] واري نظريي کي مودودي مان نڪتل قرار ڏيڻ. === ترڪي === [[ترڪي]] ۾ مودودي جو نالو عام طور '''Mevdudi''' جي صورت ۾ لکيو ويو. 1960ع واري ڏهاڪي کان سندس تصنيفن جا ترڪي ترجما تيزيءَ سان شايع ٿيڻ شروع ٿيا ۽ ڪجهه سالن اندر سندس اهم لکڻين جو وڏو حصو ترڪي پڙهندڙن لاءِ موجود ٿي ويو.<ref name="Vomel2022">{{cite book |last=Vömel |first=Jan-Markus |chapter=Global Intellectual Transfers and the Making of Turkish High Islamism, c. 1960–1995 |title=The Turkish Connection: Global Intellectual Histories of the Late Ottoman Empire and Republican Turkey |publisher=De Gruyter |year=2022 |page=256 }}</ref> انهن ترجمن مودودي کي ترڪي جي اسلامي فڪري حلقن ۾ سڃاتل شخصيت بڻايو. تنهن هوندي بہ ترڪي جي اسلام پسند سياست پنهنجي عثماني ورثي، جمهوريه جي سيڪيولر نظام ۽ مقامي مذهبي تحريڪن مان پڻ ٺهي، تنهنڪري ان کي مودودي جي فڪر جو سادو تسلسل قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Vomel2022"/> === ڏکڻ اوڀر ايشيا === مودودي جو اثر [[ملائيشيا]]، [[انڊونيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين مسلم سماجن تائين پڻ پهتو. سندس ڪتابن جا ترجما، اسلامي شاگرد تحريڪون ۽ بين الاقوامي اسلامي تنظيمي رابطا سندس فڪر جي منتقلي جا اهم وسيلا بڻيا.<ref name="Nasr1996Legacy"/> خاص طور تعليم يافته مسلمان نوجوانن ۾ اسلام کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام طور ڏسڻ، اسلامي رياست، اخلاقي اصلاح ۽ منظم دعوتي تحريڪ جا تصور مودودي جي تحريرن وسيلي گردش ۾ آيا. پر انهن ملڪن ۾ سندس فڪر کي مقامي سياسي ۽ مذهبي روايتن مطابق تبديل ڪري قبول ڪيو ويو؛ ان ڪري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي اسلامي تحريڪن کي جماعت اسلاميءَ جون سڌيون نقلون سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> === اسلامي معاشيات ۽ بئنڪنگ === مودودي جديد '''[[اسلامي معاشيات]]''' جي ابتدائي نظرياتي ليکڪن مان پڻ شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ بعد ۾ شايع ٿيل ''Economic System of Islam'' ۾ سود جي خاتمي، زڪوات، ملڪيت جي حق، معاشي انصاف ۽ سرمائي ۽ محنت جي تعلق بابت خيال پيش ڪيا ويا. اسلامي معاشيات بابت بعد واري ادب ۾ سندس اهم اثر خاص طور [[ربا]] کي جديد بئنڪ جي هر قسم جي مقرر سود سان ڳنڍڻ ۽ سود کان پاڪ مالي نظام کي اسلامي رياست جي لازمي حصي طور پيش ڪرڻ ۾ ڏٺو ويو آهي.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |year=2004 |volume=94 |issue=2 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> هن سودي قرض جي متبادل طور نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت تي ٻڌل سرمائيڪاريءَ جي حمايت ڪئي. بعد واري اسلامي بئنڪنگ صنعت ۾ اهڙا تصور اهم ٿيا، جيتوڻيڪ جديد اسلامي بئنڪن جا عملي مالي اوزار مودودي جي اصل تجويزن کان گهڻو وڌيڪ پيچيده آهن. مودودي کي جديد اسلامي معاشيات جو اڪيلو باني قرار ڏيڻ بہ درست نہ ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ ساڳئي دور ۽ ان کان پوءِ ٻين مسلمان معاشيات دانن ۽ فقيهن پڻ هن شعبي جي نظرياتي ۽ عملي تعمير ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004"/> === قرآن جي تفسير تي اثر === مودودي جو سڀ کان وسيع پڙهيو ويندڙ علمي ڪم '''[[تفہيم القرآن]]''' آهي. هي اردو تفسير تقريباً ٽيهن سالن جي عرصي ۾ تيار ٿيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ قرآن جي روايتي تفسير سان گڏ جديد سماجي، سياسي ۽ اخلاقي مسئلن بابت تشريح شامل ڪئي وئي. ''تفہيم القرآن'' جو انداز خاص طور جديد تعليم يافته عام پڙهندڙ کي سامهون رکي تيار ڪيو ويو هو. مودودي آيتن جي لغوي ۽ تاريخي وضاحت سان گڏ انهن مان سماجي ۽ سياسي اصول اخذ ڪندو هو. سندس سليس اردو ۽ منظم استدلال سبب هي تفسير ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي پڙهيو ويو ۽ ٻين ٻولين ۾ پڻ ترجمو ٿيو.<ref name="Mir2026"/> ان جي تفسيرن تي اختلاف پڻ رهيا آهن. روايتي عالمن مان ڪن سندس سياسي اصطلاحن ۽ قرآن جي ڪجهه بنيادي لفظن—جهڙوڪ ''الهٰ''، ''رب''، ''دين'' ۽ ''عبادت''—جي سياسي ۽ حاڪميت سان ڳنڍيل تشريح تي تنقيد ڪئي. ان جي باوجود، انهن اصطلاحن بابت سندس تشريح جديد اسلام پسند فڪر جي لغت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Hartung2014"/> === بعد وارين اسلام پسند ۽ شدت پسند تحريڪن تي اثر === مودودي جي فڪر جو سڀ کان تڪراري ورثو ان جو بعد وارين اسلام پسند ۽ ڪجهه شدت پسند تحريڪن سان تعلق آهي. جديد مطالعي ۾ کيس [[حسن البنا]] ۽ [[سيد قطب]] سان گڏ ويهين صديءَ جي اسلام پسند فڪر جي اهم canonical ليکڪن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="PrincetonIslamist">{{cite book |editor1-last=Euben |editor1-first=Roxanne L. |editor2-last=Zaman |editor2-first=Muhammad Qasim |title=Princeton Readings in Islamist Thought: Texts and Contexts from al-Banna to Bin Laden |publisher=Princeton University Press |year=2009 |pages=79–106 }}</ref> سندس '''حاڪميتِ الٰهي'''، اسلامي نظام، جاهليت ۽ اسلامي انقلاب جهڙا تصور بعد جي مختلف تحريڪن ۾ ٻيهر استعمال ٿيا. خاص طور سيد قطب جي ذريعي انهن مان ڪجهه تصورن جو اثر بعد ۾ پيدا ٿيندڙ وڌيڪ سخت گير تحريڪن تائين پهتو.<ref name="TheonomicShift"/> پر هتي هڪ اهم تاريخي فرق ضروري آهي: مودودي پاڻ منظم جماعت، ڊگهي مدي واري اخلاقي ۽ تعليمي تربيت، ۽ وڏي حد تائين آئيني سياسي عمل کي سماجي تبديليءَ جو طريقو سمجهندو هو. هن پاڪستان ۾ پنهنجي جماعت کي حڪومت جي سخت دٻاءَ باوجود مسلسل ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل نہ ڪيو. تنهنڪري هر اهڙي بعد واري تنظيم جيڪا سندس اصطلاح استعمال ڪري، ان جي حڪمت عملي يا تشدد کي سڌو مودودي ڏانهن منسوب ڪرڻ تاريخي لحاظ کان درست ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> ان جي ابتڙ، سندس لکڻين ۾ عالمي اسلامي نظام، غير اسلامي سياسي حاڪميت جي خاتمي ۽ جهاد بابت اهڙا نظرياتي عنصر ضرور موجود آهن جن کي بعد وارين وڌيڪ انقلابي تحريڪن پنهنجي مخصوص حالتن مطابق نئين معنيٰ ڏني. ان ڪري scholarship ۾ سندس ورثي بابت ٻنهي پاسن—'''آئيني جماعت سازي''' ۽ '''انقلابي اسلامي نظريي'''—کي گڏ پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> === فڪري اثر جو خلاصو === مودودي جي عالمي اثر کي هيٺين ريت اختصار سان ڏيکاري سگهجي ٿو: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#274c77; color:white;" | ميدان ! style="background:#3a6ea5; color:white;" | بنيادي تصور يا ڪم ! style="background:#6096ba; color:white;" | بعد وارو اثر ! style="background:#a3cef1;" | اهم علائقو |- | سياسي فڪر | حاڪميتِ الٰهي، اسلامي رياست، اسلامي جمهوريت | جديد اسلام پسند سياسي نظريي جي تشڪيل | ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر |- | تنظيمي سياست | [[جماعت اسلامي]] | نظرياتي ڪارڪنن تي ٻڌل اسلامي سياسي جماعت جو نمونو | پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش |- | قرآن جي تفسير | ''[[تفہيم القرآن]]'' | جديد سماجي ۽ سياسي رخ رکندڙ قرآن فهم | ڏکڻ ايشيا ۽ ترجمن وسيلي ٻيا ملڪ |- | اسلامي معاشيات | ربا جي خاتمي ۽ اسلامي معاشي نظام | اسلامي معاشيات ۽ سود کان پاڪ بئنڪنگ جي بحثن تي اثر | پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا |- | عرب اسلام پسندي | حاڪميت، جاهليت، انقلاب ۽ نظام | [[سيد قطب]] سميت اسلام پسند فڪري حلقن ۾ قبول ۽ نئين تشريح | مصر ۽ عرب دنيا |- | ايران | اسلامي حڪومت ۽ مغربي سياسي نظام جي تنقيد | فارسي ترجما ۽ انقلابي اسلامي سياسي ٻوليءَ تي محدود/بحث هيٺ اثر | ايران |- | ترڪي | اسلام کي مڪمل نظام طور پيش ڪرڻ | 1960ع کان پوءِ اسلام پسند فڪري حلقن ۾ ترجما ۽ مطالعو | ترڪي |- | عالمي اسلامي احياءُ | دين کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام سمجهڻ | مختلف اسلامي تحريڪن طرفان مقامي حالتن مطابق قبول ۽ تبديلي | آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين |} === علمي جائزو === مودودي بابت جديد علمي جائزو هڪ رخ وارو ناهي. سندس حامين لاءِ هو اسلامي فڪر جي تجديد ڪندڙ، قرآن جو مفسر ۽ جديد حالتن ۾ اسلامي سماجي نظام جي تشريح ڪندڙ مفڪر آهي. سياسي اسلام جي تاريخ پڙهندڙ ڪيترن محققن لاءِ هو جديد اسلام پسنديءَ جو بنيادي نظرياتي معمار آهي، جڏهن تہ نقادن سندس نظرياتي رياست، مذهبي اقليتن، عورتن، سياسي pluralism ۽ حاڪميت بابت تصورن کي جديد برابر شهريت ۽ لبرل جمهوريت سان تڪرار ۾ ڏٺو آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/><ref name="Hartung2014"/> انهيءَ ڪري سندس تاريخي اهميت ڪنهن هڪ سياسي نتيجي ۾ نہ، پر ان ڳالهه ۾ پڻ آهي تہ هن ويهين صديءَ ۾ اسلام بابت بحث جي ٻولي تبديل ڪرڻ ۾ حصو ورتو. ''اسلامي رياست''، ''اسلامي انقلاب''، ''اسلامي نظامِ حيات'' ۽ خدا جي سياسي حاڪميت جهڙا تصور سندس لکڻين وسيلي وڏي مسلم عوامي ۽ سياسي بحث ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري ويا.<ref name="Nasr1996Legacy"/><ref name="Pervez2026"/> سندس اثر جي پائيداريءَ جو هڪ سبب سندس لکڻين جو انداز پڻ هو. هن پيچيده مذهبي ۽ سياسي دليلن کي نسبتاً سليس اردو ۾ پيش ڪيو، جنهن ڪري اهي رڳو روايتي عالمن بدران جديد تعليم يافته مسلمانن تائين به پهتا. سندس تحريرون سندس حياتيءَ کان پوءِ به ترجمن، جماعت اسلاميءَ جي ادارن ۽ ٻين اسلامي تحريڪن وسيلي گردش ۾ رهيون آهن.<ref name="Mir2026"/> 2026ع ۾ شايع ٿيل ''Oxford Handbook of Islamic Reform'' پڻ مودودي کي جديد اسلامي اصلاح ۽ احياءَ جي اهم شخصيتن ۾ شامل ڪري ٿو ۽ سندس عالمي اثر کي سندس وسيع تصنيفي ڪم، خدا جي حاڪميت جي نظريي ۽ هڪ پائيدار تنظيم ــ جماعت اسلامي ــ جي قيام سان ڳنڍي ٿو.<ref name="Pervez2026"/> == آخري زندگي، بيماري ۽ وفات == مودودي پنهنجي زندگيءَ جي وڏي حصي دوران گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت خاص طور خراب رهي ۽ هو وقت بوقت بستري تائين محدود رهيو؛ 1969ع ۾ علاج لاءِ [[برطانيا]] پڻ ويو.<ref name="Nasr1996p127">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1972ع ۾ هن [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي معاملن تي راءِ ڏيڻ ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. سندس آخري دور ۾ صحت جا مسئلا وڌندا ويا.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1979ع ۾ سندس پراڻي گردن جي بيماري وڌيڪ سنگين ٿي ۽ دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس هڪ پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيو يارڪ]] جي هڪ اسپتال ۾ داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="Nasr1996p127"/> مودودي 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 75 سال هئي.<ref name="Tareen2011">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو، جتي وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> [[File:Grave maududi.jpg|thumb|مودودي جي قبر، [[اڇرا]]، [[لاهور]]]] سندس جنازي نماز سان لاڳاپيل تقريبن ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهو شريڪ ٿيا. [[يوسف القرضاوي]] سندس جنازي نماز پڙهائيندڙ مشهور عالمن مان هو.<ref>{{cite web |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |url=https://dailypakistan.com.pk/02-Oct-2014/149195 |website=Daily Pakistan |date=2 October 2014 |access-date=7 October 2026 }}</ref> == اعزاز == مودودي کي 1979ع ۾ [[King Faisal International Prize|شاهه فيصل عالمي انعام]] جي اسلامي خدمتن واري شعبي جو انعام ڏنو ويو. اهو سندس زندگيءَ جي آخري سال ۾ ملندڙ اهم بين الاقوامي اعزازن مان هو. == تصنيفي ڪم == مودودي هڪ انتهائي گهڻو لکندڙ مصنف، صحافي، مفسر ۽ سياسي مفڪر هو. سندس لکڻيون قرآن جي تفسير، [[حديث]] ۽ [[سنت]]، علمِ ڪلام، اسلامي قانون، اخلاق، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم سميت ڪيترن ئي شعبن تي پکڙيل آهن.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> سندس لکڻين جو بنيادي گڏيل موضوع اسلام کي هڪ مڪمل ۽ باهمي طور ڳنڍيل '''نظامِ حيات''' طور پيش ڪرڻ هو. [[مستنصر مير]] موجب مودودي مختلف علمي شعبن تي لکندي به انهن کي هڪ ئي وسيع تصور سان ڳنڍيو: اسلام فرد جي عقيدي ۽ عبادت تائين محدود نه، پر اخلاقي، سماجي، اقتصادي ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ پڻ هڪ جامع نظام آهي.<ref name="Mir2026"/> مودودي پنهنجي لکڻين لاءِ بنيادي طور [[اردو]] استعمال ڪئي. سندس ڪيترائي مضمون پهرين سندس رسالي ''ترجمان القرآن'' ۾ قسطن جي صورت ۾ ڇپيا ۽ بعد ۾ ڪتابن جي صورت ۾ شايع ٿيا. سندس اهم ڪتابن مان گهڻن جا [[عربي]]، [[انگريزي]] ۽ ٻين اسلامي ۽ مغربي ٻولين ۾ ترجما ٿيا.<ref name="MirLife2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Introduction: Mawdudi’s life, personality, and works |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=1–18 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0001 }}</ref> سندس سليس ۽ عام پڙهندڙ لاءِ نسبتاً رسائي لائق اردو سندس فڪر جي ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[شير علي ترين]] موجب سندس اهم لکڻين جا انگريزيءَ ۾ ۽ ڪيترن جا عربي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجما ٿيا، جڏهن تہ ''تفہيم القرآن'' ڏکڻ ايشيا اندر ۽ ان کان ٻاهر پڻ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name="Tareen2011"/> === تفهيم القرآن === {{main|تفهيم القرآن}} مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف '''''[[تفهيم القرآن]]''''' آهي، جيڪا قرآن جو اردو ترجمو ۽ گهڻ-جلدي تفسير آهي. هن ان تي لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين ڪم ڪيو ۽ 1972ع ۾ ان کي مڪمل ڪيو.<ref name="Mir2026"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ آيتن جي ترجمي ۽ تشريح سان گڏ سورتن جو تاريخي پسمنظر، موضوعاتي تعارف، سماجي ۽ سياسي مسئلن بابت بحث ۽ مختلف هنڌن بابت وضاحتي مواد شامل آهي. مودودي قرآن کي جديد پڙهندڙ لاءِ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪندي ان جي هدايت کي انفرادي ۽ اجتماعي زندگي ٻنهي سان ڳنڍيو.<ref name="MirDomains2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Domains of thought and action |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=57–144 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0003 }}</ref> هي تفسير بعد ۾ مختلف ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ مودودي جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="Tareen2011"/> === الجهاد في الاسلام === مودودي جي ابتدائي اهم تصنيف '''''الجهاد في الاسلام''''' هئي. هن ان تي ڪم 1920ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيو؛ ان جو مواد پهرين قسطن ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. ڪتاب ۾ مودودي اسلامي قانون ۽ تاريخ جي تناظر ۾ جنگ، امن ۽ جهاد بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو. هي تصنيف سندس شروعاتي فڪري شهرت جو اهم سبب بڻي ۽ بعد جي لکڻين ۾ اسلامي سياسي نظام، رياست ۽ جهاد بابت سندس خيالن جي تشڪيل لاءِ پڻ اهم رهي.<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Jamal |title=Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām: A Neglected Document |journal=Zeitschrift für Religionswissenschaft |year=2009 |volume=17 |issue=1 |pages=61–84 |doi=10.1515/zfr.2009.17.1.61 }}</ref> === پرده === '''''پرده''''' ۾ مودودي عورتن ۽ مردن جي سماجي تعلق، لباس، حجاب، خاندان ۽ صنفي اختلاط بابت پنهنجا نظريا تفصيل سان بيان ڪيا. هي ڪتاب سندس سماجي فڪر جي اهم تصنيفن مان آهي، پر عورتن جي سماجي ۽ سياسي ڪردار بابت ان ۾ پيش ڪيل خيال جديد دور ۾ تنقيد ۽ بحث جو موضوع پڻ رهيا آهن. === اسلامي قانون ۽ دستور === '''''Islamic Law and Constitution''''' جي نالي سان انگريزيءَ ۾ مشهور لکڻين جي مجموعي ۾ مودودي اسلامي رياست، شريعت، قانونسازي، حاڪميت، خلافت، جمهوريت، اقليتن ۽ آئين بابت پنهنجا سياسي ۽ قانوني تصور بيان ڪيا. سندس جديد '''اسلامي رياست''' واري تصور کي سمجهڻ لاءِ هي سندس اهم ترين سياسي تصنيفن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> === خلافت ۽ ملوڪيت === '''''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]''''' مودودي جي تاريخي ۽ سياسي طور سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل ڪتابن مان آهي. ان ۾ هن ابتدائي اسلامي خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن سياسي تبديليءَ جو تنقيدي جائزو ورتو. ڪتاب خاص طور پهرين مسلمان حڪمرانن کان پوءِ اسلامي سياسي اقتدار جي نوعيت بابت بحث سبب مختلف مذهبي عالمن وچ ۾ اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="MirDomains2026"/> === قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون === '''''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون''''' ۾ مودودي قرآن جي چئن اصطلاحن ــ '''الهٰ، رب، عبادت ۽ دين''' ــ جي تشريح ڪئي. هن انهن لفظن کي رڳو محدود مذهبي معنائن ۾ نه، پر اقتدار، اطاعت ۽ زندگيءَ جي مجموعي نظام سان پڻ ڳنڍيو. اهي تشريحون سندس سياسي-مذهبي فڪر جي اهم بنيادن مان بڻيون، جيتوڻيڪ ٻين اسلامي عالمن سندس ڪجهه تعبيرن سان اختلاف پڻ ڪيو آهي.<ref name="MirThemes2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Central themes of Mawdudi’s writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=19–56 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0002 }}</ref> == چونڊ ڪتابيات == مودودي جي لکڻين جو تعداد تمام وڏو آهي ۽ مختلف ڇاپن، مجموعن ۽ ترجمن ۾ ڪتابن جا عنوان ڪڏهن مختلف صورتن ۾ ڏنا ويا آهن. سندس اهم تصنيفن مان هيٺيان شامل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#264653;color:white;" | تصنيف ! style="background:#2a9d8f;color:white;" | موضوع ! style="background:#457b9d;color:white;" | مختصر وضاحت |- | ''[[تفهيم القرآن]]'' | قرآن جي تفسير | گهڻ-جلدي اردو ترجمو ۽ تفسير؛ مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف |- | ''الجهاد في الاسلام'' | جهاد، جنگ ۽ سياسي نظريو | سندس ابتدائي اهم تصنيفن مان؛ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ لکڻ شروع ڪيائين |- | ''دينيّات'' / ''Towards Understanding Islam'' | اسلام جو تعارف | اسلام جي بنيادي عقيدن، عبادتن ۽ نظامِ زندگيءَ جو عام پڙهندڙ لاءِ تعارف |- | ''پردہ'' | عورت، خاندان ۽ سماج | حجاب، صنفي تعلقن ۽ اسلامي سماجي نظام بابت سندس نظريا |- | ''اسلامي قانون ۽ دستور'' | قانون ۽ سياست | اسلامي رياست، شريعت، آئين، حاڪميت ۽ قانونسازي |- | ''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]'' | اسلامي سياسي تاريخ | خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن تبديليءَ جو تنقيدي مطالعو |- | ''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون'' | قرآني اصطلاح | الهٰ، رب، عبادت ۽ دين جي مودودي واري تشريح |- | ''اسلامي نظامِ زندگي'' | سماجي ۽ سياسي فڪر | اسلام کي جامع نظامِ حيات طور بيان ڪندڙ تحريرون |- | ''اسلام جو معاشي نظام'' | [[اسلامي معاشيات]] | ملڪيت، ربا، زڪوات، سرمائي ۽ معاشي انصاف بابت بحث |- | ''اسلامي رياست'' | سياسي نظريو | اسلامي حڪومت ۽ رياست جي اصولن بابت تحريرون |- | ''تجديد و احياءِ دين'' | اسلامي تجديد | اسلامي تاريخ ۾ مجدد ۽ تجديد جي تصور بابت بحث |- | ''سنت جي آئيني حيثيت'' | حديث ۽ سنت | اسلامي قانون ۽ ديني حجت طور سنت جي حيثيت جو دفاع |- | ''رسائل و مسائل'' | مختلف مذهبي موضوع | مختلف سوالن جي جوابن ۽ فڪري مضمونن جا مجموعا |- | ''سيرت سرور عالم'' | [[محمد|محمد ﷺ]] جي سيرت | پيغمبر اسلام جي زندگي ۽ پيغام بابت تصنيف |} === انگريزي ترجمن ۾ مشهور ڪتاب === سندس ڪيترين تصنيفن جا انگريزي ترجما مختلف عنوانن هيٺ شايع ٿيا آهن، جن ۾ هي شامل آهن: * ''Towards Understanding Islam'' * ''Purdah and the Status of Woman in Islam'' * ''The Islamic Law and Constitution'' * ''Let Us Be Muslims'' * ''The Islamic Way of Life'' * ''A Short History of the Revivalist Movement in Islam'' * ''Human Rights in Islam'' * ''Four Basic Qur'anic Terms'' * ''The Process of Islamic Revolution'' * ''Unity of the Muslim World'' * ''The Moral Foundations of the Islamic Movement'' * ''Economic System of Islam'' * ''The Road to Peace and Salvation'' * ''The Qadiani Problem'' * ''The Question of Dress'' * ''The Rights of Non-Muslims in Islamic State'' * ''Caliphate and Kingship'' * ''Islamic Law and its Introduction in Pakistan'' * ''Khutabat: Fundamentals of Islam'' == چونڊ زماني وار خاڪو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#283618;color:white;" | سال ! style="background:#606c38;color:white;" | واقعو |- | 1903ع | [[اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ ڄائو |- | 1918ع | صحافت سان عملي وابستگي شروع ڪئي |- | 1920ع | جبلپور جي روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو |- | 1920ع وارو ڏهاڪو | دهليءَ ۾ صحافت ۽ ديني مطالعي سان لاڳاپيل رهيو |- | 1927ع | ''الجهاد في الاسلام'' لکڻ ۽ شايع ڪرائڻ جو ابتدائي سلسلو شروع ٿيو |- | 1932ع–1933ع | ''ترجمان القرآن'' سان سندس ڊگهي ادارت ۽ فڪري سرگرميءَ جو دور شروع ٿيو |- | 1938ع | [[پٺاڻ ڪوٽ]] ويجهو دارالاسلام منصوبي سان وابسته ٿيو |- | 1941ع | [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو |- | 1942ع | ''[[تفهيم القرآن]]'' تي ڪم شروع ڪيو |- | 1947ع | ورهاڱي کان پوءِ پاڪستان منتقل ٿيو |- | 1948ع | پاڪستان ۾ اسلامي آئين ۽ رياست لاءِ مهم؛ بعد ۾ گرفتار ٿيو |- | 1953ع | احمديه مخالف تحريڪ جي پسمنظر ۾ فوجي عدالت موت جي سزا ٻڌائي؛ سزا بعد ۾ عمر قيد ۾ تبديل ۽ پوءِ ختم ڪئي وئي |- | 1964ع | جماعت اسلامي خلاف حڪومتي ڪارروائي دوران ٻيهر قيد ٿيو |- | 1972ع | ''تفهيم القرآن'' مڪمل ڪيو؛ جماعت اسلاميءَ جي امير جي عهدي تان پڻ الڳ ٿيو |- | 1979ع | [[شاهه فيصل عالمي انعام]] حاصل ڪيو |- | 22 سيپٽمبر 1979ع | [[بفيلو، نيو يارڪ]]، آمريڪا ۾ وفات |- | 1979ع | [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ دفن ڪيو ويو |} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }} * {{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }} * {{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }} * {{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }} == پڻ ڏسو == * [[جماعت اسلامي]] * [[جماعت اسلامي پاڪستان]] * [[اسلام پسندي]] * [[اسلامي رياست]] * [[اسلامي احياءُ]] * [[اسلامي معاشيات]] * [[تفهيم القرآن]] * [[خلافت ۽ ملوڪيت]] * [[سيد قطب]] * [[محمد اقبال]] == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Abul A'la Maududi}} {{Wikiquote}} == حوالا == {{Reflist}} {{Authority control}} ehw1sa3wj2hl9eeuyc9a5r2qermyitk 417603 417602 2026-10-06T21:56:24Z Intisar Ali 8681 /* احمديه مسئلو */ 417603 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ ۽ جماعت اسلامي جو باني (1903–1979)}} {{Infobox religious biography | name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | image = أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg | caption = سيد ابوالاعلى مودودي | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | birth_name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | birth_date = {{Birth date|1903|9|25|df=y}} | birth_place = [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1979|9|22|1903|9|25|df=y}} | death_place = [[بفيلو، نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]] | resting_place = [[اڇرا]]، [[لاهور]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | occupation = اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ، صحافي، مفسر ۽ سياسي اڳواڻ | notable_works = ''[[تفہيم القرآن]]''، ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' | known_for = [[جماعت اسلامي]] جو قيام، اسلامي سياسي فڪر | movement = [[جماعت اسلامي]] | founder = [[جماعت اسلامي]] | awards = [[شاهه فيصل عالمي انعام]]، 1979ع }} '''سيد ابو الاعلىٰ مودودي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Abul A'la Maududi}} (25 سيپٽمبر 1903ع – 22 سيپٽمبر 1979ع) ننڍي کنڊ جو اسلامي عالم، قرآن جو مفسر، صحافي، ليکڪ، سياسي مفڪر ۽ [[جماعت اسلامي]] جو باني هو.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-509695-8 }}</ref> هن ويهين صديءَ ۾ اسلام کي رڳو شخصي عقيدي يا عبادتن جي دائري بدران سماجي، سياسي، قانوني ۽ معاشي نظام طور بيان ڪرڻ لاءِ هڪ منظم فڪري خاڪو پيش ڪيو. جديد تحقيق ۾ کيس جديد اسلامي احياءَ ۽ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم ترين نظريه سازن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009230438 |isbn=9781009230438 }}</ref> مودودي جي لکڻين ۾ [[قرآن جي تفسير]]، حديث، اسلامي قانون، سياست، معيشت، سماج، اخلاق، قومپرستي، سيڪيولرزم، عورتن جي سماجي حيثيت ۽ اسلامي رياست جهڙا موضوع شامل آهن. سندس سڀ کان وڏي علمي تصنيف اردو تفسير ''[[تفہيم القرآن]]'' آهي، جڏهن تہ ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' ۽ ٻيا ڪيترائي ڪتاب پڻ سندس مشهور تصنيفن ۾ شامل آهن.<ref name="Nasr1996"/> سندس تحريرون اردو مان عربي، انگريزي، بنگالي، هندي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيون ۽ سندس فڪر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ٻين مسلم معاشرن جي اسلامي احيائي تحريڪن تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Nasr1996"/> 26 آگسٽ 1941ع تي مودودي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو پاڪستان آيو ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي ذريعي ملڪ جي آئين ۽ رياستي نظام کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي اصولن تي قائم ڪرڻ جي سياسي مهم هلائيندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> سندس سياسي ۽ مذهبي نظرين جا ڪيترائي پهلو—خاص ڪري اسلامي رياست، حاڪميت، جمهوريت، عورتن، غير مسلم شهرين، جهاد ۽ اسلامي قانون بابت موقف—علمي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Iqtidar2026"/> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul Ala'a Al-Mowdoodi |url=https://kingfaisalprize.org/ar/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |publisher=King Faisal Foundation |access-date=7 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == ابو الاعلىٰ مودودي 25 سيپٽمبر 1903ع تي [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، ان وقت جي نوابي [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ پيدا ٿيو.<ref name="KFP1979"/> سندس خاندان دهليءَ جي اشرافيه سان تاريخي نسبت رکندڙ سيد خاندان هو.<ref name="Qasmi2017">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |editor-last1=Qasmi |editor-first1=Ali Usman |editor-last2=Robb |editor-first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |doi=10.1017/9781108628012 }}</ref> مودودي پنهنجي دور جي ڪيترن روايتي عالمن جي ابتڙ ڪنهن هڪ مدرسي جي باقاعده ڊگهي نصابي تعليم مان فارغ ٿيل عالم نه هو. سندس تعليم جو وڏو حصو گهر، ذاتي مطالعي ۽ مختلف استادن وٽ حاصل ڪيل تعليم تي ٻڌل هو. ان هوندي به هن عربي، فارسي ۽ اسلامي علوم جو مطالعو ڪيو ۽ بعد ۾ قرآن، حديث، فقه ۽ جديد سياسي فڪر بابت وسيع لکڻيون ڪيون. مورخ علي عثمان قاسمي موجب، مدرسي جي روايتي رسمي تربيت نه هئڻ باوجود مودودي ڪلاسيڪي اسلامي روايت سان گڏ جديد مغربي سياسي فڪر جي به قابل ذڪر ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> سندس والد سيد احمد حسن مودودي وڪالت سان وابسته هو ۽ مذهبي رجحان رکندو هو. ابتدائي عمر ۾ مودودي کي گهر ۾ عربي، فارسي، قرآن ۽ اسلامي تعليم ڏني وئي. سندس رسمي تعليم گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي؛ والد جي بيماري ۽ پوءِ خاندان جي معاشي حالتن سبب نوجوان مودودي کي نسبتاً ننڍي عمر ۾ عملي زندگي اختيار ڪرڻي پئي.<ref name="Nasr1996"/> == صحافتي زندگي == مودودي جي عملي زندگيءَ جي شروعات بنيادي طور [[صحافت]] سان ٿي، ۽ اهو تجربو سندس بعد واري لکڻيءَ جي اسلوب ۽ سياسي فڪر تي نمايان اثرانداز ٿيو. قاسمي موجب، مسجد يا مدرسي سان مستقل وابستگي بدران صحافت مان ڪيريئر شروع ڪرڻ کيس هندستان جي آئيني مستقبل، مسلمانن جي سياسي نمائندگي، هندو-مسلم لاڳاپن ۽ برطانوي اقتدار کان پوءِ ممڪن سياسي نظام بابت هلندڙ بحثن سان سڌي واقفيت ڏني.<ref name="Qasmi2017"/> نوجوانيءَ ۾ هن مختلف اخبارن سان ڪم ڪيو. 1918ع ڌاري سندس صحافتي زندگي شروع ٿي ۽ پوءِ هو جبلپور مان نڪرندڙ روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو. بعد ۾ دهليءَ ۾ مسلمان صحافت سان ڪم ڪيائين. هن ''مسلم'' ۽ پوءِ [[جمعيت علماءِ هند]] سان لاڳاپيل اخبار ''الجمعية'' جي ادارت پڻ ڪئي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Qasmi2017"/> صحافت مودودي لاءِ رڳو پيشو نه رهي؛ اها سندس سياسي ۽ مذهبي خيالن جي تشڪيل جو اهم ذريعو بڻجي وئي. سندس تحرير جو انداز روايتي عالماڻي نثر کان نسبتاً مختلف، سڌو ۽ عام پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ جوڳو هو. ان وسيلي هو پيچيده مذهبي ۽ سياسي تصورن کي جديد سياسي اصطلاحن سان پيش ڪرڻ لڳو.<ref name="Qasmi2017"/> == علمي ۽ فڪري تشڪيل == 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان ۾ فرقيواراڻي تشدد، خلافت تحريڪ کان پوءِ جي سياسي صورتحال ۽ اسلام ۽ جهاد بابت ٿيندڙ بحثن مودودي جي فڪري ارتقا تي اثر وڌو. ان ماحول ۾ هن جهاد جي اسلامي تصور بابت لکڻ شروع ڪيو، جنهن جو نتيجو سندس ابتدائي اهم تصنيف ''الجهاد في الإسلام'' جي صورت ۾ نڪتو. ڪتاب جو مواد پهرين قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Iqtidar2026"/> ''الجهاد في الإسلام'' مودودي جي شروعاتي دور جي اهم تصنيفن مان هئي. جديد Cambridge edition هن ڪتاب کي سندس شروعاتي ۽ اثرائتي سياسي تحريرن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان کي نوآبادياتي دور، تشدد جي جواز، اسلامي سياسي نظام ۽ جديد رياست بابت سندس وسيع فڪر جي پسمنظر ۾ رکي ٿي.<ref name="Iqtidar2026"/> مودودي جو فڪر وقت سان هڪ اهڙي نظريي ڏانهن وڌيو جنهن ۾ اسلام کي مڪمل طرزِ حيات قرار ڏنو ويو. سندس نظر ۾ دين جي دائري ۾ فردي عبادت سان گڏ سياست، معيشت، قانون، سماج ۽ رياست پڻ شامل هئا. ولي نصر جي تجزيي موجب مودودي جديد دور ۾ سياسي اسلام جو هڪ منظم نظرياتي خاڪو تيار ڪيو ۽ ان نظريي کي عملي سماجي تحريڪ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> بهرحال، جديد علمي تحقيق مودودي جي فڪري تشڪيل کي صرف ”اولهه جي مخالفت“ جو نتيجو نٿي سمجهي. نصر ان کي برطانوي هندستان ۾ مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ سياسي طاقت، اجتماعي سڃاڻپ، قومپرستي ۽ نوآبادياتي نظام کان پوءِ مستقبل جي رياست بابت بحثن سان پڻ ڳنڍي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == ترجمان القرآن == 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مودودي پنهنجي رسالي ''ترجمان القرآن'' جي ادارت ۽ اشاعت شروع ڪئي. اهو رسالو اڳتي هلي سندس فڪر جي تشهير جو اهم ذريعو بڻيو. ''ترجمان القرآن'' ۾ هن قرآن، اسلامي تاريخ، سياست، قومپرستي، جديد تهذيب، مسلمانن جي اجتماعي حالت ۽ اسلامي نظام بابت مسلسل مضمون لکيا.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> هن دور تائين مودودي روايتي صحافي کان هڪ منظم مذهبي-سياسي مفڪر ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو. سندس لکڻين ۾ اهو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو تہ مسلمانن جي مسئلن جو حل رڳو سياسي نمائندگي يا اقتدار ۾ حصي حاصل ڪرڻ ۾ نه، پر فرد ۽ سماج کي اسلامي اصولن مطابق نئين سر منظم ڪرڻ ۾ آهي.<ref name="Nasr1996"/> == علامه اقبال ۽ دارالاسلام == 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ مودودي جو رابطو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] ۽ چوڌري نياز علي خان سان ٿيو. چوڌري نياز علي خان پنجاب ۾ هڪ علمي ۽ ديني مرڪز قائم ڪرڻ لاءِ زمين وقف ڪئي هئي، جنهن کي ''دارالاسلام'' جي نالي سان سڃاتو ويو. 1938ع ۾ مودودي حيدرآباد دکن ڇڏي [[پٺاڻ ڪوٽ]] ڀرسان دارالاسلام منتقل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> دارالاسلام واري دور ۾ مودودي کي پنهنجي مذهبي ۽ سماجي فڪر کي هڪ منظم تحريڪ جي صورت ڏيڻ لاءِ ماحول مليو. جيتوڻيڪ اقبال اپريل 1938ع ۾ وفات ڪري ويو، دارالاسلام جو تجربو مودودي جي بعد واري تنظيمي سوچ ۽ جماعت اسلامي جي قيام کان اڳ واري فڪري مرحلي ۾ اهم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> == هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ بابت موقف == مودودي گڏيل هندستان ۾ رائج علائقائي يا قومي قومپرستيءَ جو سخت نقاد هو. سندس نظر ۾ مسلمانن جي بنيادي اجتماعي سڃاڻپ قوم، نسل يا جاگرافي بدران اسلام سان وابسته هئڻ گهرجي. انهيءَ بنياد تي هن [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي گڏيل هندستاني قومپرستيءَ سان گڏ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي مسلمان قومپرستيءَ جي سياسي صورت تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> اهو موقف هڪ اهم تاريخي فرق پيدا ڪري ٿو: مودودي مسلمانن لاءِ اسلامي سياسي نظام جو حامي هو، پر مسلم ليگ جي قيادت هيٺ هلي رهي پاڪستان تحريڪ جي سياسي نظريي ۽ حڪمت عمليءَ سان شروع کان متفق نه هو. علي عثمان قاسمي جي تحقيق موجب مودودي مسلم ليگ ۽ [[محمد علي جناح]] تي تنقيد ڪندي دليل ڏنو تہ رڳو مسلمانن جي اڪثريت واري قومي رياست قائم ٿيڻ سان اها خود بخود ”اسلامي رياست“ نه بڻجي ويندي.<ref name="Qasmi2017"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو پاڪستان بابت ورهاڱي کان اڳ وارو موقف ۽ 1947ع کان پوءِ پاڪستان کي اسلامي رياست بنائڻ لاءِ سندس سياسي سرگرمي ٻه الڳ تاريخي مرحلا آهن؛ ٻنهي کي هڪٻئي سان ملائي پيش ڪرڻ سان سندس سياسي ارتقا جي صحيح تصوير سامهون نٿي اچي.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جو قيام == {{Main|جماعت اسلامي}} مودودي جي فڪري ۽ تنظيمي سرگرمين جو نتيجو 26 آگسٽ 1941ع تي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] جي قيام جي صورت ۾ سامهون آيو. جماعت جي قيام جو مقصد اهڙي منظم جماعت تيار ڪرڻ هو جيڪا اسلامي اصولن مطابق فرد، سماج ۽ آخرڪار رياستي نظام جي تبديلي لاءِ ڪم ڪري. مودودي جماعت جو پهريون امير چونڊيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي جي تصور ۾ جماعت محض چونڊن لاءِ قائم ڪيل سياسي پارٽي نه هئي، بلڪه هڪ نظرياتي ۽ اصلاحي تحريڪ هئي. ان جو ابتدائي طريقو تعليم، تربيت، اشاعت ۽ چونڊيل ڪارڪنن جي تياري ذريعي سماج ۾ تدريجي تبديلي آڻڻ هو. نصر موجب مودودي جي اهم جدت اها هئي تہ هن پنهنجي سياسي-مذهبي نظريي سان گڏ ان کي عملي جامو پارائڻ لاءِ هڪ منظم سماجي ۽ سياسي تنظيم جو خاڪو پڻ پيش ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> ورهاڱي کان اڳ جماعت اسلامي سڄي برطانوي هندستان جي تنظيم هئي. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت جون هندستاني ۽ پاڪستاني شاخون جدا تنظيمي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ لڳيون، جڏهن تہ مودودي پاڪستان منتقل ٿيو ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي قيادت جاري رکي.<ref name="Nasr1996"/> == پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ == 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ مودودي پاڪستان لڏي آيو ۽ [[لاهور]] سندس سياسي، علمي ۽ تنظيمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. ورهاڱي کان اڳ مسلم ليگ جي پاڪستان واري تصور تي تنقيد ڪرڻ باوجود، نئين رياست قائم ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي سرگرمين جو مرڪز پاڪستان جي آئيني ۽ قانوني ڍانچي کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي بنائڻ تي رکيو.<ref name="Nasr1996"/> هن ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي آئين ۾ خدا جي حاڪميت، اسلامي قانون جي بالادستي ۽ رياست جي اسلامي سڃاڻپ کي تسليم ڪرائڻ لاءِ مهم هلائي. پاڪستان جي رياست سان سندس تعلق ان ڪري مختلف وقتن تي تعاون، سياسي اختلاف، گرفتاري ۽ قيد جي مرحلن مان گذريو. سندس اسلامي رياست، جمهوريت ۽ آئين بابت تفصيلي نظريو بعد وارن حصن ۾ الڳ بيان ڪيو ويندو. == گرفتاريون ۽ رياست سان ٽڪراءُ == پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ مودودي ۽ حڪومت جا لاڳاپا جلد خراب ٿيا. 1948ع ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصو قيد ۾ رکيو ويو. سندس سياسي سرگرمين ۾ پاڪستان کي اسلامي آئين ڏيڻ جو مطالبو مرڪزي حيثيت اختيار ڪندو ويو.<ref name="Nasr1996"/> 1953ع ۾ پنجاب، خاص طور [[لاهور]]، ۾ احمدين خلاف تحريڪ ۽ فسادن دوران مودودي جو لکيل رسالو ''قادياني مسئلو'' پڻ شديد سياسي تڪرار جو حصو بڻيو. مارشل لا اختيارين کيس گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ موت جي سزا ٻڌائي. سزا تي عمل نه ٿيو؛ بعد ۾ اها عمر قيد ۾ تبديل ڪئي وئي ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> ان واقعي مودودي جي سياسي حيثيت کي وڏي شهرت ڏني، پر 1953ع جي تشدد ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي تنظيمن جي ڪردار، جماعت اسلامي جي ذميواري ۽ مودودي جي تحريرن جي اثر بابت تاريخي بحث کي سندس حامين جي روايت کان الڳ، معتبر ثانوي ذريعن جي بنياد تي ڏسڻ ضروري آهي. ان موضوع کي سندس احمديت بابت نظرين واري حصي ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويندو. == تفسير تفهيم القرآن == {{Main|تفهيم القرآن}} مودودي 1942ع ۾ قرآن جي اردو تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' لکڻ شروع ڪئي. اهو منصوبو لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تائين جاري رهيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ ترجمي سان گڏ تاريخي پسمنظر، آيتن جي تشريح، سماجي ۽ قانوني مسئلن ۽ مودودي جي سياسي ۽ مذهبي فڪر بابت تفصيلي حاشيا شامل آهن. هي تفسير سندس سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ وسيع اثر رکندڙ تصنيفن مان بڻيو ۽ بعد ۾ ڪيترين ٻولين ۾ ان جا ترجما ٿيا. ''تفهيم القرآن'' سندس مجموعي فڪر کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي رياست، قانون، معيشت، عورت، جهاد، غير مسلمانن ۽ سماجي نظام بابت سندس ڪيترن نظرين جي قرآني استدلال جو تفصيلي اظهار ان ۾ ملي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا == مودودي تقريباً ٽن ڏهاڪن تائين جماعت اسلامي جي قيادت ڪئي. صحت جي مسئلن ۽ تنظيمي حالتن جي پسمنظر ۾ هن 1972ع ۾ جماعت اسلامي جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. امارت ڇڏڻ کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي فڪر ۽ جماعت سان فڪري لاڳاپي ۾ سرگرم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> ساڳئي سال سندس ڊگهي عرصي کان جاري ''تفهيم القرآن'' پڻ مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ جو آخري دور بنيادي طور علمي ڪم، لکڻين ۽ خراب ٿيندڙ صحت سان لاڳاپيل رهيو. == اعزاز == 1979ع ۾ مودودي کي '''اسلام جي خدمت''' جي شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979"/> انعام جي سرڪاري فيصلي ۾ سندس اسلامي صحافت، لکڻين، ننڍي کنڊ ۾ اسلامي فڪر جي تجديد لاءِ سرگرمين ۽ اسلامي قدرن جي ترويج کي انعام ڏيڻ جا اهم سبب ڄاڻايو ويو.<ref name="KFP1979"/> [[File:أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg|thumb|ساڄو|سيد ابوالاعلىٰ مودودي، جنهن کي 1979ع ۾ اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ شاهه فيصل عالمي انعام ڏنو ويو.]] == آخري بيماري ۽ وفات == مودودي ڪيترن سالن کان گڙدن جي بيماريءَ ۾ مبتلا هو ۽ زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.<ref name="Nasr1996"/> 1979ع ۾ علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. علاج دوران سندس حالت وڌيڪ خراب ٿي ۽ 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ 75 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪيائين.<ref name="Nasr1996"/> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو. لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. [[File:Grave maududi.jpg|thumb|ساڄو|[[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ ابو الاعلىٰ مودودي جي قبر]] مودودي جي وفات سندس سياسي ۽ فڪري اثر جو خاتمو ثابت نه ٿي. سندس لکڻيون، جماعت اسلامي جو تنظيمي ڍانچو ۽ اسلامي رياست بابت سندس اصطلاحي ۽ نظرياتي تصورات ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر به جديد اسلامي سياسي تحريڪن جي بحث جو حصو بڻيا. جديد علمي ادب ۾ ان اثر جي نوعيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن، جن جو تفصيلي جائزو مضمون جي ''اثر ۽ ورثو'' واري حصي ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026"/> == فڪر ۽ نظريا == مودودي جي فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام رڳو فرد جي ذاتي عقيدي، عبادت يا روحاني زندگي تائين محدود مذهب نہ، پر انسان جي انفرادي ۽ اجتماعي زندگيءَ لاءِ هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، قانوني ۽ سياسي نظام آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت کي ان نظام جا بنيادي ماخذ قرار ڏنو ۽ جديد رياست، آئين، معيشت ۽ سماج بابت اسلامي اصطلاحن کي ويهين صديءَ جي سياسي ٻوليءَ سان ملائي هڪ منظم نظريو پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Iqtidar2020">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Theorizing Popular Sovereignty in the Colony: Abul Aʿla Maududi's “Theodemocracy” |journal=The Review of Politics |volume=82 |issue=4 |year=2020 |pages=595–617 |doi=10.1017/S0034670520000595 }}</ref> جديد عالمن مودودي جي هن فڪر کي رڳو قديم اسلامي سياسي تصورن جي بحالي قرار ڏيڻ بدران نوآبادياتي هندستان، جديد قومي رياست، عوامي حاڪميت، جمهوريت، سوشلزم ۽ يورپي سياسي نظرين سان سندس فڪري بحث جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهيو آهي.<ref name="Iqtidar2020"/><ref name="Iqtidar2026"/> خاص طور سندس ''حاڪميت''، ''اسلامي رياست'' ۽ ''اسلامي انقلاب'' جهڙا تصور بعد ۾ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم اصطلاحن ۾ شامل ٿيا.<ref name="Zaman2015">{{cite journal |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |title=The Sovereignty of God in Modern Islamic Thought |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=25 |issue=3 |year=2015 |pages=389–418 |doi=10.1017/S1356186314000561 }}</ref> === قرآن ۽ سنت === مودودي قرآن کي اسلامي فڪر ۽ قانون جو بنيادي ماخذ سمجهندو هو، پر قرآن سان گڏ [[سنت]] کي پڻ لازمي قانوني ۽ ديني حجت قرار ڏيندو هو. سندس دليل موجب قرآن پاڻ رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو، تنهنڪري اسلامي نظام کي صرف قرآن تائين محدود ڪري سنت کي قانوني حجيت کان ڌار نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Adams1983">{{cite book |last=Adams |first=Charles J. |chapter=Mawdudi and the Islamic State |editor-last=Esposito |editor-first=John L. |title=Voices of Resurgent Islam |publisher=Oxford University Press |year=1983 |pages=99–133 |isbn=9780195033404 }}</ref> سندس مشهور تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' صرف لفظي يا لغوي تفسير نہ هو؛ ان ۾ تاريخ، قانون، سياست، معيشت ۽ سماجي معاملن بابت سندس فڪري موقف پڻ وڏي پيماني تي بيان ٿيل آهي. انهيءَ ڪري ''تفهيم القرآن'' مودودي جي سياسي ۽ سماجي فڪر کي سمجهڻ لاءِ به بنيادي ماخذ آهي.<ref name="Nasr1996"/> === حاڪميتِ الٰهي === مودودي جي سياسي فڪر جو هڪ اهم تصور '''حاڪميتِ الٰهي''' هو. سندس نظر ۾ آخري ۽ مطلق حاڪميت انسان، بادشاهه، پارليامينٽ يا قوم بدران خدا جي آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙو مطلق قانون ساز اختيار حاصل نہ آهي جنهن تحت هو خدائي هدايت کان آزاد ٿي حلال ۽ حرام جا بنيادي معيار مقرر ڪري.<ref name="Zaman2015"/> محمد قاسم زمان موجب ''حاڪميتِ الٰهي'' جديد اسلام پسند سياسي فڪر جو نمايان تصور بڻيو ۽ مودودي ان جي ويهين صديءَ واري تشڪيل جي اهم ترين مفڪرن مان هو.<ref name="Zaman2015"/> جديد تحقيق ساڳئي وقت اهو پڻ واضح ڪري ٿي تہ مودودي جي حاڪميت واري تصور کي سڌي طرح وچئين دور جي اسلامي سياسي نظريي جو نقل سمجهڻ درست نہ ٿيندو؛ ان جي جديد صورت نوآبادياتي رياست، قانون سازي ۽ عوامي حاڪميت بابت جديد بحثن سان پڻ جڙيل هئي.<ref name="AlAzami2022">{{cite journal |last=Al-Azami |first=Usaama |title=Locating Ḥākimiyya in Global History: The Concept of Sovereignty in Premodern Islam and Its Reception after Mawdūdī and Quṭb |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=355–376 |doi=10.1017/S1356186321000605 }}</ref> مودودي انساني حاڪميت کي رد ڪندي اهو نہ چيو تہ رياستي انتظام ۾ ماڻهن جو ڪو ڪردار ئي نہ هجي. سندس تصور ۾ مسلمان خدا جا ''خليفا'' يا نائب آهن ۽ مقرر ڪيل اسلامي حدن اندر اجتماعي معاملن جي انتظام، مشاورت ۽ اهڙن معاملن بابت فيصلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا جن بابت شريعت ڪو واضح حڪم نہ ڏنو هجي.<ref name="ILC1977">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1977 }}</ref> === اسلامي رياست === {{further|اسلامي رياست}} مودودي جديد دور ۾ ''اسلامي رياست'' جي منظم نظريي کي ترقي ڏيندڙ نمايان مفڪرن مان هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس تصور ۾ اسلامي رياست جي بنياد جا ٽي اهم اصول '''توحيد'''، '''رسالت''' ۽ '''خلافت''' هئا. توحيد مان خدا جي حاڪميت، رسالت مان قرآن ۽ سنت جي رهنمائي، ۽ خلافت مان انسان جي محدود ۽ امانتي سياسي اختيار جو تصور اخذ ڪيو ويو.<ref name="ILC1977"/> هن اسلامي رياست کي ڪنهن مخصوص نسل، قوم يا جاگرافيءَ تي ٻڌل قومي رياست بدران هڪ '''نظرياتي رياست''' طور پيش ڪيو. سندس نظر ۾ رياست جي اسلامي هجڻ جو بنيادي معيار ان جي آباديءَ جو فقط مسلمان هجڻ نہ، پر ان جي قانوني ۽ سياسي نظام جو اسلامي اصولن سان مطابقت رکڻ هو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي 1955ع ۾ پنهنجي مثالي نظام لاءِ ”خدا پرست جمهوري خلافت“ جهڙا لفظ پڻ استعمال ڪيا.<ref name="Nasr1996"/> سندس لکڻين ۾ اسلامي رياست جو دائرو وسيع آهي: خانداني معاملن کان وٺي معيشت، عدليه، انتظاميا، شهرين جي حقن ۽ فرضن، جنگ ۽ امن ۽ بين الاقوامي لاڳاپن تائين شريعت کي هدايت جو بنياد قرار ڏنو ويو.<ref name="Adams1983"/> بهرحال سندس تصور ۾ رياست جو هر انتظامي تفصيل اڳواٽ مقرر ٿيل نہ هو. مودودي پاڻ تسليم ڪيو تہ انساني معاملن جو هڪ وڏو ميدان اهڙو آهي جنهن بابت شريعت خاموش آهي؛ اهڙن معاملن ۾ اسلامي رياست حالتن مطابق قانون ۽ ضابطا ٺاهي سگهي ٿي، بشرطيڪ اهي قرآن ۽ سنت جي واضح حڪمن سان ٽڪراءَ ۾ نہ هجن.<ref name="Adams1983"/> === ٿيئوڊيموڪريسي === مودودي پنهنجي مثالي سياسي نظام کي روايتي معنيٰ ۾ '''[[ٿيوڪريسي]]''' سڏڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن '''خدائي جمهوريت''' (Theodemocracy) يا ''خدائي جمهوري نظام'' جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ آخري حاڪميت خدا جي هجي، پر مسلمان اجتماعي طور خلافت جي حق کي استعمال ڪن.<ref name="Iqtidar2020"/> حميرا اقتدار جي تحقيق موجب مودودي جي ''خدائي جمھوريت'' کي فقط ”مذهبي آمريت“ جو مترادف سمجهڻ سندس نظريي جي پيچيدگي کي نظرانداز ڪري ٿو. مودودي هڪ طرف مطلق عوامي حاڪميت کي رد ڪيو، پر ٻئي طرف حڪمرانن کي خدا جي نمائندگي ڪندڙ پادري طبقي جي صورت ۾ مطلق اختيار ڏيڻ به قبول نہ ڪيو. سندس تصور ۾ اجتماعي مشاورت، نمائندگي ۽ عوام جي سياسي شموليت موجود هئي، پر اها شريعت جي حدن اندر هئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === جمهوريت ۽ شوريٰ === مودودي مغربي لبرل جمهوريت جي ان اصول سان اختلاف رکندو هو جنهن موجب عوام يا سندن چونڊيل پارليامينٽ آخري قانون ساز حاڪم آهي. سندس خيال ۾ جيڪڏهن اڪثريت کي اخلاقي يا خدائي حدن کان آزاد مڪمل قانون ساز اختيار ڏنو وڃي تہ مقبول خواهش پاڻ صحيح ۽ غلط جو معيار بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Iqtidar2020"/> هن آمريڪا ۾ شراب جي ممانعت ۽ پوءِ ان جي خاتمي کي مثال طور استعمال ڪندي دليل ڏنو تہ عددي اڪثريت لازمي طور اخلاقي يا سماجي لحاظ کان درست فيصلو نٿي ڪري.<ref name="PoliticalTheory">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Political Theory of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |edition=8th |year=1993 |pages=23–25 }}</ref> ٻئي طرف، هو حڪومت جي معاملن ۾ '''شوريٰ''' يا گڏيل صلاح مشوري کي ضروري سمجهندو هو. حڪمران کي ماڻهن جي اعتماد جو حامل هئڻ گهرجي ۽ جن معاملن بابت شريعت ۾ قطعي حڪم موجود نہ هجي، انهن بابت مسلمانن جي صلاح ۽ اتفاق ذريعي فيصلا ڪري سگهجن ٿا.<ref name="ILC1977"/><ref name="Adams1983"/> انهيءَ سبب مودودي جي جمهوريت بابت موقف کي سادي نموني ”جمهوريت جي حمايت“ يا ”جمهوريت جي مڪمل مخالفت“ طور بيان ڪرڻ اڻپورو آهي. هو عوامي نمائندگي ۽ مشاورت قبول ڪندو هو، پر عوام جي غير محدود قانون ساز حاڪميت کي رد ڪندو هو.<ref name="Iqtidar2020"/> === رياستي ادارا ۽ آئين === مودودي جو خيال هو تہ اسلام جا بنيادي آئيني اصول قرآن، سنت، خلفاءِ راشدين جي روايت ۽ اسلامي قانوني ورثي مان اخذ ٿين ٿا، پر جديد رياست لاءِ انهن اصولن کي لکيل آئين جي صورت ڏيڻ ضروري آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن جي تصور موجب رياست جو سربراهه چونڊيل هجي ۽ عوام جو اعتماد حاصل هجي. قانون ساز اداري ۾ اهڙا ماڻهو شامل هجن جيڪي اسلامي قانون کي سمجهڻ ۽ جديد مسئلن تي ان جي اصولن کي لاڳو ڪرڻ جي صلاحيت رکن. قانون سازيءَ جو اختيار اهڙن شعبن ۾ وسيع ٿي سگهي ٿو جن بابت شريعت واضح حڪم نہ ڏئي، پر قرآن ۽ سنت جي قطعي حڪمن کي تبديل ڪرڻ پارليامينٽ جي اختيار ۾ نہ هوندو.<ref name="ILC1977"/> مودودي جي عدليه بابت سوچ وقت سان تبديل ٿي. شروعاتي دور ۾ هن مغربي adversarial عدالتي نظام ۽ وڪيلن جي ڪردار تي تنقيد ڪئي، پر پاڪستان ۾ جماعت اسلامي خلاف سرڪاري ڪارروائين دوران عدالتن کان رليف ملڻ کان پوءِ هن آزاد عدليه، اپيل جي حق ۽ [[مخالف ڌرين وارو عدالتي نظام]] يا فريقي مقابلي وارو عدالتي نظام يا ايڊورسريل سسسٽم جي فائدن کي وڌيڪ قبول ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح سندس سياسي فڪر مڪمل طور جامد نہ رهيو؛ عملي پاڪستاني سياست ۽ رياستي ادارن سان تجربن جي نتيجي ۾ سندس ڪجهه آئيني تجويزون تبديل ٿينديون رهيون.<ref name="Nasr1996"/> === شريعت === مودودي لاءِ '''[[شريعت]]''' اسلامي رياست جي سڃاڻپ جو بنيادي معيار هئي. هن لکيو تہ جيڪڏهن مسلمان سماج شعوري طور شريعت کي رد ڪري پنهنجو قانون ان کان آزاد ڪنهن ٻئي ماخذ مان اخذ ڪري، تہ اهڙو سماج اسلامي نظام جي بنيادي دعويٰ کي ڪمزور ڪري ٿو.<ref name="IslamicLaw1955">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=Islamic Law and Its Introduction |publisher=Islamic Publications |year=1955 |pages=13–14 }}</ref> سندس تصور ۾ شريعت رڳو عبادتن يا خانداني قانون تائين محدود نہ هئي، پر سماجي ۽ معاشي معاملا، انتظام، عدليه، شهري حق ۽ فرض ۽ جنگ ۽ امن جا اصول پڻ ان جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref name="Adams1983"/> مودودي اسلامي فوجداري قانون جي [[حدود]]، سود جي خاتمي ۽ ٻين شرعي حڪمن جي نفاذ جي حمايت ڪئي. هن مغربي يا مغرب زدہ مسلمانن طرفان حدود کي ظالماڻو قرار ڏيڻ واري تنقيد رد ڪئي، پر ساڳئي وقت دليل ڏنو تہ اهڙيون سزائون هڪ مڪمل اسلامي سماجي نظام ۽ اسلامي تعليم جي قيام کان اڳ الڳ نموني لاڳو ڪرڻ مناسب نہ ٿيندو.<ref name="Nasr1996"/> 2026ع ۾ [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] پاران شايع ڪيل سندس چونڊ سياسي تحريرن جي اسڪالري ايڊيشن پڻ سندس ''Islamic Law and Constitution'' واري بحث کي ان ڪوشش طور بيان ڪري ٿي جنهن ۾ مودودي جديد رياستي حڪمراني ۽ شريعت جي وچ ۾ مطابقت جو سياسي-قانوني تصور پيش ڪيو.<ref name="Iqtidar2026"/> === اجتهاد === مودودي [[اجتهاد]] کي مڪمل طور رد نہ ڪيو، پر ان جي استعمال لاءِ سخت علمي شرطون رکندو هو. سندس نظر ۾ اجتهاد اهڙي شخص يا اداري جو ڪم هجڻ گهرجي جنهن کي قرآن، سنت، فقهي اصولن ۽ اسلامي علمي روايت تي عبور هجي ۽ جيڪو شريعت کي آخري معيار طور قبول ڪري.<ref name="Nasr1996"/> ان لحاظ کان سندس تصور جديديت پسند مفڪرن کان مختلف هو، جيڪي جديد عقل يا سماجي ضرورتن کي روايتي فقهي نتيجن جي وسيع نئين تشريح لاءِ وڌيڪ آزاد معيار طور استعمال ڪندا هئا. === اسلامي انقلاب === مودودي 1930ع ۽ 1940ع جي ڏهاڪن کان اسلام کي هڪ ''انقلابي نظريي'' ۽ جماعت اسلامي کي سماجي تبديليءَ جي تحريڪ طور بيان ڪندو رهيو. سندس استعمال ڪيل '''اسلامي انقلاب''' جو تصور بعد ۾ ٻين اسلامي تحريڪن ۾ وڏي پيماني تي رائج ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> پر مودودي جو ”انقلاب“ عام طور هٿياربند بغاوت يا اوچتي اقتدار تي قبضي جي معنيٰ ۾ نہ هو. هن سماج جي اخلاقي ۽ فڪري تبديلي، تربيت يافته ڪارڪنن جي تياري، تعليم ۽ دعوت ذريعي تدريجي تبديليءَ کي ترجيح ڏني. سندس خيال ۾ پائيدار سياسي تبديلي ان وقت ممڪن هئي جڏهن سماج ۾ ان لاءِ فڪري ۽ اخلاقي بنياد تيار ٿي وڃي.<ref name="Nasr1996"/> 1957ع ۾ جماعت اسلامي جي مستقبل جي حڪمت عملي بابت هن غير آئيني ذريعن سان سياسي نظام بدلائڻ جي مخالفت ڪئي. ايوب خان ۽ پوءِ ذوالفقار علي ڀٽي جي حڪومتن سان شديد اختلافن باوجود مودودي عام طور جماعت کي ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جي مخالفت ڪندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو انقلابي سياسي vocabulary ۽ سندس تجويز ڪيل عملي طريقو الڳ رکڻ ضروري آهي: سندس لکڻين ۾ سماجي نظام جي بنيادي تبديلي لاءِ انقلابي اصطلاح موجود آهن، پر جماعت لاءِ سندس سياسي حڪمت عملي گهڻو ڪري تدريجي، تنظيمي ۽ آئيني رهي.<ref name="Nasr1996"/> === قومپرستي === مودودي '''[[قومپرستي]]''' کي جديد مغربي سياسي تصور سمجهندو هو ۽ مسلمانن جي بنيادي سياسي سڃاڻپ کي جاگرافي، نسل يا ٻوليءَ سان ٻڌڻ جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس خيال ۾ اسلامي امت سرحدن ۽ نسلي قوميتن کان مٿانهين مذهبي برادري آهي، تنهنڪري مسلمانن کي قومپرست وفاداريءَ بدران اسلام سان پنهنجي بنيادي اجتماعي وابستگي قائم رکڻ گهرجي. هن قومپرستيءَ جي ڪجهه صورتن کي ايتري حد تائين رد ڪيو جو انهن کي توحيد سان متصادم قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ قوم کي آخري سياسي وفاداريءَ جو مرڪز بڻائڻ اسلام جي عالمگير دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> اهو ئي سبب هو جو ورهاڱي کان اڳ هو ڪانگريس جي گڏيل هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ جي مسلمان قومي رياست واري منصوبي ٻنهي کان فاصلو رکندو هو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ، البت، هن نئين ملڪ کي پنهنجي تصور واري اسلامي رياست ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ڪئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === سيڪيولرزم === مودودي [[سيڪيولرزم]] جو پڻ سخت نقاد هو. هن ان لاءِ اردو ۾ اڪثر ''لادينيت'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ۽ سيڪيولر سياست کي مذهب ۽ اخلاقيات کي اجتماعي حڪمرانيءَ کان جدا ڪرڻ واري نظام طور ڏٺو.<ref name="Adams1983"/> سندس نظر ۾ اخلاقي قدرن جو آخري سرچشمو خدا ۽ وحي هئا؛ تنهنڪري رياست کي مذهب کان اصولي طور آزاد ڪرڻ آخرڪار سياست کي مستقل خدائي اخلاقي معيار کان محروم ڪري ڇڏيندو. Charles J. Adams جي تجزيي موجب مودودي لاءِ سيڪيولرزم صرف رياست جي مذهبي غيرجانبداري نہ، پر هڪ اهڙو تصور هو جنهن ۾ انساني خواهش يا سياسي طاقت کي خدائي هدايت کان خودمختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Adams1983"/> هي تفسير جديد سيڪيولرزم جي سڀني نظرين جي غيرجانبدار وصف نہ، بلڪه '''مودودي جو پنهنجو تنقيدي تصور''' هو؛ تنهنڪري ان کي سندس موقف طور بيان ڪرڻ ضروري آهي. === اسلامي جديديت === مودودي جديديت ۽ مغربي تهذيب کي هڪ ئي شيءِ نہ سمجهندو هو. هن جديد سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ ڪارائتي ادارتي طريقن کي اصولي طور رد نہ ڪيو، پر مغربي تهذيب جي فلسفي، سيڪيولر اخلاقيات ۽ سماجي قدرن جي تقليد جي مخالفت ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> هو [[اسلامي جديديت]] جي انهن مفڪرن سان متفق هو تہ اسلام عقل جي خلاف نہ آهي. اختلاف ان ڳالهه تي هو تہ قرآن ۽ سنت کي جديد انساني عقل جي معيار تي پرکيو وڃي يا عقل کي وحي جي دائري اندر استعمال ڪيو وڃي. مودودي جي نظر ۾ قرآن ۽ سنت آخري معيار هئا؛ عقل جو ڪم انهن جي معنائن ۽ نون حالتن ۾ انهن جي اطلاق کي سمجهڻ هو، نہ تہ وحي جي صحت جو آزاد حاڪم بڻجڻ.<ref name="Mortimer1982">{{cite book |last=Mortimer |first=Edward |title=Faith and Power: The Politics of Islam |publisher=Vintage Books |year=1982 |page=204 |isbn=9780571119448 }}</ref> محققن ساڳئي وقت نشاندهي ڪئي آهي تہ مغربيت جي مخالفت باوجود مودودي پنهنجي فڪر ۾ جديد سياسي اصطلاحن—''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست''، ''آئين''، ''پارٽي'' ۽ ''نظام''—جو وسيع استعمال ڪيو. ان ڪري سندس فڪر روايتي اسلامي اصطلاحن ۽ جديد سياسي لغت جي هڪ نئين ميلاپ طور پڻ مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="Iqtidar2026"/> === سائنس === مودودي جديد [[سائنس]] کي بذات خود ڪنهن مخصوص مذهبي يا سيڪيولر فلسفي سان لازم ملزوم نہ سمجهندو هو. سندس مشهور تشبيهه موجب جديد سائنس هڪ ''جسم'' وانگر هئي جنهن ۾ مختلف فلسفي يا قدرن جو ''روح'' داخل ٿي سگهي ٿو؛ جيئن ريڊيو پاڻ پيغام جو نظريو مقرر نہ ڪندو آهي پر مختلف قسم جا پيغام نشر ڪري سگهي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> انهيءَ بنياد تي هن جديد سائنسي ۽ فني علم حاصل ڪرڻ جي مخالفت نہ ڪئي؛ سندس اعتراض ان وقت پيدا ٿيندو هو جڏهن سائنس سان گڏ مادي پرستي يا سيڪيولر فلسفي کي به لازمي سچ طور قبول ڪيو وڃي.<ref name="Nasr1996"/> === مغربي تهذيب بابت موقف === مودودي جديد مغربي تهذيب جي سائنس ۽ فني ڪاميابين ۽ ان جي اخلاقي ۽ سماجي قدرن وچ ۾ فرق ڪندو هو. سندس تنقيد خاص طور سيڪيولرزم، قومپرستي، آزاد جنسي سماجي لاڳاپن، سودي معيشت ۽ مطلق عوامي حاڪميت تي مرڪوز هئي.<ref name="Nasr1996"/> ان هوندي به جديد تحقيق سندس فڪر کي ”مغرب جي مڪمل رد“ تائين محدود نٿي ڪري. [[حميرا اقتدار]] موجب مودودي نوآبادياتي لبرل رياست کي هڪ طرف تنقيد جو نشانو بڻايو، پر ٻئي طرف جديد رياست، آئين، نمائندگي ۽ حاڪميت جي ڪيترن ئي ادارتي تصورن سان فڪري طور بحث ڪندي انهن کي پنهنجي اسلامي سياسي نظريي ۾ نئين صورت پڻ ڏني.<ref name="Iqtidar2020"/> === مغل سلطنت ۽ اڪبر بابت موقف === مودودي [[مغل سلطنت]] جي تاريخ کي مڪمل طور مثالي اسلامي حڪمراني نہ سمجهندو هو. خاص طور هن [[اڪبر اعظم]] جي مذهبي پاليسين ۽ جنهن کي بعد جي ادب ۾ ''[[دين الهي]]'' چيو ويو، ان تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان کي اسلامي عقيدي کان انحراف سان ڳنڍيو. بهرحال اڪبر جي مذهبي پاليسيءَ بابت جديد مورخن ۾ اختلاف موجود آهي. [[ايس. ايم. اڪرام]] سميت ڪجهه محققن دليل ڏنو آهي تہ اڪبر جو مقصد نئون منظم مذهب قائم ڪرڻ بدران پنهنجي چونڊيل درٻارين سان ''ارادت'' يا روحاني شاگرديءَ جو تعلق پيدا ڪرڻ هو.<ref name="Ikram1964">{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |editor-last=Embree |editor-first=Ainslie T. |title=Muslim Civilization in India |chapter=Religion at Akbar's Court |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 }}</ref> ان ڪري اڪبر بابت مودودي جي راءِ کي تاريخي حقيقت جي قطعي بيان بدران سندس مذهبي-سياسي تفسير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === عالمن ۽ روايتي فقهي ورثي بابت موقف === مودودي روايتي [[علماء]] جو مڪمل مخالف نہ هو، پر هن پنهنجي دور جي مذهبي عالمن جي علمي ۽ سياسي ڪردار تي سخت تنقيد ڪئي. سندس خيال ۾ ڪيترائي عالم جديد سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کان اڻواقف هئا ۽ فقهي روايت جي بنيادي اصولن ۽ تاريخي تفصيلن وچ ۾ فرق ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا هئا.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع ۽ جديد حالتن لاءِ اجتهاد تي زور ڏنو، پر ساڳئي وقت اجتهاد کي غير تربيت يافته ماڻهن لاءِ آزاد نہ ڇڏيو. سندس مثالي اسلامي نظام ۾ جديد ۽ روايتي ٻنهي علمن سان واقف عالمن ۽ قانوندانن کي اهم ڪردار حاصل هو.<ref name="Nasr1996"/> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس علماء سان تعلق پڻ تبديل ٿيو. جن روايتي مذهبي حلقن تي هو اڳ تنقيد ڪندو هو، انهن مان ڪيترن سان اسلامي آئين ۽ ٻين سياسي مسئلن تي جماعت اسلامي عملي اتحاد پڻ قائم ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> === عورتن بابت خيال === مودودي جي سماجي فڪر ۾ [[عورت]]، خاندان، پردو ۽ مردن ۽ عورتن جي سماجي ڪردارن بابت سوالن کي خاص اهميت حاصل هئي. هن انهن موضوعن تي پنهنجي مشهور ڪتاب ''پردہ'' (''Purdah and the Status of Woman in Islam'') ۾ تفصيلي بحث ڪيو. ڪتاب پهريون ڀيرو 1939ع–1940ع جي لڳ ڀڳ شايع ٿيو ۽ شروع کان ئي بحث هيٺ رهيو.<ref name="IqtidarPardah2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=160–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> مودودي جو خيال هو تہ مرد ۽ عورت انساني ۽ اخلاقي قدر جي لحاظ کان خدا آڏو ذميوار آهن، پر سندن سماجي ڪردار مڪمل طور هڪجهڙا نہ آهن. هن اهڙي صنفي مساوات جي مخالفت ڪئي جنهن ۾ مرد ۽ عورت جا سماجي ڪردار هڪٻئي سان مڪمل طور مٽاسٽا لائق سمجهيا وڃن. جديد محقق [[حميرا اقتدار]] جي تجزيي موجب ''پردہ'' ۾ مودودي جو استدلال صرف روايتي صنفي علحدگيءَ جو دفاع نہ هو؛ هن جديد سرمائيداري، مارڪيٽ ۾ عورت جي محنت جي وڪري ۽ خاندان تي مارڪيٽ جي اثرن بابت پڻ تنقيدي دليل ڏنا.<ref name="IqtidarEquality2021">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Conservative Anti-Colonialism: Maududi, Marx and Social Equality |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=295–310 |doi=10.1017/S1356186321000332 }}</ref> [[عرفان احمد]] موجب مودودي جديد شهري زندگيءَ ۾ عورتن جي وڌندڙ عوامي موجودگيءَ کي اسلامي اخلاقي ۽ خانداني نظام لاءِ هڪ اهم چئلينج سمجهندو هو. هن بازارن، ڪاليجن، ٿيئٽرن ۽ ٻين گڏيل سماجي هنڌن ۾ مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول، ۽ جديد تفريحي ثقافت جي ڪيترن پاسن تي تنقيد ڪئي.<ref name="IrfanAhmad2013">{{cite book |last=Ahmad |first=Irfan |chapter=Cracks in the 'Mightiest Fortress' |editor1-last=Osella |editor1-first=Filippo |editor2-last=Osella |editor2-first=Caroline |title=Islamic Reform in South Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |page=322 |isbn=9781107276673 }}</ref> ==== خاندان ۽ گهريلو ڪردار ==== مودودي خاندان کي اسلامي سماج جي بنيادي اداري طور ڏٺو. ''Towards Understanding Islam'' ۾ هن عورت جي بنيادي ذميوارين ۾ گهر جي انتظام، ٻارن جي تربيت ۽ پرورش ۽ خانداني زندگيءَ جي سنڀال کي شامل ڪيو.<ref name="TUIWomen">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |others=Khurshid Ahmad, translator |year=1979 |page=112 }}</ref> سندس نظر ۾ خاندان اندر مرد ۽ عورت جي ذميوارين جي ورهاست سندن برابريءَ جي نفي نہ، پر مختلف سماجي ڪردارن جي تقسيم هئي. تنهن هوندي بہ جديد صنفي مطالعي ۾ سندس هن تصور کي واضح طور درجابنديءَ تي ٻڌل تصور پڻ سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس تجويز ڪيل سماجي نظام عورت جي عوامي، سياسي ۽ معاشي سرگرميءَ تي مرد جي ڀيٽ ۾ گهڻيون پابنديون لاڳو ڪندو هو.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== پردو ۽ صنفي علحدگي ==== مودودي [[پردو|پردي]] کي رڳو لباس جو مسئلو نہ، پر مردن ۽ عورتن جي سماجي تعلقن کي منظم ڪندڙ وسيع نظام سمجهندو هو. هن غير محرم مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول جي مخالفت ڪئي ۽ دليل ڏنو تہ ضرورت کان سواءِ عورتن جو گهر کان ٻاهر نڪرڻ محدود رهڻ گهرجي.<ref name="IqtidarPardah2026"/> هن [[سورة النور]] جي آيتن 30–31 ۽ [[سورة الأحزاب]] جي آيتن 32–33 ۽ 59 کي پردي ۽ صنفي اخلاق بابت پنهنجي استدلال جي اهم بنيادن طور استعمال ڪيو.<ref name="PardahCommands2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Commandments regarding Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=191–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> منهن ۽ هٿن جي پردي بابت فقهي اختلاف ۾ مودودي وڌيڪ سخت موقف اختيار ڪيو. سندس لکڻين ۾ عام حالتن ۾ گهر کان ٻاهر نڪرندڙ عورت لاءِ منهن ۽ هٿن کي به ڍڪڻ جي حمايت ملي ٿي، جڏهن تہ حقيقي ضرورت جي حالت ۾ ان جي گنجائش تسليم ڪئي وئي.<ref name="TUIWomen"/><ref name="Ruthven329">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |page=329 }}</ref> مودودي جو عورتن بابت هي موقف جماعت اسلامي اندر هميشه اڻبدليل نہ رهيو. عرفان احمد جي تحقيق موجب 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جماعت جي ڪجهه ڪارڪنن ۽ مفڪرن عورتن جي تعليم، ملازمت، سياسي شموليت ۽ چهري جي پردي بابت مودودي جي تشريح کان مختلف رايا پيش ڪيا.<ref name="AhmadWomen2008">{{cite journal |last=Ahmad |first=Irfan |title=Cracks in the 'Mightiest Fortress': Jamaat-e-Islami's Changing Discourse on Women |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=549–575 |doi=10.1017/S0026749X07003101 }}</ref> ==== عورتن جي سياسي ڪردار بابت موقف ==== مودودي عورت کي رياست جي سربراهه ٿيڻ يا مردن ۽ عورتن تي مشتمل عام قانون ساز اداري ۾ ساڳي سياسي ڪردار ادا ڪرڻ جي حمايت نہ ڪندو هو. سندس تجويز موجب عورتون پنهنجي نمائندن تي مشتمل هڪ الڳ مجلس چونڊي سگهن ٿيون، جيڪا عورتن جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل معاملن تي راءِ ڏئي ۽ عام قومي معاملن تي تنقيد پڻ ڪري سگهي.<ref name="ILC308">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=308 }}</ref> بعد واري جماعت اسلامي جي عملي سياست هن ابتدائي نظريي کان ڪيترن معاملن ۾ اڳتي وڌي. ڏکڻ ايشيا ۾ جماعت سان لاڳاپيل عورتن تعليم، سياسي مهمن ۽ تنظيمي سرگرمين ۾ وڌندڙ ڪردار ادا ڪيو؛ بنگلاديش بابت مطالعي پڻ جماعت جي بعد واري عورتن بابت discourse ۽ مودودي جي ابتدائي موقف وچ ۾ تبديليءَ جي نشاندهي ڪئي آهي.<ref name="Shehabuddin2008">{{cite journal |last=Shehabuddin |first=Elora |title=Jamaat-i-Islami in Bangladesh: Women, Democracy and the Transformation of Islamist Politics |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=577–603 |doi=10.1017/S0026749X07003210 }}</ref> ==== خانداني منصوبابندي ==== مودودي جديد [[خانداني منصوبابندي]] ۽ خاص طور آباديءَ کي سرڪاري پاليسيءَ وسيلي محدود ڪرڻ جو مخالف هو. هن اهڙي پاليسيءَ کي فطري نظام ۾ مداخلت ۽ خدا جي رزق ۽ آباديءَ بابت تدبير تي اعتماد جي کوٽ سان ڳنڍيو.<ref name="BirthControl">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Birth Control |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1978 |page=73 }}</ref> هن آباديءَ جي واڌ کي لازمي طور معاشي تباهيءَ جو سبب سمجهڻ کان به انڪار ڪيو. محمد نجات الله صديقي موجب مودودي ان دليل سان به اختلاف ڪيو تہ ننڍو خاندان لازمي طور ٻارن کي بهتر غذا ۽ تعليم فراهم ڪري ٿو؛ مودودي مشڪلات ۽ محدود وسيلن کي ڪڏهن ڪڏهن انساني شخصيت ۽ محنت لاءِ محرڪ پڻ سمجهندو هو.<ref name="Siddiqi2007">{{cite book |last=Siddiqi |first=Mohammad Nejatullah |title=Muslim Economic Thinking: A Survey of Contemporary Literature |publisher=The Islamic Foundation |location=Leicester |year=2007 |page=41 }}</ref> === موسيقي ۽ تفريح === مودودي [[موسيقي]] ۽ ناچ جي ڪيترين مروج صورتن کي پنهنجي اسلامي اخلاقي نظام سان ناموافق سمجهندو هو. سندس معاشي ۽ سماجي لکڻين ۾ موسيقارن، ناچ ڪندڙن ۽ تفريحي صنعت کي اهڙي عياش معاشري جي مثالن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ دولت ضرورتن ۽ سماجي ڀلائيءَ بدران اهڙين سرگرمين تي خرچ ٿئي ٿي جن کي هو اخلاقي طور نقصانڪار سمجهندو هو.<ref name="EconomicSystem1941">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |orig-year=1941 }}</ref> ان موقف کي مودودي جي مجموعي سماجي فلسفي جي پسمنظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ هو جديد تجارتي تفريح، جنسي نمائش ۽ صارف پرستيءَ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل مسئلا سمجهندو هو. سندس موسيقي بابت موقف کي سڀني اسلامي فقهي مڪتبن جو متفقه موقف سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي تاريخ ۾ موسيقي ۽ سماع بابت مختلف فقهي ۽ صوفيانه رايا موجود رهيا آهن. === معاشي فڪر === مودودي جديد '''اسلامي معاشيات''' جي ابتدائي اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيل ''The Economic Problem of Man and Its Islamic Solution'' ۽ ''Economic System of Islam'' جديد اسلامي معاشي فڪر جي تشڪيل ۾ اثرانداز ٿيا.<ref name="NasrEconomics">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=103–106 |isbn=9780195096958 }}</ref> اقتصاديات جي ماهر [[محمد عمر چپرا]] مودودي کي انهن مفڪرن مان شمار ڪيو آهي جن جديد دور ۾ اسلامي معاشيات کي هڪ جدا فڪري موضوع طور اڳتي وڌائڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |volume=94 |issue=2 |year=2004 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> مودودي جو معاشي نظريو سرمائيداري ۽ سوشلزم ٻنهي کان پاڻ کي الڳ پيش ڪندو هو. سندس خيال ۾ اسلام خانگي ملڪيت ۽ واپار کي تسليم ڪري ٿو، پر ملڪيت کي مڪمل ۽ غير مشروط حق نہ بڻائي ٿو؛ زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، اخلاقي پابنديون ۽ سماجي ذميواري ملڪيت جي استعمال تي حدون مقرر ڪن ٿيون.<ref name="EconomicSystem1941"/> جديد اسلامي معاشيات بابت وسيع علمي ادب ۾ پڻ خانگي ملڪيت ۽ مارڪيٽ کي عام طور قبول ڪرڻ، پر انهن کي شريعت ۽ اخلاقي ذميوارين سان محدود ڪرڻ، اسلامي معاشي فڪر جون اهم خصوصيتون سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="OxfordIslamicEconomics">{{cite encyclopedia |last=Wilson |first=Rodney |title=Islamic Economic Principles |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Religion |publisher=Oxford University Press |year=2019 |doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.685 }}</ref> ==== سرمائيداريءَ تي تنقيد ==== مودودي [[سرمائيداري]] کي ان جي غير محدود صورت ۾ رد ڪيو. سندس تنقيد جو هڪ حصو سودي مالياتي نظام، دولت جي ارتڪاز، استحصال ۽ دولت کي اخلاقي ذميواريءَ کان آزاد سمجهڻ تي مرڪوز هو.<ref name="EconomicSystem1941"/> هن جديد اقتصاديات جي بچت ۽ سيڙپڪاريءَ بابت ڪجهه بنيادي مفروضن تي پڻ سخت تنقيد ڪئي. سندس دليل هو تہ آمدنيءَ جو وڏي پيماني تي خرچ کان هٽي مالي بچت ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ ڏانهن وڃڻ مجموعي طلب کي گهٽائي سگهي ٿو ۽ ان مان وڌيڪ پيداوار، واپاري مقابلو ۽ معاشي بحران پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="MaududiSaving">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=21–24 }}</ref> هي معاشي تجزيو جديد mainstream economics جو متفقه نتيجو نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي مودودي جي معاشي نظريي طور ئي بيان ڪرڻ مناسب آهي. ==== سوشلزم بابت موقف ==== مودودي [[سوشلزم]] ۽ [[ڪميونزم]] جو پڻ سخت مخالف هو. سندس خيال ۾ پيداوار جي ذريعن کي وڏي پيماني تي رياست جي ملڪيت ۾ ڏيڻ معاشي طاقت سان گڏ سياسي طاقت به حڪومت وٽ مرڪوز ڪري ڇڏي ٿو ۽ فرد جي آزادي ۽ ملڪيت جي حق کي خطري ۾ وجهي ٿو.<ref name="EconomicSystemSocialism">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=25–28 }}</ref> هن غربت ۽ معاشي استحصال جي وجود کي تسليم ڪيو، پر مارڪسي تجزيي سان اختلاف ڪيو تہ انهن جو بنيادي سبب خانگي ملڪيت يا نفعي جو تصور آهي. سندس نظر ۾ اصل مسئلو دولت جي استعمال ۾ اخلاقي ضابطن، سماجي ذميواري ۽ شرعي حدن جي کوٽ هو.<ref name="RuthvenEconomic">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=329–330 }}</ref> حميرا اقتدار جي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جي سوشلزم سان سخت اختلاف باوجود سندس سرمائيداري ۽ مارڪيٽائيزيشن بابت ڪجهه دليلن ۾ مارڪسي تنقيد سان قابل ذڪر فڪري مشابهت موجود هئي، خاص طور سماجي تعلقن کي مارڪيٽ جي منطق هيٺ آڻڻ بابت.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== اسلامي معاشي نظام ==== مودودي پنهنجي تجويز ڪيل نظام کي ليسي فيئر (گهٽ حڪومتي مداخلت واري آزاد معاشي پاليسي) سرمائيداري ۽ رياستي سوشلزم جي وچ ۾ صرف هڪ '''مخلوط معيشت''' نہ سمجهندو هو. سندس دعويٰ هئي تہ اسلامي معاشي نظام جو بنياد هڪ الڳ اخلاقي ۽ قانوني worldview تي آهي، جنهن ۾ حلال ۽ حرام، زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، سماجي ذميواري ۽ خانگي ملڪيت گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="NasrEconomics"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ مودودي جي بيان ڪيل معاشي نظامن جو تقابلي خاڪو ! پهلو ! سرمائيداري بابت سندس تنقيد ! سوشلزم بابت سندس تنقيد ! سندس تجويز ڪيل اسلامي نظام |- | ملڪيت | خانگي ملڪيت کي حد کان وڌيڪ آزادي | رياستي ملڪيت جو حد کان وڌيڪ غلبو | خانگي ملڪيت، پر شرعي ۽ سماجي ذميوارين سان |- | سرمايو | سودي سرمايي ۽ دولت جي ارتڪاز تي تنقيد | سرمايي تي رياستي ڪنٽرول | سود کان پاڪ سيڙپڪاري ۽ نفعي-نقصان ۾ شراڪت |- | سماجي انصاف | مارڪيٽ پاڻ ڪافي نہ آهي | جبري مساوات فردي آزادي گهٽائي سگهي ٿي | زڪوات، وراثت، خيرات ۽ اخلاقي ذميواري |- | رياست | غير محدود مارڪيٽ جي مخالفت | مڪمل معاشي مرڪزيت جي مخالفت | شرعي حدن اندر ضابطو ۽ سماجي ڀلائي |} هي جدول مودودي جي پنهنجي اصولي درجابندي جو خلاصو آهي؛ جديد معاشي علم ۾ سرمائيداري ۽ سوشلزم جون گهڻيون مختلف صورتون موجود آهن ۽ اهي لازمي طور انهن ٽن سادن خانن تائين محدود نہ آهن.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== سود جي ممانعت ==== مودودي جي معاشي فڪر ۾ سڀ کان اهم مسئلن مان هڪ '''[[ربا|سود (ربا)]]''' هو. هن قرض تي ورتل هر مقرر واڌ کي ربا قرار ڏيندي ان جي مڪمل خاتمي جي حمايت ڪئي. سندس نظر ۾ قرآن جي سود بابت ممانعت صرف انتهائي يا استحصالي وياج تائين محدود نہ هئي.<ref name="MaududiRiba">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=166–199 }}</ref> هن ”مناسب“ يا گهٽ شرح واري سود ۽ استحصالي سود جي وچ ۾ بنيادي شرعي فرق قبول نہ ڪيو. سندس دليل موجب جيڪڏهن قرض تي اڳواٽ مقرر واڌ جو اصول تسليم ڪيو وڃي تہ شرح گهٽ يا وڌيڪ هجڻ ان جي بنيادي نوعيت تبديل نٿي ڪري.<ref name="MaududiRiba"/> سودي قرض جي متبادل طور مودودي '''سڌي حصيداريءَ واري سيڙپڪاري''' ۽ [[نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت]] تي زور ڏنو، جنهن ۾ سرمايو فراهم ڪندڙ کي اڳواٽ مقرر وياج بدران ڪاروبار جي حقيقي نتيجي ۾ حصو ملي.<ref name="MaududiRiba"/> اهو تصور بعد ۾ اسلامي بئنڪنگ جي نظرياتي ادب ۾ [[مضاربت]] ۽ [[مشارڪت]] جهڙن risk-sharing طريقن سان ڳنڍيو ويو. جديد اسلامي ماليات ۾، البت، عملي ادارا صرف equity finance تي نہ هلن ٿا ۽ مرابحه، اجاره ۽ ٻين شريعت مطابق معاهدن جو پڻ وسيع استعمال ڪن ٿا.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== مودودي جي معاشي فڪر تي تنقيد ==== معاشيات جي محقق [[فيصل خان]] دليل ڏنو آهي تہ مودودي جو سودي ماليات جو بيان گهڻو ڪري ڏکڻ ايشيا جي ڳوٺاڻي قرض ڏيندڙ ۽ غريب هاريءَ جي استحصالي تعلق سان مشابهت رکي ٿو، جڏهن تہ جديد تجارتي بئنڪنگ جا ڪيترائي پاسا ان کان وڌيڪ پيچيدا آهن.<ref name="FeisalKhan">{{cite book |last=Khan |first=Feisal |title=Islamic Banking in Pakistan: Shariah-Compliant Finance and the Quest to Make Pakistan More Islamic |publisher=Routledge |year=2015 |pages=57–65 |isbn=9780415712699 }}</ref> خان اهو سوال پڻ اٿاري ٿو تہ سود جي بدران equity financing اختيار ڪرڻ پاڻمرادو اهڙي منصوبي ڏانهن سرمايو ڇو منتقل ڪندو جيڪو سماجي طور فائديمند هجي پر مالي طور گهٽ منافعي وارو هجي. ان ڪري مودودي جي تجويزن کي جديد اسلامي معاشيات جي تاريخ ۾ اثرائتو نظرياتي قدم سمجهيو وڃي ٿو، پر انهن جي عملي معاشي نتيجن بابت بحث جاري رهيو آهي.<ref name="FeisalKhan"/> ==== زمينداري ۽ زرعي سڌارا ==== مودودي خانگي ملڪيت جي حق جو مضبوط حامي هو ۽ پاڪستان جي شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني جي [[زرعي سڌارا|زرعي سڌارن]] ۽ زمين جي جبري ورهاست بابت شڪي موقف اختيار ڪيائين. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ هن پنجاب ۾ زمين جي مالڪيءَ تي سخت حدون لاڳو ڪرڻ جي ڪجهه تجويزن جي مخالفت ڪئي.<ref name="NasrLand">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> سندس دليل جو بنياد اهو هو تہ جيڪڏهن ملڪيت شرعي طور جائز طريقي سان حاصل ڪئي وئي هجي تہ صرف ان جي وڏي مقدار رياست کي ان جي ضبط يا ورهاست جو پاڻمرادو حق نٿي ڏئي. بعد ۾ هن معاشي انصاف ۽ دولت جي منصفاڻي ورڇ تي وڌيڪ زور ڏنو، پر [[مساوات پسندي]] ۽ خانگي ملڪيت جي جبري خاتمي جي مخالفت جاري رکي.<ref name="NasrLand"/> === تصوف === مودودي جو [[تصوف]] بابت موقف وقت سان تبديل ٿيو ۽ ان کي فقط ”تصوف جي مخالفت“ طور بيان ڪرڻ درست نہ آهي. پنهنجي ابتدائي دور ۾ هو برصغير ۾ رائج تصوف جي ڪيترين رسمن، پير پرستي، مزارن سان لاڳاپيل عقيدن ۽ اهڙين صوفيانه تشريحن جو سخت نقاد هو جيڪي سندس نظر ۾ قرآن، سنت ۽ شريعت کان پري ٿي ويون هيون.<ref name="NasrSufism">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=122–124 |isbn=9780195096958 }}</ref> هن پنهنجي جوانيءَ ۾ اسلامي روحانيت ۽ تصوف جي ڪجهه علمن جو باقاعده مطالعو پڻ ڪيو. سندس فڪري پسمنظر تي [[ديوبندي]] اصلاح پسند روايت، [[ابن تيميه]] ۽ ٻين اهڙن عالمن جي اثر جي نشاندهي ڪئي وئي آهي، جيڪي روحاني تزڪيي کي قبول ڪندي غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تي تنقيد ڪندا هئا.<ref name="Sirriyeh2013">{{cite book |last=Sirriyeh |first=Elizabeth |title=Sufis and Anti-Sufis: The Defence, Rethinking and Rejection of Sufism in the Modern World |publisher=Routledge |year=2013 |pages=162–164 |isbn=9781136812767 }}</ref> ==== تصوف ۽ شريعت ==== مودودي پنهنجي بعد واري لکڻين ۾ واضح ڪيو تہ سندس اعتراض '''تصوف بذات خود''' تي نہ، پر اهڙي تصوف تي آهي جيڪو شريعت کان آزاد ٿيڻ جي دعويٰ ڪري. هن ''Towards Understanding Islam'' ۾ فقہ ۽ تصوف جي وچ ۾ فرق کي نماز جي مثال سان بيان ڪيو: فقہ نماز جي ظاهري شرطن ۽ عملن کي ڏسي ٿي، جڏهن تہ تصوف عبادت جي اندروني توجهه، اخلاص ۽ انسان جي اخلاق تي ان جي اثر کي ڏسي ٿو.<ref name="MaududiTasawwuf">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=111 }}</ref> هن اهڙي روحاني تربيت کي قبول ڪيو جيڪا قرآن، سنت ۽ شريعت جي پابنديءَ سان گڏ هجي، پر انهن صوفيانه دعوائن جي مخالفت ڪئي جن موجب ڪو روحاني مقام حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان عام شرعي فرضن کان مٿانهون ٿي سگهي ٿو.<ref name="Sirriyeh2013"/> ==== موقف ۾ تبديلي ==== Vali Nasr موجب مودودي جي شروعاتي تحريرن ۾ تصوف بابت ٻولي ڪافي سخت هئي، پر پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس موقف وڌيڪ تفريقي بڻيو. هن تصوف جي روحاني ۽ اخلاقي پهلو کي قبول ڪندي پنهنجي تنقيد کي خاص طور غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تائين محدود ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="NasrSufism"/> 1951ع ۾ هن واضح طور چيو تہ نہ هو ۽ نہ جماعت اسلامي تصوف جي اصل روحاني تصور جا مخالف آهن. هن شرعي پابنديءَ ۾ رهندڙ تصوف ۽ مزارن، ميلن ۽ ٻين اهڙين عوامي رسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو جن کي هو بعد ۾ پيدا ٿيل بدعتون سمجهندو هو.<ref name="NasrSufism"/> مودودي جي وفات کان پوءِ جماعت اسلامي جو تصوف سان عملي تعلق به هڪجهڙو نہ رهيو. مثال طور جماعت جي امير [[قاضي حسين احمد]] 1987ع ۾ لاهور جي مشهور صوفي درگاهه [[داتا درٻار]] جو دورو ڪيو، جڏهن تہ جماعت جي ٻين حلقن صوفي رسمن جي ڪجهه صورتن تي تنقيد جاري رکي.<ref name="NasrSufism"/><ref name="Sirriyeh2013"/> ان ڪري مودودي جي تصوف بابت فڪر کي ٽن پاسن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: روحاني تزڪيي ۽ احسان جي قبوليت، شريعت کان آزاد باطنيت جي مخالفت، ۽ مزارن يا اولياءَ سان لاڳاپيل انهن عوامي رسمن تي تنقيد جن کي هو قرآن ۽ سنت سان غير موافق سمجهندو هو. === غير مسلمانن بابت خيال === مودودي جي سياسي نظريي ۾ غير مسلمانن جي حيثيت سندس '''اسلامي رياست''' جي تصور سان ڳنڍيل هئي. هو غير مسلمانن جي جان، مال، عبادت ۽ شخصي قانونن جي تحفظ جو حامي هو، پر ساڳئي وقت سندس تجويز ڪيل رياست هڪ نظرياتي اسلامي رياست هئي، جنهن جي بنيادي پاليسي ۽ اعليٰ حڪمراني سندس نظر ۾ انهن ماڻهن جي هٿ ۾ رهڻ گهرجي جيڪي ان جي اسلامي نظريي کي قبول ڪن.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> برطانوي هند واري دور ۾ مودودي اقليتن جي مسئلي کي اڪثريتي قومي جمهوريت جي تنقيد سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال هو تہ جيڪڏهن رياست ۾ سياسي اقتدار رڳو عددي اڪثريت جي بنياد تي هجي تہ مستقل مذهبي اقليتون اڪثريت جي سياسي غلبي هيٺ اچي سگهن ٿيون. ان ڪري سندس قومپرستيءَ خلاف لکڻين ۾ ''بنيادي حقن'' ۽ اقليتن جي تحفظ جو سوال نمايان رهيو.<ref name="Iqtidar2026Rights">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Fundamental Rights |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=129–143 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس حل سيڪيولر شهريت بدران اسلامي نظرياتي رياست جي اندر اقليتن جي تحفظ تي ٻڌل ٿيو. سندس لکڻين موجب غير مسلمانن جي مذهبي عقيدن، عبادتن ۽ ذاتي سماجي رسمن ۾ عام طور مداخلت نہ ٿيڻ گهرجي، پر رياست جي بنيادي اسلامي پاليسيءَ کي تبديل ڪرڻ يا ان جي اعليٰ نظرياتي قيادت تي اثرانداز ٿيڻ جو کين ساڳيو حق حاصل نہ هوندو.<ref name="ILC237">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237 }}</ref> هن تصور ۾ غير مسلمان عام سرڪاري ملازمتن ۾ ڪم ڪري سگهن ٿا، پر اهڙن اهم عهدن کان محروم رهندا جن وسيلي اسلامي رياست جي بنيادي پاليسي طئي ٿئي. مودودي الڳ نمائندگيءَ جو تصور پڻ پيش ڪيو، جنهن موجب غير مسلم شهري پنهنجا نمائندا چونڊي سگهن ٿا.<ref name="ILCMinorities">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237, 282, 288–297 }}</ref> اهڙي نموني سندس فڪر ۾ مذهبي آزادي ۽ قانوني تحفظ سان گڏ سياسي اختيار جي غير مساوي ورڇ موجود هئي. جديد سياسي معيارن، خاص طور برابر شهريت جي تصور، جي لحاظ کان اهو پاسو تنقيد جو موضوع رهيو آهي؛ جڏهن تہ مودودي پاڻ اهڙي فرق کي مذهبي امتياز بدران نظرياتي رياست جي منطقي نتيجي طور پيش ڪندو هو.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/> ==== جزيه ==== مودودي روايتي اسلامي [[جزيه]] جي ادائيگيءَ کي اسلامي رياست ۾ غير مسلم مرد شهرين جي حيثيت سان ڳنڍيو. سندس تشريح موجب بالغ ۽ قابل غير مسلم مرد جزيه ادا ڪندا، جڏهن تہ عورتون، ٻار ۽ ڪجهه ٻين مستثنيٰ طبقن تي اهو لاڳو نہ ٿيندو؛ فوجي خدمت ڪندڙ غير مسلمانن کي پڻ ان کان ڇوٽ ملي سگهي ٿي.<ref name="ILC292">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1983 |page=292 }}</ref> مودودي جزيي کي صرف مالي محصول نہ، پر اسلامي رياست جي سياسي حاڪميت سان پڻ ڳنڍيو. ''تفہيم القرآن'' ۾ سندس تشريح موجب جزيي جي ادائيگي غير مسلم سياسي گروهن جي آزاد حاڪميت ختم ٿيڻ ۽ اسلامي سياسي اقتدار جي قبوليت جي علامت پڻ هئي.<ref name="TafhimJizya">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Meaning of the Qur'an |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1993 |volume=2 |pages=183–186 }}</ref> ان ڪري مودودي جي جزيي بابت تصور کي رڳو جديد ''tax in lieu of military service'' سان برابر سمجهڻ سندس مڪمل موقف جي عڪاسي نہ ڪندو؛ سندس پنهنجي لکڻين ۾ ان جا دفاعي ذميواري ۽ سياسي حاڪميت ٻئي پاسا موجود آهن. === احمديه مسئلو === [[احمديه جماعت]] بابت مودودي جو موقف پاڪستان جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ سندس سڀ کان تڪراري موقفن مان هڪ رهيو. هو احمدين کي اسلامي عقيدي جي دائري کان ٻاهر سمجهندو هو ۽ خاص طور [[ختم نبوت]] جي مسئلي تي سندن عقيدن جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Valentine2008">{{cite book |last=Valentine |first=Simon Ross |title=Islam and the Ahmadiyya Jama'at: History, Belief, Practice |publisher=Columbia University Press |year=2008 |pages=228–229 |isbn=9780231700948 }}</ref> 1953ع جي پنجاب ۽ لاهور واري احمديه مخالف تحريڪ دوران مودودي ''قادياني مسئلو'' نالي رسالو لکيو. ان ۾ هن احمدين جي مذهبي حيثيت ۽ پاڪستاني رياست ۾ سندن آئيني حيثيت بابت پنهنجا دليل پيش ڪيا. سندس تحرير ان دور جي وسيع احمديه مخالف سياسي مهم جو حصو بڻجي وئي.<ref name="Valentine2008"/> 1953ع جي فسادن کان پوءِ لاڳو ٿيل مارشل لا هيٺ هڪ فوجي عدالت مودودي کي موت جي سزا ٻڌائي. اها سزا عملي طور نافذ نہ ٿي؛ پوءِ ان کي عمر قيد ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996Ahmadi">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> احمدين ۽ مودودي جي اسلامي رياست جي تصور جي تعلق تي جديد تحقيق پڻ خاص ڌيان ڏنو آهي. مذهبي قوميت ۽ جديد اسلامي رياست بابت مطالعي ۾ مودودي جي احمدين بابت موقف کي ان وڏي سوال سان ڳنڍيو ويو آهي تہ هڪ نظرياتي اسلامي رياست ۾ ''مسلمان'' جي قانوني تعريف ڪرڻ جو اختيار ڪنهن وٽ هوندو ۽ اهڙي تعريف اقليتي شهريت تي ڪهڙا اثر وجهي سگهي ٿي.<ref name="Haj2023">{{cite book |last=Haj |first=Samira |chapter=Abul Ala Mawdudi's Islamic State and Minority Ahmadis |title=Sunni Chauvinism and the Roots of Muslim Modernism |publisher=Stanford University Press |year=2023 |pages=135–167 |doi=10.1515/9781503636255-008 }}</ref> === جهاد === مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''[[جهاد]]''' هڪ مرڪزي تصور هو. سندس پهريون وڏو علمي ڪم ''الجهاد في الاسلام'' هو، جيڪو 1927ع کان اخبار ۾ قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. اهو ڪتاب ان وقت لکيو ويو جڏهن هندستان برطانوي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ هو ۽ برصغير ۾ جنگ، آزادي، عدم تشدد ۽ اسلامي سياسي اختيار بابت شديد بحث جاري هئا.<ref name="Khalidi2012">{{cite book |last=Khalidi |first=Omar |chapter=Muslim Debates on Jihad in British India: The Writings of Chiragh ‘Ali and Abu al-A‘la Mawdudi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=305–321 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199755042.003.0015 }}</ref> مودودي جهاد کي فقط ذاتي روحاني جدوجهد يا صرف دفاعي جنگ تائين محدود نہ ڪيو. سندس نظريي ۾ اسلام هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي ۽ سياسي نظام هو، تنهنڪري جهاد اهڙي منظم جدوجهد جو نالو پڻ هو جنهن جو مقصد انسان جي انسان تي حاڪميت بدران خدا جي حاڪميت تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظام قائم ڪرڻ هو.<ref name="MawdudiThemes">{{cite book |chapter=Central themes of Mawdudi's writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 }}</ref> ==== ''الجهاد في الاسلام'' ==== ''الجهاد في الاسلام'' ۾ مودودي قومپرست جنگ ۽ اسلامي جهاد ۾ فرق ڪيو. سندس دليل موجب اسلامي جهاد جو مقصد ڪنهن خاص قوم، نسل يا علائقي جي سياسي طاقت وڌائڻ نہ، پر اهڙي سياسي ۽ سماجي نظام کي ختم ڪرڻ آهي جنهن کي هو غير اسلامي ۽ ظالماڻو سمجهي ٿو، ۽ ان جي جاءِ تي اسلامي نظام قائم ڪرڻ آهي.<ref name="AlJihad">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Al Jihad fil Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore }}</ref> ان ڪري سندس لکڻين ۾ اسلامي تحريڪ جي دائري کي ڪنهن هڪ ''وطن'' تائين محدود نہ ڪيو ويو. مودودي اسلامي پيغام کي عالمگير سمجهندو هو ۽ سياسي نظام جي تبديليءَ کي به ان عالمگير دعويٰ سان ڳنڍيندو هو.<ref name="MawdudiThemes"/> جديد محققن هن نظريي کي مختلف نمونن سان پڙهيو آهي. عمر خالدي ان کي برطانوي هند ۾ جهاد بابت جديد مسلم بحثن جي مخصوص تاريخي تناظر ۾ رکي ٿو، جڏهن تہ بين الاقوامي قانون بابت ڪجهه محقق مودودي کي ويهين صديءَ جي '''offensive theory of jihad''' جي اهم جديد نمائندن مان شمار ڪن ٿا.<ref name="Khalidi2012"/><ref name="UseForce2013">{{cite journal |title=Use of Force under Islamic Law |journal=European Journal of International Law |volume=24 |issue=1 |year=2013 |pages=343–365 |doi=10.1093/ejil/cht013 }}</ref> اهڙي scholarly classification کي مودودي جي پنهنجي اصطلاحن سان خلط نہ ڪرڻ گهرجي: هو پنهنجي تصور کي سامراجي توسيع يا قومي فتح طور پيش نہ ڪندو هو، بلڪه ان کي ظلم ۽ انسان جي انسان تي حاڪميت ختم ڪرڻ جي انقلابي جدوجهد قرار ڏيندو هو. تنهن هوندي بہ سندس نظريي ۾ ضرورت پوڻ تي سياسي نظام بدلائڻ لاءِ هٿياربند طاقت جي استعمال جي گنجائش موجود هئي.<ref name="UseForce2013"/> ==== جنگ ۽ غير جنگي جهاد ==== مودودي وٽ جهاد صرف جنگ جي ميدان ۾ وڙهڻ جو نالو نہ هو. سندس تشريح ۾ سياسي تنظيم، دعوت، تعليم، فڪري جدوجهد، مالي مدد ۽ جنگ لاءِ تياري پڻ وسيع جهاد جو حصو ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ سڌي هٿياربند جنگ لاءِ هن ''قتال'' جو تصور استعمال ڪيو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1979 |pages=104–105 }}</ref> هو جنگ ۾ جاني ۽ مالي نقصان کي سنجيده قرباني سمجهندو هو، پر سندس استدلال موجب جيڪڏهن وڏي اخلاقي ۽ سياسي برائي کي روڪڻ لاءِ محدود نقصان ناگزير هجي تہ اهو جائز ٿي سگهي ٿو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding"/> ==== جهاد جو اعلان ۽ ڪشمير ==== مودودي جي نظرياتي لکڻين جي باوجود، هو هر فرد يا مذهبي جماعت کي پنهنجي طور تي هٿياربند جهاد شروع ڪرڻ جو اختيار نہ ڏيندو هو. 1947ع–1948ع جي [[ڪشمير تڪرار]] دوران هن دليل ڏنو تہ منظم جنگ يا جهاد جو اعلان جائز سياسي حڪومت جي اختيار هيٺ هجڻ گهرجي.<ref name="NasrKashmir">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> ان سبب ڪشمير بابت سندس موقف سندس وسيع انقلابي ٻوليءَ جي مقابلي ۾ وڌيڪ رياست-مرڪوز هو: غير رياستي مذهبي اڳواڻ يا جماعت پنهنجي طور تي جنگ شروع ڪرڻ جا مجاز نہ هئا. اهو فرق مودودي جي جهاد جي نظريي کي بعد ۾ پيدا ٿيل ڪيترن غير رياستي هٿياربند اسلام پسند تصورن کان ڌار ڪري ٿو.<ref name="NasrKashmir"/> === شخصيت ۽ ذاتي زندگي === [[جماعت اسلامي]] جي امير طور مودودي پنهنجي جماعت جي ڪارڪنن سان نسبتاً ويجهو رابطو رکندو هو. سندس گهر ۾ عصر ۽ مغرب جي نمازن جي وچ واري وقت ۾ ڪارڪنن ۽ مهمانن سان غير رسمي ملاقاتون ۽ بحث ٿيندا هئا.<ref name="NasrPersonality">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=127–140 }}</ref> سندس سوانح نگارن ۽ همعصرن کيس خاموش طبع، منظم، مضبوط ارادي وارو ۽ پنهنجي فڪري موقف تي قائم رهندڙ شخص طور بيان ڪيو آهي. سندس تقرير جو انداز عام جذباتي خطابت کان مختلف هو؛ هو دليل کي مرحليوار ترتيب ڏيندي قرآن، حديث ۽ سياسي منطق مان نتيجا اخذ ڪندو هو.<ref name="NasrPersonality"/> اردو سندس فڪري اظهار جو بنيادي وسيلو هو. جيتوڻيڪ هو عربي ۽ فارسي علمي روايتن سان واقف هو ۽ جديد مغربي سياسي فڪر به پڙهيو هئائين، هن پنهنجي گهڻي تصنيف [[اردو]] ۾ ڪئي. ان سان سندس لکڻيون برصغير جي پڙهيل مسلم وچولي طبقي تائين وڏي پيماني تي پهتيون.<ref name="Qasmi2018">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |title=Muslims against the Muslim League |publisher=Cambridge University Press |year=2018 }}</ref> مودودي روايتي مدرسي مان مڪمل رسمي تعليم حاصل ڪندڙ عالم نہ هو. سندس علمي شخصيت صحافت، ذاتي مطالعي، عربي ۽ اسلامي علوم جي تعليم ۽ جديد سياسي ادب جي مطالعي جي ميلاپ مان ٺهي. جديد مؤرخ علي عثمان قاسمي کيس پنهنجي دور جي عالمن ۾ هڪ غير معمولي شخصيت قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ مدرسي جي روايتي مڪمل تعليم کان سواءِ به هن ڪلاسيڪي اسلامي علم ۽ جديد مغربي سياسي فڪر ٻنهي تي قابل ذڪر دسترس حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2018"/> ==== خاندان ==== مودودي پنهنجي گهرواري محمودہ بيگم سان شادي ڪئي ۽ سندن ڪيترائي پٽ ۽ ڌيئرون ٿيون. سندس سياسي، تصنيفي ۽ دعوتي مصروفيتن سبب گهريلو زندگيءَ لاءِ وقت محدود هوندو هو. Vali Nasr موجب سندس نون ٻارن مان فقط هڪ مستقل طور جماعت اسلامي سان تنظيمي طور وابسته ٿيو، جڏهن تہ سندس ڌيءَ اسماءَ کي علمي دلچسپيءَ جي لحاظ کان نمايان قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NasrFamily">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 }}</ref> مودودي کي روايتي [[يوناني طب]] سان پڻ دلچسپي هئي ۽ هو ذاتي سطح تي ان جي ڪجهه طريقن کان واقف ۽ عملي طور استعمال ڪندڙ هو، جيتوڻيڪ اها سندس عوامي سڃاڻپ جو بنيادي حصو نہ هئي.<ref name="NasrPersonality"/> ==== صحت ==== مودودي زندگيءَ جي وڏي حصي ۾ گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت ايتري خراب ٿي جو هو گهڻو وقت بستري تائين محدود رهيو. 1969ع ۾ علاج لاءِ انگلينڊ به ويو.<ref name="NasrFamily"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گردن جي پراڻي بيماري سان گڏ دل جون تڪليفون به وڌي ويون. ان وقت سندس عمر ۽ ڊگهي سياسي ۽ علمي سرگرميءَ سبب صحت مسلسل ڪمزور ٿيندي وئي. === آخري سال ۽ وفات === 1972ع ۾ مودودي جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، ديني فڪر ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. ساڳئي سال سندس لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تي پکڙيل قرآن جي تفسير '''[[تفہيم القرآن]]''' جي تصنيف مڪمل ٿي.<ref name="NasrLateLife">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت تي پهريون '''[[شاهه فيصل بين الاقوامي انعام]]''' ڏنو ويو. انعام ڏيندڙ اداري موجب سندس اسلامي فڪر، تفسير، سياسي نظريي ۽ اسلامي قانون بابت لکڻين کي ان اعزاز جو بنيادي سبب سمجهيو ويو.<ref name="KFIP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul A'la Al-Mawdudi |url=https://kingfaisalprize.org/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |access-date=7 October 2026 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi Grave.jpg|thumb|[[اڇره]]، [[لاهور]] ۾ مودودي جي قبر.]] اپريل 1979ع کان سندس گردن ۽ دل جون بيماريون وڌيڪ شديد ٿي ويون. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيويارڪ]] ۾ اسپتال داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="NasrFamily"/> '''22 سيپٽمبر 1979ع''' تي 75 ورهين جي عمر ۾ آمريڪا ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="KFIP1979"/> سندس ميت پاڪستان آندي وئي، جتي لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس سندس رهائشگاهه [[اڇره]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NasrLateLife"/> سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. جنازي ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهن جي شرڪت سندس پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا ۾ حاصل ڪيل اثر جي عڪاسي ڪئي.<ref name="MaududiFuneral">{{cite news |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |work=Daily Pakistan |date=2 October 2020 }}</ref> == ورثو ۽ اثر == ابوالاعلى مودودي ويهين صديءَ جي جديد اسلامي سياسي فڪر جي سڀ کان اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. [[ولفريڊ ڪينٽويل سمٿ]] کيس جديد اسلام جي انتهائي منظم مفڪرن مان هڪ قرار ڏنو، جڏهن تہ بعد جي محققن سندس اهميت خاص طور ان ڳالهه ۾ ڏٺي آهي تہ هن اسلام کي رڳو عقيدي ۽ عبادت تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، معاشي ۽ سياسي '''نظامِ حيات''' طور منظم نظرياتي ٻوليءَ ۾ پيش ڪيو.<ref name="Smith1957">{{cite book |last=Smith |first=Wilfred Cantwell |title=Islam in Modern History |publisher=Princeton University Press |year=1957 |page=233 |oclc=397585 }}</ref><ref name="Hartung2014">{{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|ابوالاعلى مودودي؛ سندس لکڻين جو اثر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر عرب دنيا، ايران، ترڪي ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين پهتو.]] [[سيد ولي رضا نصر]] موجب مودودي جديد اسلامي احياءَ جي ابتدائي ۽ اهم نظرياتي معمارن مان هو. سندس لکڻين ۽ [[جماعت اسلامي]] جي تنظيمي سرگرمين سندس خيالن کي ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر وڏي مسلم دنيا تائين پهچايو؛ نصر سندس اثر جي جاگرافيائي دائري کي [[مراڪش]] کان [[ملائيشيا]] تائين پکڙيل قرار ڏئي ٿو.<ref name="Nasr1996Legacy">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 |doi=10.1093/oso/9780195096958.001.0001 }}</ref> مودودي جو اثر صرف سندس سياسي جماعت تائين محدود نہ رهيو. قرآن جي تفسير، حديث، اسلامي قانون، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم بابت سندس تصنيفون وڏي پيماني تي پڙهيون ويون. سندس ڪيترائي ڪتاب [[عربي]]، [[انگريزي]]، [[فارسي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيا، جنهن ڪري اردو کان ٻاهر به سندس فڪري اصطلاح ۽ دليل اسلامي تحريڪن ۽ علمي بحثن جو حصو بڻيا.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> === جديد اسلام پسنديءَ تي اثر === جديد تحقيق ۾ مودودي کي '''[[اسلام پسندي]]''' يا سياسي اسلام جي نظرياتي ارتقا جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام هڪ مڪمل نظام آهي، جنهن ۾ مذهب ۽ سياست کي الڳ نٿو ڪري سگهجي ۽ جنهن ۾ قانوني ۽ سياسي اقتدار آخرڪار خدا جي حاڪميت جي تابع آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> [[شير علي ترين]] مودودي کي ان فڪري رجحان جي اهم نظرياتي معمارن مان قرار ڏئي ٿو جنهن ۾ جديد قومي رياست جي سياسي مشينري کي مستند اسلامي قانوني نظام لاڳو ڪرڻ جو وسيلو سمجهيو ويو. ساڳئي وقت جديد scholarship اهو به ڏيکاري ٿي تہ مودودي جو فڪر رڳو روايتي اسلامي سياسي اصطلاحن جي بحالي نہ هو؛ هن ''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست'' ۽ ''نظام'' جهڙن جديد سياسي تصورن کي اسلامي اصطلاحن سان نئين ترتيب ۾ جوڙيو.<ref name="TareenMawdudi">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref><ref name="Hartung2014"/> اهڙيءَ طرح مودودي جي فڪر کي صرف ''مغربي جديديت جي رد'' طور سمجهڻ اڻپورو آهي. [[يان-پيٽر هارٽنگ]] جي تجزيي موجب مودودي مغربي سياسي ۽ فلسفيانه جديديت سان مقابلو ڪندي ساڳئي جديد دور جي ڪيترن نظرياتي تصورن کي اسلامي قالب ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو. ان لحاظ کان سندس اسلام پسندي جديديت جي مخالفت سان گڏ جديديت جي سياسي ٻوليءَ سان هڪ پيچيده لاڳاپو پڻ رکي ٿي.<ref name="Hartung2014"/> === پاڪستان === [[پاڪستان]] مودودي جي سياسي سرگرمين ۽ سندس فڪر جي عملي اثر جو سڀ کان اهم ميدان بڻيو. 1947ع کان پوءِ هن ۽ جماعت اسلاميءَ پاڪستان کي اسلامي آئين ۽ [[شريعت]] تي ٻڌل رياست بڻائڻ لاءِ منظم مهم هلائي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> پاڪستان ٺهڻ وقت ملڪ جي اسلامي يا سيڪيولر آئيني نوعيت بابت مڪمل اتفاق موجود نہ هو. مودودي انهن مذهبي سياسي مفڪرن ۾ شامل هو جيڪي رياست جي قانوني ۽ آئيني ڍانچي ۾ اسلام کي مرڪزي حيثيت ڏيڻ جو مطالبو ڪندا رهيا.<ref name="Jaffrelot2015">{{cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=439–480 |isbn=9780190235185 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190235185.003.0009 }}</ref> مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''حاڪميتِ الٰهي''' خاص اهميت رکي ٿي. [[محمد قاسم زمان]] موجب خدا جي حاڪميت جو تصور پاڪستاني اسلام پسند فڪر جي مرڪزي تصورن مان بڻيو، جنهن ۾ مودودي جو ڪردار انتهائي نمايان هو. ان تصور موجب آخري قانوني ۽ سياسي اختيار خدا جو آهي ۽ انساني قانونسازي قرآن ۽ سنت جي حدن اندر ٿيڻ گهرجي.<ref name="Zaman2018">{{cite book |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |chapter=Islamism and the Sovereignty of God |title=Islam in Pakistan: A History |publisher=Princeton University Press |year=2018 |pages=135–163 |isbn=9780691149226 |doi=10.23943/princeton/9780691149226.003.0005 }}</ref> ان جي باوجود، پاڪستان جي آئيني اسلامائيزيشن کي فقط مودودي يا جماعت اسلاميءَ جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو. [[عالمن]]، ٻين مذهبي جماعتن، مسلم ليگ جي سياستدانن ۽ مختلف اسلامي فڪري روايتن پڻ ملڪ جي اسلامي آئيني سڃاڻپ جي تشڪيل ۾ حصو ورتو.<ref name="Zaman2018"/><ref name="Jaffrelot2015"/> ==== جماعت اسلامي ==== مودودي جو سڀ کان واضح تنظيمي ورثو [[جماعت اسلامي]] آهي، جيڪا هن 1941ع ۾ قائم ڪئي. جماعت جو ابتدائي مقصد هڪ اهڙي منظم نظرياتي جماعت تيار ڪرڻ هو جنهن جا تربيت يافته ڪارڪن اسلامي اصولن مطابق سماج ۽ آخرڪار رياست جي تبديلي لاءِ ڪم ڪن.<ref name="Pervez2026">{{cite book |last=Pervez |first=Saulat |chapter=Sayyid Abul A'la al-Maududi and the Jama'at-e-Islami |editor1-last=Hamdeh |editor1-first=Emad |editor2-last=DeLong-Bas |editor2-first=Natana J. |title=The Oxford Handbook of Islamic Reform |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=416–432 |doi=10.1093/oxfordhb/9780197532805.013.55 }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ جماعت جا الڳ تنظيمي ڍانچا پاڪستان ۽ هندستان ۾ قائم ٿيا، جڏهن تہ بعد ۾ بنگلاديش ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ جماعت سان لاڳاپيل تحريڪون وجود ۾ آيون. پاڪستان ۾ جماعت مذهبي تحريڪ مان باقاعده سياسي جماعت جي صورت اختيار ڪئي ۽ چونڊن، آئيني سياست، شاگرد تنظيم، سماجي خدمتن ۽ عوامي مهمن ذريعي ڪم ڪرڻ لڳي.<ref name="Bokhari2013">{{cite book |last=Bokhari |first=Kamran |chapter=Jama'at-i Islami in Pakistan |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=574–586 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0006 }}</ref> جماعت پاڪستان جي سڀ کان منظم اسلام پسند سياسي تنظيمن مان هڪ رهي آهي، جيتوڻيڪ قومي چونڊن ۾ ان جي ووٽن ۽ پارلياماني سيٽن جو حصو گهڻو ڪري ان جي تنظيمي اثر کان گهٽ رهيو آهي. ان تضاد کي محقق جماعت جي مضبوط نظرياتي تنظيم ۽ ان جي نسبتاً محدود عوامي چونڊ مقبوليت جي فرق طور بيان ڪن ٿا.<ref name="Bokhari2013"/> ==== ضياءُ الحق جي اسلامائيزيشن ==== [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي حڪومت (1977ع–1988ع) دوران پاڪستان ۾ رياستي اسلامائيزيشن جي عمل ۽ جماعت اسلاميءَ وچ ۾ اهم سياسي لاڳاپا پيدا ٿيا. ضياءَ جي حڪومت [[زڪوات]] ۽ عشر جي سرڪاري نظام، سود کان پاڪ مالي قدمن، [[حدود آرڊيننس]] ۽ ٻين اسلامي قانوني قدمن کي اڳتي وڌايو.<ref name="Jaffrelot2015"/> انهن پاليسين مان ڪيترائي اهڙا موضوع هئا جن جي حمايت مودودي ۽ جماعت اسلامي اڳ ئي ڪندا رهيا هئا؛ تنهن هوندي بہ ضياءَ جي اسلامائيزيشن کي مودودي جي پروگرام جي سڌي يا مڪمل عملداري سمجهڻ صحيح نہ آهي. رياستي اقتدار، فوجي حڪومت جي سياسي ضرورتن، فقهي عالمن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي مطالبن پڻ ان عمل کي شڪل ڏني.<ref name="IslamicLeviathan">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Islamic Leviathan: Islam and the Making of State Power |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=9780195144260 }}</ref> ان دور ۾ جماعت اسلاميءَ جا ڪيترائي ڪارڪن ۽ همدرد رياستي ادارن، تعليم ۽ سياسي عمل ۾ وڌيڪ اثرائتا ٿيا. اهڙي طرح مودودي جي حياتيءَ ۾ مڪمل طور حاصل نہ ٿيل اسلامي رياست جو تصور سندس وفات کان پوءِ پاڪستان جي رياستي پاليسيءَ جي ڪجهه شعبن تي بالواسطه اثرانداز ٿيو.<ref name="Jaffrelot2015"/> === ڀارت ۽ بنگلاديش === ورهاڱي کان پوءِ مودودي پاڻ پاڪستان هليو ويو، پر سندس قائم ڪيل تحريڪ جو هندستاني حصو [[جماعت اسلامي هند]] جي صورت ۾ جاري رهيو. نئين سياسي حالتن ۾ هندستاني جماعت پنهنجي حڪمت عملي کي مسلمان اقليت جي مذهبي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن سان هم آهنگ ڪيو. اوڀر پاڪستان ۾ پڻ جماعت اسلامي منظم ٿي. 1971ع ۾ [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ پاڪستان جي ورهاڱي کان پوءِ بنگلاديش ۾ جماعت جي تاريخ شديد سياسي تڪرار جو موضوع بڻجي. تنهنڪري بنگلاديش ۾ مودودي جي فڪري اثر کي جماعت جي بعد واري سياسي تاريخ کان الڳ ڪري ڏسڻ ضروري آهي: مودودي جو فڪر تنظيم جو نظرياتي بنياد رهيو، پر بنگلاديشي جماعت جون بعد واريون سياسي پاليسيون مخصوص مقامي حالتن ۾ ٺهيون. === عرب دنيا ۽ اخوان المسلمين === مودودي جي اردو تصنيفن جا عربي ترجما سندس عالمي اثر وڌائڻ ۾ انتهائي اهم ثابت ٿيا. سندس اسلامي رياست، حاڪميتِ الٰهي، جاهليت، انقلاب ۽ اسلام کي مڪمل نظام سمجهڻ بابت خيالن کي عرب دنيا جي اسلام پسند حلقن ۾ پڙهيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> خاص طور [[مصر]] جي [[اخوان المسلمين]] سان لاڳاپيل مفڪرن ۾ مودودي جي تحريرن جي reception اهم رهي. هارٽنگ موجب سندس نظرياتي نظام کي وچ اوڀر، خاص طور مصري اخوان المسلمين جي فڪري حلقن ۾ قبول، ترجمو ۽ مقامي سياسي حالتن مطابق تبديل ڪيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> ==== سيد قطب ==== [[سيد قطب]] ۽ مودودي جي فڪري تعلق تي وڏي scholarly literature موجود آهي. ٻنهي وٽ اسلام کي مڪمل نظام، جديد جاهليت جي تنقيد ۽ خدا جي حاڪميت جي مرڪزيت جهڙا موضوع ملي سگهن ٿا. جديد تحقيق موجب مودودي جي 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي جي لکڻين ۾ الٰهي قانوني حاڪميت جو نظريو قطب جي آخري دور جي تحريرن کان اڳ ئي واضح صورت ۾ موجود هو.<ref name="TheonomicShift">{{cite book |chapter=Mawdudi and Qutb: The Theonomic Shift |title=Salafi Political Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |pages=164–239 |doi=10.1017/9781108850407.007 }}</ref> قطب انهن خيالن کي پنهنجي مصري، انقلابي ۽ قيد واري تجربي جي پسمنظر ۾ وڌيڪ مختلف ۽ ڪڏهن وڌيڪ سخت رخ ڏنو. تنهنڪري قطب کي صرف ''مودودي جو شاگرد'' يا سندس فڪر جي سادي نقل قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو؛ ٻنهي جي وچ ۾ اثر، ترجمي، مشترڪ اسلامي ذريعن ۽ الڳ سياسي تجربن جو پيچيده تعلق هو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> قطب جي بعد واري لکڻين، خاص طور حاڪميت ۽ جاهليت جي تشريح، 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه [[سلفي جهاديت|شدت پسند سلفي]] حلقن تي اثر وڌو. ان ڪري مودودي کان قطب ۽ پوءِ هر جديد جهادي تنظيم تائين سڌي فڪري لڪير ٺاهڻ تاريخي طور حد کان وڌيڪ سادو نتيجو ٿيندو؛ بعد واريون تحريڪون انهن تصورن کي نون سياسي ۽ فقهي معنائن ۾ استعمال ڪنديون رهيون.<ref name="TheonomicShift"/> === ايران === مودودي جون تحريرون [[ايران]] ۾ پڻ فارسي ترجمن ذريعي پهتيون. ويهين صديءَ ۾ اردو کان فارسي ترجمي جي وسيع فڪري عمل ۾ سندس ڪتاب به شامل هئا ۽ ايراني اسلامي سياسي حلقن ۾ پڙهيا ويندا هئا.<ref name="IranTranslation">{{cite journal |title=From Persianate Cosmopolis to Persianate Modernity: Translating from Urdu to Persian in Twentieth-Century Iran and Afghanistan |journal=Iranian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> [[روح الله خميني]] ۽ مودودي جي سڌي فڪري تعلق بابت محققن ۾ اختلاف آهي. ٻنهي 1963ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ملاقات ڪئي ۽ سياسي معاملن تي ڳالهه ٻولهه ڪئي هئي؛ 1979ع ۾ خميني جي ايران واپسيءَ کان اڳ سندس نمائندن مودودي سان پاڪستان ۾ ملاقات پڻ ڪئي.<ref name="IranTranslation"/> پر ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ تہ خميني جو اسلامي حڪومت وارو نظريو سڌي طرح مودودي کان ورتل هو، scholarly consensus ناهي. ايراني انقلاب جي مؤرخ [[سعيد امير ارجمند]] اهڙي سڌي نظرياتي اثر تي شڪ ظاهر ڪيو آهي؛ ساڳئي وقت تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جون عربي ۽ فارسي ترجمو ٿيل لکڻيون خميني جي ڪيترن حامين ۾ پڙهيون وينديون هيون ۽ 1979ع جي انقلاب جي سياسي ٻولي ۽ نعرن تي سندس اصطلاحن جو ڪجهه اثر پيو.<ref name="IranTranslation"/> ان ڪري مودودي ۽ ايراني انقلاب جي لاڳاپي کي '''فڪري اثر ۽ اصطلاحي مشابهت''' جي سطح تي بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي، نہ تہ خميني جي [[ولايت فقيه]] واري نظريي کي مودودي مان نڪتل قرار ڏيڻ. === ترڪي === [[ترڪي]] ۾ مودودي جو نالو عام طور '''Mevdudi''' جي صورت ۾ لکيو ويو. 1960ع واري ڏهاڪي کان سندس تصنيفن جا ترڪي ترجما تيزيءَ سان شايع ٿيڻ شروع ٿيا ۽ ڪجهه سالن اندر سندس اهم لکڻين جو وڏو حصو ترڪي پڙهندڙن لاءِ موجود ٿي ويو.<ref name="Vomel2022">{{cite book |last=Vömel |first=Jan-Markus |chapter=Global Intellectual Transfers and the Making of Turkish High Islamism, c. 1960–1995 |title=The Turkish Connection: Global Intellectual Histories of the Late Ottoman Empire and Republican Turkey |publisher=De Gruyter |year=2022 |page=256 }}</ref> انهن ترجمن مودودي کي ترڪي جي اسلامي فڪري حلقن ۾ سڃاتل شخصيت بڻايو. تنهن هوندي بہ ترڪي جي اسلام پسند سياست پنهنجي عثماني ورثي، جمهوريه جي سيڪيولر نظام ۽ مقامي مذهبي تحريڪن مان پڻ ٺهي، تنهنڪري ان کي مودودي جي فڪر جو سادو تسلسل قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Vomel2022"/> === ڏکڻ اوڀر ايشيا === مودودي جو اثر [[ملائيشيا]]، [[انڊونيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين مسلم سماجن تائين پڻ پهتو. سندس ڪتابن جا ترجما، اسلامي شاگرد تحريڪون ۽ بين الاقوامي اسلامي تنظيمي رابطا سندس فڪر جي منتقلي جا اهم وسيلا بڻيا.<ref name="Nasr1996Legacy"/> خاص طور تعليم يافته مسلمان نوجوانن ۾ اسلام کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام طور ڏسڻ، اسلامي رياست، اخلاقي اصلاح ۽ منظم دعوتي تحريڪ جا تصور مودودي جي تحريرن وسيلي گردش ۾ آيا. پر انهن ملڪن ۾ سندس فڪر کي مقامي سياسي ۽ مذهبي روايتن مطابق تبديل ڪري قبول ڪيو ويو؛ ان ڪري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي اسلامي تحريڪن کي جماعت اسلاميءَ جون سڌيون نقلون سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> === اسلامي معاشيات ۽ بئنڪنگ === مودودي جديد '''[[اسلامي معاشيات]]''' جي ابتدائي نظرياتي ليکڪن مان پڻ شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ بعد ۾ شايع ٿيل ''Economic System of Islam'' ۾ سود جي خاتمي، زڪوات، ملڪيت جي حق، معاشي انصاف ۽ سرمائي ۽ محنت جي تعلق بابت خيال پيش ڪيا ويا. اسلامي معاشيات بابت بعد واري ادب ۾ سندس اهم اثر خاص طور [[ربا]] کي جديد بئنڪ جي هر قسم جي مقرر سود سان ڳنڍڻ ۽ سود کان پاڪ مالي نظام کي اسلامي رياست جي لازمي حصي طور پيش ڪرڻ ۾ ڏٺو ويو آهي.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |year=2004 |volume=94 |issue=2 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> هن سودي قرض جي متبادل طور نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت تي ٻڌل سرمائيڪاريءَ جي حمايت ڪئي. بعد واري اسلامي بئنڪنگ صنعت ۾ اهڙا تصور اهم ٿيا، جيتوڻيڪ جديد اسلامي بئنڪن جا عملي مالي اوزار مودودي جي اصل تجويزن کان گهڻو وڌيڪ پيچيده آهن. مودودي کي جديد اسلامي معاشيات جو اڪيلو باني قرار ڏيڻ بہ درست نہ ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ ساڳئي دور ۽ ان کان پوءِ ٻين مسلمان معاشيات دانن ۽ فقيهن پڻ هن شعبي جي نظرياتي ۽ عملي تعمير ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004"/> === قرآن جي تفسير تي اثر === مودودي جو سڀ کان وسيع پڙهيو ويندڙ علمي ڪم '''[[تفہيم القرآن]]''' آهي. هي اردو تفسير تقريباً ٽيهن سالن جي عرصي ۾ تيار ٿيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ قرآن جي روايتي تفسير سان گڏ جديد سماجي، سياسي ۽ اخلاقي مسئلن بابت تشريح شامل ڪئي وئي. ''تفہيم القرآن'' جو انداز خاص طور جديد تعليم يافته عام پڙهندڙ کي سامهون رکي تيار ڪيو ويو هو. مودودي آيتن جي لغوي ۽ تاريخي وضاحت سان گڏ انهن مان سماجي ۽ سياسي اصول اخذ ڪندو هو. سندس سليس اردو ۽ منظم استدلال سبب هي تفسير ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي پڙهيو ويو ۽ ٻين ٻولين ۾ پڻ ترجمو ٿيو.<ref name="Mir2026"/> ان جي تفسيرن تي اختلاف پڻ رهيا آهن. روايتي عالمن مان ڪن سندس سياسي اصطلاحن ۽ قرآن جي ڪجهه بنيادي لفظن—جهڙوڪ ''الهٰ''، ''رب''، ''دين'' ۽ ''عبادت''—جي سياسي ۽ حاڪميت سان ڳنڍيل تشريح تي تنقيد ڪئي. ان جي باوجود، انهن اصطلاحن بابت سندس تشريح جديد اسلام پسند فڪر جي لغت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Hartung2014"/> === بعد وارين اسلام پسند ۽ شدت پسند تحريڪن تي اثر === مودودي جي فڪر جو سڀ کان تڪراري ورثو ان جو بعد وارين اسلام پسند ۽ ڪجهه شدت پسند تحريڪن سان تعلق آهي. جديد مطالعي ۾ کيس [[حسن البنا]] ۽ [[سيد قطب]] سان گڏ ويهين صديءَ جي اسلام پسند فڪر جي اهم canonical ليکڪن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="PrincetonIslamist">{{cite book |editor1-last=Euben |editor1-first=Roxanne L. |editor2-last=Zaman |editor2-first=Muhammad Qasim |title=Princeton Readings in Islamist Thought: Texts and Contexts from al-Banna to Bin Laden |publisher=Princeton University Press |year=2009 |pages=79–106 }}</ref> سندس '''حاڪميتِ الٰهي'''، اسلامي نظام، جاهليت ۽ اسلامي انقلاب جهڙا تصور بعد جي مختلف تحريڪن ۾ ٻيهر استعمال ٿيا. خاص طور سيد قطب جي ذريعي انهن مان ڪجهه تصورن جو اثر بعد ۾ پيدا ٿيندڙ وڌيڪ سخت گير تحريڪن تائين پهتو.<ref name="TheonomicShift"/> پر هتي هڪ اهم تاريخي فرق ضروري آهي: مودودي پاڻ منظم جماعت، ڊگهي مدي واري اخلاقي ۽ تعليمي تربيت، ۽ وڏي حد تائين آئيني سياسي عمل کي سماجي تبديليءَ جو طريقو سمجهندو هو. هن پاڪستان ۾ پنهنجي جماعت کي حڪومت جي سخت دٻاءَ باوجود مسلسل ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل نہ ڪيو. تنهنڪري هر اهڙي بعد واري تنظيم جيڪا سندس اصطلاح استعمال ڪري، ان جي حڪمت عملي يا تشدد کي سڌو مودودي ڏانهن منسوب ڪرڻ تاريخي لحاظ کان درست ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> ان جي ابتڙ، سندس لکڻين ۾ عالمي اسلامي نظام، غير اسلامي سياسي حاڪميت جي خاتمي ۽ جهاد بابت اهڙا نظرياتي عنصر ضرور موجود آهن جن کي بعد وارين وڌيڪ انقلابي تحريڪن پنهنجي مخصوص حالتن مطابق نئين معنيٰ ڏني. ان ڪري scholarship ۾ سندس ورثي بابت ٻنهي پاسن—'''آئيني جماعت سازي''' ۽ '''انقلابي اسلامي نظريي'''—کي گڏ پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> === فڪري اثر جو خلاصو === مودودي جي عالمي اثر کي هيٺين ريت اختصار سان ڏيکاري سگهجي ٿو: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#274c77; color:white;" | ميدان ! style="background:#3a6ea5; color:white;" | بنيادي تصور يا ڪم ! style="background:#6096ba; color:white;" | بعد وارو اثر ! style="background:#a3cef1;" | اهم علائقو |- | سياسي فڪر | حاڪميتِ الٰهي، اسلامي رياست، اسلامي جمهوريت | جديد اسلام پسند سياسي نظريي جي تشڪيل | ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر |- | تنظيمي سياست | [[جماعت اسلامي]] | نظرياتي ڪارڪنن تي ٻڌل اسلامي سياسي جماعت جو نمونو | پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش |- | قرآن جي تفسير | ''[[تفہيم القرآن]]'' | جديد سماجي ۽ سياسي رخ رکندڙ قرآن فهم | ڏکڻ ايشيا ۽ ترجمن وسيلي ٻيا ملڪ |- | اسلامي معاشيات | ربا جي خاتمي ۽ اسلامي معاشي نظام | اسلامي معاشيات ۽ سود کان پاڪ بئنڪنگ جي بحثن تي اثر | پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا |- | عرب اسلام پسندي | حاڪميت، جاهليت، انقلاب ۽ نظام | [[سيد قطب]] سميت اسلام پسند فڪري حلقن ۾ قبول ۽ نئين تشريح | مصر ۽ عرب دنيا |- | ايران | اسلامي حڪومت ۽ مغربي سياسي نظام جي تنقيد | فارسي ترجما ۽ انقلابي اسلامي سياسي ٻوليءَ تي محدود/بحث هيٺ اثر | ايران |- | ترڪي | اسلام کي مڪمل نظام طور پيش ڪرڻ | 1960ع کان پوءِ اسلام پسند فڪري حلقن ۾ ترجما ۽ مطالعو | ترڪي |- | عالمي اسلامي احياءُ | دين کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام سمجهڻ | مختلف اسلامي تحريڪن طرفان مقامي حالتن مطابق قبول ۽ تبديلي | آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين |} === علمي جائزو === مودودي بابت جديد علمي جائزو هڪ رخ وارو ناهي. سندس حامين لاءِ هو اسلامي فڪر جي تجديد ڪندڙ، قرآن جو مفسر ۽ جديد حالتن ۾ اسلامي سماجي نظام جي تشريح ڪندڙ مفڪر آهي. سياسي اسلام جي تاريخ پڙهندڙ ڪيترن محققن لاءِ هو جديد اسلام پسنديءَ جو بنيادي نظرياتي معمار آهي، جڏهن تہ نقادن سندس نظرياتي رياست، مذهبي اقليتن، عورتن، سياسي pluralism ۽ حاڪميت بابت تصورن کي جديد برابر شهريت ۽ لبرل جمهوريت سان تڪرار ۾ ڏٺو آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/><ref name="Hartung2014"/> انهيءَ ڪري سندس تاريخي اهميت ڪنهن هڪ سياسي نتيجي ۾ نہ، پر ان ڳالهه ۾ پڻ آهي تہ هن ويهين صديءَ ۾ اسلام بابت بحث جي ٻولي تبديل ڪرڻ ۾ حصو ورتو. ''اسلامي رياست''، ''اسلامي انقلاب''، ''اسلامي نظامِ حيات'' ۽ خدا جي سياسي حاڪميت جهڙا تصور سندس لکڻين وسيلي وڏي مسلم عوامي ۽ سياسي بحث ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري ويا.<ref name="Nasr1996Legacy"/><ref name="Pervez2026"/> سندس اثر جي پائيداريءَ جو هڪ سبب سندس لکڻين جو انداز پڻ هو. هن پيچيده مذهبي ۽ سياسي دليلن کي نسبتاً سليس اردو ۾ پيش ڪيو، جنهن ڪري اهي رڳو روايتي عالمن بدران جديد تعليم يافته مسلمانن تائين به پهتا. سندس تحريرون سندس حياتيءَ کان پوءِ به ترجمن، جماعت اسلاميءَ جي ادارن ۽ ٻين اسلامي تحريڪن وسيلي گردش ۾ رهيون آهن.<ref name="Mir2026"/> 2026ع ۾ شايع ٿيل ''Oxford Handbook of Islamic Reform'' پڻ مودودي کي جديد اسلامي اصلاح ۽ احياءَ جي اهم شخصيتن ۾ شامل ڪري ٿو ۽ سندس عالمي اثر کي سندس وسيع تصنيفي ڪم، خدا جي حاڪميت جي نظريي ۽ هڪ پائيدار تنظيم ــ جماعت اسلامي ــ جي قيام سان ڳنڍي ٿو.<ref name="Pervez2026"/> == آخري زندگي، بيماري ۽ وفات == مودودي پنهنجي زندگيءَ جي وڏي حصي دوران گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت خاص طور خراب رهي ۽ هو وقت بوقت بستري تائين محدود رهيو؛ 1969ع ۾ علاج لاءِ [[برطانيا]] پڻ ويو.<ref name="Nasr1996p127">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1972ع ۾ هن [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي معاملن تي راءِ ڏيڻ ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. سندس آخري دور ۾ صحت جا مسئلا وڌندا ويا.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1979ع ۾ سندس پراڻي گردن جي بيماري وڌيڪ سنگين ٿي ۽ دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس هڪ پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيو يارڪ]] جي هڪ اسپتال ۾ داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="Nasr1996p127"/> مودودي 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 75 سال هئي.<ref name="Tareen2011">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو، جتي وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> [[File:Grave maududi.jpg|thumb|مودودي جي قبر، [[اڇرا]]، [[لاهور]]]] سندس جنازي نماز سان لاڳاپيل تقريبن ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهو شريڪ ٿيا. [[يوسف القرضاوي]] سندس جنازي نماز پڙهائيندڙ مشهور عالمن مان هو.<ref>{{cite web |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |url=https://dailypakistan.com.pk/02-Oct-2014/149195 |website=Daily Pakistan |date=2 October 2014 |access-date=7 October 2026 }}</ref> == اعزاز == مودودي کي 1979ع ۾ [[King Faisal International Prize|شاهه فيصل عالمي انعام]] جي اسلامي خدمتن واري شعبي جو انعام ڏنو ويو. اهو سندس زندگيءَ جي آخري سال ۾ ملندڙ اهم بين الاقوامي اعزازن مان هو. == تصنيفي ڪم == مودودي هڪ انتهائي گهڻو لکندڙ مصنف، صحافي، مفسر ۽ سياسي مفڪر هو. سندس لکڻيون قرآن جي تفسير، [[حديث]] ۽ [[سنت]]، علمِ ڪلام، اسلامي قانون، اخلاق، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم سميت ڪيترن ئي شعبن تي پکڙيل آهن.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> سندس لکڻين جو بنيادي گڏيل موضوع اسلام کي هڪ مڪمل ۽ باهمي طور ڳنڍيل '''نظامِ حيات''' طور پيش ڪرڻ هو. [[مستنصر مير]] موجب مودودي مختلف علمي شعبن تي لکندي به انهن کي هڪ ئي وسيع تصور سان ڳنڍيو: اسلام فرد جي عقيدي ۽ عبادت تائين محدود نه، پر اخلاقي، سماجي، اقتصادي ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ پڻ هڪ جامع نظام آهي.<ref name="Mir2026"/> مودودي پنهنجي لکڻين لاءِ بنيادي طور [[اردو]] استعمال ڪئي. سندس ڪيترائي مضمون پهرين سندس رسالي ''ترجمان القرآن'' ۾ قسطن جي صورت ۾ ڇپيا ۽ بعد ۾ ڪتابن جي صورت ۾ شايع ٿيا. سندس اهم ڪتابن مان گهڻن جا [[عربي]]، [[انگريزي]] ۽ ٻين اسلامي ۽ مغربي ٻولين ۾ ترجما ٿيا.<ref name="MirLife2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Introduction: Mawdudi’s life, personality, and works |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=1–18 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0001 }}</ref> سندس سليس ۽ عام پڙهندڙ لاءِ نسبتاً رسائي لائق اردو سندس فڪر جي ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[شير علي ترين]] موجب سندس اهم لکڻين جا انگريزيءَ ۾ ۽ ڪيترن جا عربي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجما ٿيا، جڏهن تہ ''تفہيم القرآن'' ڏکڻ ايشيا اندر ۽ ان کان ٻاهر پڻ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name="Tareen2011"/> === تفهيم القرآن === {{main|تفهيم القرآن}} مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف '''''[[تفهيم القرآن]]''''' آهي، جيڪا قرآن جو اردو ترجمو ۽ گهڻ-جلدي تفسير آهي. هن ان تي لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين ڪم ڪيو ۽ 1972ع ۾ ان کي مڪمل ڪيو.<ref name="Mir2026"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ آيتن جي ترجمي ۽ تشريح سان گڏ سورتن جو تاريخي پسمنظر، موضوعاتي تعارف، سماجي ۽ سياسي مسئلن بابت بحث ۽ مختلف هنڌن بابت وضاحتي مواد شامل آهي. مودودي قرآن کي جديد پڙهندڙ لاءِ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪندي ان جي هدايت کي انفرادي ۽ اجتماعي زندگي ٻنهي سان ڳنڍيو.<ref name="MirDomains2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Domains of thought and action |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=57–144 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0003 }}</ref> هي تفسير بعد ۾ مختلف ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ مودودي جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="Tareen2011"/> === الجهاد في الاسلام === مودودي جي ابتدائي اهم تصنيف '''''الجهاد في الاسلام''''' هئي. هن ان تي ڪم 1920ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيو؛ ان جو مواد پهرين قسطن ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. ڪتاب ۾ مودودي اسلامي قانون ۽ تاريخ جي تناظر ۾ جنگ، امن ۽ جهاد بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو. هي تصنيف سندس شروعاتي فڪري شهرت جو اهم سبب بڻي ۽ بعد جي لکڻين ۾ اسلامي سياسي نظام، رياست ۽ جهاد بابت سندس خيالن جي تشڪيل لاءِ پڻ اهم رهي.<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Jamal |title=Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām: A Neglected Document |journal=Zeitschrift für Religionswissenschaft |year=2009 |volume=17 |issue=1 |pages=61–84 |doi=10.1515/zfr.2009.17.1.61 }}</ref> === پرده === '''''پرده''''' ۾ مودودي عورتن ۽ مردن جي سماجي تعلق، لباس، حجاب، خاندان ۽ صنفي اختلاط بابت پنهنجا نظريا تفصيل سان بيان ڪيا. هي ڪتاب سندس سماجي فڪر جي اهم تصنيفن مان آهي، پر عورتن جي سماجي ۽ سياسي ڪردار بابت ان ۾ پيش ڪيل خيال جديد دور ۾ تنقيد ۽ بحث جو موضوع پڻ رهيا آهن. === اسلامي قانون ۽ دستور === '''''Islamic Law and Constitution''''' جي نالي سان انگريزيءَ ۾ مشهور لکڻين جي مجموعي ۾ مودودي اسلامي رياست، شريعت، قانونسازي، حاڪميت، خلافت، جمهوريت، اقليتن ۽ آئين بابت پنهنجا سياسي ۽ قانوني تصور بيان ڪيا. سندس جديد '''اسلامي رياست''' واري تصور کي سمجهڻ لاءِ هي سندس اهم ترين سياسي تصنيفن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> === خلافت ۽ ملوڪيت === '''''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]''''' مودودي جي تاريخي ۽ سياسي طور سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل ڪتابن مان آهي. ان ۾ هن ابتدائي اسلامي خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن سياسي تبديليءَ جو تنقيدي جائزو ورتو. ڪتاب خاص طور پهرين مسلمان حڪمرانن کان پوءِ اسلامي سياسي اقتدار جي نوعيت بابت بحث سبب مختلف مذهبي عالمن وچ ۾ اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="MirDomains2026"/> === قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون === '''''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون''''' ۾ مودودي قرآن جي چئن اصطلاحن ــ '''الهٰ، رب، عبادت ۽ دين''' ــ جي تشريح ڪئي. هن انهن لفظن کي رڳو محدود مذهبي معنائن ۾ نه، پر اقتدار، اطاعت ۽ زندگيءَ جي مجموعي نظام سان پڻ ڳنڍيو. اهي تشريحون سندس سياسي-مذهبي فڪر جي اهم بنيادن مان بڻيون، جيتوڻيڪ ٻين اسلامي عالمن سندس ڪجهه تعبيرن سان اختلاف پڻ ڪيو آهي.<ref name="MirThemes2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Central themes of Mawdudi’s writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=19–56 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0002 }}</ref> == چونڊ ڪتابيات == مودودي جي لکڻين جو تعداد تمام وڏو آهي ۽ مختلف ڇاپن، مجموعن ۽ ترجمن ۾ ڪتابن جا عنوان ڪڏهن مختلف صورتن ۾ ڏنا ويا آهن. سندس اهم تصنيفن مان هيٺيان شامل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#264653;color:white;" | تصنيف ! style="background:#2a9d8f;color:white;" | موضوع ! style="background:#457b9d;color:white;" | مختصر وضاحت |- | ''[[تفهيم القرآن]]'' | قرآن جي تفسير | گهڻ-جلدي اردو ترجمو ۽ تفسير؛ مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف |- | ''الجهاد في الاسلام'' | جهاد، جنگ ۽ سياسي نظريو | سندس ابتدائي اهم تصنيفن مان؛ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ لکڻ شروع ڪيائين |- | ''دينيّات'' / ''Towards Understanding Islam'' | اسلام جو تعارف | اسلام جي بنيادي عقيدن، عبادتن ۽ نظامِ زندگيءَ جو عام پڙهندڙ لاءِ تعارف |- | ''پردہ'' | عورت، خاندان ۽ سماج | حجاب، صنفي تعلقن ۽ اسلامي سماجي نظام بابت سندس نظريا |- | ''اسلامي قانون ۽ دستور'' | قانون ۽ سياست | اسلامي رياست، شريعت، آئين، حاڪميت ۽ قانونسازي |- | ''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]'' | اسلامي سياسي تاريخ | خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن تبديليءَ جو تنقيدي مطالعو |- | ''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون'' | قرآني اصطلاح | الهٰ، رب، عبادت ۽ دين جي مودودي واري تشريح |- | ''اسلامي نظامِ زندگي'' | سماجي ۽ سياسي فڪر | اسلام کي جامع نظامِ حيات طور بيان ڪندڙ تحريرون |- | ''اسلام جو معاشي نظام'' | [[اسلامي معاشيات]] | ملڪيت، ربا، زڪوات، سرمائي ۽ معاشي انصاف بابت بحث |- | ''اسلامي رياست'' | سياسي نظريو | اسلامي حڪومت ۽ رياست جي اصولن بابت تحريرون |- | ''تجديد و احياءِ دين'' | اسلامي تجديد | اسلامي تاريخ ۾ مجدد ۽ تجديد جي تصور بابت بحث |- | ''سنت جي آئيني حيثيت'' | حديث ۽ سنت | اسلامي قانون ۽ ديني حجت طور سنت جي حيثيت جو دفاع |- | ''رسائل و مسائل'' | مختلف مذهبي موضوع | مختلف سوالن جي جوابن ۽ فڪري مضمونن جا مجموعا |- | ''سيرت سرور عالم'' | [[محمد|محمد ﷺ]] جي سيرت | پيغمبر اسلام جي زندگي ۽ پيغام بابت تصنيف |} === انگريزي ترجمن ۾ مشهور ڪتاب === سندس ڪيترين تصنيفن جا انگريزي ترجما مختلف عنوانن هيٺ شايع ٿيا آهن، جن ۾ هي شامل آهن: * ''Towards Understanding Islam'' * ''Purdah and the Status of Woman in Islam'' * ''The Islamic Law and Constitution'' * ''Let Us Be Muslims'' * ''The Islamic Way of Life'' * ''A Short History of the Revivalist Movement in Islam'' * ''Human Rights in Islam'' * ''Four Basic Qur'anic Terms'' * ''The Process of Islamic Revolution'' * ''Unity of the Muslim World'' * ''The Moral Foundations of the Islamic Movement'' * ''Economic System of Islam'' * ''The Road to Peace and Salvation'' * ''The Qadiani Problem'' * ''The Question of Dress'' * ''The Rights of Non-Muslims in Islamic State'' * ''Caliphate and Kingship'' * ''Islamic Law and its Introduction in Pakistan'' * ''Khutabat: Fundamentals of Islam'' == چونڊ زماني وار خاڪو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#283618;color:white;" | سال ! style="background:#606c38;color:white;" | واقعو |- | 1903ع | [[اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ ڄائو |- | 1918ع | صحافت سان عملي وابستگي شروع ڪئي |- | 1920ع | جبلپور جي روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو |- | 1920ع وارو ڏهاڪو | دهليءَ ۾ صحافت ۽ ديني مطالعي سان لاڳاپيل رهيو |- | 1927ع | ''الجهاد في الاسلام'' لکڻ ۽ شايع ڪرائڻ جو ابتدائي سلسلو شروع ٿيو |- | 1932ع–1933ع | ''ترجمان القرآن'' سان سندس ڊگهي ادارت ۽ فڪري سرگرميءَ جو دور شروع ٿيو |- | 1938ع | [[پٺاڻ ڪوٽ]] ويجهو دارالاسلام منصوبي سان وابسته ٿيو |- | 1941ع | [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو |- | 1942ع | ''[[تفهيم القرآن]]'' تي ڪم شروع ڪيو |- | 1947ع | ورهاڱي کان پوءِ پاڪستان منتقل ٿيو |- | 1948ع | پاڪستان ۾ اسلامي آئين ۽ رياست لاءِ مهم؛ بعد ۾ گرفتار ٿيو |- | 1953ع | احمديه مخالف تحريڪ جي پسمنظر ۾ فوجي عدالت موت جي سزا ٻڌائي؛ سزا بعد ۾ عمر قيد ۾ تبديل ۽ پوءِ ختم ڪئي وئي |- | 1964ع | جماعت اسلامي خلاف حڪومتي ڪارروائي دوران ٻيهر قيد ٿيو |- | 1972ع | ''تفهيم القرآن'' مڪمل ڪيو؛ جماعت اسلاميءَ جي امير جي عهدي تان پڻ الڳ ٿيو |- | 1979ع | [[شاهه فيصل عالمي انعام]] حاصل ڪيو |- | 22 سيپٽمبر 1979ع | [[بفيلو، نيو يارڪ]]، آمريڪا ۾ وفات |- | 1979ع | [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ دفن ڪيو ويو |} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }} * {{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }} * {{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }} * {{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }} == پڻ ڏسو == * [[جماعت اسلامي]] * [[جماعت اسلامي پاڪستان]] * [[اسلام پسندي]] * [[اسلامي رياست]] * [[اسلامي احياءُ]] * [[اسلامي معاشيات]] * [[تفهيم القرآن]] * [[خلافت ۽ ملوڪيت]] * [[سيد قطب]] * [[محمد اقبال]] == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Abul A'la Maududi}} {{Wikiquote}} == حوالا == {{Reflist}} {{Authority control}} 09lddm8i5oh6rwx83sk0it5k5vb1l2l 417604 417603 2026-10-06T21:56:49Z Intisar Ali 8681 417604 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ ۽ جماعت اسلامي جو باني (1903–1979)}} {{Infobox religious biography | name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | image = أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg | caption = سيد ابوالاعلى مودودي | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | birth_name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | birth_date = {{Birth date|1903|9|25|df=y}} | birth_place = [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1979|9|22|1903|9|25|df=y}} | death_place = [[بفيلو، نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]] | resting_place = [[اڇرا]]، [[لاهور]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | occupation = اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ، صحافي، مفسر ۽ سياسي اڳواڻ | notable_works = ''[[تفہيم القرآن]]''، ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' | known_for = [[جماعت اسلامي]] جو قيام، اسلامي سياسي فڪر | movement = [[جماعت اسلامي]] | founder = [[جماعت اسلامي]] | awards = [[شاهه فيصل عالمي انعام]]، 1979ع }} '''سيد ابو الاعلىٰ مودودي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Abul A'la Maududi}} (25 سيپٽمبر 1903ع – 22 سيپٽمبر 1979ع) ننڍي کنڊ جو اسلامي عالم، قرآن جو مفسر، صحافي، ليکڪ، سياسي مفڪر ۽ [[جماعت اسلامي]] جو باني هو.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-509695-8 }}</ref> هن ويهين صديءَ ۾ اسلام کي رڳو شخصي عقيدي يا عبادتن جي دائري بدران سماجي، سياسي، قانوني ۽ معاشي نظام طور بيان ڪرڻ لاءِ هڪ منظم فڪري خاڪو پيش ڪيو. جديد تحقيق ۾ کيس جديد اسلامي احياءَ ۽ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم ترين نظريه سازن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009230438 |isbn=9781009230438 }}</ref> مودودي جي لکڻين ۾ [[قرآن جي تفسير]]، حديث، اسلامي قانون، سياست، معيشت، سماج، اخلاق، قومپرستي، سيڪيولرزم، عورتن جي سماجي حيثيت ۽ اسلامي رياست جهڙا موضوع شامل آهن. سندس سڀ کان وڏي علمي تصنيف اردو تفسير ''[[تفہيم القرآن]]'' آهي، جڏهن تہ ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' ۽ ٻيا ڪيترائي ڪتاب پڻ سندس مشهور تصنيفن ۾ شامل آهن.<ref name="Nasr1996"/> سندس تحريرون اردو مان عربي، انگريزي، بنگالي، هندي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيون ۽ سندس فڪر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ٻين مسلم معاشرن جي اسلامي احيائي تحريڪن تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Nasr1996"/> 26 آگسٽ 1941ع تي مودودي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو پاڪستان آيو ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي ذريعي ملڪ جي آئين ۽ رياستي نظام کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي اصولن تي قائم ڪرڻ جي سياسي مهم هلائيندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> سندس سياسي ۽ مذهبي نظرين جا ڪيترائي پهلو—خاص ڪري اسلامي رياست، حاڪميت، جمهوريت، عورتن، غير مسلم شهرين، جهاد ۽ اسلامي قانون بابت موقف—علمي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Iqtidar2026"/> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul Ala'a Al-Mowdoodi |url=https://kingfaisalprize.org/ar/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |publisher=King Faisal Foundation |access-date=7 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == ابو الاعلىٰ مودودي 25 سيپٽمبر 1903ع تي [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، ان وقت جي نوابي [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ پيدا ٿيو.<ref name="KFP1979"/> سندس خاندان دهليءَ جي اشرافيه سان تاريخي نسبت رکندڙ سيد خاندان هو.<ref name="Qasmi2017">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |editor-last1=Qasmi |editor-first1=Ali Usman |editor-last2=Robb |editor-first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |doi=10.1017/9781108628012 }}</ref> مودودي پنهنجي دور جي ڪيترن روايتي عالمن جي ابتڙ ڪنهن هڪ مدرسي جي باقاعده ڊگهي نصابي تعليم مان فارغ ٿيل عالم نه هو. سندس تعليم جو وڏو حصو گهر، ذاتي مطالعي ۽ مختلف استادن وٽ حاصل ڪيل تعليم تي ٻڌل هو. ان هوندي به هن عربي، فارسي ۽ اسلامي علوم جو مطالعو ڪيو ۽ بعد ۾ قرآن، حديث، فقه ۽ جديد سياسي فڪر بابت وسيع لکڻيون ڪيون. مورخ علي عثمان قاسمي موجب، مدرسي جي روايتي رسمي تربيت نه هئڻ باوجود مودودي ڪلاسيڪي اسلامي روايت سان گڏ جديد مغربي سياسي فڪر جي به قابل ذڪر ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> سندس والد سيد احمد حسن مودودي وڪالت سان وابسته هو ۽ مذهبي رجحان رکندو هو. ابتدائي عمر ۾ مودودي کي گهر ۾ عربي، فارسي، قرآن ۽ اسلامي تعليم ڏني وئي. سندس رسمي تعليم گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي؛ والد جي بيماري ۽ پوءِ خاندان جي معاشي حالتن سبب نوجوان مودودي کي نسبتاً ننڍي عمر ۾ عملي زندگي اختيار ڪرڻي پئي.<ref name="Nasr1996"/> == صحافتي زندگي == مودودي جي عملي زندگيءَ جي شروعات بنيادي طور [[صحافت]] سان ٿي، ۽ اهو تجربو سندس بعد واري لکڻيءَ جي اسلوب ۽ سياسي فڪر تي نمايان اثرانداز ٿيو. قاسمي موجب، مسجد يا مدرسي سان مستقل وابستگي بدران صحافت مان ڪيريئر شروع ڪرڻ کيس هندستان جي آئيني مستقبل، مسلمانن جي سياسي نمائندگي، هندو-مسلم لاڳاپن ۽ برطانوي اقتدار کان پوءِ ممڪن سياسي نظام بابت هلندڙ بحثن سان سڌي واقفيت ڏني.<ref name="Qasmi2017"/> نوجوانيءَ ۾ هن مختلف اخبارن سان ڪم ڪيو. 1918ع ڌاري سندس صحافتي زندگي شروع ٿي ۽ پوءِ هو جبلپور مان نڪرندڙ روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو. بعد ۾ دهليءَ ۾ مسلمان صحافت سان ڪم ڪيائين. هن ''مسلم'' ۽ پوءِ [[جمعيت علماءِ هند]] سان لاڳاپيل اخبار ''الجمعية'' جي ادارت پڻ ڪئي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Qasmi2017"/> صحافت مودودي لاءِ رڳو پيشو نه رهي؛ اها سندس سياسي ۽ مذهبي خيالن جي تشڪيل جو اهم ذريعو بڻجي وئي. سندس تحرير جو انداز روايتي عالماڻي نثر کان نسبتاً مختلف، سڌو ۽ عام پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ جوڳو هو. ان وسيلي هو پيچيده مذهبي ۽ سياسي تصورن کي جديد سياسي اصطلاحن سان پيش ڪرڻ لڳو.<ref name="Qasmi2017"/> == علمي ۽ فڪري تشڪيل == 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان ۾ فرقيواراڻي تشدد، خلافت تحريڪ کان پوءِ جي سياسي صورتحال ۽ اسلام ۽ جهاد بابت ٿيندڙ بحثن مودودي جي فڪري ارتقا تي اثر وڌو. ان ماحول ۾ هن جهاد جي اسلامي تصور بابت لکڻ شروع ڪيو، جنهن جو نتيجو سندس ابتدائي اهم تصنيف ''الجهاد في الإسلام'' جي صورت ۾ نڪتو. ڪتاب جو مواد پهرين قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Iqtidar2026"/> ''الجهاد في الإسلام'' مودودي جي شروعاتي دور جي اهم تصنيفن مان هئي. جديد Cambridge edition هن ڪتاب کي سندس شروعاتي ۽ اثرائتي سياسي تحريرن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان کي نوآبادياتي دور، تشدد جي جواز، اسلامي سياسي نظام ۽ جديد رياست بابت سندس وسيع فڪر جي پسمنظر ۾ رکي ٿي.<ref name="Iqtidar2026"/> مودودي جو فڪر وقت سان هڪ اهڙي نظريي ڏانهن وڌيو جنهن ۾ اسلام کي مڪمل طرزِ حيات قرار ڏنو ويو. سندس نظر ۾ دين جي دائري ۾ فردي عبادت سان گڏ سياست، معيشت، قانون، سماج ۽ رياست پڻ شامل هئا. ولي نصر جي تجزيي موجب مودودي جديد دور ۾ سياسي اسلام جو هڪ منظم نظرياتي خاڪو تيار ڪيو ۽ ان نظريي کي عملي سماجي تحريڪ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> بهرحال، جديد علمي تحقيق مودودي جي فڪري تشڪيل کي صرف ”اولهه جي مخالفت“ جو نتيجو نٿي سمجهي. نصر ان کي برطانوي هندستان ۾ مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ سياسي طاقت، اجتماعي سڃاڻپ، قومپرستي ۽ نوآبادياتي نظام کان پوءِ مستقبل جي رياست بابت بحثن سان پڻ ڳنڍي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == ترجمان القرآن == 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مودودي پنهنجي رسالي ''ترجمان القرآن'' جي ادارت ۽ اشاعت شروع ڪئي. اهو رسالو اڳتي هلي سندس فڪر جي تشهير جو اهم ذريعو بڻيو. ''ترجمان القرآن'' ۾ هن قرآن، اسلامي تاريخ، سياست، قومپرستي، جديد تهذيب، مسلمانن جي اجتماعي حالت ۽ اسلامي نظام بابت مسلسل مضمون لکيا.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> هن دور تائين مودودي روايتي صحافي کان هڪ منظم مذهبي-سياسي مفڪر ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو. سندس لکڻين ۾ اهو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو تہ مسلمانن جي مسئلن جو حل رڳو سياسي نمائندگي يا اقتدار ۾ حصي حاصل ڪرڻ ۾ نه، پر فرد ۽ سماج کي اسلامي اصولن مطابق نئين سر منظم ڪرڻ ۾ آهي.<ref name="Nasr1996"/> == علامه اقبال ۽ دارالاسلام == 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ مودودي جو رابطو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] ۽ چوڌري نياز علي خان سان ٿيو. چوڌري نياز علي خان پنجاب ۾ هڪ علمي ۽ ديني مرڪز قائم ڪرڻ لاءِ زمين وقف ڪئي هئي، جنهن کي ''دارالاسلام'' جي نالي سان سڃاتو ويو. 1938ع ۾ مودودي حيدرآباد دکن ڇڏي [[پٺاڻ ڪوٽ]] ڀرسان دارالاسلام منتقل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> دارالاسلام واري دور ۾ مودودي کي پنهنجي مذهبي ۽ سماجي فڪر کي هڪ منظم تحريڪ جي صورت ڏيڻ لاءِ ماحول مليو. جيتوڻيڪ اقبال اپريل 1938ع ۾ وفات ڪري ويو، دارالاسلام جو تجربو مودودي جي بعد واري تنظيمي سوچ ۽ جماعت اسلامي جي قيام کان اڳ واري فڪري مرحلي ۾ اهم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> == هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ بابت موقف == مودودي گڏيل هندستان ۾ رائج علائقائي يا قومي قومپرستيءَ جو سخت نقاد هو. سندس نظر ۾ مسلمانن جي بنيادي اجتماعي سڃاڻپ قوم، نسل يا جاگرافي بدران اسلام سان وابسته هئڻ گهرجي. انهيءَ بنياد تي هن [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي گڏيل هندستاني قومپرستيءَ سان گڏ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي مسلمان قومپرستيءَ جي سياسي صورت تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> اهو موقف هڪ اهم تاريخي فرق پيدا ڪري ٿو: مودودي مسلمانن لاءِ اسلامي سياسي نظام جو حامي هو، پر مسلم ليگ جي قيادت هيٺ هلي رهي پاڪستان تحريڪ جي سياسي نظريي ۽ حڪمت عمليءَ سان شروع کان متفق نه هو. علي عثمان قاسمي جي تحقيق موجب مودودي مسلم ليگ ۽ [[محمد علي جناح]] تي تنقيد ڪندي دليل ڏنو تہ رڳو مسلمانن جي اڪثريت واري قومي رياست قائم ٿيڻ سان اها خود بخود ”اسلامي رياست“ نه بڻجي ويندي.<ref name="Qasmi2017"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو پاڪستان بابت ورهاڱي کان اڳ وارو موقف ۽ 1947ع کان پوءِ پاڪستان کي اسلامي رياست بنائڻ لاءِ سندس سياسي سرگرمي ٻه الڳ تاريخي مرحلا آهن؛ ٻنهي کي هڪٻئي سان ملائي پيش ڪرڻ سان سندس سياسي ارتقا جي صحيح تصوير سامهون نٿي اچي.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جو قيام == {{Main|جماعت اسلامي}} مودودي جي فڪري ۽ تنظيمي سرگرمين جو نتيجو 26 آگسٽ 1941ع تي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] جي قيام جي صورت ۾ سامهون آيو. جماعت جي قيام جو مقصد اهڙي منظم جماعت تيار ڪرڻ هو جيڪا اسلامي اصولن مطابق فرد، سماج ۽ آخرڪار رياستي نظام جي تبديلي لاءِ ڪم ڪري. مودودي جماعت جو پهريون امير چونڊيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي جي تصور ۾ جماعت محض چونڊن لاءِ قائم ڪيل سياسي پارٽي نه هئي، بلڪه هڪ نظرياتي ۽ اصلاحي تحريڪ هئي. ان جو ابتدائي طريقو تعليم، تربيت، اشاعت ۽ چونڊيل ڪارڪنن جي تياري ذريعي سماج ۾ تدريجي تبديلي آڻڻ هو. نصر موجب مودودي جي اهم جدت اها هئي تہ هن پنهنجي سياسي-مذهبي نظريي سان گڏ ان کي عملي جامو پارائڻ لاءِ هڪ منظم سماجي ۽ سياسي تنظيم جو خاڪو پڻ پيش ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> ورهاڱي کان اڳ جماعت اسلامي سڄي برطانوي هندستان جي تنظيم هئي. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت جون هندستاني ۽ پاڪستاني شاخون جدا تنظيمي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ لڳيون، جڏهن تہ مودودي پاڪستان منتقل ٿيو ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي قيادت جاري رکي.<ref name="Nasr1996"/> == پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ == 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ مودودي پاڪستان لڏي آيو ۽ [[لاهور]] سندس سياسي، علمي ۽ تنظيمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. ورهاڱي کان اڳ مسلم ليگ جي پاڪستان واري تصور تي تنقيد ڪرڻ باوجود، نئين رياست قائم ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي سرگرمين جو مرڪز پاڪستان جي آئيني ۽ قانوني ڍانچي کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي بنائڻ تي رکيو.<ref name="Nasr1996"/> هن ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي آئين ۾ خدا جي حاڪميت، اسلامي قانون جي بالادستي ۽ رياست جي اسلامي سڃاڻپ کي تسليم ڪرائڻ لاءِ مهم هلائي. پاڪستان جي رياست سان سندس تعلق ان ڪري مختلف وقتن تي تعاون، سياسي اختلاف، گرفتاري ۽ قيد جي مرحلن مان گذريو. سندس اسلامي رياست، جمهوريت ۽ آئين بابت تفصيلي نظريو بعد وارن حصن ۾ الڳ بيان ڪيو ويندو. == گرفتاريون ۽ رياست سان ٽڪراءُ == پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ مودودي ۽ حڪومت جا لاڳاپا جلد خراب ٿيا. 1948ع ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصو قيد ۾ رکيو ويو. سندس سياسي سرگرمين ۾ پاڪستان کي اسلامي آئين ڏيڻ جو مطالبو مرڪزي حيثيت اختيار ڪندو ويو.<ref name="Nasr1996"/> 1953ع ۾ پنجاب، خاص طور [[لاهور]]، ۾ احمدين خلاف تحريڪ ۽ فسادن دوران مودودي جو لکيل رسالو ''قادياني مسئلو'' پڻ شديد سياسي تڪرار جو حصو بڻيو. مارشل لا اختيارين کيس گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ موت جي سزا ٻڌائي. سزا تي عمل نه ٿيو؛ بعد ۾ اها عمر قيد ۾ تبديل ڪئي وئي ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> ان واقعي مودودي جي سياسي حيثيت کي وڏي شهرت ڏني، پر 1953ع جي تشدد ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي تنظيمن جي ڪردار، جماعت اسلامي جي ذميواري ۽ مودودي جي تحريرن جي اثر بابت تاريخي بحث کي سندس حامين جي روايت کان الڳ، معتبر ثانوي ذريعن جي بنياد تي ڏسڻ ضروري آهي. ان موضوع کي سندس احمديت بابت نظرين واري حصي ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويندو. == تفسير تفهيم القرآن == {{Main|تفهيم القرآن}} مودودي 1942ع ۾ قرآن جي اردو تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' لکڻ شروع ڪئي. اهو منصوبو لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تائين جاري رهيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ ترجمي سان گڏ تاريخي پسمنظر، آيتن جي تشريح، سماجي ۽ قانوني مسئلن ۽ مودودي جي سياسي ۽ مذهبي فڪر بابت تفصيلي حاشيا شامل آهن. هي تفسير سندس سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ وسيع اثر رکندڙ تصنيفن مان بڻيو ۽ بعد ۾ ڪيترين ٻولين ۾ ان جا ترجما ٿيا. ''تفهيم القرآن'' سندس مجموعي فڪر کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي رياست، قانون، معيشت، عورت، جهاد، غير مسلمانن ۽ سماجي نظام بابت سندس ڪيترن نظرين جي قرآني استدلال جو تفصيلي اظهار ان ۾ ملي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا == مودودي تقريباً ٽن ڏهاڪن تائين جماعت اسلامي جي قيادت ڪئي. صحت جي مسئلن ۽ تنظيمي حالتن جي پسمنظر ۾ هن 1972ع ۾ جماعت اسلامي جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. امارت ڇڏڻ کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي فڪر ۽ جماعت سان فڪري لاڳاپي ۾ سرگرم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> ساڳئي سال سندس ڊگهي عرصي کان جاري ''تفهيم القرآن'' پڻ مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ جو آخري دور بنيادي طور علمي ڪم، لکڻين ۽ خراب ٿيندڙ صحت سان لاڳاپيل رهيو. == اعزاز == 1979ع ۾ مودودي کي '''اسلام جي خدمت''' جي شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979"/> انعام جي سرڪاري فيصلي ۾ سندس اسلامي صحافت، لکڻين، ننڍي کنڊ ۾ اسلامي فڪر جي تجديد لاءِ سرگرمين ۽ اسلامي قدرن جي ترويج کي انعام ڏيڻ جا اهم سبب ڄاڻايو ويو.<ref name="KFP1979"/> [[File:أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg|thumb|ساڄو|سيد ابوالاعلىٰ مودودي، جنهن کي 1979ع ۾ اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ شاهه فيصل عالمي انعام ڏنو ويو.]] == آخري بيماري ۽ وفات == مودودي ڪيترن سالن کان گڙدن جي بيماريءَ ۾ مبتلا هو ۽ زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.<ref name="Nasr1996"/> 1979ع ۾ علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. علاج دوران سندس حالت وڌيڪ خراب ٿي ۽ 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ 75 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪيائين.<ref name="Nasr1996"/> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو. لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. [[File:Grave maududi.jpg|thumb|ساڄو|[[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ ابو الاعلىٰ مودودي جي قبر]] مودودي جي وفات سندس سياسي ۽ فڪري اثر جو خاتمو ثابت نه ٿي. سندس لکڻيون، جماعت اسلامي جو تنظيمي ڍانچو ۽ اسلامي رياست بابت سندس اصطلاحي ۽ نظرياتي تصورات ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر به جديد اسلامي سياسي تحريڪن جي بحث جو حصو بڻيا. جديد علمي ادب ۾ ان اثر جي نوعيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن، جن جو تفصيلي جائزو مضمون جي ''اثر ۽ ورثو'' واري حصي ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026"/> == فڪر ۽ نظريا == مودودي جي فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام رڳو فرد جي ذاتي عقيدي، عبادت يا روحاني زندگي تائين محدود مذهب نہ، پر انسان جي انفرادي ۽ اجتماعي زندگيءَ لاءِ هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، قانوني ۽ سياسي نظام آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت کي ان نظام جا بنيادي ماخذ قرار ڏنو ۽ جديد رياست، آئين، معيشت ۽ سماج بابت اسلامي اصطلاحن کي ويهين صديءَ جي سياسي ٻوليءَ سان ملائي هڪ منظم نظريو پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Iqtidar2020">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Theorizing Popular Sovereignty in the Colony: Abul Aʿla Maududi's “Theodemocracy” |journal=The Review of Politics |volume=82 |issue=4 |year=2020 |pages=595–617 |doi=10.1017/S0034670520000595 }}</ref> جديد عالمن مودودي جي هن فڪر کي رڳو قديم اسلامي سياسي تصورن جي بحالي قرار ڏيڻ بدران نوآبادياتي هندستان، جديد قومي رياست، عوامي حاڪميت، جمهوريت، سوشلزم ۽ يورپي سياسي نظرين سان سندس فڪري بحث جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهيو آهي.<ref name="Iqtidar2020"/><ref name="Iqtidar2026"/> خاص طور سندس ''حاڪميت''، ''اسلامي رياست'' ۽ ''اسلامي انقلاب'' جهڙا تصور بعد ۾ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم اصطلاحن ۾ شامل ٿيا.<ref name="Zaman2015">{{cite journal |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |title=The Sovereignty of God in Modern Islamic Thought |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=25 |issue=3 |year=2015 |pages=389–418 |doi=10.1017/S1356186314000561 }}</ref> === قرآن ۽ سنت === مودودي قرآن کي اسلامي فڪر ۽ قانون جو بنيادي ماخذ سمجهندو هو، پر قرآن سان گڏ [[سنت]] کي پڻ لازمي قانوني ۽ ديني حجت قرار ڏيندو هو. سندس دليل موجب قرآن پاڻ رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو، تنهنڪري اسلامي نظام کي صرف قرآن تائين محدود ڪري سنت کي قانوني حجيت کان ڌار نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Adams1983">{{cite book |last=Adams |first=Charles J. |chapter=Mawdudi and the Islamic State |editor-last=Esposito |editor-first=John L. |title=Voices of Resurgent Islam |publisher=Oxford University Press |year=1983 |pages=99–133 |isbn=9780195033404 }}</ref> سندس مشهور تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' صرف لفظي يا لغوي تفسير نہ هو؛ ان ۾ تاريخ، قانون، سياست، معيشت ۽ سماجي معاملن بابت سندس فڪري موقف پڻ وڏي پيماني تي بيان ٿيل آهي. انهيءَ ڪري ''تفهيم القرآن'' مودودي جي سياسي ۽ سماجي فڪر کي سمجهڻ لاءِ به بنيادي ماخذ آهي.<ref name="Nasr1996"/> === حاڪميتِ الٰهي === مودودي جي سياسي فڪر جو هڪ اهم تصور '''حاڪميتِ الٰهي''' هو. سندس نظر ۾ آخري ۽ مطلق حاڪميت انسان، بادشاهه، پارليامينٽ يا قوم بدران خدا جي آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙو مطلق قانون ساز اختيار حاصل نہ آهي جنهن تحت هو خدائي هدايت کان آزاد ٿي حلال ۽ حرام جا بنيادي معيار مقرر ڪري.<ref name="Zaman2015"/> محمد قاسم زمان موجب ''حاڪميتِ الٰهي'' جديد اسلام پسند سياسي فڪر جو نمايان تصور بڻيو ۽ مودودي ان جي ويهين صديءَ واري تشڪيل جي اهم ترين مفڪرن مان هو.<ref name="Zaman2015"/> جديد تحقيق ساڳئي وقت اهو پڻ واضح ڪري ٿي تہ مودودي جي حاڪميت واري تصور کي سڌي طرح وچئين دور جي اسلامي سياسي نظريي جو نقل سمجهڻ درست نہ ٿيندو؛ ان جي جديد صورت نوآبادياتي رياست، قانون سازي ۽ عوامي حاڪميت بابت جديد بحثن سان پڻ جڙيل هئي.<ref name="AlAzami2022">{{cite journal |last=Al-Azami |first=Usaama |title=Locating Ḥākimiyya in Global History: The Concept of Sovereignty in Premodern Islam and Its Reception after Mawdūdī and Quṭb |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=355–376 |doi=10.1017/S1356186321000605 }}</ref> مودودي انساني حاڪميت کي رد ڪندي اهو نہ چيو تہ رياستي انتظام ۾ ماڻهن جو ڪو ڪردار ئي نہ هجي. سندس تصور ۾ مسلمان خدا جا ''خليفا'' يا نائب آهن ۽ مقرر ڪيل اسلامي حدن اندر اجتماعي معاملن جي انتظام، مشاورت ۽ اهڙن معاملن بابت فيصلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا جن بابت شريعت ڪو واضح حڪم نہ ڏنو هجي.<ref name="ILC1977">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1977 }}</ref> === اسلامي رياست === {{further|اسلامي رياست}} مودودي جديد دور ۾ ''اسلامي رياست'' جي منظم نظريي کي ترقي ڏيندڙ نمايان مفڪرن مان هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس تصور ۾ اسلامي رياست جي بنياد جا ٽي اهم اصول '''توحيد'''، '''رسالت''' ۽ '''خلافت''' هئا. توحيد مان خدا جي حاڪميت، رسالت مان قرآن ۽ سنت جي رهنمائي، ۽ خلافت مان انسان جي محدود ۽ امانتي سياسي اختيار جو تصور اخذ ڪيو ويو.<ref name="ILC1977"/> هن اسلامي رياست کي ڪنهن مخصوص نسل، قوم يا جاگرافيءَ تي ٻڌل قومي رياست بدران هڪ '''نظرياتي رياست''' طور پيش ڪيو. سندس نظر ۾ رياست جي اسلامي هجڻ جو بنيادي معيار ان جي آباديءَ جو فقط مسلمان هجڻ نہ، پر ان جي قانوني ۽ سياسي نظام جو اسلامي اصولن سان مطابقت رکڻ هو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي 1955ع ۾ پنهنجي مثالي نظام لاءِ ”خدا پرست جمهوري خلافت“ جهڙا لفظ پڻ استعمال ڪيا.<ref name="Nasr1996"/> سندس لکڻين ۾ اسلامي رياست جو دائرو وسيع آهي: خانداني معاملن کان وٺي معيشت، عدليه، انتظاميا، شهرين جي حقن ۽ فرضن، جنگ ۽ امن ۽ بين الاقوامي لاڳاپن تائين شريعت کي هدايت جو بنياد قرار ڏنو ويو.<ref name="Adams1983"/> بهرحال سندس تصور ۾ رياست جو هر انتظامي تفصيل اڳواٽ مقرر ٿيل نہ هو. مودودي پاڻ تسليم ڪيو تہ انساني معاملن جو هڪ وڏو ميدان اهڙو آهي جنهن بابت شريعت خاموش آهي؛ اهڙن معاملن ۾ اسلامي رياست حالتن مطابق قانون ۽ ضابطا ٺاهي سگهي ٿي، بشرطيڪ اهي قرآن ۽ سنت جي واضح حڪمن سان ٽڪراءَ ۾ نہ هجن.<ref name="Adams1983"/> === ٿيئوڊيموڪريسي === مودودي پنهنجي مثالي سياسي نظام کي روايتي معنيٰ ۾ '''[[ٿيوڪريسي]]''' سڏڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن '''خدائي جمهوريت''' (Theodemocracy) يا ''خدائي جمهوري نظام'' جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ آخري حاڪميت خدا جي هجي، پر مسلمان اجتماعي طور خلافت جي حق کي استعمال ڪن.<ref name="Iqtidar2020"/> حميرا اقتدار جي تحقيق موجب مودودي جي ''خدائي جمھوريت'' کي فقط ”مذهبي آمريت“ جو مترادف سمجهڻ سندس نظريي جي پيچيدگي کي نظرانداز ڪري ٿو. مودودي هڪ طرف مطلق عوامي حاڪميت کي رد ڪيو، پر ٻئي طرف حڪمرانن کي خدا جي نمائندگي ڪندڙ پادري طبقي جي صورت ۾ مطلق اختيار ڏيڻ به قبول نہ ڪيو. سندس تصور ۾ اجتماعي مشاورت، نمائندگي ۽ عوام جي سياسي شموليت موجود هئي، پر اها شريعت جي حدن اندر هئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === جمهوريت ۽ شوريٰ === مودودي مغربي لبرل جمهوريت جي ان اصول سان اختلاف رکندو هو جنهن موجب عوام يا سندن چونڊيل پارليامينٽ آخري قانون ساز حاڪم آهي. سندس خيال ۾ جيڪڏهن اڪثريت کي اخلاقي يا خدائي حدن کان آزاد مڪمل قانون ساز اختيار ڏنو وڃي تہ مقبول خواهش پاڻ صحيح ۽ غلط جو معيار بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Iqtidar2020"/> هن آمريڪا ۾ شراب جي ممانعت ۽ پوءِ ان جي خاتمي کي مثال طور استعمال ڪندي دليل ڏنو تہ عددي اڪثريت لازمي طور اخلاقي يا سماجي لحاظ کان درست فيصلو نٿي ڪري.<ref name="PoliticalTheory">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Political Theory of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |edition=8th |year=1993 |pages=23–25 }}</ref> ٻئي طرف، هو حڪومت جي معاملن ۾ '''شوريٰ''' يا گڏيل صلاح مشوري کي ضروري سمجهندو هو. حڪمران کي ماڻهن جي اعتماد جو حامل هئڻ گهرجي ۽ جن معاملن بابت شريعت ۾ قطعي حڪم موجود نہ هجي، انهن بابت مسلمانن جي صلاح ۽ اتفاق ذريعي فيصلا ڪري سگهجن ٿا.<ref name="ILC1977"/><ref name="Adams1983"/> انهيءَ سبب مودودي جي جمهوريت بابت موقف کي سادي نموني ”جمهوريت جي حمايت“ يا ”جمهوريت جي مڪمل مخالفت“ طور بيان ڪرڻ اڻپورو آهي. هو عوامي نمائندگي ۽ مشاورت قبول ڪندو هو، پر عوام جي غير محدود قانون ساز حاڪميت کي رد ڪندو هو.<ref name="Iqtidar2020"/> === رياستي ادارا ۽ آئين === مودودي جو خيال هو تہ اسلام جا بنيادي آئيني اصول قرآن، سنت، خلفاءِ راشدين جي روايت ۽ اسلامي قانوني ورثي مان اخذ ٿين ٿا، پر جديد رياست لاءِ انهن اصولن کي لکيل آئين جي صورت ڏيڻ ضروري آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن جي تصور موجب رياست جو سربراهه چونڊيل هجي ۽ عوام جو اعتماد حاصل هجي. قانون ساز اداري ۾ اهڙا ماڻهو شامل هجن جيڪي اسلامي قانون کي سمجهڻ ۽ جديد مسئلن تي ان جي اصولن کي لاڳو ڪرڻ جي صلاحيت رکن. قانون سازيءَ جو اختيار اهڙن شعبن ۾ وسيع ٿي سگهي ٿو جن بابت شريعت واضح حڪم نہ ڏئي، پر قرآن ۽ سنت جي قطعي حڪمن کي تبديل ڪرڻ پارليامينٽ جي اختيار ۾ نہ هوندو.<ref name="ILC1977"/> مودودي جي عدليه بابت سوچ وقت سان تبديل ٿي. شروعاتي دور ۾ هن مغربي adversarial عدالتي نظام ۽ وڪيلن جي ڪردار تي تنقيد ڪئي، پر پاڪستان ۾ جماعت اسلامي خلاف سرڪاري ڪارروائين دوران عدالتن کان رليف ملڻ کان پوءِ هن آزاد عدليه، اپيل جي حق ۽ [[مخالف ڌرين وارو عدالتي نظام]] يا فريقي مقابلي وارو عدالتي نظام يا ايڊورسريل سسسٽم جي فائدن کي وڌيڪ قبول ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح سندس سياسي فڪر مڪمل طور جامد نہ رهيو؛ عملي پاڪستاني سياست ۽ رياستي ادارن سان تجربن جي نتيجي ۾ سندس ڪجهه آئيني تجويزون تبديل ٿينديون رهيون.<ref name="Nasr1996"/> === شريعت === مودودي لاءِ '''[[شريعت]]''' اسلامي رياست جي سڃاڻپ جو بنيادي معيار هئي. هن لکيو تہ جيڪڏهن مسلمان سماج شعوري طور شريعت کي رد ڪري پنهنجو قانون ان کان آزاد ڪنهن ٻئي ماخذ مان اخذ ڪري، تہ اهڙو سماج اسلامي نظام جي بنيادي دعويٰ کي ڪمزور ڪري ٿو.<ref name="IslamicLaw1955">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=Islamic Law and Its Introduction |publisher=Islamic Publications |year=1955 |pages=13–14 }}</ref> سندس تصور ۾ شريعت رڳو عبادتن يا خانداني قانون تائين محدود نہ هئي، پر سماجي ۽ معاشي معاملا، انتظام، عدليه، شهري حق ۽ فرض ۽ جنگ ۽ امن جا اصول پڻ ان جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref name="Adams1983"/> مودودي اسلامي فوجداري قانون جي [[حدود]]، سود جي خاتمي ۽ ٻين شرعي حڪمن جي نفاذ جي حمايت ڪئي. هن مغربي يا مغرب زدہ مسلمانن طرفان حدود کي ظالماڻو قرار ڏيڻ واري تنقيد رد ڪئي، پر ساڳئي وقت دليل ڏنو تہ اهڙيون سزائون هڪ مڪمل اسلامي سماجي نظام ۽ اسلامي تعليم جي قيام کان اڳ الڳ نموني لاڳو ڪرڻ مناسب نہ ٿيندو.<ref name="Nasr1996"/> 2026ع ۾ [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] پاران شايع ڪيل سندس چونڊ سياسي تحريرن جي اسڪالري ايڊيشن پڻ سندس ''Islamic Law and Constitution'' واري بحث کي ان ڪوشش طور بيان ڪري ٿي جنهن ۾ مودودي جديد رياستي حڪمراني ۽ شريعت جي وچ ۾ مطابقت جو سياسي-قانوني تصور پيش ڪيو.<ref name="Iqtidar2026"/> === اجتهاد === مودودي [[اجتهاد]] کي مڪمل طور رد نہ ڪيو، پر ان جي استعمال لاءِ سخت علمي شرطون رکندو هو. سندس نظر ۾ اجتهاد اهڙي شخص يا اداري جو ڪم هجڻ گهرجي جنهن کي قرآن، سنت، فقهي اصولن ۽ اسلامي علمي روايت تي عبور هجي ۽ جيڪو شريعت کي آخري معيار طور قبول ڪري.<ref name="Nasr1996"/> ان لحاظ کان سندس تصور جديديت پسند مفڪرن کان مختلف هو، جيڪي جديد عقل يا سماجي ضرورتن کي روايتي فقهي نتيجن جي وسيع نئين تشريح لاءِ وڌيڪ آزاد معيار طور استعمال ڪندا هئا. === اسلامي انقلاب === مودودي 1930ع ۽ 1940ع جي ڏهاڪن کان اسلام کي هڪ ''انقلابي نظريي'' ۽ جماعت اسلامي کي سماجي تبديليءَ جي تحريڪ طور بيان ڪندو رهيو. سندس استعمال ڪيل '''اسلامي انقلاب''' جو تصور بعد ۾ ٻين اسلامي تحريڪن ۾ وڏي پيماني تي رائج ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> پر مودودي جو ”انقلاب“ عام طور هٿياربند بغاوت يا اوچتي اقتدار تي قبضي جي معنيٰ ۾ نہ هو. هن سماج جي اخلاقي ۽ فڪري تبديلي، تربيت يافته ڪارڪنن جي تياري، تعليم ۽ دعوت ذريعي تدريجي تبديليءَ کي ترجيح ڏني. سندس خيال ۾ پائيدار سياسي تبديلي ان وقت ممڪن هئي جڏهن سماج ۾ ان لاءِ فڪري ۽ اخلاقي بنياد تيار ٿي وڃي.<ref name="Nasr1996"/> 1957ع ۾ جماعت اسلامي جي مستقبل جي حڪمت عملي بابت هن غير آئيني ذريعن سان سياسي نظام بدلائڻ جي مخالفت ڪئي. ايوب خان ۽ پوءِ ذوالفقار علي ڀٽي جي حڪومتن سان شديد اختلافن باوجود مودودي عام طور جماعت کي ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جي مخالفت ڪندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو انقلابي سياسي vocabulary ۽ سندس تجويز ڪيل عملي طريقو الڳ رکڻ ضروري آهي: سندس لکڻين ۾ سماجي نظام جي بنيادي تبديلي لاءِ انقلابي اصطلاح موجود آهن، پر جماعت لاءِ سندس سياسي حڪمت عملي گهڻو ڪري تدريجي، تنظيمي ۽ آئيني رهي.<ref name="Nasr1996"/> === قومپرستي === مودودي '''[[قومپرستي]]''' کي جديد مغربي سياسي تصور سمجهندو هو ۽ مسلمانن جي بنيادي سياسي سڃاڻپ کي جاگرافي، نسل يا ٻوليءَ سان ٻڌڻ جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس خيال ۾ اسلامي امت سرحدن ۽ نسلي قوميتن کان مٿانهين مذهبي برادري آهي، تنهنڪري مسلمانن کي قومپرست وفاداريءَ بدران اسلام سان پنهنجي بنيادي اجتماعي وابستگي قائم رکڻ گهرجي. هن قومپرستيءَ جي ڪجهه صورتن کي ايتري حد تائين رد ڪيو جو انهن کي توحيد سان متصادم قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ قوم کي آخري سياسي وفاداريءَ جو مرڪز بڻائڻ اسلام جي عالمگير دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> اهو ئي سبب هو جو ورهاڱي کان اڳ هو ڪانگريس جي گڏيل هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ جي مسلمان قومي رياست واري منصوبي ٻنهي کان فاصلو رکندو هو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ، البت، هن نئين ملڪ کي پنهنجي تصور واري اسلامي رياست ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ڪئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === سيڪيولرزم === مودودي [[سيڪيولرزم]] جو پڻ سخت نقاد هو. هن ان لاءِ اردو ۾ اڪثر ''لادينيت'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ۽ سيڪيولر سياست کي مذهب ۽ اخلاقيات کي اجتماعي حڪمرانيءَ کان جدا ڪرڻ واري نظام طور ڏٺو.<ref name="Adams1983"/> سندس نظر ۾ اخلاقي قدرن جو آخري سرچشمو خدا ۽ وحي هئا؛ تنهنڪري رياست کي مذهب کان اصولي طور آزاد ڪرڻ آخرڪار سياست کي مستقل خدائي اخلاقي معيار کان محروم ڪري ڇڏيندو. Charles J. Adams جي تجزيي موجب مودودي لاءِ سيڪيولرزم صرف رياست جي مذهبي غيرجانبداري نہ، پر هڪ اهڙو تصور هو جنهن ۾ انساني خواهش يا سياسي طاقت کي خدائي هدايت کان خودمختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Adams1983"/> هي تفسير جديد سيڪيولرزم جي سڀني نظرين جي غيرجانبدار وصف نہ، بلڪه '''مودودي جو پنهنجو تنقيدي تصور''' هو؛ تنهنڪري ان کي سندس موقف طور بيان ڪرڻ ضروري آهي. === اسلامي جديديت === مودودي جديديت ۽ مغربي تهذيب کي هڪ ئي شيءِ نہ سمجهندو هو. هن جديد سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ ڪارائتي ادارتي طريقن کي اصولي طور رد نہ ڪيو، پر مغربي تهذيب جي فلسفي، سيڪيولر اخلاقيات ۽ سماجي قدرن جي تقليد جي مخالفت ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> هو [[اسلامي جديديت]] جي انهن مفڪرن سان متفق هو تہ اسلام عقل جي خلاف نہ آهي. اختلاف ان ڳالهه تي هو تہ قرآن ۽ سنت کي جديد انساني عقل جي معيار تي پرکيو وڃي يا عقل کي وحي جي دائري اندر استعمال ڪيو وڃي. مودودي جي نظر ۾ قرآن ۽ سنت آخري معيار هئا؛ عقل جو ڪم انهن جي معنائن ۽ نون حالتن ۾ انهن جي اطلاق کي سمجهڻ هو، نہ تہ وحي جي صحت جو آزاد حاڪم بڻجڻ.<ref name="Mortimer1982">{{cite book |last=Mortimer |first=Edward |title=Faith and Power: The Politics of Islam |publisher=Vintage Books |year=1982 |page=204 |isbn=9780571119448 }}</ref> محققن ساڳئي وقت نشاندهي ڪئي آهي تہ مغربيت جي مخالفت باوجود مودودي پنهنجي فڪر ۾ جديد سياسي اصطلاحن—''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست''، ''آئين''، ''پارٽي'' ۽ ''نظام''—جو وسيع استعمال ڪيو. ان ڪري سندس فڪر روايتي اسلامي اصطلاحن ۽ جديد سياسي لغت جي هڪ نئين ميلاپ طور پڻ مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="Iqtidar2026"/> === سائنس === مودودي جديد [[سائنس]] کي بذات خود ڪنهن مخصوص مذهبي يا سيڪيولر فلسفي سان لازم ملزوم نہ سمجهندو هو. سندس مشهور تشبيهه موجب جديد سائنس هڪ ''جسم'' وانگر هئي جنهن ۾ مختلف فلسفي يا قدرن جو ''روح'' داخل ٿي سگهي ٿو؛ جيئن ريڊيو پاڻ پيغام جو نظريو مقرر نہ ڪندو آهي پر مختلف قسم جا پيغام نشر ڪري سگهي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> انهيءَ بنياد تي هن جديد سائنسي ۽ فني علم حاصل ڪرڻ جي مخالفت نہ ڪئي؛ سندس اعتراض ان وقت پيدا ٿيندو هو جڏهن سائنس سان گڏ مادي پرستي يا سيڪيولر فلسفي کي به لازمي سچ طور قبول ڪيو وڃي.<ref name="Nasr1996"/> === مغربي تهذيب بابت موقف === مودودي جديد مغربي تهذيب جي سائنس ۽ فني ڪاميابين ۽ ان جي اخلاقي ۽ سماجي قدرن وچ ۾ فرق ڪندو هو. سندس تنقيد خاص طور سيڪيولرزم، قومپرستي، آزاد جنسي سماجي لاڳاپن، سودي معيشت ۽ مطلق عوامي حاڪميت تي مرڪوز هئي.<ref name="Nasr1996"/> ان هوندي به جديد تحقيق سندس فڪر کي ”مغرب جي مڪمل رد“ تائين محدود نٿي ڪري. [[حميرا اقتدار]] موجب مودودي نوآبادياتي لبرل رياست کي هڪ طرف تنقيد جو نشانو بڻايو، پر ٻئي طرف جديد رياست، آئين، نمائندگي ۽ حاڪميت جي ڪيترن ئي ادارتي تصورن سان فڪري طور بحث ڪندي انهن کي پنهنجي اسلامي سياسي نظريي ۾ نئين صورت پڻ ڏني.<ref name="Iqtidar2020"/> === مغل سلطنت ۽ اڪبر بابت موقف === مودودي [[مغل سلطنت]] جي تاريخ کي مڪمل طور مثالي اسلامي حڪمراني نہ سمجهندو هو. خاص طور هن [[اڪبر اعظم]] جي مذهبي پاليسين ۽ جنهن کي بعد جي ادب ۾ ''[[دين الهي]]'' چيو ويو، ان تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان کي اسلامي عقيدي کان انحراف سان ڳنڍيو. بهرحال اڪبر جي مذهبي پاليسيءَ بابت جديد مورخن ۾ اختلاف موجود آهي. [[ايس. ايم. اڪرام]] سميت ڪجهه محققن دليل ڏنو آهي تہ اڪبر جو مقصد نئون منظم مذهب قائم ڪرڻ بدران پنهنجي چونڊيل درٻارين سان ''ارادت'' يا روحاني شاگرديءَ جو تعلق پيدا ڪرڻ هو.<ref name="Ikram1964">{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |editor-last=Embree |editor-first=Ainslie T. |title=Muslim Civilization in India |chapter=Religion at Akbar's Court |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 }}</ref> ان ڪري اڪبر بابت مودودي جي راءِ کي تاريخي حقيقت جي قطعي بيان بدران سندس مذهبي-سياسي تفسير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === عالمن ۽ روايتي فقهي ورثي بابت موقف === مودودي روايتي [[علماء]] جو مڪمل مخالف نہ هو، پر هن پنهنجي دور جي مذهبي عالمن جي علمي ۽ سياسي ڪردار تي سخت تنقيد ڪئي. سندس خيال ۾ ڪيترائي عالم جديد سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کان اڻواقف هئا ۽ فقهي روايت جي بنيادي اصولن ۽ تاريخي تفصيلن وچ ۾ فرق ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا هئا.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع ۽ جديد حالتن لاءِ اجتهاد تي زور ڏنو، پر ساڳئي وقت اجتهاد کي غير تربيت يافته ماڻهن لاءِ آزاد نہ ڇڏيو. سندس مثالي اسلامي نظام ۾ جديد ۽ روايتي ٻنهي علمن سان واقف عالمن ۽ قانوندانن کي اهم ڪردار حاصل هو.<ref name="Nasr1996"/> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس علماء سان تعلق پڻ تبديل ٿيو. جن روايتي مذهبي حلقن تي هو اڳ تنقيد ڪندو هو، انهن مان ڪيترن سان اسلامي آئين ۽ ٻين سياسي مسئلن تي جماعت اسلامي عملي اتحاد پڻ قائم ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> === عورتن بابت خيال === مودودي جي سماجي فڪر ۾ [[عورت]]، خاندان، پردو ۽ مردن ۽ عورتن جي سماجي ڪردارن بابت سوالن کي خاص اهميت حاصل هئي. هن انهن موضوعن تي پنهنجي مشهور ڪتاب ''پردہ'' (''Purdah and the Status of Woman in Islam'') ۾ تفصيلي بحث ڪيو. ڪتاب پهريون ڀيرو 1939ع–1940ع جي لڳ ڀڳ شايع ٿيو ۽ شروع کان ئي بحث هيٺ رهيو.<ref name="IqtidarPardah2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=160–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> مودودي جو خيال هو تہ مرد ۽ عورت انساني ۽ اخلاقي قدر جي لحاظ کان خدا آڏو ذميوار آهن، پر سندن سماجي ڪردار مڪمل طور هڪجهڙا نہ آهن. هن اهڙي صنفي مساوات جي مخالفت ڪئي جنهن ۾ مرد ۽ عورت جا سماجي ڪردار هڪٻئي سان مڪمل طور مٽاسٽا لائق سمجهيا وڃن. جديد محقق [[حميرا اقتدار]] جي تجزيي موجب ''پردہ'' ۾ مودودي جو استدلال صرف روايتي صنفي علحدگيءَ جو دفاع نہ هو؛ هن جديد سرمائيداري، مارڪيٽ ۾ عورت جي محنت جي وڪري ۽ خاندان تي مارڪيٽ جي اثرن بابت پڻ تنقيدي دليل ڏنا.<ref name="IqtidarEquality2021">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Conservative Anti-Colonialism: Maududi, Marx and Social Equality |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=295–310 |doi=10.1017/S1356186321000332 }}</ref> [[عرفان احمد]] موجب مودودي جديد شهري زندگيءَ ۾ عورتن جي وڌندڙ عوامي موجودگيءَ کي اسلامي اخلاقي ۽ خانداني نظام لاءِ هڪ اهم چئلينج سمجهندو هو. هن بازارن، ڪاليجن، ٿيئٽرن ۽ ٻين گڏيل سماجي هنڌن ۾ مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول، ۽ جديد تفريحي ثقافت جي ڪيترن پاسن تي تنقيد ڪئي.<ref name="IrfanAhmad2013">{{cite book |last=Ahmad |first=Irfan |chapter=Cracks in the 'Mightiest Fortress' |editor1-last=Osella |editor1-first=Filippo |editor2-last=Osella |editor2-first=Caroline |title=Islamic Reform in South Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |page=322 |isbn=9781107276673 }}</ref> ==== خاندان ۽ گهريلو ڪردار ==== مودودي خاندان کي اسلامي سماج جي بنيادي اداري طور ڏٺو. ''Towards Understanding Islam'' ۾ هن عورت جي بنيادي ذميوارين ۾ گهر جي انتظام، ٻارن جي تربيت ۽ پرورش ۽ خانداني زندگيءَ جي سنڀال کي شامل ڪيو.<ref name="TUIWomen">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |others=Khurshid Ahmad, translator |year=1979 |page=112 }}</ref> سندس نظر ۾ خاندان اندر مرد ۽ عورت جي ذميوارين جي ورهاست سندن برابريءَ جي نفي نہ، پر مختلف سماجي ڪردارن جي تقسيم هئي. تنهن هوندي بہ جديد صنفي مطالعي ۾ سندس هن تصور کي واضح طور درجابنديءَ تي ٻڌل تصور پڻ سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس تجويز ڪيل سماجي نظام عورت جي عوامي، سياسي ۽ معاشي سرگرميءَ تي مرد جي ڀيٽ ۾ گهڻيون پابنديون لاڳو ڪندو هو.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== پردو ۽ صنفي علحدگي ==== مودودي [[پردو|پردي]] کي رڳو لباس جو مسئلو نہ، پر مردن ۽ عورتن جي سماجي تعلقن کي منظم ڪندڙ وسيع نظام سمجهندو هو. هن غير محرم مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول جي مخالفت ڪئي ۽ دليل ڏنو تہ ضرورت کان سواءِ عورتن جو گهر کان ٻاهر نڪرڻ محدود رهڻ گهرجي.<ref name="IqtidarPardah2026"/> هن [[سورة النور]] جي آيتن 30–31 ۽ [[سورة الأحزاب]] جي آيتن 32–33 ۽ 59 کي پردي ۽ صنفي اخلاق بابت پنهنجي استدلال جي اهم بنيادن طور استعمال ڪيو.<ref name="PardahCommands2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Commandments regarding Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=191–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> منهن ۽ هٿن جي پردي بابت فقهي اختلاف ۾ مودودي وڌيڪ سخت موقف اختيار ڪيو. سندس لکڻين ۾ عام حالتن ۾ گهر کان ٻاهر نڪرندڙ عورت لاءِ منهن ۽ هٿن کي به ڍڪڻ جي حمايت ملي ٿي، جڏهن تہ حقيقي ضرورت جي حالت ۾ ان جي گنجائش تسليم ڪئي وئي.<ref name="TUIWomen"/><ref name="Ruthven329">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |page=329 }}</ref> مودودي جو عورتن بابت هي موقف جماعت اسلامي اندر هميشه اڻبدليل نہ رهيو. عرفان احمد جي تحقيق موجب 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جماعت جي ڪجهه ڪارڪنن ۽ مفڪرن عورتن جي تعليم، ملازمت، سياسي شموليت ۽ چهري جي پردي بابت مودودي جي تشريح کان مختلف رايا پيش ڪيا.<ref name="AhmadWomen2008">{{cite journal |last=Ahmad |first=Irfan |title=Cracks in the 'Mightiest Fortress': Jamaat-e-Islami's Changing Discourse on Women |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=549–575 |doi=10.1017/S0026749X07003101 }}</ref> ==== عورتن جي سياسي ڪردار بابت موقف ==== مودودي عورت کي رياست جي سربراهه ٿيڻ يا مردن ۽ عورتن تي مشتمل عام قانون ساز اداري ۾ ساڳي سياسي ڪردار ادا ڪرڻ جي حمايت نہ ڪندو هو. سندس تجويز موجب عورتون پنهنجي نمائندن تي مشتمل هڪ الڳ مجلس چونڊي سگهن ٿيون، جيڪا عورتن جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل معاملن تي راءِ ڏئي ۽ عام قومي معاملن تي تنقيد پڻ ڪري سگهي.<ref name="ILC308">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=308 }}</ref> بعد واري جماعت اسلامي جي عملي سياست هن ابتدائي نظريي کان ڪيترن معاملن ۾ اڳتي وڌي. ڏکڻ ايشيا ۾ جماعت سان لاڳاپيل عورتن تعليم، سياسي مهمن ۽ تنظيمي سرگرمين ۾ وڌندڙ ڪردار ادا ڪيو؛ بنگلاديش بابت مطالعي پڻ جماعت جي بعد واري عورتن بابت discourse ۽ مودودي جي ابتدائي موقف وچ ۾ تبديليءَ جي نشاندهي ڪئي آهي.<ref name="Shehabuddin2008">{{cite journal |last=Shehabuddin |first=Elora |title=Jamaat-i-Islami in Bangladesh: Women, Democracy and the Transformation of Islamist Politics |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=577–603 |doi=10.1017/S0026749X07003210 }}</ref> ==== خانداني منصوبابندي ==== مودودي جديد [[خانداني منصوبابندي]] ۽ خاص طور آباديءَ کي سرڪاري پاليسيءَ وسيلي محدود ڪرڻ جو مخالف هو. هن اهڙي پاليسيءَ کي فطري نظام ۾ مداخلت ۽ خدا جي رزق ۽ آباديءَ بابت تدبير تي اعتماد جي کوٽ سان ڳنڍيو.<ref name="BirthControl">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Birth Control |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1978 |page=73 }}</ref> هن آباديءَ جي واڌ کي لازمي طور معاشي تباهيءَ جو سبب سمجهڻ کان به انڪار ڪيو. محمد نجات الله صديقي موجب مودودي ان دليل سان به اختلاف ڪيو تہ ننڍو خاندان لازمي طور ٻارن کي بهتر غذا ۽ تعليم فراهم ڪري ٿو؛ مودودي مشڪلات ۽ محدود وسيلن کي ڪڏهن ڪڏهن انساني شخصيت ۽ محنت لاءِ محرڪ پڻ سمجهندو هو.<ref name="Siddiqi2007">{{cite book |last=Siddiqi |first=Mohammad Nejatullah |title=Muslim Economic Thinking: A Survey of Contemporary Literature |publisher=The Islamic Foundation |location=Leicester |year=2007 |page=41 }}</ref> === موسيقي ۽ تفريح === مودودي [[موسيقي]] ۽ ناچ جي ڪيترين مروج صورتن کي پنهنجي اسلامي اخلاقي نظام سان ناموافق سمجهندو هو. سندس معاشي ۽ سماجي لکڻين ۾ موسيقارن، ناچ ڪندڙن ۽ تفريحي صنعت کي اهڙي عياش معاشري جي مثالن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ دولت ضرورتن ۽ سماجي ڀلائيءَ بدران اهڙين سرگرمين تي خرچ ٿئي ٿي جن کي هو اخلاقي طور نقصانڪار سمجهندو هو.<ref name="EconomicSystem1941">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |orig-year=1941 }}</ref> ان موقف کي مودودي جي مجموعي سماجي فلسفي جي پسمنظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ هو جديد تجارتي تفريح، جنسي نمائش ۽ صارف پرستيءَ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل مسئلا سمجهندو هو. سندس موسيقي بابت موقف کي سڀني اسلامي فقهي مڪتبن جو متفقه موقف سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي تاريخ ۾ موسيقي ۽ سماع بابت مختلف فقهي ۽ صوفيانه رايا موجود رهيا آهن. === معاشي فڪر === مودودي جديد '''اسلامي معاشيات''' جي ابتدائي اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيل ''The Economic Problem of Man and Its Islamic Solution'' ۽ ''Economic System of Islam'' جديد اسلامي معاشي فڪر جي تشڪيل ۾ اثرانداز ٿيا.<ref name="NasrEconomics">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=103–106 |isbn=9780195096958 }}</ref> اقتصاديات جي ماهر [[محمد عمر چپرا]] مودودي کي انهن مفڪرن مان شمار ڪيو آهي جن جديد دور ۾ اسلامي معاشيات کي هڪ جدا فڪري موضوع طور اڳتي وڌائڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |volume=94 |issue=2 |year=2004 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> مودودي جو معاشي نظريو سرمائيداري ۽ سوشلزم ٻنهي کان پاڻ کي الڳ پيش ڪندو هو. سندس خيال ۾ اسلام خانگي ملڪيت ۽ واپار کي تسليم ڪري ٿو، پر ملڪيت کي مڪمل ۽ غير مشروط حق نہ بڻائي ٿو؛ زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، اخلاقي پابنديون ۽ سماجي ذميواري ملڪيت جي استعمال تي حدون مقرر ڪن ٿيون.<ref name="EconomicSystem1941"/> جديد اسلامي معاشيات بابت وسيع علمي ادب ۾ پڻ خانگي ملڪيت ۽ مارڪيٽ کي عام طور قبول ڪرڻ، پر انهن کي شريعت ۽ اخلاقي ذميوارين سان محدود ڪرڻ، اسلامي معاشي فڪر جون اهم خصوصيتون سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="OxfordIslamicEconomics">{{cite encyclopedia |last=Wilson |first=Rodney |title=Islamic Economic Principles |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Religion |publisher=Oxford University Press |year=2019 |doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.685 }}</ref> ==== سرمائيداريءَ تي تنقيد ==== مودودي [[سرمائيداري]] کي ان جي غير محدود صورت ۾ رد ڪيو. سندس تنقيد جو هڪ حصو سودي مالياتي نظام، دولت جي ارتڪاز، استحصال ۽ دولت کي اخلاقي ذميواريءَ کان آزاد سمجهڻ تي مرڪوز هو.<ref name="EconomicSystem1941"/> هن جديد اقتصاديات جي بچت ۽ سيڙپڪاريءَ بابت ڪجهه بنيادي مفروضن تي پڻ سخت تنقيد ڪئي. سندس دليل هو تہ آمدنيءَ جو وڏي پيماني تي خرچ کان هٽي مالي بچت ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ ڏانهن وڃڻ مجموعي طلب کي گهٽائي سگهي ٿو ۽ ان مان وڌيڪ پيداوار، واپاري مقابلو ۽ معاشي بحران پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="MaududiSaving">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=21–24 }}</ref> هي معاشي تجزيو جديد mainstream economics جو متفقه نتيجو نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي مودودي جي معاشي نظريي طور ئي بيان ڪرڻ مناسب آهي. ==== سوشلزم بابت موقف ==== مودودي [[سوشلزم]] ۽ [[ڪميونزم]] جو پڻ سخت مخالف هو. سندس خيال ۾ پيداوار جي ذريعن کي وڏي پيماني تي رياست جي ملڪيت ۾ ڏيڻ معاشي طاقت سان گڏ سياسي طاقت به حڪومت وٽ مرڪوز ڪري ڇڏي ٿو ۽ فرد جي آزادي ۽ ملڪيت جي حق کي خطري ۾ وجهي ٿو.<ref name="EconomicSystemSocialism">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=25–28 }}</ref> هن غربت ۽ معاشي استحصال جي وجود کي تسليم ڪيو، پر مارڪسي تجزيي سان اختلاف ڪيو تہ انهن جو بنيادي سبب خانگي ملڪيت يا نفعي جو تصور آهي. سندس نظر ۾ اصل مسئلو دولت جي استعمال ۾ اخلاقي ضابطن، سماجي ذميواري ۽ شرعي حدن جي کوٽ هو.<ref name="RuthvenEconomic">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=329–330 }}</ref> حميرا اقتدار جي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جي سوشلزم سان سخت اختلاف باوجود سندس سرمائيداري ۽ مارڪيٽائيزيشن بابت ڪجهه دليلن ۾ مارڪسي تنقيد سان قابل ذڪر فڪري مشابهت موجود هئي، خاص طور سماجي تعلقن کي مارڪيٽ جي منطق هيٺ آڻڻ بابت.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== اسلامي معاشي نظام ==== مودودي پنهنجي تجويز ڪيل نظام کي ليسي فيئر (گهٽ حڪومتي مداخلت واري آزاد معاشي پاليسي) سرمائيداري ۽ رياستي سوشلزم جي وچ ۾ صرف هڪ '''مخلوط معيشت''' نہ سمجهندو هو. سندس دعويٰ هئي تہ اسلامي معاشي نظام جو بنياد هڪ الڳ اخلاقي ۽ قانوني worldview تي آهي، جنهن ۾ حلال ۽ حرام، زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، سماجي ذميواري ۽ خانگي ملڪيت گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="NasrEconomics"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ مودودي جي بيان ڪيل معاشي نظامن جو تقابلي خاڪو ! پهلو ! سرمائيداري بابت سندس تنقيد ! سوشلزم بابت سندس تنقيد ! سندس تجويز ڪيل اسلامي نظام |- | ملڪيت | خانگي ملڪيت کي حد کان وڌيڪ آزادي | رياستي ملڪيت جو حد کان وڌيڪ غلبو | خانگي ملڪيت، پر شرعي ۽ سماجي ذميوارين سان |- | سرمايو | سودي سرمايي ۽ دولت جي ارتڪاز تي تنقيد | سرمايي تي رياستي ڪنٽرول | سود کان پاڪ سيڙپڪاري ۽ نفعي-نقصان ۾ شراڪت |- | سماجي انصاف | مارڪيٽ پاڻ ڪافي نہ آهي | جبري مساوات فردي آزادي گهٽائي سگهي ٿي | زڪوات، وراثت، خيرات ۽ اخلاقي ذميواري |- | رياست | غير محدود مارڪيٽ جي مخالفت | مڪمل معاشي مرڪزيت جي مخالفت | شرعي حدن اندر ضابطو ۽ سماجي ڀلائي |} هي جدول مودودي جي پنهنجي اصولي درجابندي جو خلاصو آهي؛ جديد معاشي علم ۾ سرمائيداري ۽ سوشلزم جون گهڻيون مختلف صورتون موجود آهن ۽ اهي لازمي طور انهن ٽن سادن خانن تائين محدود نہ آهن.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== سود جي ممانعت ==== مودودي جي معاشي فڪر ۾ سڀ کان اهم مسئلن مان هڪ '''[[ربا|سود (ربا)]]''' هو. هن قرض تي ورتل هر مقرر واڌ کي ربا قرار ڏيندي ان جي مڪمل خاتمي جي حمايت ڪئي. سندس نظر ۾ قرآن جي سود بابت ممانعت صرف انتهائي يا استحصالي وياج تائين محدود نہ هئي.<ref name="MaududiRiba">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=166–199 }}</ref> هن ”مناسب“ يا گهٽ شرح واري سود ۽ استحصالي سود جي وچ ۾ بنيادي شرعي فرق قبول نہ ڪيو. سندس دليل موجب جيڪڏهن قرض تي اڳواٽ مقرر واڌ جو اصول تسليم ڪيو وڃي تہ شرح گهٽ يا وڌيڪ هجڻ ان جي بنيادي نوعيت تبديل نٿي ڪري.<ref name="MaududiRiba"/> سودي قرض جي متبادل طور مودودي '''سڌي حصيداريءَ واري سيڙپڪاري''' ۽ [[نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت]] تي زور ڏنو، جنهن ۾ سرمايو فراهم ڪندڙ کي اڳواٽ مقرر وياج بدران ڪاروبار جي حقيقي نتيجي ۾ حصو ملي.<ref name="MaududiRiba"/> اهو تصور بعد ۾ اسلامي بئنڪنگ جي نظرياتي ادب ۾ [[مضاربت]] ۽ [[مشارڪت]] جهڙن risk-sharing طريقن سان ڳنڍيو ويو. جديد اسلامي ماليات ۾، البت، عملي ادارا صرف equity finance تي نہ هلن ٿا ۽ مرابحه، اجاره ۽ ٻين شريعت مطابق معاهدن جو پڻ وسيع استعمال ڪن ٿا.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== مودودي جي معاشي فڪر تي تنقيد ==== معاشيات جي محقق [[فيصل خان]] دليل ڏنو آهي تہ مودودي جو سودي ماليات جو بيان گهڻو ڪري ڏکڻ ايشيا جي ڳوٺاڻي قرض ڏيندڙ ۽ غريب هاريءَ جي استحصالي تعلق سان مشابهت رکي ٿو، جڏهن تہ جديد تجارتي بئنڪنگ جا ڪيترائي پاسا ان کان وڌيڪ پيچيدا آهن.<ref name="FeisalKhan">{{cite book |last=Khan |first=Feisal |title=Islamic Banking in Pakistan: Shariah-Compliant Finance and the Quest to Make Pakistan More Islamic |publisher=Routledge |year=2015 |pages=57–65 |isbn=9780415712699 }}</ref> خان اهو سوال پڻ اٿاري ٿو تہ سود جي بدران equity financing اختيار ڪرڻ پاڻمرادو اهڙي منصوبي ڏانهن سرمايو ڇو منتقل ڪندو جيڪو سماجي طور فائديمند هجي پر مالي طور گهٽ منافعي وارو هجي. ان ڪري مودودي جي تجويزن کي جديد اسلامي معاشيات جي تاريخ ۾ اثرائتو نظرياتي قدم سمجهيو وڃي ٿو، پر انهن جي عملي معاشي نتيجن بابت بحث جاري رهيو آهي.<ref name="FeisalKhan"/> ==== زمينداري ۽ زرعي سڌارا ==== مودودي خانگي ملڪيت جي حق جو مضبوط حامي هو ۽ پاڪستان جي شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني جي [[زرعي سڌارا|زرعي سڌارن]] ۽ زمين جي جبري ورهاست بابت شڪي موقف اختيار ڪيائين. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ هن پنجاب ۾ زمين جي مالڪيءَ تي سخت حدون لاڳو ڪرڻ جي ڪجهه تجويزن جي مخالفت ڪئي.<ref name="NasrLand">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> سندس دليل جو بنياد اهو هو تہ جيڪڏهن ملڪيت شرعي طور جائز طريقي سان حاصل ڪئي وئي هجي تہ صرف ان جي وڏي مقدار رياست کي ان جي ضبط يا ورهاست جو پاڻمرادو حق نٿي ڏئي. بعد ۾ هن معاشي انصاف ۽ دولت جي منصفاڻي ورڇ تي وڌيڪ زور ڏنو، پر [[مساوات پسندي]] ۽ خانگي ملڪيت جي جبري خاتمي جي مخالفت جاري رکي.<ref name="NasrLand"/> === تصوف === مودودي جو [[تصوف]] بابت موقف وقت سان تبديل ٿيو ۽ ان کي فقط ”تصوف جي مخالفت“ طور بيان ڪرڻ درست نہ آهي. پنهنجي ابتدائي دور ۾ هو برصغير ۾ رائج تصوف جي ڪيترين رسمن، پير پرستي، مزارن سان لاڳاپيل عقيدن ۽ اهڙين صوفيانه تشريحن جو سخت نقاد هو جيڪي سندس نظر ۾ قرآن، سنت ۽ شريعت کان پري ٿي ويون هيون.<ref name="NasrSufism">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=122–124 |isbn=9780195096958 }}</ref> هن پنهنجي جوانيءَ ۾ اسلامي روحانيت ۽ تصوف جي ڪجهه علمن جو باقاعده مطالعو پڻ ڪيو. سندس فڪري پسمنظر تي [[ديوبندي]] اصلاح پسند روايت، [[ابن تيميه]] ۽ ٻين اهڙن عالمن جي اثر جي نشاندهي ڪئي وئي آهي، جيڪي روحاني تزڪيي کي قبول ڪندي غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تي تنقيد ڪندا هئا.<ref name="Sirriyeh2013">{{cite book |last=Sirriyeh |first=Elizabeth |title=Sufis and Anti-Sufis: The Defence, Rethinking and Rejection of Sufism in the Modern World |publisher=Routledge |year=2013 |pages=162–164 |isbn=9781136812767 }}</ref> ==== تصوف ۽ شريعت ==== مودودي پنهنجي بعد واري لکڻين ۾ واضح ڪيو تہ سندس اعتراض '''تصوف بذات خود''' تي نہ، پر اهڙي تصوف تي آهي جيڪو شريعت کان آزاد ٿيڻ جي دعويٰ ڪري. هن ''Towards Understanding Islam'' ۾ فقہ ۽ تصوف جي وچ ۾ فرق کي نماز جي مثال سان بيان ڪيو: فقہ نماز جي ظاهري شرطن ۽ عملن کي ڏسي ٿي، جڏهن تہ تصوف عبادت جي اندروني توجهه، اخلاص ۽ انسان جي اخلاق تي ان جي اثر کي ڏسي ٿو.<ref name="MaududiTasawwuf">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=111 }}</ref> هن اهڙي روحاني تربيت کي قبول ڪيو جيڪا قرآن، سنت ۽ شريعت جي پابنديءَ سان گڏ هجي، پر انهن صوفيانه دعوائن جي مخالفت ڪئي جن موجب ڪو روحاني مقام حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان عام شرعي فرضن کان مٿانهون ٿي سگهي ٿو.<ref name="Sirriyeh2013"/> ==== موقف ۾ تبديلي ==== Vali Nasr موجب مودودي جي شروعاتي تحريرن ۾ تصوف بابت ٻولي ڪافي سخت هئي، پر پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس موقف وڌيڪ تفريقي بڻيو. هن تصوف جي روحاني ۽ اخلاقي پهلو کي قبول ڪندي پنهنجي تنقيد کي خاص طور غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تائين محدود ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="NasrSufism"/> 1951ع ۾ هن واضح طور چيو تہ نہ هو ۽ نہ جماعت اسلامي تصوف جي اصل روحاني تصور جا مخالف آهن. هن شرعي پابنديءَ ۾ رهندڙ تصوف ۽ مزارن، ميلن ۽ ٻين اهڙين عوامي رسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو جن کي هو بعد ۾ پيدا ٿيل بدعتون سمجهندو هو.<ref name="NasrSufism"/> مودودي جي وفات کان پوءِ جماعت اسلامي جو تصوف سان عملي تعلق به هڪجهڙو نہ رهيو. مثال طور جماعت جي امير [[قاضي حسين احمد]] 1987ع ۾ لاهور جي مشهور صوفي درگاهه [[داتا درٻار]] جو دورو ڪيو، جڏهن تہ جماعت جي ٻين حلقن صوفي رسمن جي ڪجهه صورتن تي تنقيد جاري رکي.<ref name="NasrSufism"/><ref name="Sirriyeh2013"/> ان ڪري مودودي جي تصوف بابت فڪر کي ٽن پاسن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: روحاني تزڪيي ۽ احسان جي قبوليت، شريعت کان آزاد باطنيت جي مخالفت، ۽ مزارن يا اولياءَ سان لاڳاپيل انهن عوامي رسمن تي تنقيد جن کي هو قرآن ۽ سنت سان غير موافق سمجهندو هو. === غير مسلمانن بابت خيال === مودودي جي سياسي نظريي ۾ غير مسلمانن جي حيثيت سندس '''اسلامي رياست''' جي تصور سان ڳنڍيل هئي. هو غير مسلمانن جي جان، مال، عبادت ۽ شخصي قانونن جي تحفظ جو حامي هو، پر ساڳئي وقت سندس تجويز ڪيل رياست هڪ نظرياتي اسلامي رياست هئي، جنهن جي بنيادي پاليسي ۽ اعليٰ حڪمراني سندس نظر ۾ انهن ماڻهن جي هٿ ۾ رهڻ گهرجي جيڪي ان جي اسلامي نظريي کي قبول ڪن.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> برطانوي هند واري دور ۾ مودودي اقليتن جي مسئلي کي اڪثريتي قومي جمهوريت جي تنقيد سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال هو تہ جيڪڏهن رياست ۾ سياسي اقتدار رڳو عددي اڪثريت جي بنياد تي هجي تہ مستقل مذهبي اقليتون اڪثريت جي سياسي غلبي هيٺ اچي سگهن ٿيون. ان ڪري سندس قومپرستيءَ خلاف لکڻين ۾ ''بنيادي حقن'' ۽ اقليتن جي تحفظ جو سوال نمايان رهيو.<ref name="Iqtidar2026Rights">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Fundamental Rights |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=129–143 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس حل سيڪيولر شهريت بدران اسلامي نظرياتي رياست جي اندر اقليتن جي تحفظ تي ٻڌل ٿيو. سندس لکڻين موجب غير مسلمانن جي مذهبي عقيدن، عبادتن ۽ ذاتي سماجي رسمن ۾ عام طور مداخلت نہ ٿيڻ گهرجي، پر رياست جي بنيادي اسلامي پاليسيءَ کي تبديل ڪرڻ يا ان جي اعليٰ نظرياتي قيادت تي اثرانداز ٿيڻ جو کين ساڳيو حق حاصل نہ هوندو.<ref name="ILC237">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237 }}</ref> هن تصور ۾ غير مسلمان عام سرڪاري ملازمتن ۾ ڪم ڪري سگهن ٿا، پر اهڙن اهم عهدن کان محروم رهندا جن وسيلي اسلامي رياست جي بنيادي پاليسي طئي ٿئي. مودودي الڳ نمائندگيءَ جو تصور پڻ پيش ڪيو، جنهن موجب غير مسلم شهري پنهنجا نمائندا چونڊي سگهن ٿا.<ref name="ILCMinorities">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237, 282, 288–297 }}</ref> اهڙي نموني سندس فڪر ۾ مذهبي آزادي ۽ قانوني تحفظ سان گڏ سياسي اختيار جي غير مساوي ورڇ موجود هئي. جديد سياسي معيارن، خاص طور برابر شهريت جي تصور، جي لحاظ کان اهو پاسو تنقيد جو موضوع رهيو آهي؛ جڏهن تہ مودودي پاڻ اهڙي فرق کي مذهبي امتياز بدران نظرياتي رياست جي منطقي نتيجي طور پيش ڪندو هو.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/> ==== جزيه ==== مودودي روايتي اسلامي [[جزيه]] جي ادائيگيءَ کي اسلامي رياست ۾ غير مسلم مرد شهرين جي حيثيت سان ڳنڍيو. سندس تشريح موجب بالغ ۽ قابل غير مسلم مرد جزيه ادا ڪندا، جڏهن تہ عورتون، ٻار ۽ ڪجهه ٻين مستثنيٰ طبقن تي اهو لاڳو نہ ٿيندو؛ فوجي خدمت ڪندڙ غير مسلمانن کي پڻ ان کان ڇوٽ ملي سگهي ٿي.<ref name="ILC292">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1983 |page=292 }}</ref> مودودي جزيي کي صرف مالي محصول نہ، پر اسلامي رياست جي سياسي حاڪميت سان پڻ ڳنڍيو. ''تفہيم القرآن'' ۾ سندس تشريح موجب جزيي جي ادائيگي غير مسلم سياسي گروهن جي آزاد حاڪميت ختم ٿيڻ ۽ اسلامي سياسي اقتدار جي قبوليت جي علامت پڻ هئي.<ref name="TafhimJizya">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Meaning of the Qur'an |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1993 |volume=2 |pages=183–186 }}</ref> ان ڪري مودودي جي جزيي بابت تصور کي رڳو جديد ''tax in lieu of military service'' سان برابر سمجهڻ سندس مڪمل موقف جي عڪاسي نہ ڪندو؛ سندس پنهنجي لکڻين ۾ ان جا دفاعي ذميواري ۽ سياسي حاڪميت ٻئي پاسا موجود آهن. === احمديه مسئلو === [[احمديه جماعت]] بابت مودودي جو موقف پاڪستان جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ سندس سڀ کان تڪراري موقفن مان هڪ رهيو. هو احمدين کي اسلامي عقيدي جي دائري کان ٻاهر سمجهندو هو ۽ خاص طور [[ختم نبوت]] جي مسئلي تي سندن عقيدن جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Valentine2008">{{cite book |last=Valentine |first=Simon Ross |title=Islam and the Ahmadiyya Jama'at: History, Belief, Practice |publisher=Columbia University Press |year=2008 |pages=228–229 |isbn=9780231700948 }}</ref> 1953ع جي پنجاب ۽ لاهور واري احمديه مخالف تحريڪ دوران مودودي ''قادياني مسئلو'' نالي رسالو لکيو. ان ۾ هن احمدين جي مذهبي حيثيت ۽ پاڪستاني رياست ۾ سندن آئيني حيثيت بابت پنهنجا دليل پيش ڪيا. سندس تحرير ان دور جي وسيع احمديه مخالف سياسي مهم جو حصو بڻجي وئي.<ref name="Valentine2008"/> 1953ع جي فسادن کان پوءِ لاڳو ٿيل مارشل لا هيٺ هڪ فوجي عدالت مودودي کي موت جي سزا ٻڌائي. اها سزا عملي طور نافذ نہ ٿي؛ پوءِ ان کي عمر قيد ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996Ahmadi">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> احمدين ۽ مودودي جي اسلامي رياست جي تصور جي تعلق تي جديد تحقيق پڻ خاص ڌيان ڏنو آهي. مذهبي قوميت ۽ جديد اسلامي رياست بابت مطالعي ۾ مودودي جي احمدين بابت موقف کي ان وڏي سوال سان ڳنڍيو ويو آهي تہ هڪ نظرياتي اسلامي رياست ۾ ''مسلمان'' جي قانوني تعريف ڪرڻ جو اختيار ڪنهن وٽ هوندو ۽ اهڙي تعريف اقليتي شهريت تي ڪهڙا اثر وجهي سگهي ٿي.<ref name="Haj2023">{{cite book |last=Haj |first=Samira |chapter=Abul Ala Mawdudi's Islamic State and Minority Ahmadis |title=Sunni Chauvinism and the Roots of Muslim Modernism |publisher=Stanford University Press |year=2023 |pages=135–167 |doi=10.1515/9781503636255-008 }}</ref> === جهاد === مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''[[جهاد]]''' هڪ مرڪزي تصور هو. سندس پهريون وڏو علمي ڪم ''الجهاد في الاسلام'' هو، جيڪو 1927ع کان اخبار ۾ قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. اهو ڪتاب ان وقت لکيو ويو جڏهن هندستان برطانوي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ هو ۽ برصغير ۾ جنگ، آزادي، عدم تشدد ۽ اسلامي سياسي اختيار بابت شديد بحث جاري هئا.<ref name="Khalidi2012">{{cite book |last=Khalidi |first=Omar |chapter=Muslim Debates on Jihad in British India: The Writings of Chiragh ‘Ali and Abu al-A‘la Mawdudi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=305–321 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199755042.003.0015 }}</ref> مودودي جهاد کي فقط ذاتي روحاني جدوجهد يا صرف دفاعي جنگ تائين محدود نہ ڪيو. سندس نظريي ۾ اسلام هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي ۽ سياسي نظام هو، تنهنڪري جهاد اهڙي منظم جدوجهد جو نالو پڻ هو جنهن جو مقصد انسان جي انسان تي حاڪميت بدران خدا جي حاڪميت تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظام قائم ڪرڻ هو.<ref name="MawdudiThemes">{{cite book |chapter=Central themes of Mawdudi's writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 }}</ref> ==== ''الجهاد في الاسلام'' ==== ''الجهاد في الاسلام'' ۾ مودودي قومپرست جنگ ۽ اسلامي جهاد ۾ فرق ڪيو. سندس دليل موجب اسلامي جهاد جو مقصد ڪنهن خاص قوم، نسل يا علائقي جي سياسي طاقت وڌائڻ نہ، پر اهڙي سياسي ۽ سماجي نظام کي ختم ڪرڻ آهي جنهن کي هو غير اسلامي ۽ ظالماڻو سمجهي ٿو، ۽ ان جي جاءِ تي اسلامي نظام قائم ڪرڻ آهي.<ref name="AlJihad">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Al Jihad fil Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore }}</ref> ان ڪري سندس لکڻين ۾ اسلامي تحريڪ جي دائري کي ڪنهن هڪ ''وطن'' تائين محدود نہ ڪيو ويو. مودودي اسلامي پيغام کي عالمگير سمجهندو هو ۽ سياسي نظام جي تبديليءَ کي به ان عالمگير دعويٰ سان ڳنڍيندو هو.<ref name="MawdudiThemes"/> جديد محققن هن نظريي کي مختلف نمونن سان پڙهيو آهي. عمر خالدي ان کي برطانوي هند ۾ جهاد بابت جديد مسلم بحثن جي مخصوص تاريخي تناظر ۾ رکي ٿو، جڏهن تہ بين الاقوامي قانون بابت ڪجهه محقق مودودي کي ويهين صديءَ جي '''offensive theory of jihad''' جي اهم جديد نمائندن مان شمار ڪن ٿا.<ref name="Khalidi2012"/><ref name="UseForce2013">{{cite journal |title=Use of Force under Islamic Law |journal=European Journal of International Law |volume=24 |issue=1 |year=2013 |pages=343–365 |doi=10.1093/ejil/cht013 }}</ref> اهڙي scholarly classification کي مودودي جي پنهنجي اصطلاحن سان خلط نہ ڪرڻ گهرجي: هو پنهنجي تصور کي سامراجي توسيع يا قومي فتح طور پيش نہ ڪندو هو، بلڪه ان کي ظلم ۽ انسان جي انسان تي حاڪميت ختم ڪرڻ جي انقلابي جدوجهد قرار ڏيندو هو. تنهن هوندي بہ سندس نظريي ۾ ضرورت پوڻ تي سياسي نظام بدلائڻ لاءِ هٿياربند طاقت جي استعمال جي گنجائش موجود هئي.<ref name="UseForce2013"/> ==== جنگ ۽ غير جنگي جهاد ==== مودودي وٽ جهاد صرف جنگ جي ميدان ۾ وڙهڻ جو نالو نہ هو. سندس تشريح ۾ سياسي تنظيم، دعوت، تعليم، فڪري جدوجهد، مالي مدد ۽ جنگ لاءِ تياري پڻ وسيع جهاد جو حصو ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ سڌي هٿياربند جنگ لاءِ هن ''قتال'' جو تصور استعمال ڪيو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1979 |pages=104–105 }}</ref> هو جنگ ۾ جاني ۽ مالي نقصان کي سنجيده قرباني سمجهندو هو، پر سندس استدلال موجب جيڪڏهن وڏي اخلاقي ۽ سياسي برائي کي روڪڻ لاءِ محدود نقصان ناگزير هجي تہ اهو جائز ٿي سگهي ٿو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding"/> ==== جهاد جو اعلان ۽ ڪشمير ==== مودودي جي نظرياتي لکڻين جي باوجود، هو هر فرد يا مذهبي جماعت کي پنهنجي طور تي هٿياربند جهاد شروع ڪرڻ جو اختيار نہ ڏيندو هو. 1947ع–1948ع جي [[ڪشمير تڪرار]] دوران هن دليل ڏنو تہ منظم جنگ يا جهاد جو اعلان جائز سياسي حڪومت جي اختيار هيٺ هجڻ گهرجي.<ref name="NasrKashmir">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> ان سبب ڪشمير بابت سندس موقف سندس وسيع انقلابي ٻوليءَ جي مقابلي ۾ وڌيڪ رياست-مرڪوز هو: غير رياستي مذهبي اڳواڻ يا جماعت پنهنجي طور تي جنگ شروع ڪرڻ جا مجاز نہ هئا. اهو فرق مودودي جي جهاد جي نظريي کي بعد ۾ پيدا ٿيل ڪيترن غير رياستي هٿياربند اسلام پسند تصورن کان ڌار ڪري ٿو.<ref name="NasrKashmir"/> === شخصيت ۽ ذاتي زندگي === [[جماعت اسلامي]] جي امير طور مودودي پنهنجي جماعت جي ڪارڪنن سان نسبتاً ويجهو رابطو رکندو هو. سندس گهر ۾ عصر ۽ مغرب جي نمازن جي وچ واري وقت ۾ ڪارڪنن ۽ مهمانن سان غير رسمي ملاقاتون ۽ بحث ٿيندا هئا.<ref name="NasrPersonality">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=127–140 }}</ref> سندس سوانح نگارن ۽ همعصرن کيس خاموش طبع، منظم، مضبوط ارادي وارو ۽ پنهنجي فڪري موقف تي قائم رهندڙ شخص طور بيان ڪيو آهي. سندس تقرير جو انداز عام جذباتي خطابت کان مختلف هو؛ هو دليل کي مرحليوار ترتيب ڏيندي قرآن، حديث ۽ سياسي منطق مان نتيجا اخذ ڪندو هو.<ref name="NasrPersonality"/> اردو سندس فڪري اظهار جو بنيادي وسيلو هو. جيتوڻيڪ هو عربي ۽ فارسي علمي روايتن سان واقف هو ۽ جديد مغربي سياسي فڪر به پڙهيو هئائين، هن پنهنجي گهڻي تصنيف [[اردو]] ۾ ڪئي. ان سان سندس لکڻيون برصغير جي پڙهيل مسلم وچولي طبقي تائين وڏي پيماني تي پهتيون.<ref name="Qasmi2018">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |title=Muslims against the Muslim League |publisher=Cambridge University Press |year=2018 }}</ref> مودودي روايتي مدرسي مان مڪمل رسمي تعليم حاصل ڪندڙ عالم نہ هو. سندس علمي شخصيت صحافت، ذاتي مطالعي، عربي ۽ اسلامي علوم جي تعليم ۽ جديد سياسي ادب جي مطالعي جي ميلاپ مان ٺهي. جديد مؤرخ علي عثمان قاسمي کيس پنهنجي دور جي عالمن ۾ هڪ غير معمولي شخصيت قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ مدرسي جي روايتي مڪمل تعليم کان سواءِ به هن ڪلاسيڪي اسلامي علم ۽ جديد مغربي سياسي فڪر ٻنهي تي قابل ذڪر دسترس حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2018"/> ==== خاندان ==== مودودي پنهنجي گهرواري محمودہ بيگم سان شادي ڪئي ۽ سندن ڪيترائي پٽ ۽ ڌيئرون ٿيون. سندس سياسي، تصنيفي ۽ دعوتي مصروفيتن سبب گهريلو زندگيءَ لاءِ وقت محدود هوندو هو. Vali Nasr موجب سندس نون ٻارن مان فقط هڪ مستقل طور جماعت اسلامي سان تنظيمي طور وابسته ٿيو، جڏهن تہ سندس ڌيءَ اسماءَ کي علمي دلچسپيءَ جي لحاظ کان نمايان قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NasrFamily">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 }}</ref> مودودي کي روايتي [[يوناني طب]] سان پڻ دلچسپي هئي ۽ هو ذاتي سطح تي ان جي ڪجهه طريقن کان واقف ۽ عملي طور استعمال ڪندڙ هو، جيتوڻيڪ اها سندس عوامي سڃاڻپ جو بنيادي حصو نہ هئي.<ref name="NasrPersonality"/> ==== صحت ==== مودودي زندگيءَ جي وڏي حصي ۾ گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت ايتري خراب ٿي جو هو گهڻو وقت بستري تائين محدود رهيو. 1969ع ۾ علاج لاءِ انگلينڊ به ويو.<ref name="NasrFamily"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گردن جي پراڻي بيماري سان گڏ دل جون تڪليفون به وڌي ويون. ان وقت سندس عمر ۽ ڊگهي سياسي ۽ علمي سرگرميءَ سبب صحت مسلسل ڪمزور ٿيندي وئي. === آخري سال ۽ وفات === 1972ع ۾ مودودي جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، ديني فڪر ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. ساڳئي سال سندس لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تي پکڙيل قرآن جي تفسير '''[[تفہيم القرآن]]''' جي تصنيف مڪمل ٿي.<ref name="NasrLateLife">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت تي پهريون '''[[شاهه فيصل بين الاقوامي انعام]]''' ڏنو ويو. انعام ڏيندڙ اداري موجب سندس اسلامي فڪر، تفسير، سياسي نظريي ۽ اسلامي قانون بابت لکڻين کي ان اعزاز جو بنيادي سبب سمجهيو ويو.<ref name="KFIP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul A'la Al-Mawdudi |url=https://kingfaisalprize.org/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |access-date=7 October 2026 }}</ref> اپريل 1979ع کان سندس گردن ۽ دل جون بيماريون وڌيڪ شديد ٿي ويون. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيويارڪ]] ۾ اسپتال داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="NasrFamily"/> '''22 سيپٽمبر 1979ع''' تي 75 ورهين جي عمر ۾ آمريڪا ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="KFIP1979"/> سندس ميت پاڪستان آندي وئي، جتي لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس سندس رهائشگاهه [[اڇره]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NasrLateLife"/> سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. جنازي ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهن جي شرڪت سندس پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا ۾ حاصل ڪيل اثر جي عڪاسي ڪئي.<ref name="MaududiFuneral">{{cite news |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |work=Daily Pakistan |date=2 October 2020 }}</ref> == ورثو ۽ اثر == ابوالاعلى مودودي ويهين صديءَ جي جديد اسلامي سياسي فڪر جي سڀ کان اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. [[ولفريڊ ڪينٽويل سمٿ]] کيس جديد اسلام جي انتهائي منظم مفڪرن مان هڪ قرار ڏنو، جڏهن تہ بعد جي محققن سندس اهميت خاص طور ان ڳالهه ۾ ڏٺي آهي تہ هن اسلام کي رڳو عقيدي ۽ عبادت تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، معاشي ۽ سياسي '''نظامِ حيات''' طور منظم نظرياتي ٻوليءَ ۾ پيش ڪيو.<ref name="Smith1957">{{cite book |last=Smith |first=Wilfred Cantwell |title=Islam in Modern History |publisher=Princeton University Press |year=1957 |page=233 |oclc=397585 }}</ref><ref name="Hartung2014">{{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }}</ref> [[File:Abul Ala Maududi.jpg|thumb|ابوالاعلى مودودي؛ سندس لکڻين جو اثر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر عرب دنيا، ايران، ترڪي ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين پهتو.]] [[سيد ولي رضا نصر]] موجب مودودي جديد اسلامي احياءَ جي ابتدائي ۽ اهم نظرياتي معمارن مان هو. سندس لکڻين ۽ [[جماعت اسلامي]] جي تنظيمي سرگرمين سندس خيالن کي ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر وڏي مسلم دنيا تائين پهچايو؛ نصر سندس اثر جي جاگرافيائي دائري کي [[مراڪش]] کان [[ملائيشيا]] تائين پکڙيل قرار ڏئي ٿو.<ref name="Nasr1996Legacy">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 |doi=10.1093/oso/9780195096958.001.0001 }}</ref> مودودي جو اثر صرف سندس سياسي جماعت تائين محدود نہ رهيو. قرآن جي تفسير، حديث، اسلامي قانون، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم بابت سندس تصنيفون وڏي پيماني تي پڙهيون ويون. سندس ڪيترائي ڪتاب [[عربي]]، [[انگريزي]]، [[فارسي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيا، جنهن ڪري اردو کان ٻاهر به سندس فڪري اصطلاح ۽ دليل اسلامي تحريڪن ۽ علمي بحثن جو حصو بڻيا.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> === جديد اسلام پسنديءَ تي اثر === جديد تحقيق ۾ مودودي کي '''[[اسلام پسندي]]''' يا سياسي اسلام جي نظرياتي ارتقا جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام هڪ مڪمل نظام آهي، جنهن ۾ مذهب ۽ سياست کي الڳ نٿو ڪري سگهجي ۽ جنهن ۾ قانوني ۽ سياسي اقتدار آخرڪار خدا جي حاڪميت جي تابع آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> [[شير علي ترين]] مودودي کي ان فڪري رجحان جي اهم نظرياتي معمارن مان قرار ڏئي ٿو جنهن ۾ جديد قومي رياست جي سياسي مشينري کي مستند اسلامي قانوني نظام لاڳو ڪرڻ جو وسيلو سمجهيو ويو. ساڳئي وقت جديد scholarship اهو به ڏيکاري ٿي تہ مودودي جو فڪر رڳو روايتي اسلامي سياسي اصطلاحن جي بحالي نہ هو؛ هن ''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست'' ۽ ''نظام'' جهڙن جديد سياسي تصورن کي اسلامي اصطلاحن سان نئين ترتيب ۾ جوڙيو.<ref name="TareenMawdudi">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref><ref name="Hartung2014"/> اهڙيءَ طرح مودودي جي فڪر کي صرف ''مغربي جديديت جي رد'' طور سمجهڻ اڻپورو آهي. [[يان-پيٽر هارٽنگ]] جي تجزيي موجب مودودي مغربي سياسي ۽ فلسفيانه جديديت سان مقابلو ڪندي ساڳئي جديد دور جي ڪيترن نظرياتي تصورن کي اسلامي قالب ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو. ان لحاظ کان سندس اسلام پسندي جديديت جي مخالفت سان گڏ جديديت جي سياسي ٻوليءَ سان هڪ پيچيده لاڳاپو پڻ رکي ٿي.<ref name="Hartung2014"/> === پاڪستان === [[پاڪستان]] مودودي جي سياسي سرگرمين ۽ سندس فڪر جي عملي اثر جو سڀ کان اهم ميدان بڻيو. 1947ع کان پوءِ هن ۽ جماعت اسلاميءَ پاڪستان کي اسلامي آئين ۽ [[شريعت]] تي ٻڌل رياست بڻائڻ لاءِ منظم مهم هلائي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> پاڪستان ٺهڻ وقت ملڪ جي اسلامي يا سيڪيولر آئيني نوعيت بابت مڪمل اتفاق موجود نہ هو. مودودي انهن مذهبي سياسي مفڪرن ۾ شامل هو جيڪي رياست جي قانوني ۽ آئيني ڍانچي ۾ اسلام کي مرڪزي حيثيت ڏيڻ جو مطالبو ڪندا رهيا.<ref name="Jaffrelot2015">{{cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=439–480 |isbn=9780190235185 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190235185.003.0009 }}</ref> مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''حاڪميتِ الٰهي''' خاص اهميت رکي ٿي. [[محمد قاسم زمان]] موجب خدا جي حاڪميت جو تصور پاڪستاني اسلام پسند فڪر جي مرڪزي تصورن مان بڻيو، جنهن ۾ مودودي جو ڪردار انتهائي نمايان هو. ان تصور موجب آخري قانوني ۽ سياسي اختيار خدا جو آهي ۽ انساني قانونسازي قرآن ۽ سنت جي حدن اندر ٿيڻ گهرجي.<ref name="Zaman2018">{{cite book |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |chapter=Islamism and the Sovereignty of God |title=Islam in Pakistan: A History |publisher=Princeton University Press |year=2018 |pages=135–163 |isbn=9780691149226 |doi=10.23943/princeton/9780691149226.003.0005 }}</ref> ان جي باوجود، پاڪستان جي آئيني اسلامائيزيشن کي فقط مودودي يا جماعت اسلاميءَ جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو. [[عالمن]]، ٻين مذهبي جماعتن، مسلم ليگ جي سياستدانن ۽ مختلف اسلامي فڪري روايتن پڻ ملڪ جي اسلامي آئيني سڃاڻپ جي تشڪيل ۾ حصو ورتو.<ref name="Zaman2018"/><ref name="Jaffrelot2015"/> ==== جماعت اسلامي ==== مودودي جو سڀ کان واضح تنظيمي ورثو [[جماعت اسلامي]] آهي، جيڪا هن 1941ع ۾ قائم ڪئي. جماعت جو ابتدائي مقصد هڪ اهڙي منظم نظرياتي جماعت تيار ڪرڻ هو جنهن جا تربيت يافته ڪارڪن اسلامي اصولن مطابق سماج ۽ آخرڪار رياست جي تبديلي لاءِ ڪم ڪن.<ref name="Pervez2026">{{cite book |last=Pervez |first=Saulat |chapter=Sayyid Abul A'la al-Maududi and the Jama'at-e-Islami |editor1-last=Hamdeh |editor1-first=Emad |editor2-last=DeLong-Bas |editor2-first=Natana J. |title=The Oxford Handbook of Islamic Reform |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=416–432 |doi=10.1093/oxfordhb/9780197532805.013.55 }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ جماعت جا الڳ تنظيمي ڍانچا پاڪستان ۽ هندستان ۾ قائم ٿيا، جڏهن تہ بعد ۾ بنگلاديش ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ جماعت سان لاڳاپيل تحريڪون وجود ۾ آيون. پاڪستان ۾ جماعت مذهبي تحريڪ مان باقاعده سياسي جماعت جي صورت اختيار ڪئي ۽ چونڊن، آئيني سياست، شاگرد تنظيم، سماجي خدمتن ۽ عوامي مهمن ذريعي ڪم ڪرڻ لڳي.<ref name="Bokhari2013">{{cite book |last=Bokhari |first=Kamran |chapter=Jama'at-i Islami in Pakistan |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=574–586 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0006 }}</ref> جماعت پاڪستان جي سڀ کان منظم اسلام پسند سياسي تنظيمن مان هڪ رهي آهي، جيتوڻيڪ قومي چونڊن ۾ ان جي ووٽن ۽ پارلياماني سيٽن جو حصو گهڻو ڪري ان جي تنظيمي اثر کان گهٽ رهيو آهي. ان تضاد کي محقق جماعت جي مضبوط نظرياتي تنظيم ۽ ان جي نسبتاً محدود عوامي چونڊ مقبوليت جي فرق طور بيان ڪن ٿا.<ref name="Bokhari2013"/> ==== ضياءُ الحق جي اسلامائيزيشن ==== [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي حڪومت (1977ع–1988ع) دوران پاڪستان ۾ رياستي اسلامائيزيشن جي عمل ۽ جماعت اسلاميءَ وچ ۾ اهم سياسي لاڳاپا پيدا ٿيا. ضياءَ جي حڪومت [[زڪوات]] ۽ عشر جي سرڪاري نظام، سود کان پاڪ مالي قدمن، [[حدود آرڊيننس]] ۽ ٻين اسلامي قانوني قدمن کي اڳتي وڌايو.<ref name="Jaffrelot2015"/> انهن پاليسين مان ڪيترائي اهڙا موضوع هئا جن جي حمايت مودودي ۽ جماعت اسلامي اڳ ئي ڪندا رهيا هئا؛ تنهن هوندي بہ ضياءَ جي اسلامائيزيشن کي مودودي جي پروگرام جي سڌي يا مڪمل عملداري سمجهڻ صحيح نہ آهي. رياستي اقتدار، فوجي حڪومت جي سياسي ضرورتن، فقهي عالمن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي مطالبن پڻ ان عمل کي شڪل ڏني.<ref name="IslamicLeviathan">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Islamic Leviathan: Islam and the Making of State Power |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=9780195144260 }}</ref> ان دور ۾ جماعت اسلاميءَ جا ڪيترائي ڪارڪن ۽ همدرد رياستي ادارن، تعليم ۽ سياسي عمل ۾ وڌيڪ اثرائتا ٿيا. اهڙي طرح مودودي جي حياتيءَ ۾ مڪمل طور حاصل نہ ٿيل اسلامي رياست جو تصور سندس وفات کان پوءِ پاڪستان جي رياستي پاليسيءَ جي ڪجهه شعبن تي بالواسطه اثرانداز ٿيو.<ref name="Jaffrelot2015"/> === ڀارت ۽ بنگلاديش === ورهاڱي کان پوءِ مودودي پاڻ پاڪستان هليو ويو، پر سندس قائم ڪيل تحريڪ جو هندستاني حصو [[جماعت اسلامي هند]] جي صورت ۾ جاري رهيو. نئين سياسي حالتن ۾ هندستاني جماعت پنهنجي حڪمت عملي کي مسلمان اقليت جي مذهبي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن سان هم آهنگ ڪيو. اوڀر پاڪستان ۾ پڻ جماعت اسلامي منظم ٿي. 1971ع ۾ [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ پاڪستان جي ورهاڱي کان پوءِ بنگلاديش ۾ جماعت جي تاريخ شديد سياسي تڪرار جو موضوع بڻجي. تنهنڪري بنگلاديش ۾ مودودي جي فڪري اثر کي جماعت جي بعد واري سياسي تاريخ کان الڳ ڪري ڏسڻ ضروري آهي: مودودي جو فڪر تنظيم جو نظرياتي بنياد رهيو، پر بنگلاديشي جماعت جون بعد واريون سياسي پاليسيون مخصوص مقامي حالتن ۾ ٺهيون. === عرب دنيا ۽ اخوان المسلمين === مودودي جي اردو تصنيفن جا عربي ترجما سندس عالمي اثر وڌائڻ ۾ انتهائي اهم ثابت ٿيا. سندس اسلامي رياست، حاڪميتِ الٰهي، جاهليت، انقلاب ۽ اسلام کي مڪمل نظام سمجهڻ بابت خيالن کي عرب دنيا جي اسلام پسند حلقن ۾ پڙهيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> خاص طور [[مصر]] جي [[اخوان المسلمين]] سان لاڳاپيل مفڪرن ۾ مودودي جي تحريرن جي reception اهم رهي. هارٽنگ موجب سندس نظرياتي نظام کي وچ اوڀر، خاص طور مصري اخوان المسلمين جي فڪري حلقن ۾ قبول، ترجمو ۽ مقامي سياسي حالتن مطابق تبديل ڪيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> ==== سيد قطب ==== [[سيد قطب]] ۽ مودودي جي فڪري تعلق تي وڏي scholarly literature موجود آهي. ٻنهي وٽ اسلام کي مڪمل نظام، جديد جاهليت جي تنقيد ۽ خدا جي حاڪميت جي مرڪزيت جهڙا موضوع ملي سگهن ٿا. جديد تحقيق موجب مودودي جي 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي جي لکڻين ۾ الٰهي قانوني حاڪميت جو نظريو قطب جي آخري دور جي تحريرن کان اڳ ئي واضح صورت ۾ موجود هو.<ref name="TheonomicShift">{{cite book |chapter=Mawdudi and Qutb: The Theonomic Shift |title=Salafi Political Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |pages=164–239 |doi=10.1017/9781108850407.007 }}</ref> قطب انهن خيالن کي پنهنجي مصري، انقلابي ۽ قيد واري تجربي جي پسمنظر ۾ وڌيڪ مختلف ۽ ڪڏهن وڌيڪ سخت رخ ڏنو. تنهنڪري قطب کي صرف ''مودودي جو شاگرد'' يا سندس فڪر جي سادي نقل قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو؛ ٻنهي جي وچ ۾ اثر، ترجمي، مشترڪ اسلامي ذريعن ۽ الڳ سياسي تجربن جو پيچيده تعلق هو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> قطب جي بعد واري لکڻين، خاص طور حاڪميت ۽ جاهليت جي تشريح، 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه [[سلفي جهاديت|شدت پسند سلفي]] حلقن تي اثر وڌو. ان ڪري مودودي کان قطب ۽ پوءِ هر جديد جهادي تنظيم تائين سڌي فڪري لڪير ٺاهڻ تاريخي طور حد کان وڌيڪ سادو نتيجو ٿيندو؛ بعد واريون تحريڪون انهن تصورن کي نون سياسي ۽ فقهي معنائن ۾ استعمال ڪنديون رهيون.<ref name="TheonomicShift"/> === ايران === مودودي جون تحريرون [[ايران]] ۾ پڻ فارسي ترجمن ذريعي پهتيون. ويهين صديءَ ۾ اردو کان فارسي ترجمي جي وسيع فڪري عمل ۾ سندس ڪتاب به شامل هئا ۽ ايراني اسلامي سياسي حلقن ۾ پڙهيا ويندا هئا.<ref name="IranTranslation">{{cite journal |title=From Persianate Cosmopolis to Persianate Modernity: Translating from Urdu to Persian in Twentieth-Century Iran and Afghanistan |journal=Iranian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> [[روح الله خميني]] ۽ مودودي جي سڌي فڪري تعلق بابت محققن ۾ اختلاف آهي. ٻنهي 1963ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ملاقات ڪئي ۽ سياسي معاملن تي ڳالهه ٻولهه ڪئي هئي؛ 1979ع ۾ خميني جي ايران واپسيءَ کان اڳ سندس نمائندن مودودي سان پاڪستان ۾ ملاقات پڻ ڪئي.<ref name="IranTranslation"/> پر ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ تہ خميني جو اسلامي حڪومت وارو نظريو سڌي طرح مودودي کان ورتل هو، scholarly consensus ناهي. ايراني انقلاب جي مؤرخ [[سعيد امير ارجمند]] اهڙي سڌي نظرياتي اثر تي شڪ ظاهر ڪيو آهي؛ ساڳئي وقت تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جون عربي ۽ فارسي ترجمو ٿيل لکڻيون خميني جي ڪيترن حامين ۾ پڙهيون وينديون هيون ۽ 1979ع جي انقلاب جي سياسي ٻولي ۽ نعرن تي سندس اصطلاحن جو ڪجهه اثر پيو.<ref name="IranTranslation"/> ان ڪري مودودي ۽ ايراني انقلاب جي لاڳاپي کي '''فڪري اثر ۽ اصطلاحي مشابهت''' جي سطح تي بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي، نہ تہ خميني جي [[ولايت فقيه]] واري نظريي کي مودودي مان نڪتل قرار ڏيڻ. === ترڪي === [[ترڪي]] ۾ مودودي جو نالو عام طور '''Mevdudi''' جي صورت ۾ لکيو ويو. 1960ع واري ڏهاڪي کان سندس تصنيفن جا ترڪي ترجما تيزيءَ سان شايع ٿيڻ شروع ٿيا ۽ ڪجهه سالن اندر سندس اهم لکڻين جو وڏو حصو ترڪي پڙهندڙن لاءِ موجود ٿي ويو.<ref name="Vomel2022">{{cite book |last=Vömel |first=Jan-Markus |chapter=Global Intellectual Transfers and the Making of Turkish High Islamism, c. 1960–1995 |title=The Turkish Connection: Global Intellectual Histories of the Late Ottoman Empire and Republican Turkey |publisher=De Gruyter |year=2022 |page=256 }}</ref> انهن ترجمن مودودي کي ترڪي جي اسلامي فڪري حلقن ۾ سڃاتل شخصيت بڻايو. تنهن هوندي بہ ترڪي جي اسلام پسند سياست پنهنجي عثماني ورثي، جمهوريه جي سيڪيولر نظام ۽ مقامي مذهبي تحريڪن مان پڻ ٺهي، تنهنڪري ان کي مودودي جي فڪر جو سادو تسلسل قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Vomel2022"/> === ڏکڻ اوڀر ايشيا === مودودي جو اثر [[ملائيشيا]]، [[انڊونيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين مسلم سماجن تائين پڻ پهتو. سندس ڪتابن جا ترجما، اسلامي شاگرد تحريڪون ۽ بين الاقوامي اسلامي تنظيمي رابطا سندس فڪر جي منتقلي جا اهم وسيلا بڻيا.<ref name="Nasr1996Legacy"/> خاص طور تعليم يافته مسلمان نوجوانن ۾ اسلام کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام طور ڏسڻ، اسلامي رياست، اخلاقي اصلاح ۽ منظم دعوتي تحريڪ جا تصور مودودي جي تحريرن وسيلي گردش ۾ آيا. پر انهن ملڪن ۾ سندس فڪر کي مقامي سياسي ۽ مذهبي روايتن مطابق تبديل ڪري قبول ڪيو ويو؛ ان ڪري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي اسلامي تحريڪن کي جماعت اسلاميءَ جون سڌيون نقلون سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> === اسلامي معاشيات ۽ بئنڪنگ === مودودي جديد '''[[اسلامي معاشيات]]''' جي ابتدائي نظرياتي ليکڪن مان پڻ شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ بعد ۾ شايع ٿيل ''Economic System of Islam'' ۾ سود جي خاتمي، زڪوات، ملڪيت جي حق، معاشي انصاف ۽ سرمائي ۽ محنت جي تعلق بابت خيال پيش ڪيا ويا. اسلامي معاشيات بابت بعد واري ادب ۾ سندس اهم اثر خاص طور [[ربا]] کي جديد بئنڪ جي هر قسم جي مقرر سود سان ڳنڍڻ ۽ سود کان پاڪ مالي نظام کي اسلامي رياست جي لازمي حصي طور پيش ڪرڻ ۾ ڏٺو ويو آهي.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |year=2004 |volume=94 |issue=2 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> هن سودي قرض جي متبادل طور نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت تي ٻڌل سرمائيڪاريءَ جي حمايت ڪئي. بعد واري اسلامي بئنڪنگ صنعت ۾ اهڙا تصور اهم ٿيا، جيتوڻيڪ جديد اسلامي بئنڪن جا عملي مالي اوزار مودودي جي اصل تجويزن کان گهڻو وڌيڪ پيچيده آهن. مودودي کي جديد اسلامي معاشيات جو اڪيلو باني قرار ڏيڻ بہ درست نہ ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ ساڳئي دور ۽ ان کان پوءِ ٻين مسلمان معاشيات دانن ۽ فقيهن پڻ هن شعبي جي نظرياتي ۽ عملي تعمير ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004"/> === قرآن جي تفسير تي اثر === مودودي جو سڀ کان وسيع پڙهيو ويندڙ علمي ڪم '''[[تفہيم القرآن]]''' آهي. هي اردو تفسير تقريباً ٽيهن سالن جي عرصي ۾ تيار ٿيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ قرآن جي روايتي تفسير سان گڏ جديد سماجي، سياسي ۽ اخلاقي مسئلن بابت تشريح شامل ڪئي وئي. ''تفہيم القرآن'' جو انداز خاص طور جديد تعليم يافته عام پڙهندڙ کي سامهون رکي تيار ڪيو ويو هو. مودودي آيتن جي لغوي ۽ تاريخي وضاحت سان گڏ انهن مان سماجي ۽ سياسي اصول اخذ ڪندو هو. سندس سليس اردو ۽ منظم استدلال سبب هي تفسير ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي پڙهيو ويو ۽ ٻين ٻولين ۾ پڻ ترجمو ٿيو.<ref name="Mir2026"/> ان جي تفسيرن تي اختلاف پڻ رهيا آهن. روايتي عالمن مان ڪن سندس سياسي اصطلاحن ۽ قرآن جي ڪجهه بنيادي لفظن—جهڙوڪ ''الهٰ''، ''رب''، ''دين'' ۽ ''عبادت''—جي سياسي ۽ حاڪميت سان ڳنڍيل تشريح تي تنقيد ڪئي. ان جي باوجود، انهن اصطلاحن بابت سندس تشريح جديد اسلام پسند فڪر جي لغت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Hartung2014"/> === بعد وارين اسلام پسند ۽ شدت پسند تحريڪن تي اثر === مودودي جي فڪر جو سڀ کان تڪراري ورثو ان جو بعد وارين اسلام پسند ۽ ڪجهه شدت پسند تحريڪن سان تعلق آهي. جديد مطالعي ۾ کيس [[حسن البنا]] ۽ [[سيد قطب]] سان گڏ ويهين صديءَ جي اسلام پسند فڪر جي اهم canonical ليکڪن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="PrincetonIslamist">{{cite book |editor1-last=Euben |editor1-first=Roxanne L. |editor2-last=Zaman |editor2-first=Muhammad Qasim |title=Princeton Readings in Islamist Thought: Texts and Contexts from al-Banna to Bin Laden |publisher=Princeton University Press |year=2009 |pages=79–106 }}</ref> سندس '''حاڪميتِ الٰهي'''، اسلامي نظام، جاهليت ۽ اسلامي انقلاب جهڙا تصور بعد جي مختلف تحريڪن ۾ ٻيهر استعمال ٿيا. خاص طور سيد قطب جي ذريعي انهن مان ڪجهه تصورن جو اثر بعد ۾ پيدا ٿيندڙ وڌيڪ سخت گير تحريڪن تائين پهتو.<ref name="TheonomicShift"/> پر هتي هڪ اهم تاريخي فرق ضروري آهي: مودودي پاڻ منظم جماعت، ڊگهي مدي واري اخلاقي ۽ تعليمي تربيت، ۽ وڏي حد تائين آئيني سياسي عمل کي سماجي تبديليءَ جو طريقو سمجهندو هو. هن پاڪستان ۾ پنهنجي جماعت کي حڪومت جي سخت دٻاءَ باوجود مسلسل ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل نہ ڪيو. تنهنڪري هر اهڙي بعد واري تنظيم جيڪا سندس اصطلاح استعمال ڪري، ان جي حڪمت عملي يا تشدد کي سڌو مودودي ڏانهن منسوب ڪرڻ تاريخي لحاظ کان درست ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> ان جي ابتڙ، سندس لکڻين ۾ عالمي اسلامي نظام، غير اسلامي سياسي حاڪميت جي خاتمي ۽ جهاد بابت اهڙا نظرياتي عنصر ضرور موجود آهن جن کي بعد وارين وڌيڪ انقلابي تحريڪن پنهنجي مخصوص حالتن مطابق نئين معنيٰ ڏني. ان ڪري scholarship ۾ سندس ورثي بابت ٻنهي پاسن—'''آئيني جماعت سازي''' ۽ '''انقلابي اسلامي نظريي'''—کي گڏ پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> === فڪري اثر جو خلاصو === مودودي جي عالمي اثر کي هيٺين ريت اختصار سان ڏيکاري سگهجي ٿو: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#274c77; color:white;" | ميدان ! style="background:#3a6ea5; color:white;" | بنيادي تصور يا ڪم ! style="background:#6096ba; color:white;" | بعد وارو اثر ! style="background:#a3cef1;" | اهم علائقو |- | سياسي فڪر | حاڪميتِ الٰهي، اسلامي رياست، اسلامي جمهوريت | جديد اسلام پسند سياسي نظريي جي تشڪيل | ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر |- | تنظيمي سياست | [[جماعت اسلامي]] | نظرياتي ڪارڪنن تي ٻڌل اسلامي سياسي جماعت جو نمونو | پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش |- | قرآن جي تفسير | ''[[تفہيم القرآن]]'' | جديد سماجي ۽ سياسي رخ رکندڙ قرآن فهم | ڏکڻ ايشيا ۽ ترجمن وسيلي ٻيا ملڪ |- | اسلامي معاشيات | ربا جي خاتمي ۽ اسلامي معاشي نظام | اسلامي معاشيات ۽ سود کان پاڪ بئنڪنگ جي بحثن تي اثر | پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا |- | عرب اسلام پسندي | حاڪميت، جاهليت، انقلاب ۽ نظام | [[سيد قطب]] سميت اسلام پسند فڪري حلقن ۾ قبول ۽ نئين تشريح | مصر ۽ عرب دنيا |- | ايران | اسلامي حڪومت ۽ مغربي سياسي نظام جي تنقيد | فارسي ترجما ۽ انقلابي اسلامي سياسي ٻوليءَ تي محدود/بحث هيٺ اثر | ايران |- | ترڪي | اسلام کي مڪمل نظام طور پيش ڪرڻ | 1960ع کان پوءِ اسلام پسند فڪري حلقن ۾ ترجما ۽ مطالعو | ترڪي |- | عالمي اسلامي احياءُ | دين کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام سمجهڻ | مختلف اسلامي تحريڪن طرفان مقامي حالتن مطابق قبول ۽ تبديلي | آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين |} === علمي جائزو === مودودي بابت جديد علمي جائزو هڪ رخ وارو ناهي. سندس حامين لاءِ هو اسلامي فڪر جي تجديد ڪندڙ، قرآن جو مفسر ۽ جديد حالتن ۾ اسلامي سماجي نظام جي تشريح ڪندڙ مفڪر آهي. سياسي اسلام جي تاريخ پڙهندڙ ڪيترن محققن لاءِ هو جديد اسلام پسنديءَ جو بنيادي نظرياتي معمار آهي، جڏهن تہ نقادن سندس نظرياتي رياست، مذهبي اقليتن، عورتن، سياسي pluralism ۽ حاڪميت بابت تصورن کي جديد برابر شهريت ۽ لبرل جمهوريت سان تڪرار ۾ ڏٺو آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/><ref name="Hartung2014"/> انهيءَ ڪري سندس تاريخي اهميت ڪنهن هڪ سياسي نتيجي ۾ نہ، پر ان ڳالهه ۾ پڻ آهي تہ هن ويهين صديءَ ۾ اسلام بابت بحث جي ٻولي تبديل ڪرڻ ۾ حصو ورتو. ''اسلامي رياست''، ''اسلامي انقلاب''، ''اسلامي نظامِ حيات'' ۽ خدا جي سياسي حاڪميت جهڙا تصور سندس لکڻين وسيلي وڏي مسلم عوامي ۽ سياسي بحث ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري ويا.<ref name="Nasr1996Legacy"/><ref name="Pervez2026"/> سندس اثر جي پائيداريءَ جو هڪ سبب سندس لکڻين جو انداز پڻ هو. هن پيچيده مذهبي ۽ سياسي دليلن کي نسبتاً سليس اردو ۾ پيش ڪيو، جنهن ڪري اهي رڳو روايتي عالمن بدران جديد تعليم يافته مسلمانن تائين به پهتا. سندس تحريرون سندس حياتيءَ کان پوءِ به ترجمن، جماعت اسلاميءَ جي ادارن ۽ ٻين اسلامي تحريڪن وسيلي گردش ۾ رهيون آهن.<ref name="Mir2026"/> 2026ع ۾ شايع ٿيل ''Oxford Handbook of Islamic Reform'' پڻ مودودي کي جديد اسلامي اصلاح ۽ احياءَ جي اهم شخصيتن ۾ شامل ڪري ٿو ۽ سندس عالمي اثر کي سندس وسيع تصنيفي ڪم، خدا جي حاڪميت جي نظريي ۽ هڪ پائيدار تنظيم ــ جماعت اسلامي ــ جي قيام سان ڳنڍي ٿو.<ref name="Pervez2026"/> == آخري زندگي، بيماري ۽ وفات == مودودي پنهنجي زندگيءَ جي وڏي حصي دوران گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت خاص طور خراب رهي ۽ هو وقت بوقت بستري تائين محدود رهيو؛ 1969ع ۾ علاج لاءِ [[برطانيا]] پڻ ويو.<ref name="Nasr1996p127">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1972ع ۾ هن [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي معاملن تي راءِ ڏيڻ ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. سندس آخري دور ۾ صحت جا مسئلا وڌندا ويا.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1979ع ۾ سندس پراڻي گردن جي بيماري وڌيڪ سنگين ٿي ۽ دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس هڪ پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيو يارڪ]] جي هڪ اسپتال ۾ داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="Nasr1996p127"/> مودودي 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 75 سال هئي.<ref name="Tareen2011">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو، جتي وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> [[File:Grave maududi.jpg|thumb|مودودي جي قبر، [[اڇرا]]، [[لاهور]]]] سندس جنازي نماز سان لاڳاپيل تقريبن ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهو شريڪ ٿيا. [[يوسف القرضاوي]] سندس جنازي نماز پڙهائيندڙ مشهور عالمن مان هو.<ref>{{cite web |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |url=https://dailypakistan.com.pk/02-Oct-2014/149195 |website=Daily Pakistan |date=2 October 2014 |access-date=7 October 2026 }}</ref> == اعزاز == مودودي کي 1979ع ۾ [[King Faisal International Prize|شاهه فيصل عالمي انعام]] جي اسلامي خدمتن واري شعبي جو انعام ڏنو ويو. اهو سندس زندگيءَ جي آخري سال ۾ ملندڙ اهم بين الاقوامي اعزازن مان هو. == تصنيفي ڪم == مودودي هڪ انتهائي گهڻو لکندڙ مصنف، صحافي، مفسر ۽ سياسي مفڪر هو. سندس لکڻيون قرآن جي تفسير، [[حديث]] ۽ [[سنت]]، علمِ ڪلام، اسلامي قانون، اخلاق، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم سميت ڪيترن ئي شعبن تي پکڙيل آهن.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> سندس لکڻين جو بنيادي گڏيل موضوع اسلام کي هڪ مڪمل ۽ باهمي طور ڳنڍيل '''نظامِ حيات''' طور پيش ڪرڻ هو. [[مستنصر مير]] موجب مودودي مختلف علمي شعبن تي لکندي به انهن کي هڪ ئي وسيع تصور سان ڳنڍيو: اسلام فرد جي عقيدي ۽ عبادت تائين محدود نه، پر اخلاقي، سماجي، اقتصادي ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ پڻ هڪ جامع نظام آهي.<ref name="Mir2026"/> مودودي پنهنجي لکڻين لاءِ بنيادي طور [[اردو]] استعمال ڪئي. سندس ڪيترائي مضمون پهرين سندس رسالي ''ترجمان القرآن'' ۾ قسطن جي صورت ۾ ڇپيا ۽ بعد ۾ ڪتابن جي صورت ۾ شايع ٿيا. سندس اهم ڪتابن مان گهڻن جا [[عربي]]، [[انگريزي]] ۽ ٻين اسلامي ۽ مغربي ٻولين ۾ ترجما ٿيا.<ref name="MirLife2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Introduction: Mawdudi’s life, personality, and works |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=1–18 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0001 }}</ref> سندس سليس ۽ عام پڙهندڙ لاءِ نسبتاً رسائي لائق اردو سندس فڪر جي ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[شير علي ترين]] موجب سندس اهم لکڻين جا انگريزيءَ ۾ ۽ ڪيترن جا عربي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجما ٿيا، جڏهن تہ ''تفہيم القرآن'' ڏکڻ ايشيا اندر ۽ ان کان ٻاهر پڻ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name="Tareen2011"/> === تفهيم القرآن === {{main|تفهيم القرآن}} مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف '''''[[تفهيم القرآن]]''''' آهي، جيڪا قرآن جو اردو ترجمو ۽ گهڻ-جلدي تفسير آهي. هن ان تي لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين ڪم ڪيو ۽ 1972ع ۾ ان کي مڪمل ڪيو.<ref name="Mir2026"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ آيتن جي ترجمي ۽ تشريح سان گڏ سورتن جو تاريخي پسمنظر، موضوعاتي تعارف، سماجي ۽ سياسي مسئلن بابت بحث ۽ مختلف هنڌن بابت وضاحتي مواد شامل آهي. مودودي قرآن کي جديد پڙهندڙ لاءِ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪندي ان جي هدايت کي انفرادي ۽ اجتماعي زندگي ٻنهي سان ڳنڍيو.<ref name="MirDomains2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Domains of thought and action |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=57–144 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0003 }}</ref> هي تفسير بعد ۾ مختلف ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ مودودي جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="Tareen2011"/> === الجهاد في الاسلام === مودودي جي ابتدائي اهم تصنيف '''''الجهاد في الاسلام''''' هئي. هن ان تي ڪم 1920ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيو؛ ان جو مواد پهرين قسطن ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. ڪتاب ۾ مودودي اسلامي قانون ۽ تاريخ جي تناظر ۾ جنگ، امن ۽ جهاد بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو. هي تصنيف سندس شروعاتي فڪري شهرت جو اهم سبب بڻي ۽ بعد جي لکڻين ۾ اسلامي سياسي نظام، رياست ۽ جهاد بابت سندس خيالن جي تشڪيل لاءِ پڻ اهم رهي.<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Jamal |title=Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām: A Neglected Document |journal=Zeitschrift für Religionswissenschaft |year=2009 |volume=17 |issue=1 |pages=61–84 |doi=10.1515/zfr.2009.17.1.61 }}</ref> === پرده === '''''پرده''''' ۾ مودودي عورتن ۽ مردن جي سماجي تعلق، لباس، حجاب، خاندان ۽ صنفي اختلاط بابت پنهنجا نظريا تفصيل سان بيان ڪيا. هي ڪتاب سندس سماجي فڪر جي اهم تصنيفن مان آهي، پر عورتن جي سماجي ۽ سياسي ڪردار بابت ان ۾ پيش ڪيل خيال جديد دور ۾ تنقيد ۽ بحث جو موضوع پڻ رهيا آهن. === اسلامي قانون ۽ دستور === '''''Islamic Law and Constitution''''' جي نالي سان انگريزيءَ ۾ مشهور لکڻين جي مجموعي ۾ مودودي اسلامي رياست، شريعت، قانونسازي، حاڪميت، خلافت، جمهوريت، اقليتن ۽ آئين بابت پنهنجا سياسي ۽ قانوني تصور بيان ڪيا. سندس جديد '''اسلامي رياست''' واري تصور کي سمجهڻ لاءِ هي سندس اهم ترين سياسي تصنيفن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> === خلافت ۽ ملوڪيت === '''''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]''''' مودودي جي تاريخي ۽ سياسي طور سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل ڪتابن مان آهي. ان ۾ هن ابتدائي اسلامي خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن سياسي تبديليءَ جو تنقيدي جائزو ورتو. ڪتاب خاص طور پهرين مسلمان حڪمرانن کان پوءِ اسلامي سياسي اقتدار جي نوعيت بابت بحث سبب مختلف مذهبي عالمن وچ ۾ اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="MirDomains2026"/> === قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون === '''''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون''''' ۾ مودودي قرآن جي چئن اصطلاحن ــ '''الهٰ، رب، عبادت ۽ دين''' ــ جي تشريح ڪئي. هن انهن لفظن کي رڳو محدود مذهبي معنائن ۾ نه، پر اقتدار، اطاعت ۽ زندگيءَ جي مجموعي نظام سان پڻ ڳنڍيو. اهي تشريحون سندس سياسي-مذهبي فڪر جي اهم بنيادن مان بڻيون، جيتوڻيڪ ٻين اسلامي عالمن سندس ڪجهه تعبيرن سان اختلاف پڻ ڪيو آهي.<ref name="MirThemes2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Central themes of Mawdudi’s writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=19–56 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0002 }}</ref> == چونڊ ڪتابيات == مودودي جي لکڻين جو تعداد تمام وڏو آهي ۽ مختلف ڇاپن، مجموعن ۽ ترجمن ۾ ڪتابن جا عنوان ڪڏهن مختلف صورتن ۾ ڏنا ويا آهن. سندس اهم تصنيفن مان هيٺيان شامل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#264653;color:white;" | تصنيف ! style="background:#2a9d8f;color:white;" | موضوع ! style="background:#457b9d;color:white;" | مختصر وضاحت |- | ''[[تفهيم القرآن]]'' | قرآن جي تفسير | گهڻ-جلدي اردو ترجمو ۽ تفسير؛ مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف |- | ''الجهاد في الاسلام'' | جهاد، جنگ ۽ سياسي نظريو | سندس ابتدائي اهم تصنيفن مان؛ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ لکڻ شروع ڪيائين |- | ''دينيّات'' / ''Towards Understanding Islam'' | اسلام جو تعارف | اسلام جي بنيادي عقيدن، عبادتن ۽ نظامِ زندگيءَ جو عام پڙهندڙ لاءِ تعارف |- | ''پردہ'' | عورت، خاندان ۽ سماج | حجاب، صنفي تعلقن ۽ اسلامي سماجي نظام بابت سندس نظريا |- | ''اسلامي قانون ۽ دستور'' | قانون ۽ سياست | اسلامي رياست، شريعت، آئين، حاڪميت ۽ قانونسازي |- | ''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]'' | اسلامي سياسي تاريخ | خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن تبديليءَ جو تنقيدي مطالعو |- | ''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون'' | قرآني اصطلاح | الهٰ، رب، عبادت ۽ دين جي مودودي واري تشريح |- | ''اسلامي نظامِ زندگي'' | سماجي ۽ سياسي فڪر | اسلام کي جامع نظامِ حيات طور بيان ڪندڙ تحريرون |- | ''اسلام جو معاشي نظام'' | [[اسلامي معاشيات]] | ملڪيت، ربا، زڪوات، سرمائي ۽ معاشي انصاف بابت بحث |- | ''اسلامي رياست'' | سياسي نظريو | اسلامي حڪومت ۽ رياست جي اصولن بابت تحريرون |- | ''تجديد و احياءِ دين'' | اسلامي تجديد | اسلامي تاريخ ۾ مجدد ۽ تجديد جي تصور بابت بحث |- | ''سنت جي آئيني حيثيت'' | حديث ۽ سنت | اسلامي قانون ۽ ديني حجت طور سنت جي حيثيت جو دفاع |- | ''رسائل و مسائل'' | مختلف مذهبي موضوع | مختلف سوالن جي جوابن ۽ فڪري مضمونن جا مجموعا |- | ''سيرت سرور عالم'' | [[محمد|محمد ﷺ]] جي سيرت | پيغمبر اسلام جي زندگي ۽ پيغام بابت تصنيف |} === انگريزي ترجمن ۾ مشهور ڪتاب === سندس ڪيترين تصنيفن جا انگريزي ترجما مختلف عنوانن هيٺ شايع ٿيا آهن، جن ۾ هي شامل آهن: * ''Towards Understanding Islam'' * ''Purdah and the Status of Woman in Islam'' * ''The Islamic Law and Constitution'' * ''Let Us Be Muslims'' * ''The Islamic Way of Life'' * ''A Short History of the Revivalist Movement in Islam'' * ''Human Rights in Islam'' * ''Four Basic Qur'anic Terms'' * ''The Process of Islamic Revolution'' * ''Unity of the Muslim World'' * ''The Moral Foundations of the Islamic Movement'' * ''Economic System of Islam'' * ''The Road to Peace and Salvation'' * ''The Qadiani Problem'' * ''The Question of Dress'' * ''The Rights of Non-Muslims in Islamic State'' * ''Caliphate and Kingship'' * ''Islamic Law and its Introduction in Pakistan'' * ''Khutabat: Fundamentals of Islam'' == چونڊ زماني وار خاڪو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#283618;color:white;" | سال ! style="background:#606c38;color:white;" | واقعو |- | 1903ع | [[اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ ڄائو |- | 1918ع | صحافت سان عملي وابستگي شروع ڪئي |- | 1920ع | جبلپور جي روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو |- | 1920ع وارو ڏهاڪو | دهليءَ ۾ صحافت ۽ ديني مطالعي سان لاڳاپيل رهيو |- | 1927ع | ''الجهاد في الاسلام'' لکڻ ۽ شايع ڪرائڻ جو ابتدائي سلسلو شروع ٿيو |- | 1932ع–1933ع | ''ترجمان القرآن'' سان سندس ڊگهي ادارت ۽ فڪري سرگرميءَ جو دور شروع ٿيو |- | 1938ع | [[پٺاڻ ڪوٽ]] ويجهو دارالاسلام منصوبي سان وابسته ٿيو |- | 1941ع | [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو |- | 1942ع | ''[[تفهيم القرآن]]'' تي ڪم شروع ڪيو |- | 1947ع | ورهاڱي کان پوءِ پاڪستان منتقل ٿيو |- | 1948ع | پاڪستان ۾ اسلامي آئين ۽ رياست لاءِ مهم؛ بعد ۾ گرفتار ٿيو |- | 1953ع | احمديه مخالف تحريڪ جي پسمنظر ۾ فوجي عدالت موت جي سزا ٻڌائي؛ سزا بعد ۾ عمر قيد ۾ تبديل ۽ پوءِ ختم ڪئي وئي |- | 1964ع | جماعت اسلامي خلاف حڪومتي ڪارروائي دوران ٻيهر قيد ٿيو |- | 1972ع | ''تفهيم القرآن'' مڪمل ڪيو؛ جماعت اسلاميءَ جي امير جي عهدي تان پڻ الڳ ٿيو |- | 1979ع | [[شاهه فيصل عالمي انعام]] حاصل ڪيو |- | 22 سيپٽمبر 1979ع | [[بفيلو، نيو يارڪ]]، آمريڪا ۾ وفات |- | 1979ع | [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ دفن ڪيو ويو |} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }} * {{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }} * {{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }} * {{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }} == پڻ ڏسو == * [[جماعت اسلامي]] * [[جماعت اسلامي پاڪستان]] * [[اسلام پسندي]] * [[اسلامي رياست]] * [[اسلامي احياءُ]] * [[اسلامي معاشيات]] * [[تفهيم القرآن]] * [[خلافت ۽ ملوڪيت]] * [[سيد قطب]] * [[محمد اقبال]] == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Abul A'la Maududi}} {{Wikiquote}} == حوالا == {{Reflist}} {{Authority control}} 9o0i0sfy1hw2ebubl2naa607bwrrb22 417605 417604 2026-10-06T21:57:41Z Intisar Ali 8681 417605 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ ۽ جماعت اسلامي جو باني (1903–1979)}} {{Infobox religious biography | name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | image = أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg | caption = سيد ابوالاعلى مودودي | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | birth_name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | birth_date = {{Birth date|1903|9|25|df=y}} | birth_place = [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1979|9|22|1903|9|25|df=y}} | death_place = [[بفيلو، نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]] | resting_place = [[اڇرا]]، [[لاهور]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | occupation = اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ، صحافي، مفسر ۽ سياسي اڳواڻ | notable_works = ''[[تفہيم القرآن]]''، ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' | known_for = [[جماعت اسلامي]] جو قيام، اسلامي سياسي فڪر | movement = [[جماعت اسلامي]] | founder = [[جماعت اسلامي]] | awards = [[شاهه فيصل عالمي انعام]]، 1979ع }} '''سيد ابو الاعلىٰ مودودي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Abul A'la Maududi}} (25 سيپٽمبر 1903ع – 22 سيپٽمبر 1979ع) ننڍي کنڊ جو اسلامي عالم، قرآن جو مفسر، صحافي، ليکڪ، سياسي مفڪر ۽ [[جماعت اسلامي]] جو باني هو.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-509695-8 }}</ref> هن ويهين صديءَ ۾ اسلام کي رڳو شخصي عقيدي يا عبادتن جي دائري بدران سماجي، سياسي، قانوني ۽ معاشي نظام طور بيان ڪرڻ لاءِ هڪ منظم فڪري خاڪو پيش ڪيو. جديد تحقيق ۾ کيس جديد اسلامي احياءَ ۽ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم ترين نظريه سازن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009230438 |isbn=9781009230438 }}</ref> مودودي جي لکڻين ۾ [[قرآن جي تفسير]]، حديث، اسلامي قانون، سياست، معيشت، سماج، اخلاق، قومپرستي، سيڪيولرزم، عورتن جي سماجي حيثيت ۽ اسلامي رياست جهڙا موضوع شامل آهن. سندس سڀ کان وڏي علمي تصنيف اردو تفسير ''[[تفہيم القرآن]]'' آهي، جڏهن تہ ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' ۽ ٻيا ڪيترائي ڪتاب پڻ سندس مشهور تصنيفن ۾ شامل آهن.<ref name="Nasr1996"/> سندس تحريرون اردو مان عربي، انگريزي، بنگالي، هندي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيون ۽ سندس فڪر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ٻين مسلم معاشرن جي اسلامي احيائي تحريڪن تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Nasr1996"/> 26 آگسٽ 1941ع تي مودودي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو پاڪستان آيو ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي ذريعي ملڪ جي آئين ۽ رياستي نظام کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي اصولن تي قائم ڪرڻ جي سياسي مهم هلائيندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> سندس سياسي ۽ مذهبي نظرين جا ڪيترائي پهلو—خاص ڪري اسلامي رياست، حاڪميت، جمهوريت، عورتن، غير مسلم شهرين، جهاد ۽ اسلامي قانون بابت موقف—علمي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Iqtidar2026"/> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul Ala'a Al-Mowdoodi |url=https://kingfaisalprize.org/ar/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |publisher=King Faisal Foundation |access-date=7 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == ابو الاعلىٰ مودودي 25 سيپٽمبر 1903ع تي [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، ان وقت جي نوابي [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ پيدا ٿيو.<ref name="KFP1979"/> سندس خاندان دهليءَ جي اشرافيه سان تاريخي نسبت رکندڙ سيد خاندان هو.<ref name="Qasmi2017">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |editor-last1=Qasmi |editor-first1=Ali Usman |editor-last2=Robb |editor-first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |doi=10.1017/9781108628012 }}</ref> مودودي پنهنجي دور جي ڪيترن روايتي عالمن جي ابتڙ ڪنهن هڪ مدرسي جي باقاعده ڊگهي نصابي تعليم مان فارغ ٿيل عالم نه هو. سندس تعليم جو وڏو حصو گهر، ذاتي مطالعي ۽ مختلف استادن وٽ حاصل ڪيل تعليم تي ٻڌل هو. ان هوندي به هن عربي، فارسي ۽ اسلامي علوم جو مطالعو ڪيو ۽ بعد ۾ قرآن، حديث، فقه ۽ جديد سياسي فڪر بابت وسيع لکڻيون ڪيون. مورخ علي عثمان قاسمي موجب، مدرسي جي روايتي رسمي تربيت نه هئڻ باوجود مودودي ڪلاسيڪي اسلامي روايت سان گڏ جديد مغربي سياسي فڪر جي به قابل ذڪر ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> سندس والد سيد احمد حسن مودودي وڪالت سان وابسته هو ۽ مذهبي رجحان رکندو هو. ابتدائي عمر ۾ مودودي کي گهر ۾ عربي، فارسي، قرآن ۽ اسلامي تعليم ڏني وئي. سندس رسمي تعليم گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي؛ والد جي بيماري ۽ پوءِ خاندان جي معاشي حالتن سبب نوجوان مودودي کي نسبتاً ننڍي عمر ۾ عملي زندگي اختيار ڪرڻي پئي.<ref name="Nasr1996"/> == صحافتي زندگي == مودودي جي عملي زندگيءَ جي شروعات بنيادي طور [[صحافت]] سان ٿي، ۽ اهو تجربو سندس بعد واري لکڻيءَ جي اسلوب ۽ سياسي فڪر تي نمايان اثرانداز ٿيو. قاسمي موجب، مسجد يا مدرسي سان مستقل وابستگي بدران صحافت مان ڪيريئر شروع ڪرڻ کيس هندستان جي آئيني مستقبل، مسلمانن جي سياسي نمائندگي، هندو-مسلم لاڳاپن ۽ برطانوي اقتدار کان پوءِ ممڪن سياسي نظام بابت هلندڙ بحثن سان سڌي واقفيت ڏني.<ref name="Qasmi2017"/> نوجوانيءَ ۾ هن مختلف اخبارن سان ڪم ڪيو. 1918ع ڌاري سندس صحافتي زندگي شروع ٿي ۽ پوءِ هو جبلپور مان نڪرندڙ روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو. بعد ۾ دهليءَ ۾ مسلمان صحافت سان ڪم ڪيائين. هن ''مسلم'' ۽ پوءِ [[جمعيت علماءِ هند]] سان لاڳاپيل اخبار ''الجمعية'' جي ادارت پڻ ڪئي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Qasmi2017"/> صحافت مودودي لاءِ رڳو پيشو نه رهي؛ اها سندس سياسي ۽ مذهبي خيالن جي تشڪيل جو اهم ذريعو بڻجي وئي. سندس تحرير جو انداز روايتي عالماڻي نثر کان نسبتاً مختلف، سڌو ۽ عام پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ جوڳو هو. ان وسيلي هو پيچيده مذهبي ۽ سياسي تصورن کي جديد سياسي اصطلاحن سان پيش ڪرڻ لڳو.<ref name="Qasmi2017"/> == علمي ۽ فڪري تشڪيل == 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان ۾ فرقيواراڻي تشدد، خلافت تحريڪ کان پوءِ جي سياسي صورتحال ۽ اسلام ۽ جهاد بابت ٿيندڙ بحثن مودودي جي فڪري ارتقا تي اثر وڌو. ان ماحول ۾ هن جهاد جي اسلامي تصور بابت لکڻ شروع ڪيو، جنهن جو نتيجو سندس ابتدائي اهم تصنيف ''الجهاد في الإسلام'' جي صورت ۾ نڪتو. ڪتاب جو مواد پهرين قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Iqtidar2026"/> ''الجهاد في الإسلام'' مودودي جي شروعاتي دور جي اهم تصنيفن مان هئي. جديد Cambridge edition هن ڪتاب کي سندس شروعاتي ۽ اثرائتي سياسي تحريرن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان کي نوآبادياتي دور، تشدد جي جواز، اسلامي سياسي نظام ۽ جديد رياست بابت سندس وسيع فڪر جي پسمنظر ۾ رکي ٿي.<ref name="Iqtidar2026"/> مودودي جو فڪر وقت سان هڪ اهڙي نظريي ڏانهن وڌيو جنهن ۾ اسلام کي مڪمل طرزِ حيات قرار ڏنو ويو. سندس نظر ۾ دين جي دائري ۾ فردي عبادت سان گڏ سياست، معيشت، قانون، سماج ۽ رياست پڻ شامل هئا. ولي نصر جي تجزيي موجب مودودي جديد دور ۾ سياسي اسلام جو هڪ منظم نظرياتي خاڪو تيار ڪيو ۽ ان نظريي کي عملي سماجي تحريڪ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> بهرحال، جديد علمي تحقيق مودودي جي فڪري تشڪيل کي صرف ”اولهه جي مخالفت“ جو نتيجو نٿي سمجهي. نصر ان کي برطانوي هندستان ۾ مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ سياسي طاقت، اجتماعي سڃاڻپ، قومپرستي ۽ نوآبادياتي نظام کان پوءِ مستقبل جي رياست بابت بحثن سان پڻ ڳنڍي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == ترجمان القرآن == 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مودودي پنهنجي رسالي ''ترجمان القرآن'' جي ادارت ۽ اشاعت شروع ڪئي. اهو رسالو اڳتي هلي سندس فڪر جي تشهير جو اهم ذريعو بڻيو. ''ترجمان القرآن'' ۾ هن قرآن، اسلامي تاريخ، سياست، قومپرستي، جديد تهذيب، مسلمانن جي اجتماعي حالت ۽ اسلامي نظام بابت مسلسل مضمون لکيا.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> هن دور تائين مودودي روايتي صحافي کان هڪ منظم مذهبي-سياسي مفڪر ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو. سندس لکڻين ۾ اهو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو تہ مسلمانن جي مسئلن جو حل رڳو سياسي نمائندگي يا اقتدار ۾ حصي حاصل ڪرڻ ۾ نه، پر فرد ۽ سماج کي اسلامي اصولن مطابق نئين سر منظم ڪرڻ ۾ آهي.<ref name="Nasr1996"/> == علامه اقبال ۽ دارالاسلام == 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ مودودي جو رابطو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] ۽ چوڌري نياز علي خان سان ٿيو. چوڌري نياز علي خان پنجاب ۾ هڪ علمي ۽ ديني مرڪز قائم ڪرڻ لاءِ زمين وقف ڪئي هئي، جنهن کي ''دارالاسلام'' جي نالي سان سڃاتو ويو. 1938ع ۾ مودودي حيدرآباد دکن ڇڏي [[پٺاڻ ڪوٽ]] ڀرسان دارالاسلام منتقل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> دارالاسلام واري دور ۾ مودودي کي پنهنجي مذهبي ۽ سماجي فڪر کي هڪ منظم تحريڪ جي صورت ڏيڻ لاءِ ماحول مليو. جيتوڻيڪ اقبال اپريل 1938ع ۾ وفات ڪري ويو، دارالاسلام جو تجربو مودودي جي بعد واري تنظيمي سوچ ۽ جماعت اسلامي جي قيام کان اڳ واري فڪري مرحلي ۾ اهم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> == هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ بابت موقف == مودودي گڏيل هندستان ۾ رائج علائقائي يا قومي قومپرستيءَ جو سخت نقاد هو. سندس نظر ۾ مسلمانن جي بنيادي اجتماعي سڃاڻپ قوم، نسل يا جاگرافي بدران اسلام سان وابسته هئڻ گهرجي. انهيءَ بنياد تي هن [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي گڏيل هندستاني قومپرستيءَ سان گڏ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي مسلمان قومپرستيءَ جي سياسي صورت تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> اهو موقف هڪ اهم تاريخي فرق پيدا ڪري ٿو: مودودي مسلمانن لاءِ اسلامي سياسي نظام جو حامي هو، پر مسلم ليگ جي قيادت هيٺ هلي رهي پاڪستان تحريڪ جي سياسي نظريي ۽ حڪمت عمليءَ سان شروع کان متفق نه هو. علي عثمان قاسمي جي تحقيق موجب مودودي مسلم ليگ ۽ [[محمد علي جناح]] تي تنقيد ڪندي دليل ڏنو تہ رڳو مسلمانن جي اڪثريت واري قومي رياست قائم ٿيڻ سان اها خود بخود ”اسلامي رياست“ نه بڻجي ويندي.<ref name="Qasmi2017"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو پاڪستان بابت ورهاڱي کان اڳ وارو موقف ۽ 1947ع کان پوءِ پاڪستان کي اسلامي رياست بنائڻ لاءِ سندس سياسي سرگرمي ٻه الڳ تاريخي مرحلا آهن؛ ٻنهي کي هڪٻئي سان ملائي پيش ڪرڻ سان سندس سياسي ارتقا جي صحيح تصوير سامهون نٿي اچي.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جو قيام == {{Main|جماعت اسلامي}} مودودي جي فڪري ۽ تنظيمي سرگرمين جو نتيجو 26 آگسٽ 1941ع تي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] جي قيام جي صورت ۾ سامهون آيو. جماعت جي قيام جو مقصد اهڙي منظم جماعت تيار ڪرڻ هو جيڪا اسلامي اصولن مطابق فرد، سماج ۽ آخرڪار رياستي نظام جي تبديلي لاءِ ڪم ڪري. مودودي جماعت جو پهريون امير چونڊيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي جي تصور ۾ جماعت محض چونڊن لاءِ قائم ڪيل سياسي پارٽي نه هئي، بلڪه هڪ نظرياتي ۽ اصلاحي تحريڪ هئي. ان جو ابتدائي طريقو تعليم، تربيت، اشاعت ۽ چونڊيل ڪارڪنن جي تياري ذريعي سماج ۾ تدريجي تبديلي آڻڻ هو. نصر موجب مودودي جي اهم جدت اها هئي تہ هن پنهنجي سياسي-مذهبي نظريي سان گڏ ان کي عملي جامو پارائڻ لاءِ هڪ منظم سماجي ۽ سياسي تنظيم جو خاڪو پڻ پيش ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> ورهاڱي کان اڳ جماعت اسلامي سڄي برطانوي هندستان جي تنظيم هئي. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت جون هندستاني ۽ پاڪستاني شاخون جدا تنظيمي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ لڳيون، جڏهن تہ مودودي پاڪستان منتقل ٿيو ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي قيادت جاري رکي.<ref name="Nasr1996"/> == پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ == 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ مودودي پاڪستان لڏي آيو ۽ [[لاهور]] سندس سياسي، علمي ۽ تنظيمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. ورهاڱي کان اڳ مسلم ليگ جي پاڪستان واري تصور تي تنقيد ڪرڻ باوجود، نئين رياست قائم ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي سرگرمين جو مرڪز پاڪستان جي آئيني ۽ قانوني ڍانچي کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي بنائڻ تي رکيو.<ref name="Nasr1996"/> هن ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي آئين ۾ خدا جي حاڪميت، اسلامي قانون جي بالادستي ۽ رياست جي اسلامي سڃاڻپ کي تسليم ڪرائڻ لاءِ مهم هلائي. پاڪستان جي رياست سان سندس تعلق ان ڪري مختلف وقتن تي تعاون، سياسي اختلاف، گرفتاري ۽ قيد جي مرحلن مان گذريو. سندس اسلامي رياست، جمهوريت ۽ آئين بابت تفصيلي نظريو بعد وارن حصن ۾ الڳ بيان ڪيو ويندو. == گرفتاريون ۽ رياست سان ٽڪراءُ == پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ مودودي ۽ حڪومت جا لاڳاپا جلد خراب ٿيا. 1948ع ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصو قيد ۾ رکيو ويو. سندس سياسي سرگرمين ۾ پاڪستان کي اسلامي آئين ڏيڻ جو مطالبو مرڪزي حيثيت اختيار ڪندو ويو.<ref name="Nasr1996"/> 1953ع ۾ پنجاب، خاص طور [[لاهور]]، ۾ احمدين خلاف تحريڪ ۽ فسادن دوران مودودي جو لکيل رسالو ''قادياني مسئلو'' پڻ شديد سياسي تڪرار جو حصو بڻيو. مارشل لا اختيارين کيس گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ موت جي سزا ٻڌائي. سزا تي عمل نه ٿيو؛ بعد ۾ اها عمر قيد ۾ تبديل ڪئي وئي ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> ان واقعي مودودي جي سياسي حيثيت کي وڏي شهرت ڏني، پر 1953ع جي تشدد ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي تنظيمن جي ڪردار، جماعت اسلامي جي ذميواري ۽ مودودي جي تحريرن جي اثر بابت تاريخي بحث کي سندس حامين جي روايت کان الڳ، معتبر ثانوي ذريعن جي بنياد تي ڏسڻ ضروري آهي. ان موضوع کي سندس احمديت بابت نظرين واري حصي ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويندو. == تفسير تفهيم القرآن == {{Main|تفهيم القرآن}} مودودي 1942ع ۾ قرآن جي اردو تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' لکڻ شروع ڪئي. اهو منصوبو لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تائين جاري رهيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ ترجمي سان گڏ تاريخي پسمنظر، آيتن جي تشريح، سماجي ۽ قانوني مسئلن ۽ مودودي جي سياسي ۽ مذهبي فڪر بابت تفصيلي حاشيا شامل آهن. هي تفسير سندس سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ وسيع اثر رکندڙ تصنيفن مان بڻيو ۽ بعد ۾ ڪيترين ٻولين ۾ ان جا ترجما ٿيا. ''تفهيم القرآن'' سندس مجموعي فڪر کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي رياست، قانون، معيشت، عورت، جهاد، غير مسلمانن ۽ سماجي نظام بابت سندس ڪيترن نظرين جي قرآني استدلال جو تفصيلي اظهار ان ۾ ملي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا == مودودي تقريباً ٽن ڏهاڪن تائين جماعت اسلامي جي قيادت ڪئي. صحت جي مسئلن ۽ تنظيمي حالتن جي پسمنظر ۾ هن 1972ع ۾ جماعت اسلامي جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. امارت ڇڏڻ کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي فڪر ۽ جماعت سان فڪري لاڳاپي ۾ سرگرم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> ساڳئي سال سندس ڊگهي عرصي کان جاري ''تفهيم القرآن'' پڻ مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ جو آخري دور بنيادي طور علمي ڪم، لکڻين ۽ خراب ٿيندڙ صحت سان لاڳاپيل رهيو. == اعزاز == 1979ع ۾ مودودي کي '''اسلام جي خدمت''' جي شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979"/> انعام جي سرڪاري فيصلي ۾ سندس اسلامي صحافت، لکڻين، ننڍي کنڊ ۾ اسلامي فڪر جي تجديد لاءِ سرگرمين ۽ اسلامي قدرن جي ترويج کي انعام ڏيڻ جا اهم سبب ڄاڻايو ويو.<ref name="KFP1979"/> [[File:أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg|thumb|ساڄو|سيد ابوالاعلىٰ مودودي، جنهن کي 1979ع ۾ اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ شاهه فيصل عالمي انعام ڏنو ويو.]] == آخري بيماري ۽ وفات == مودودي ڪيترن سالن کان گڙدن جي بيماريءَ ۾ مبتلا هو ۽ زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.<ref name="Nasr1996"/> 1979ع ۾ علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. علاج دوران سندس حالت وڌيڪ خراب ٿي ۽ 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ 75 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪيائين.<ref name="Nasr1996"/> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو. لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. [[File:Grave maududi.jpg|thumb|ساڄو|[[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ ابو الاعلىٰ مودودي جي قبر]] مودودي جي وفات سندس سياسي ۽ فڪري اثر جو خاتمو ثابت نه ٿي. سندس لکڻيون، جماعت اسلامي جو تنظيمي ڍانچو ۽ اسلامي رياست بابت سندس اصطلاحي ۽ نظرياتي تصورات ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر به جديد اسلامي سياسي تحريڪن جي بحث جو حصو بڻيا. جديد علمي ادب ۾ ان اثر جي نوعيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن، جن جو تفصيلي جائزو مضمون جي ''اثر ۽ ورثو'' واري حصي ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026"/> == فڪر ۽ نظريا == مودودي جي فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام رڳو فرد جي ذاتي عقيدي، عبادت يا روحاني زندگي تائين محدود مذهب نہ، پر انسان جي انفرادي ۽ اجتماعي زندگيءَ لاءِ هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، قانوني ۽ سياسي نظام آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت کي ان نظام جا بنيادي ماخذ قرار ڏنو ۽ جديد رياست، آئين، معيشت ۽ سماج بابت اسلامي اصطلاحن کي ويهين صديءَ جي سياسي ٻوليءَ سان ملائي هڪ منظم نظريو پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Iqtidar2020">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Theorizing Popular Sovereignty in the Colony: Abul Aʿla Maududi's “Theodemocracy” |journal=The Review of Politics |volume=82 |issue=4 |year=2020 |pages=595–617 |doi=10.1017/S0034670520000595 }}</ref> جديد عالمن مودودي جي هن فڪر کي رڳو قديم اسلامي سياسي تصورن جي بحالي قرار ڏيڻ بدران نوآبادياتي هندستان، جديد قومي رياست، عوامي حاڪميت، جمهوريت، سوشلزم ۽ يورپي سياسي نظرين سان سندس فڪري بحث جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهيو آهي.<ref name="Iqtidar2020"/><ref name="Iqtidar2026"/> خاص طور سندس ''حاڪميت''، ''اسلامي رياست'' ۽ ''اسلامي انقلاب'' جهڙا تصور بعد ۾ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم اصطلاحن ۾ شامل ٿيا.<ref name="Zaman2015">{{cite journal |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |title=The Sovereignty of God in Modern Islamic Thought |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=25 |issue=3 |year=2015 |pages=389–418 |doi=10.1017/S1356186314000561 }}</ref> === قرآن ۽ سنت === مودودي قرآن کي اسلامي فڪر ۽ قانون جو بنيادي ماخذ سمجهندو هو، پر قرآن سان گڏ [[سنت]] کي پڻ لازمي قانوني ۽ ديني حجت قرار ڏيندو هو. سندس دليل موجب قرآن پاڻ رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو، تنهنڪري اسلامي نظام کي صرف قرآن تائين محدود ڪري سنت کي قانوني حجيت کان ڌار نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Adams1983">{{cite book |last=Adams |first=Charles J. |chapter=Mawdudi and the Islamic State |editor-last=Esposito |editor-first=John L. |title=Voices of Resurgent Islam |publisher=Oxford University Press |year=1983 |pages=99–133 |isbn=9780195033404 }}</ref> سندس مشهور تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' صرف لفظي يا لغوي تفسير نہ هو؛ ان ۾ تاريخ، قانون، سياست، معيشت ۽ سماجي معاملن بابت سندس فڪري موقف پڻ وڏي پيماني تي بيان ٿيل آهي. انهيءَ ڪري ''تفهيم القرآن'' مودودي جي سياسي ۽ سماجي فڪر کي سمجهڻ لاءِ به بنيادي ماخذ آهي.<ref name="Nasr1996"/> === حاڪميتِ الٰهي === مودودي جي سياسي فڪر جو هڪ اهم تصور '''حاڪميتِ الٰهي''' هو. سندس نظر ۾ آخري ۽ مطلق حاڪميت انسان، بادشاهه، پارليامينٽ يا قوم بدران خدا جي آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙو مطلق قانون ساز اختيار حاصل نہ آهي جنهن تحت هو خدائي هدايت کان آزاد ٿي حلال ۽ حرام جا بنيادي معيار مقرر ڪري.<ref name="Zaman2015"/> محمد قاسم زمان موجب ''حاڪميتِ الٰهي'' جديد اسلام پسند سياسي فڪر جو نمايان تصور بڻيو ۽ مودودي ان جي ويهين صديءَ واري تشڪيل جي اهم ترين مفڪرن مان هو.<ref name="Zaman2015"/> جديد تحقيق ساڳئي وقت اهو پڻ واضح ڪري ٿي تہ مودودي جي حاڪميت واري تصور کي سڌي طرح وچئين دور جي اسلامي سياسي نظريي جو نقل سمجهڻ درست نہ ٿيندو؛ ان جي جديد صورت نوآبادياتي رياست، قانون سازي ۽ عوامي حاڪميت بابت جديد بحثن سان پڻ جڙيل هئي.<ref name="AlAzami2022">{{cite journal |last=Al-Azami |first=Usaama |title=Locating Ḥākimiyya in Global History: The Concept of Sovereignty in Premodern Islam and Its Reception after Mawdūdī and Quṭb |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=355–376 |doi=10.1017/S1356186321000605 }}</ref> مودودي انساني حاڪميت کي رد ڪندي اهو نہ چيو تہ رياستي انتظام ۾ ماڻهن جو ڪو ڪردار ئي نہ هجي. سندس تصور ۾ مسلمان خدا جا ''خليفا'' يا نائب آهن ۽ مقرر ڪيل اسلامي حدن اندر اجتماعي معاملن جي انتظام، مشاورت ۽ اهڙن معاملن بابت فيصلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا جن بابت شريعت ڪو واضح حڪم نہ ڏنو هجي.<ref name="ILC1977">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1977 }}</ref> === اسلامي رياست === {{further|اسلامي رياست}} مودودي جديد دور ۾ ''اسلامي رياست'' جي منظم نظريي کي ترقي ڏيندڙ نمايان مفڪرن مان هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس تصور ۾ اسلامي رياست جي بنياد جا ٽي اهم اصول '''توحيد'''، '''رسالت''' ۽ '''خلافت''' هئا. توحيد مان خدا جي حاڪميت، رسالت مان قرآن ۽ سنت جي رهنمائي، ۽ خلافت مان انسان جي محدود ۽ امانتي سياسي اختيار جو تصور اخذ ڪيو ويو.<ref name="ILC1977"/> هن اسلامي رياست کي ڪنهن مخصوص نسل، قوم يا جاگرافيءَ تي ٻڌل قومي رياست بدران هڪ '''نظرياتي رياست''' طور پيش ڪيو. سندس نظر ۾ رياست جي اسلامي هجڻ جو بنيادي معيار ان جي آباديءَ جو فقط مسلمان هجڻ نہ، پر ان جي قانوني ۽ سياسي نظام جو اسلامي اصولن سان مطابقت رکڻ هو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي 1955ع ۾ پنهنجي مثالي نظام لاءِ ”خدا پرست جمهوري خلافت“ جهڙا لفظ پڻ استعمال ڪيا.<ref name="Nasr1996"/> سندس لکڻين ۾ اسلامي رياست جو دائرو وسيع آهي: خانداني معاملن کان وٺي معيشت، عدليه، انتظاميا، شهرين جي حقن ۽ فرضن، جنگ ۽ امن ۽ بين الاقوامي لاڳاپن تائين شريعت کي هدايت جو بنياد قرار ڏنو ويو.<ref name="Adams1983"/> بهرحال سندس تصور ۾ رياست جو هر انتظامي تفصيل اڳواٽ مقرر ٿيل نہ هو. مودودي پاڻ تسليم ڪيو تہ انساني معاملن جو هڪ وڏو ميدان اهڙو آهي جنهن بابت شريعت خاموش آهي؛ اهڙن معاملن ۾ اسلامي رياست حالتن مطابق قانون ۽ ضابطا ٺاهي سگهي ٿي، بشرطيڪ اهي قرآن ۽ سنت جي واضح حڪمن سان ٽڪراءَ ۾ نہ هجن.<ref name="Adams1983"/> === ٿيئوڊيموڪريسي === مودودي پنهنجي مثالي سياسي نظام کي روايتي معنيٰ ۾ '''[[ٿيوڪريسي]]''' سڏڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن '''خدائي جمهوريت''' (Theodemocracy) يا ''خدائي جمهوري نظام'' جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ آخري حاڪميت خدا جي هجي، پر مسلمان اجتماعي طور خلافت جي حق کي استعمال ڪن.<ref name="Iqtidar2020"/> حميرا اقتدار جي تحقيق موجب مودودي جي ''خدائي جمھوريت'' کي فقط ”مذهبي آمريت“ جو مترادف سمجهڻ سندس نظريي جي پيچيدگي کي نظرانداز ڪري ٿو. مودودي هڪ طرف مطلق عوامي حاڪميت کي رد ڪيو، پر ٻئي طرف حڪمرانن کي خدا جي نمائندگي ڪندڙ پادري طبقي جي صورت ۾ مطلق اختيار ڏيڻ به قبول نہ ڪيو. سندس تصور ۾ اجتماعي مشاورت، نمائندگي ۽ عوام جي سياسي شموليت موجود هئي، پر اها شريعت جي حدن اندر هئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === جمهوريت ۽ شوريٰ === مودودي مغربي لبرل جمهوريت جي ان اصول سان اختلاف رکندو هو جنهن موجب عوام يا سندن چونڊيل پارليامينٽ آخري قانون ساز حاڪم آهي. سندس خيال ۾ جيڪڏهن اڪثريت کي اخلاقي يا خدائي حدن کان آزاد مڪمل قانون ساز اختيار ڏنو وڃي تہ مقبول خواهش پاڻ صحيح ۽ غلط جو معيار بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Iqtidar2020"/> هن آمريڪا ۾ شراب جي ممانعت ۽ پوءِ ان جي خاتمي کي مثال طور استعمال ڪندي دليل ڏنو تہ عددي اڪثريت لازمي طور اخلاقي يا سماجي لحاظ کان درست فيصلو نٿي ڪري.<ref name="PoliticalTheory">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Political Theory of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |edition=8th |year=1993 |pages=23–25 }}</ref> ٻئي طرف، هو حڪومت جي معاملن ۾ '''شوريٰ''' يا گڏيل صلاح مشوري کي ضروري سمجهندو هو. حڪمران کي ماڻهن جي اعتماد جو حامل هئڻ گهرجي ۽ جن معاملن بابت شريعت ۾ قطعي حڪم موجود نہ هجي، انهن بابت مسلمانن جي صلاح ۽ اتفاق ذريعي فيصلا ڪري سگهجن ٿا.<ref name="ILC1977"/><ref name="Adams1983"/> انهيءَ سبب مودودي جي جمهوريت بابت موقف کي سادي نموني ”جمهوريت جي حمايت“ يا ”جمهوريت جي مڪمل مخالفت“ طور بيان ڪرڻ اڻپورو آهي. هو عوامي نمائندگي ۽ مشاورت قبول ڪندو هو، پر عوام جي غير محدود قانون ساز حاڪميت کي رد ڪندو هو.<ref name="Iqtidar2020"/> === رياستي ادارا ۽ آئين === مودودي جو خيال هو تہ اسلام جا بنيادي آئيني اصول قرآن، سنت، خلفاءِ راشدين جي روايت ۽ اسلامي قانوني ورثي مان اخذ ٿين ٿا، پر جديد رياست لاءِ انهن اصولن کي لکيل آئين جي صورت ڏيڻ ضروري آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن جي تصور موجب رياست جو سربراهه چونڊيل هجي ۽ عوام جو اعتماد حاصل هجي. قانون ساز اداري ۾ اهڙا ماڻهو شامل هجن جيڪي اسلامي قانون کي سمجهڻ ۽ جديد مسئلن تي ان جي اصولن کي لاڳو ڪرڻ جي صلاحيت رکن. قانون سازيءَ جو اختيار اهڙن شعبن ۾ وسيع ٿي سگهي ٿو جن بابت شريعت واضح حڪم نہ ڏئي، پر قرآن ۽ سنت جي قطعي حڪمن کي تبديل ڪرڻ پارليامينٽ جي اختيار ۾ نہ هوندو.<ref name="ILC1977"/> مودودي جي عدليه بابت سوچ وقت سان تبديل ٿي. شروعاتي دور ۾ هن مغربي adversarial عدالتي نظام ۽ وڪيلن جي ڪردار تي تنقيد ڪئي، پر پاڪستان ۾ جماعت اسلامي خلاف سرڪاري ڪارروائين دوران عدالتن کان رليف ملڻ کان پوءِ هن آزاد عدليه، اپيل جي حق ۽ [[مخالف ڌرين وارو عدالتي نظام]] يا فريقي مقابلي وارو عدالتي نظام يا ايڊورسريل سسسٽم جي فائدن کي وڌيڪ قبول ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح سندس سياسي فڪر مڪمل طور جامد نہ رهيو؛ عملي پاڪستاني سياست ۽ رياستي ادارن سان تجربن جي نتيجي ۾ سندس ڪجهه آئيني تجويزون تبديل ٿينديون رهيون.<ref name="Nasr1996"/> === شريعت === مودودي لاءِ '''[[شريعت]]''' اسلامي رياست جي سڃاڻپ جو بنيادي معيار هئي. هن لکيو تہ جيڪڏهن مسلمان سماج شعوري طور شريعت کي رد ڪري پنهنجو قانون ان کان آزاد ڪنهن ٻئي ماخذ مان اخذ ڪري، تہ اهڙو سماج اسلامي نظام جي بنيادي دعويٰ کي ڪمزور ڪري ٿو.<ref name="IslamicLaw1955">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=Islamic Law and Its Introduction |publisher=Islamic Publications |year=1955 |pages=13–14 }}</ref> سندس تصور ۾ شريعت رڳو عبادتن يا خانداني قانون تائين محدود نہ هئي، پر سماجي ۽ معاشي معاملا، انتظام، عدليه، شهري حق ۽ فرض ۽ جنگ ۽ امن جا اصول پڻ ان جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref name="Adams1983"/> مودودي اسلامي فوجداري قانون جي [[حدود]]، سود جي خاتمي ۽ ٻين شرعي حڪمن جي نفاذ جي حمايت ڪئي. هن مغربي يا مغرب زدہ مسلمانن طرفان حدود کي ظالماڻو قرار ڏيڻ واري تنقيد رد ڪئي، پر ساڳئي وقت دليل ڏنو تہ اهڙيون سزائون هڪ مڪمل اسلامي سماجي نظام ۽ اسلامي تعليم جي قيام کان اڳ الڳ نموني لاڳو ڪرڻ مناسب نہ ٿيندو.<ref name="Nasr1996"/> 2026ع ۾ [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] پاران شايع ڪيل سندس چونڊ سياسي تحريرن جي اسڪالري ايڊيشن پڻ سندس ''Islamic Law and Constitution'' واري بحث کي ان ڪوشش طور بيان ڪري ٿي جنهن ۾ مودودي جديد رياستي حڪمراني ۽ شريعت جي وچ ۾ مطابقت جو سياسي-قانوني تصور پيش ڪيو.<ref name="Iqtidar2026"/> === اجتهاد === مودودي [[اجتهاد]] کي مڪمل طور رد نہ ڪيو، پر ان جي استعمال لاءِ سخت علمي شرطون رکندو هو. سندس نظر ۾ اجتهاد اهڙي شخص يا اداري جو ڪم هجڻ گهرجي جنهن کي قرآن، سنت، فقهي اصولن ۽ اسلامي علمي روايت تي عبور هجي ۽ جيڪو شريعت کي آخري معيار طور قبول ڪري.<ref name="Nasr1996"/> ان لحاظ کان سندس تصور جديديت پسند مفڪرن کان مختلف هو، جيڪي جديد عقل يا سماجي ضرورتن کي روايتي فقهي نتيجن جي وسيع نئين تشريح لاءِ وڌيڪ آزاد معيار طور استعمال ڪندا هئا. === اسلامي انقلاب === مودودي 1930ع ۽ 1940ع جي ڏهاڪن کان اسلام کي هڪ ''انقلابي نظريي'' ۽ جماعت اسلامي کي سماجي تبديليءَ جي تحريڪ طور بيان ڪندو رهيو. سندس استعمال ڪيل '''اسلامي انقلاب''' جو تصور بعد ۾ ٻين اسلامي تحريڪن ۾ وڏي پيماني تي رائج ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> پر مودودي جو ”انقلاب“ عام طور هٿياربند بغاوت يا اوچتي اقتدار تي قبضي جي معنيٰ ۾ نہ هو. هن سماج جي اخلاقي ۽ فڪري تبديلي، تربيت يافته ڪارڪنن جي تياري، تعليم ۽ دعوت ذريعي تدريجي تبديليءَ کي ترجيح ڏني. سندس خيال ۾ پائيدار سياسي تبديلي ان وقت ممڪن هئي جڏهن سماج ۾ ان لاءِ فڪري ۽ اخلاقي بنياد تيار ٿي وڃي.<ref name="Nasr1996"/> 1957ع ۾ جماعت اسلامي جي مستقبل جي حڪمت عملي بابت هن غير آئيني ذريعن سان سياسي نظام بدلائڻ جي مخالفت ڪئي. ايوب خان ۽ پوءِ ذوالفقار علي ڀٽي جي حڪومتن سان شديد اختلافن باوجود مودودي عام طور جماعت کي ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جي مخالفت ڪندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو انقلابي سياسي vocabulary ۽ سندس تجويز ڪيل عملي طريقو الڳ رکڻ ضروري آهي: سندس لکڻين ۾ سماجي نظام جي بنيادي تبديلي لاءِ انقلابي اصطلاح موجود آهن، پر جماعت لاءِ سندس سياسي حڪمت عملي گهڻو ڪري تدريجي، تنظيمي ۽ آئيني رهي.<ref name="Nasr1996"/> === قومپرستي === مودودي '''[[قومپرستي]]''' کي جديد مغربي سياسي تصور سمجهندو هو ۽ مسلمانن جي بنيادي سياسي سڃاڻپ کي جاگرافي، نسل يا ٻوليءَ سان ٻڌڻ جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس خيال ۾ اسلامي امت سرحدن ۽ نسلي قوميتن کان مٿانهين مذهبي برادري آهي، تنهنڪري مسلمانن کي قومپرست وفاداريءَ بدران اسلام سان پنهنجي بنيادي اجتماعي وابستگي قائم رکڻ گهرجي. هن قومپرستيءَ جي ڪجهه صورتن کي ايتري حد تائين رد ڪيو جو انهن کي توحيد سان متصادم قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ قوم کي آخري سياسي وفاداريءَ جو مرڪز بڻائڻ اسلام جي عالمگير دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> اهو ئي سبب هو جو ورهاڱي کان اڳ هو ڪانگريس جي گڏيل هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ جي مسلمان قومي رياست واري منصوبي ٻنهي کان فاصلو رکندو هو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ، البت، هن نئين ملڪ کي پنهنجي تصور واري اسلامي رياست ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ڪئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === سيڪيولرزم === مودودي [[سيڪيولرزم]] جو پڻ سخت نقاد هو. هن ان لاءِ اردو ۾ اڪثر ''لادينيت'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ۽ سيڪيولر سياست کي مذهب ۽ اخلاقيات کي اجتماعي حڪمرانيءَ کان جدا ڪرڻ واري نظام طور ڏٺو.<ref name="Adams1983"/> سندس نظر ۾ اخلاقي قدرن جو آخري سرچشمو خدا ۽ وحي هئا؛ تنهنڪري رياست کي مذهب کان اصولي طور آزاد ڪرڻ آخرڪار سياست کي مستقل خدائي اخلاقي معيار کان محروم ڪري ڇڏيندو. Charles J. Adams جي تجزيي موجب مودودي لاءِ سيڪيولرزم صرف رياست جي مذهبي غيرجانبداري نہ، پر هڪ اهڙو تصور هو جنهن ۾ انساني خواهش يا سياسي طاقت کي خدائي هدايت کان خودمختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Adams1983"/> هي تفسير جديد سيڪيولرزم جي سڀني نظرين جي غيرجانبدار وصف نہ، بلڪه '''مودودي جو پنهنجو تنقيدي تصور''' هو؛ تنهنڪري ان کي سندس موقف طور بيان ڪرڻ ضروري آهي. === اسلامي جديديت === مودودي جديديت ۽ مغربي تهذيب کي هڪ ئي شيءِ نہ سمجهندو هو. هن جديد سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ ڪارائتي ادارتي طريقن کي اصولي طور رد نہ ڪيو، پر مغربي تهذيب جي فلسفي، سيڪيولر اخلاقيات ۽ سماجي قدرن جي تقليد جي مخالفت ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> هو [[اسلامي جديديت]] جي انهن مفڪرن سان متفق هو تہ اسلام عقل جي خلاف نہ آهي. اختلاف ان ڳالهه تي هو تہ قرآن ۽ سنت کي جديد انساني عقل جي معيار تي پرکيو وڃي يا عقل کي وحي جي دائري اندر استعمال ڪيو وڃي. مودودي جي نظر ۾ قرآن ۽ سنت آخري معيار هئا؛ عقل جو ڪم انهن جي معنائن ۽ نون حالتن ۾ انهن جي اطلاق کي سمجهڻ هو، نہ تہ وحي جي صحت جو آزاد حاڪم بڻجڻ.<ref name="Mortimer1982">{{cite book |last=Mortimer |first=Edward |title=Faith and Power: The Politics of Islam |publisher=Vintage Books |year=1982 |page=204 |isbn=9780571119448 }}</ref> محققن ساڳئي وقت نشاندهي ڪئي آهي تہ مغربيت جي مخالفت باوجود مودودي پنهنجي فڪر ۾ جديد سياسي اصطلاحن—''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست''، ''آئين''، ''پارٽي'' ۽ ''نظام''—جو وسيع استعمال ڪيو. ان ڪري سندس فڪر روايتي اسلامي اصطلاحن ۽ جديد سياسي لغت جي هڪ نئين ميلاپ طور پڻ مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="Iqtidar2026"/> === سائنس === مودودي جديد [[سائنس]] کي بذات خود ڪنهن مخصوص مذهبي يا سيڪيولر فلسفي سان لازم ملزوم نہ سمجهندو هو. سندس مشهور تشبيهه موجب جديد سائنس هڪ ''جسم'' وانگر هئي جنهن ۾ مختلف فلسفي يا قدرن جو ''روح'' داخل ٿي سگهي ٿو؛ جيئن ريڊيو پاڻ پيغام جو نظريو مقرر نہ ڪندو آهي پر مختلف قسم جا پيغام نشر ڪري سگهي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> انهيءَ بنياد تي هن جديد سائنسي ۽ فني علم حاصل ڪرڻ جي مخالفت نہ ڪئي؛ سندس اعتراض ان وقت پيدا ٿيندو هو جڏهن سائنس سان گڏ مادي پرستي يا سيڪيولر فلسفي کي به لازمي سچ طور قبول ڪيو وڃي.<ref name="Nasr1996"/> === مغربي تهذيب بابت موقف === مودودي جديد مغربي تهذيب جي سائنس ۽ فني ڪاميابين ۽ ان جي اخلاقي ۽ سماجي قدرن وچ ۾ فرق ڪندو هو. سندس تنقيد خاص طور سيڪيولرزم، قومپرستي، آزاد جنسي سماجي لاڳاپن، سودي معيشت ۽ مطلق عوامي حاڪميت تي مرڪوز هئي.<ref name="Nasr1996"/> ان هوندي به جديد تحقيق سندس فڪر کي ”مغرب جي مڪمل رد“ تائين محدود نٿي ڪري. [[حميرا اقتدار]] موجب مودودي نوآبادياتي لبرل رياست کي هڪ طرف تنقيد جو نشانو بڻايو، پر ٻئي طرف جديد رياست، آئين، نمائندگي ۽ حاڪميت جي ڪيترن ئي ادارتي تصورن سان فڪري طور بحث ڪندي انهن کي پنهنجي اسلامي سياسي نظريي ۾ نئين صورت پڻ ڏني.<ref name="Iqtidar2020"/> === مغل سلطنت ۽ اڪبر بابت موقف === مودودي [[مغل سلطنت]] جي تاريخ کي مڪمل طور مثالي اسلامي حڪمراني نہ سمجهندو هو. خاص طور هن [[اڪبر اعظم]] جي مذهبي پاليسين ۽ جنهن کي بعد جي ادب ۾ ''[[دين الهي]]'' چيو ويو، ان تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان کي اسلامي عقيدي کان انحراف سان ڳنڍيو. بهرحال اڪبر جي مذهبي پاليسيءَ بابت جديد مورخن ۾ اختلاف موجود آهي. [[ايس. ايم. اڪرام]] سميت ڪجهه محققن دليل ڏنو آهي تہ اڪبر جو مقصد نئون منظم مذهب قائم ڪرڻ بدران پنهنجي چونڊيل درٻارين سان ''ارادت'' يا روحاني شاگرديءَ جو تعلق پيدا ڪرڻ هو.<ref name="Ikram1964">{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |editor-last=Embree |editor-first=Ainslie T. |title=Muslim Civilization in India |chapter=Religion at Akbar's Court |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 }}</ref> ان ڪري اڪبر بابت مودودي جي راءِ کي تاريخي حقيقت جي قطعي بيان بدران سندس مذهبي-سياسي تفسير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === عالمن ۽ روايتي فقهي ورثي بابت موقف === مودودي روايتي [[علماء]] جو مڪمل مخالف نہ هو، پر هن پنهنجي دور جي مذهبي عالمن جي علمي ۽ سياسي ڪردار تي سخت تنقيد ڪئي. سندس خيال ۾ ڪيترائي عالم جديد سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کان اڻواقف هئا ۽ فقهي روايت جي بنيادي اصولن ۽ تاريخي تفصيلن وچ ۾ فرق ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا هئا.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع ۽ جديد حالتن لاءِ اجتهاد تي زور ڏنو، پر ساڳئي وقت اجتهاد کي غير تربيت يافته ماڻهن لاءِ آزاد نہ ڇڏيو. سندس مثالي اسلامي نظام ۾ جديد ۽ روايتي ٻنهي علمن سان واقف عالمن ۽ قانوندانن کي اهم ڪردار حاصل هو.<ref name="Nasr1996"/> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس علماء سان تعلق پڻ تبديل ٿيو. جن روايتي مذهبي حلقن تي هو اڳ تنقيد ڪندو هو، انهن مان ڪيترن سان اسلامي آئين ۽ ٻين سياسي مسئلن تي جماعت اسلامي عملي اتحاد پڻ قائم ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> === عورتن بابت خيال === مودودي جي سماجي فڪر ۾ [[عورت]]، خاندان، پردو ۽ مردن ۽ عورتن جي سماجي ڪردارن بابت سوالن کي خاص اهميت حاصل هئي. هن انهن موضوعن تي پنهنجي مشهور ڪتاب ''پردہ'' (''Purdah and the Status of Woman in Islam'') ۾ تفصيلي بحث ڪيو. ڪتاب پهريون ڀيرو 1939ع–1940ع جي لڳ ڀڳ شايع ٿيو ۽ شروع کان ئي بحث هيٺ رهيو.<ref name="IqtidarPardah2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=160–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> مودودي جو خيال هو تہ مرد ۽ عورت انساني ۽ اخلاقي قدر جي لحاظ کان خدا آڏو ذميوار آهن، پر سندن سماجي ڪردار مڪمل طور هڪجهڙا نہ آهن. هن اهڙي صنفي مساوات جي مخالفت ڪئي جنهن ۾ مرد ۽ عورت جا سماجي ڪردار هڪٻئي سان مڪمل طور مٽاسٽا لائق سمجهيا وڃن. جديد محقق [[حميرا اقتدار]] جي تجزيي موجب ''پردہ'' ۾ مودودي جو استدلال صرف روايتي صنفي علحدگيءَ جو دفاع نہ هو؛ هن جديد سرمائيداري، مارڪيٽ ۾ عورت جي محنت جي وڪري ۽ خاندان تي مارڪيٽ جي اثرن بابت پڻ تنقيدي دليل ڏنا.<ref name="IqtidarEquality2021">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Conservative Anti-Colonialism: Maududi, Marx and Social Equality |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=295–310 |doi=10.1017/S1356186321000332 }}</ref> [[عرفان احمد]] موجب مودودي جديد شهري زندگيءَ ۾ عورتن جي وڌندڙ عوامي موجودگيءَ کي اسلامي اخلاقي ۽ خانداني نظام لاءِ هڪ اهم چئلينج سمجهندو هو. هن بازارن، ڪاليجن، ٿيئٽرن ۽ ٻين گڏيل سماجي هنڌن ۾ مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول، ۽ جديد تفريحي ثقافت جي ڪيترن پاسن تي تنقيد ڪئي.<ref name="IrfanAhmad2013">{{cite book |last=Ahmad |first=Irfan |chapter=Cracks in the 'Mightiest Fortress' |editor1-last=Osella |editor1-first=Filippo |editor2-last=Osella |editor2-first=Caroline |title=Islamic Reform in South Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |page=322 |isbn=9781107276673 }}</ref> ==== خاندان ۽ گهريلو ڪردار ==== مودودي خاندان کي اسلامي سماج جي بنيادي اداري طور ڏٺو. ''Towards Understanding Islam'' ۾ هن عورت جي بنيادي ذميوارين ۾ گهر جي انتظام، ٻارن جي تربيت ۽ پرورش ۽ خانداني زندگيءَ جي سنڀال کي شامل ڪيو.<ref name="TUIWomen">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |others=Khurshid Ahmad, translator |year=1979 |page=112 }}</ref> سندس نظر ۾ خاندان اندر مرد ۽ عورت جي ذميوارين جي ورهاست سندن برابريءَ جي نفي نہ، پر مختلف سماجي ڪردارن جي تقسيم هئي. تنهن هوندي بہ جديد صنفي مطالعي ۾ سندس هن تصور کي واضح طور درجابنديءَ تي ٻڌل تصور پڻ سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس تجويز ڪيل سماجي نظام عورت جي عوامي، سياسي ۽ معاشي سرگرميءَ تي مرد جي ڀيٽ ۾ گهڻيون پابنديون لاڳو ڪندو هو.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== پردو ۽ صنفي علحدگي ==== مودودي [[پردو|پردي]] کي رڳو لباس جو مسئلو نہ، پر مردن ۽ عورتن جي سماجي تعلقن کي منظم ڪندڙ وسيع نظام سمجهندو هو. هن غير محرم مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول جي مخالفت ڪئي ۽ دليل ڏنو تہ ضرورت کان سواءِ عورتن جو گهر کان ٻاهر نڪرڻ محدود رهڻ گهرجي.<ref name="IqtidarPardah2026"/> هن [[سورة النور]] جي آيتن 30–31 ۽ [[سورة الأحزاب]] جي آيتن 32–33 ۽ 59 کي پردي ۽ صنفي اخلاق بابت پنهنجي استدلال جي اهم بنيادن طور استعمال ڪيو.<ref name="PardahCommands2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Commandments regarding Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=191–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> منهن ۽ هٿن جي پردي بابت فقهي اختلاف ۾ مودودي وڌيڪ سخت موقف اختيار ڪيو. سندس لکڻين ۾ عام حالتن ۾ گهر کان ٻاهر نڪرندڙ عورت لاءِ منهن ۽ هٿن کي به ڍڪڻ جي حمايت ملي ٿي، جڏهن تہ حقيقي ضرورت جي حالت ۾ ان جي گنجائش تسليم ڪئي وئي.<ref name="TUIWomen"/><ref name="Ruthven329">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |page=329 }}</ref> مودودي جو عورتن بابت هي موقف جماعت اسلامي اندر هميشه اڻبدليل نہ رهيو. عرفان احمد جي تحقيق موجب 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جماعت جي ڪجهه ڪارڪنن ۽ مفڪرن عورتن جي تعليم، ملازمت، سياسي شموليت ۽ چهري جي پردي بابت مودودي جي تشريح کان مختلف رايا پيش ڪيا.<ref name="AhmadWomen2008">{{cite journal |last=Ahmad |first=Irfan |title=Cracks in the 'Mightiest Fortress': Jamaat-e-Islami's Changing Discourse on Women |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=549–575 |doi=10.1017/S0026749X07003101 }}</ref> ==== عورتن جي سياسي ڪردار بابت موقف ==== مودودي عورت کي رياست جي سربراهه ٿيڻ يا مردن ۽ عورتن تي مشتمل عام قانون ساز اداري ۾ ساڳي سياسي ڪردار ادا ڪرڻ جي حمايت نہ ڪندو هو. سندس تجويز موجب عورتون پنهنجي نمائندن تي مشتمل هڪ الڳ مجلس چونڊي سگهن ٿيون، جيڪا عورتن جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل معاملن تي راءِ ڏئي ۽ عام قومي معاملن تي تنقيد پڻ ڪري سگهي.<ref name="ILC308">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=308 }}</ref> بعد واري جماعت اسلامي جي عملي سياست هن ابتدائي نظريي کان ڪيترن معاملن ۾ اڳتي وڌي. ڏکڻ ايشيا ۾ جماعت سان لاڳاپيل عورتن تعليم، سياسي مهمن ۽ تنظيمي سرگرمين ۾ وڌندڙ ڪردار ادا ڪيو؛ بنگلاديش بابت مطالعي پڻ جماعت جي بعد واري عورتن بابت discourse ۽ مودودي جي ابتدائي موقف وچ ۾ تبديليءَ جي نشاندهي ڪئي آهي.<ref name="Shehabuddin2008">{{cite journal |last=Shehabuddin |first=Elora |title=Jamaat-i-Islami in Bangladesh: Women, Democracy and the Transformation of Islamist Politics |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=577–603 |doi=10.1017/S0026749X07003210 }}</ref> ==== خانداني منصوبابندي ==== مودودي جديد [[خانداني منصوبابندي]] ۽ خاص طور آباديءَ کي سرڪاري پاليسيءَ وسيلي محدود ڪرڻ جو مخالف هو. هن اهڙي پاليسيءَ کي فطري نظام ۾ مداخلت ۽ خدا جي رزق ۽ آباديءَ بابت تدبير تي اعتماد جي کوٽ سان ڳنڍيو.<ref name="BirthControl">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Birth Control |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1978 |page=73 }}</ref> هن آباديءَ جي واڌ کي لازمي طور معاشي تباهيءَ جو سبب سمجهڻ کان به انڪار ڪيو. محمد نجات الله صديقي موجب مودودي ان دليل سان به اختلاف ڪيو تہ ننڍو خاندان لازمي طور ٻارن کي بهتر غذا ۽ تعليم فراهم ڪري ٿو؛ مودودي مشڪلات ۽ محدود وسيلن کي ڪڏهن ڪڏهن انساني شخصيت ۽ محنت لاءِ محرڪ پڻ سمجهندو هو.<ref name="Siddiqi2007">{{cite book |last=Siddiqi |first=Mohammad Nejatullah |title=Muslim Economic Thinking: A Survey of Contemporary Literature |publisher=The Islamic Foundation |location=Leicester |year=2007 |page=41 }}</ref> === موسيقي ۽ تفريح === مودودي [[موسيقي]] ۽ ناچ جي ڪيترين مروج صورتن کي پنهنجي اسلامي اخلاقي نظام سان ناموافق سمجهندو هو. سندس معاشي ۽ سماجي لکڻين ۾ موسيقارن، ناچ ڪندڙن ۽ تفريحي صنعت کي اهڙي عياش معاشري جي مثالن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ دولت ضرورتن ۽ سماجي ڀلائيءَ بدران اهڙين سرگرمين تي خرچ ٿئي ٿي جن کي هو اخلاقي طور نقصانڪار سمجهندو هو.<ref name="EconomicSystem1941">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |orig-year=1941 }}</ref> ان موقف کي مودودي جي مجموعي سماجي فلسفي جي پسمنظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ هو جديد تجارتي تفريح، جنسي نمائش ۽ صارف پرستيءَ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل مسئلا سمجهندو هو. سندس موسيقي بابت موقف کي سڀني اسلامي فقهي مڪتبن جو متفقه موقف سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي تاريخ ۾ موسيقي ۽ سماع بابت مختلف فقهي ۽ صوفيانه رايا موجود رهيا آهن. === معاشي فڪر === مودودي جديد '''اسلامي معاشيات''' جي ابتدائي اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيل ''The Economic Problem of Man and Its Islamic Solution'' ۽ ''Economic System of Islam'' جديد اسلامي معاشي فڪر جي تشڪيل ۾ اثرانداز ٿيا.<ref name="NasrEconomics">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=103–106 |isbn=9780195096958 }}</ref> اقتصاديات جي ماهر [[محمد عمر چپرا]] مودودي کي انهن مفڪرن مان شمار ڪيو آهي جن جديد دور ۾ اسلامي معاشيات کي هڪ جدا فڪري موضوع طور اڳتي وڌائڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |volume=94 |issue=2 |year=2004 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> مودودي جو معاشي نظريو سرمائيداري ۽ سوشلزم ٻنهي کان پاڻ کي الڳ پيش ڪندو هو. سندس خيال ۾ اسلام خانگي ملڪيت ۽ واپار کي تسليم ڪري ٿو، پر ملڪيت کي مڪمل ۽ غير مشروط حق نہ بڻائي ٿو؛ زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، اخلاقي پابنديون ۽ سماجي ذميواري ملڪيت جي استعمال تي حدون مقرر ڪن ٿيون.<ref name="EconomicSystem1941"/> جديد اسلامي معاشيات بابت وسيع علمي ادب ۾ پڻ خانگي ملڪيت ۽ مارڪيٽ کي عام طور قبول ڪرڻ، پر انهن کي شريعت ۽ اخلاقي ذميوارين سان محدود ڪرڻ، اسلامي معاشي فڪر جون اهم خصوصيتون سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="OxfordIslamicEconomics">{{cite encyclopedia |last=Wilson |first=Rodney |title=Islamic Economic Principles |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Religion |publisher=Oxford University Press |year=2019 |doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.685 }}</ref> ==== سرمائيداريءَ تي تنقيد ==== مودودي [[سرمائيداري]] کي ان جي غير محدود صورت ۾ رد ڪيو. سندس تنقيد جو هڪ حصو سودي مالياتي نظام، دولت جي ارتڪاز، استحصال ۽ دولت کي اخلاقي ذميواريءَ کان آزاد سمجهڻ تي مرڪوز هو.<ref name="EconomicSystem1941"/> هن جديد اقتصاديات جي بچت ۽ سيڙپڪاريءَ بابت ڪجهه بنيادي مفروضن تي پڻ سخت تنقيد ڪئي. سندس دليل هو تہ آمدنيءَ جو وڏي پيماني تي خرچ کان هٽي مالي بچت ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ ڏانهن وڃڻ مجموعي طلب کي گهٽائي سگهي ٿو ۽ ان مان وڌيڪ پيداوار، واپاري مقابلو ۽ معاشي بحران پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="MaududiSaving">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=21–24 }}</ref> هي معاشي تجزيو جديد mainstream economics جو متفقه نتيجو نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي مودودي جي معاشي نظريي طور ئي بيان ڪرڻ مناسب آهي. ==== سوشلزم بابت موقف ==== مودودي [[سوشلزم]] ۽ [[ڪميونزم]] جو پڻ سخت مخالف هو. سندس خيال ۾ پيداوار جي ذريعن کي وڏي پيماني تي رياست جي ملڪيت ۾ ڏيڻ معاشي طاقت سان گڏ سياسي طاقت به حڪومت وٽ مرڪوز ڪري ڇڏي ٿو ۽ فرد جي آزادي ۽ ملڪيت جي حق کي خطري ۾ وجهي ٿو.<ref name="EconomicSystemSocialism">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=25–28 }}</ref> هن غربت ۽ معاشي استحصال جي وجود کي تسليم ڪيو، پر مارڪسي تجزيي سان اختلاف ڪيو تہ انهن جو بنيادي سبب خانگي ملڪيت يا نفعي جو تصور آهي. سندس نظر ۾ اصل مسئلو دولت جي استعمال ۾ اخلاقي ضابطن، سماجي ذميواري ۽ شرعي حدن جي کوٽ هو.<ref name="RuthvenEconomic">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=329–330 }}</ref> حميرا اقتدار جي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جي سوشلزم سان سخت اختلاف باوجود سندس سرمائيداري ۽ مارڪيٽائيزيشن بابت ڪجهه دليلن ۾ مارڪسي تنقيد سان قابل ذڪر فڪري مشابهت موجود هئي، خاص طور سماجي تعلقن کي مارڪيٽ جي منطق هيٺ آڻڻ بابت.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== اسلامي معاشي نظام ==== مودودي پنهنجي تجويز ڪيل نظام کي ليسي فيئر (گهٽ حڪومتي مداخلت واري آزاد معاشي پاليسي) سرمائيداري ۽ رياستي سوشلزم جي وچ ۾ صرف هڪ '''مخلوط معيشت''' نہ سمجهندو هو. سندس دعويٰ هئي تہ اسلامي معاشي نظام جو بنياد هڪ الڳ اخلاقي ۽ قانوني worldview تي آهي، جنهن ۾ حلال ۽ حرام، زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، سماجي ذميواري ۽ خانگي ملڪيت گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="NasrEconomics"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ مودودي جي بيان ڪيل معاشي نظامن جو تقابلي خاڪو ! پهلو ! سرمائيداري بابت سندس تنقيد ! سوشلزم بابت سندس تنقيد ! سندس تجويز ڪيل اسلامي نظام |- | ملڪيت | خانگي ملڪيت کي حد کان وڌيڪ آزادي | رياستي ملڪيت جو حد کان وڌيڪ غلبو | خانگي ملڪيت، پر شرعي ۽ سماجي ذميوارين سان |- | سرمايو | سودي سرمايي ۽ دولت جي ارتڪاز تي تنقيد | سرمايي تي رياستي ڪنٽرول | سود کان پاڪ سيڙپڪاري ۽ نفعي-نقصان ۾ شراڪت |- | سماجي انصاف | مارڪيٽ پاڻ ڪافي نہ آهي | جبري مساوات فردي آزادي گهٽائي سگهي ٿي | زڪوات، وراثت، خيرات ۽ اخلاقي ذميواري |- | رياست | غير محدود مارڪيٽ جي مخالفت | مڪمل معاشي مرڪزيت جي مخالفت | شرعي حدن اندر ضابطو ۽ سماجي ڀلائي |} هي جدول مودودي جي پنهنجي اصولي درجابندي جو خلاصو آهي؛ جديد معاشي علم ۾ سرمائيداري ۽ سوشلزم جون گهڻيون مختلف صورتون موجود آهن ۽ اهي لازمي طور انهن ٽن سادن خانن تائين محدود نہ آهن.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== سود جي ممانعت ==== مودودي جي معاشي فڪر ۾ سڀ کان اهم مسئلن مان هڪ '''[[ربا|سود (ربا)]]''' هو. هن قرض تي ورتل هر مقرر واڌ کي ربا قرار ڏيندي ان جي مڪمل خاتمي جي حمايت ڪئي. سندس نظر ۾ قرآن جي سود بابت ممانعت صرف انتهائي يا استحصالي وياج تائين محدود نہ هئي.<ref name="MaududiRiba">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=166–199 }}</ref> هن ”مناسب“ يا گهٽ شرح واري سود ۽ استحصالي سود جي وچ ۾ بنيادي شرعي فرق قبول نہ ڪيو. سندس دليل موجب جيڪڏهن قرض تي اڳواٽ مقرر واڌ جو اصول تسليم ڪيو وڃي تہ شرح گهٽ يا وڌيڪ هجڻ ان جي بنيادي نوعيت تبديل نٿي ڪري.<ref name="MaududiRiba"/> سودي قرض جي متبادل طور مودودي '''سڌي حصيداريءَ واري سيڙپڪاري''' ۽ [[نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت]] تي زور ڏنو، جنهن ۾ سرمايو فراهم ڪندڙ کي اڳواٽ مقرر وياج بدران ڪاروبار جي حقيقي نتيجي ۾ حصو ملي.<ref name="MaududiRiba"/> اهو تصور بعد ۾ اسلامي بئنڪنگ جي نظرياتي ادب ۾ [[مضاربت]] ۽ [[مشارڪت]] جهڙن risk-sharing طريقن سان ڳنڍيو ويو. جديد اسلامي ماليات ۾، البت، عملي ادارا صرف equity finance تي نہ هلن ٿا ۽ مرابحه، اجاره ۽ ٻين شريعت مطابق معاهدن جو پڻ وسيع استعمال ڪن ٿا.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== مودودي جي معاشي فڪر تي تنقيد ==== معاشيات جي محقق [[فيصل خان]] دليل ڏنو آهي تہ مودودي جو سودي ماليات جو بيان گهڻو ڪري ڏکڻ ايشيا جي ڳوٺاڻي قرض ڏيندڙ ۽ غريب هاريءَ جي استحصالي تعلق سان مشابهت رکي ٿو، جڏهن تہ جديد تجارتي بئنڪنگ جا ڪيترائي پاسا ان کان وڌيڪ پيچيدا آهن.<ref name="FeisalKhan">{{cite book |last=Khan |first=Feisal |title=Islamic Banking in Pakistan: Shariah-Compliant Finance and the Quest to Make Pakistan More Islamic |publisher=Routledge |year=2015 |pages=57–65 |isbn=9780415712699 }}</ref> خان اهو سوال پڻ اٿاري ٿو تہ سود جي بدران equity financing اختيار ڪرڻ پاڻمرادو اهڙي منصوبي ڏانهن سرمايو ڇو منتقل ڪندو جيڪو سماجي طور فائديمند هجي پر مالي طور گهٽ منافعي وارو هجي. ان ڪري مودودي جي تجويزن کي جديد اسلامي معاشيات جي تاريخ ۾ اثرائتو نظرياتي قدم سمجهيو وڃي ٿو، پر انهن جي عملي معاشي نتيجن بابت بحث جاري رهيو آهي.<ref name="FeisalKhan"/> ==== زمينداري ۽ زرعي سڌارا ==== مودودي خانگي ملڪيت جي حق جو مضبوط حامي هو ۽ پاڪستان جي شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني جي [[زرعي سڌارا|زرعي سڌارن]] ۽ زمين جي جبري ورهاست بابت شڪي موقف اختيار ڪيائين. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ هن پنجاب ۾ زمين جي مالڪيءَ تي سخت حدون لاڳو ڪرڻ جي ڪجهه تجويزن جي مخالفت ڪئي.<ref name="NasrLand">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> سندس دليل جو بنياد اهو هو تہ جيڪڏهن ملڪيت شرعي طور جائز طريقي سان حاصل ڪئي وئي هجي تہ صرف ان جي وڏي مقدار رياست کي ان جي ضبط يا ورهاست جو پاڻمرادو حق نٿي ڏئي. بعد ۾ هن معاشي انصاف ۽ دولت جي منصفاڻي ورڇ تي وڌيڪ زور ڏنو، پر [[مساوات پسندي]] ۽ خانگي ملڪيت جي جبري خاتمي جي مخالفت جاري رکي.<ref name="NasrLand"/> === تصوف === مودودي جو [[تصوف]] بابت موقف وقت سان تبديل ٿيو ۽ ان کي فقط ”تصوف جي مخالفت“ طور بيان ڪرڻ درست نہ آهي. پنهنجي ابتدائي دور ۾ هو برصغير ۾ رائج تصوف جي ڪيترين رسمن، پير پرستي، مزارن سان لاڳاپيل عقيدن ۽ اهڙين صوفيانه تشريحن جو سخت نقاد هو جيڪي سندس نظر ۾ قرآن، سنت ۽ شريعت کان پري ٿي ويون هيون.<ref name="NasrSufism">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=122–124 |isbn=9780195096958 }}</ref> هن پنهنجي جوانيءَ ۾ اسلامي روحانيت ۽ تصوف جي ڪجهه علمن جو باقاعده مطالعو پڻ ڪيو. سندس فڪري پسمنظر تي [[ديوبندي]] اصلاح پسند روايت، [[ابن تيميه]] ۽ ٻين اهڙن عالمن جي اثر جي نشاندهي ڪئي وئي آهي، جيڪي روحاني تزڪيي کي قبول ڪندي غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تي تنقيد ڪندا هئا.<ref name="Sirriyeh2013">{{cite book |last=Sirriyeh |first=Elizabeth |title=Sufis and Anti-Sufis: The Defence, Rethinking and Rejection of Sufism in the Modern World |publisher=Routledge |year=2013 |pages=162–164 |isbn=9781136812767 }}</ref> ==== تصوف ۽ شريعت ==== مودودي پنهنجي بعد واري لکڻين ۾ واضح ڪيو تہ سندس اعتراض '''تصوف بذات خود''' تي نہ، پر اهڙي تصوف تي آهي جيڪو شريعت کان آزاد ٿيڻ جي دعويٰ ڪري. هن ''Towards Understanding Islam'' ۾ فقہ ۽ تصوف جي وچ ۾ فرق کي نماز جي مثال سان بيان ڪيو: فقہ نماز جي ظاهري شرطن ۽ عملن کي ڏسي ٿي، جڏهن تہ تصوف عبادت جي اندروني توجهه، اخلاص ۽ انسان جي اخلاق تي ان جي اثر کي ڏسي ٿو.<ref name="MaududiTasawwuf">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=111 }}</ref> هن اهڙي روحاني تربيت کي قبول ڪيو جيڪا قرآن، سنت ۽ شريعت جي پابنديءَ سان گڏ هجي، پر انهن صوفيانه دعوائن جي مخالفت ڪئي جن موجب ڪو روحاني مقام حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان عام شرعي فرضن کان مٿانهون ٿي سگهي ٿو.<ref name="Sirriyeh2013"/> ==== موقف ۾ تبديلي ==== Vali Nasr موجب مودودي جي شروعاتي تحريرن ۾ تصوف بابت ٻولي ڪافي سخت هئي، پر پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس موقف وڌيڪ تفريقي بڻيو. هن تصوف جي روحاني ۽ اخلاقي پهلو کي قبول ڪندي پنهنجي تنقيد کي خاص طور غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تائين محدود ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="NasrSufism"/> 1951ع ۾ هن واضح طور چيو تہ نہ هو ۽ نہ جماعت اسلامي تصوف جي اصل روحاني تصور جا مخالف آهن. هن شرعي پابنديءَ ۾ رهندڙ تصوف ۽ مزارن، ميلن ۽ ٻين اهڙين عوامي رسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو جن کي هو بعد ۾ پيدا ٿيل بدعتون سمجهندو هو.<ref name="NasrSufism"/> مودودي جي وفات کان پوءِ جماعت اسلامي جو تصوف سان عملي تعلق به هڪجهڙو نہ رهيو. مثال طور جماعت جي امير [[قاضي حسين احمد]] 1987ع ۾ لاهور جي مشهور صوفي درگاهه [[داتا درٻار]] جو دورو ڪيو، جڏهن تہ جماعت جي ٻين حلقن صوفي رسمن جي ڪجهه صورتن تي تنقيد جاري رکي.<ref name="NasrSufism"/><ref name="Sirriyeh2013"/> ان ڪري مودودي جي تصوف بابت فڪر کي ٽن پاسن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: روحاني تزڪيي ۽ احسان جي قبوليت، شريعت کان آزاد باطنيت جي مخالفت، ۽ مزارن يا اولياءَ سان لاڳاپيل انهن عوامي رسمن تي تنقيد جن کي هو قرآن ۽ سنت سان غير موافق سمجهندو هو. === غير مسلمانن بابت خيال === مودودي جي سياسي نظريي ۾ غير مسلمانن جي حيثيت سندس '''اسلامي رياست''' جي تصور سان ڳنڍيل هئي. هو غير مسلمانن جي جان، مال، عبادت ۽ شخصي قانونن جي تحفظ جو حامي هو، پر ساڳئي وقت سندس تجويز ڪيل رياست هڪ نظرياتي اسلامي رياست هئي، جنهن جي بنيادي پاليسي ۽ اعليٰ حڪمراني سندس نظر ۾ انهن ماڻهن جي هٿ ۾ رهڻ گهرجي جيڪي ان جي اسلامي نظريي کي قبول ڪن.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> برطانوي هند واري دور ۾ مودودي اقليتن جي مسئلي کي اڪثريتي قومي جمهوريت جي تنقيد سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال هو تہ جيڪڏهن رياست ۾ سياسي اقتدار رڳو عددي اڪثريت جي بنياد تي هجي تہ مستقل مذهبي اقليتون اڪثريت جي سياسي غلبي هيٺ اچي سگهن ٿيون. ان ڪري سندس قومپرستيءَ خلاف لکڻين ۾ ''بنيادي حقن'' ۽ اقليتن جي تحفظ جو سوال نمايان رهيو.<ref name="Iqtidar2026Rights">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Fundamental Rights |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=129–143 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس حل سيڪيولر شهريت بدران اسلامي نظرياتي رياست جي اندر اقليتن جي تحفظ تي ٻڌل ٿيو. سندس لکڻين موجب غير مسلمانن جي مذهبي عقيدن، عبادتن ۽ ذاتي سماجي رسمن ۾ عام طور مداخلت نہ ٿيڻ گهرجي، پر رياست جي بنيادي اسلامي پاليسيءَ کي تبديل ڪرڻ يا ان جي اعليٰ نظرياتي قيادت تي اثرانداز ٿيڻ جو کين ساڳيو حق حاصل نہ هوندو.<ref name="ILC237">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237 }}</ref> هن تصور ۾ غير مسلمان عام سرڪاري ملازمتن ۾ ڪم ڪري سگهن ٿا، پر اهڙن اهم عهدن کان محروم رهندا جن وسيلي اسلامي رياست جي بنيادي پاليسي طئي ٿئي. مودودي الڳ نمائندگيءَ جو تصور پڻ پيش ڪيو، جنهن موجب غير مسلم شهري پنهنجا نمائندا چونڊي سگهن ٿا.<ref name="ILCMinorities">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237, 282, 288–297 }}</ref> اهڙي نموني سندس فڪر ۾ مذهبي آزادي ۽ قانوني تحفظ سان گڏ سياسي اختيار جي غير مساوي ورڇ موجود هئي. جديد سياسي معيارن، خاص طور برابر شهريت جي تصور، جي لحاظ کان اهو پاسو تنقيد جو موضوع رهيو آهي؛ جڏهن تہ مودودي پاڻ اهڙي فرق کي مذهبي امتياز بدران نظرياتي رياست جي منطقي نتيجي طور پيش ڪندو هو.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/> ==== جزيه ==== مودودي روايتي اسلامي [[جزيه]] جي ادائيگيءَ کي اسلامي رياست ۾ غير مسلم مرد شهرين جي حيثيت سان ڳنڍيو. سندس تشريح موجب بالغ ۽ قابل غير مسلم مرد جزيه ادا ڪندا، جڏهن تہ عورتون، ٻار ۽ ڪجهه ٻين مستثنيٰ طبقن تي اهو لاڳو نہ ٿيندو؛ فوجي خدمت ڪندڙ غير مسلمانن کي پڻ ان کان ڇوٽ ملي سگهي ٿي.<ref name="ILC292">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1983 |page=292 }}</ref> مودودي جزيي کي صرف مالي محصول نہ، پر اسلامي رياست جي سياسي حاڪميت سان پڻ ڳنڍيو. ''تفہيم القرآن'' ۾ سندس تشريح موجب جزيي جي ادائيگي غير مسلم سياسي گروهن جي آزاد حاڪميت ختم ٿيڻ ۽ اسلامي سياسي اقتدار جي قبوليت جي علامت پڻ هئي.<ref name="TafhimJizya">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Meaning of the Qur'an |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1993 |volume=2 |pages=183–186 }}</ref> ان ڪري مودودي جي جزيي بابت تصور کي رڳو جديد ''tax in lieu of military service'' سان برابر سمجهڻ سندس مڪمل موقف جي عڪاسي نہ ڪندو؛ سندس پنهنجي لکڻين ۾ ان جا دفاعي ذميواري ۽ سياسي حاڪميت ٻئي پاسا موجود آهن. === احمديه مسئلو === [[احمديه جماعت]] بابت مودودي جو موقف پاڪستان جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ سندس سڀ کان تڪراري موقفن مان هڪ رهيو. هو احمدين کي اسلامي عقيدي جي دائري کان ٻاهر سمجهندو هو ۽ خاص طور [[ختم نبوت]] جي مسئلي تي سندن عقيدن جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Valentine2008">{{cite book |last=Valentine |first=Simon Ross |title=Islam and the Ahmadiyya Jama'at: History, Belief, Practice |publisher=Columbia University Press |year=2008 |pages=228–229 |isbn=9780231700948 }}</ref> 1953ع جي پنجاب ۽ لاهور واري احمديه مخالف تحريڪ دوران مودودي ''قادياني مسئلو'' نالي رسالو لکيو. ان ۾ هن احمدين جي مذهبي حيثيت ۽ پاڪستاني رياست ۾ سندن آئيني حيثيت بابت پنهنجا دليل پيش ڪيا. سندس تحرير ان دور جي وسيع احمديه مخالف سياسي مهم جو حصو بڻجي وئي.<ref name="Valentine2008"/> 1953ع جي فسادن کان پوءِ لاڳو ٿيل مارشل لا هيٺ هڪ فوجي عدالت مودودي کي موت جي سزا ٻڌائي. اها سزا عملي طور نافذ نہ ٿي؛ پوءِ ان کي عمر قيد ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996Ahmadi">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> احمدين ۽ مودودي جي اسلامي رياست جي تصور جي تعلق تي جديد تحقيق پڻ خاص ڌيان ڏنو آهي. مذهبي قوميت ۽ جديد اسلامي رياست بابت مطالعي ۾ مودودي جي احمدين بابت موقف کي ان وڏي سوال سان ڳنڍيو ويو آهي تہ هڪ نظرياتي اسلامي رياست ۾ ''مسلمان'' جي قانوني تعريف ڪرڻ جو اختيار ڪنهن وٽ هوندو ۽ اهڙي تعريف اقليتي شهريت تي ڪهڙا اثر وجهي سگهي ٿي.<ref name="Haj2023">{{cite book |last=Haj |first=Samira |chapter=Abul Ala Mawdudi's Islamic State and Minority Ahmadis |title=Sunni Chauvinism and the Roots of Muslim Modernism |publisher=Stanford University Press |year=2023 |pages=135–167 |doi=10.1515/9781503636255-008 }}</ref> === جهاد === مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''[[جهاد]]''' هڪ مرڪزي تصور هو. سندس پهريون وڏو علمي ڪم ''الجهاد في الاسلام'' هو، جيڪو 1927ع کان اخبار ۾ قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. اهو ڪتاب ان وقت لکيو ويو جڏهن هندستان برطانوي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ هو ۽ برصغير ۾ جنگ، آزادي، عدم تشدد ۽ اسلامي سياسي اختيار بابت شديد بحث جاري هئا.<ref name="Khalidi2012">{{cite book |last=Khalidi |first=Omar |chapter=Muslim Debates on Jihad in British India: The Writings of Chiragh ‘Ali and Abu al-A‘la Mawdudi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=305–321 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199755042.003.0015 }}</ref> مودودي جهاد کي فقط ذاتي روحاني جدوجهد يا صرف دفاعي جنگ تائين محدود نہ ڪيو. سندس نظريي ۾ اسلام هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي ۽ سياسي نظام هو، تنهنڪري جهاد اهڙي منظم جدوجهد جو نالو پڻ هو جنهن جو مقصد انسان جي انسان تي حاڪميت بدران خدا جي حاڪميت تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظام قائم ڪرڻ هو.<ref name="MawdudiThemes">{{cite book |chapter=Central themes of Mawdudi's writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 }}</ref> ==== ''الجهاد في الاسلام'' ==== ''الجهاد في الاسلام'' ۾ مودودي قومپرست جنگ ۽ اسلامي جهاد ۾ فرق ڪيو. سندس دليل موجب اسلامي جهاد جو مقصد ڪنهن خاص قوم، نسل يا علائقي جي سياسي طاقت وڌائڻ نہ، پر اهڙي سياسي ۽ سماجي نظام کي ختم ڪرڻ آهي جنهن کي هو غير اسلامي ۽ ظالماڻو سمجهي ٿو، ۽ ان جي جاءِ تي اسلامي نظام قائم ڪرڻ آهي.<ref name="AlJihad">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Al Jihad fil Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore }}</ref> ان ڪري سندس لکڻين ۾ اسلامي تحريڪ جي دائري کي ڪنهن هڪ ''وطن'' تائين محدود نہ ڪيو ويو. مودودي اسلامي پيغام کي عالمگير سمجهندو هو ۽ سياسي نظام جي تبديليءَ کي به ان عالمگير دعويٰ سان ڳنڍيندو هو.<ref name="MawdudiThemes"/> جديد محققن هن نظريي کي مختلف نمونن سان پڙهيو آهي. عمر خالدي ان کي برطانوي هند ۾ جهاد بابت جديد مسلم بحثن جي مخصوص تاريخي تناظر ۾ رکي ٿو، جڏهن تہ بين الاقوامي قانون بابت ڪجهه محقق مودودي کي ويهين صديءَ جي '''offensive theory of jihad''' جي اهم جديد نمائندن مان شمار ڪن ٿا.<ref name="Khalidi2012"/><ref name="UseForce2013">{{cite journal |title=Use of Force under Islamic Law |journal=European Journal of International Law |volume=24 |issue=1 |year=2013 |pages=343–365 |doi=10.1093/ejil/cht013 }}</ref> اهڙي scholarly classification کي مودودي جي پنهنجي اصطلاحن سان خلط نہ ڪرڻ گهرجي: هو پنهنجي تصور کي سامراجي توسيع يا قومي فتح طور پيش نہ ڪندو هو، بلڪه ان کي ظلم ۽ انسان جي انسان تي حاڪميت ختم ڪرڻ جي انقلابي جدوجهد قرار ڏيندو هو. تنهن هوندي بہ سندس نظريي ۾ ضرورت پوڻ تي سياسي نظام بدلائڻ لاءِ هٿياربند طاقت جي استعمال جي گنجائش موجود هئي.<ref name="UseForce2013"/> ==== جنگ ۽ غير جنگي جهاد ==== مودودي وٽ جهاد صرف جنگ جي ميدان ۾ وڙهڻ جو نالو نہ هو. سندس تشريح ۾ سياسي تنظيم، دعوت، تعليم، فڪري جدوجهد، مالي مدد ۽ جنگ لاءِ تياري پڻ وسيع جهاد جو حصو ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ سڌي هٿياربند جنگ لاءِ هن ''قتال'' جو تصور استعمال ڪيو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1979 |pages=104–105 }}</ref> هو جنگ ۾ جاني ۽ مالي نقصان کي سنجيده قرباني سمجهندو هو، پر سندس استدلال موجب جيڪڏهن وڏي اخلاقي ۽ سياسي برائي کي روڪڻ لاءِ محدود نقصان ناگزير هجي تہ اهو جائز ٿي سگهي ٿو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding"/> ==== جهاد جو اعلان ۽ ڪشمير ==== مودودي جي نظرياتي لکڻين جي باوجود، هو هر فرد يا مذهبي جماعت کي پنهنجي طور تي هٿياربند جهاد شروع ڪرڻ جو اختيار نہ ڏيندو هو. 1947ع–1948ع جي [[ڪشمير تڪرار]] دوران هن دليل ڏنو تہ منظم جنگ يا جهاد جو اعلان جائز سياسي حڪومت جي اختيار هيٺ هجڻ گهرجي.<ref name="NasrKashmir">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> ان سبب ڪشمير بابت سندس موقف سندس وسيع انقلابي ٻوليءَ جي مقابلي ۾ وڌيڪ رياست-مرڪوز هو: غير رياستي مذهبي اڳواڻ يا جماعت پنهنجي طور تي جنگ شروع ڪرڻ جا مجاز نہ هئا. اهو فرق مودودي جي جهاد جي نظريي کي بعد ۾ پيدا ٿيل ڪيترن غير رياستي هٿياربند اسلام پسند تصورن کان ڌار ڪري ٿو.<ref name="NasrKashmir"/> === شخصيت ۽ ذاتي زندگي === [[جماعت اسلامي]] جي امير طور مودودي پنهنجي جماعت جي ڪارڪنن سان نسبتاً ويجهو رابطو رکندو هو. سندس گهر ۾ عصر ۽ مغرب جي نمازن جي وچ واري وقت ۾ ڪارڪنن ۽ مهمانن سان غير رسمي ملاقاتون ۽ بحث ٿيندا هئا.<ref name="NasrPersonality">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=127–140 }}</ref> سندس سوانح نگارن ۽ همعصرن کيس خاموش طبع، منظم، مضبوط ارادي وارو ۽ پنهنجي فڪري موقف تي قائم رهندڙ شخص طور بيان ڪيو آهي. سندس تقرير جو انداز عام جذباتي خطابت کان مختلف هو؛ هو دليل کي مرحليوار ترتيب ڏيندي قرآن، حديث ۽ سياسي منطق مان نتيجا اخذ ڪندو هو.<ref name="NasrPersonality"/> اردو سندس فڪري اظهار جو بنيادي وسيلو هو. جيتوڻيڪ هو عربي ۽ فارسي علمي روايتن سان واقف هو ۽ جديد مغربي سياسي فڪر به پڙهيو هئائين، هن پنهنجي گهڻي تصنيف [[اردو]] ۾ ڪئي. ان سان سندس لکڻيون برصغير جي پڙهيل مسلم وچولي طبقي تائين وڏي پيماني تي پهتيون.<ref name="Qasmi2018">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |title=Muslims against the Muslim League |publisher=Cambridge University Press |year=2018 }}</ref> مودودي روايتي مدرسي مان مڪمل رسمي تعليم حاصل ڪندڙ عالم نہ هو. سندس علمي شخصيت صحافت، ذاتي مطالعي، عربي ۽ اسلامي علوم جي تعليم ۽ جديد سياسي ادب جي مطالعي جي ميلاپ مان ٺهي. جديد مؤرخ علي عثمان قاسمي کيس پنهنجي دور جي عالمن ۾ هڪ غير معمولي شخصيت قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ مدرسي جي روايتي مڪمل تعليم کان سواءِ به هن ڪلاسيڪي اسلامي علم ۽ جديد مغربي سياسي فڪر ٻنهي تي قابل ذڪر دسترس حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2018"/> ==== خاندان ==== مودودي پنهنجي گهرواري محمودہ بيگم سان شادي ڪئي ۽ سندن ڪيترائي پٽ ۽ ڌيئرون ٿيون. سندس سياسي، تصنيفي ۽ دعوتي مصروفيتن سبب گهريلو زندگيءَ لاءِ وقت محدود هوندو هو. Vali Nasr موجب سندس نون ٻارن مان فقط هڪ مستقل طور جماعت اسلامي سان تنظيمي طور وابسته ٿيو، جڏهن تہ سندس ڌيءَ اسماءَ کي علمي دلچسپيءَ جي لحاظ کان نمايان قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NasrFamily">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 }}</ref> مودودي کي روايتي [[يوناني طب]] سان پڻ دلچسپي هئي ۽ هو ذاتي سطح تي ان جي ڪجهه طريقن کان واقف ۽ عملي طور استعمال ڪندڙ هو، جيتوڻيڪ اها سندس عوامي سڃاڻپ جو بنيادي حصو نہ هئي.<ref name="NasrPersonality"/> ==== صحت ==== مودودي زندگيءَ جي وڏي حصي ۾ گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت ايتري خراب ٿي جو هو گهڻو وقت بستري تائين محدود رهيو. 1969ع ۾ علاج لاءِ انگلينڊ به ويو.<ref name="NasrFamily"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گردن جي پراڻي بيماري سان گڏ دل جون تڪليفون به وڌي ويون. ان وقت سندس عمر ۽ ڊگهي سياسي ۽ علمي سرگرميءَ سبب صحت مسلسل ڪمزور ٿيندي وئي. === آخري سال ۽ وفات === 1972ع ۾ مودودي جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، ديني فڪر ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. ساڳئي سال سندس لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تي پکڙيل قرآن جي تفسير '''[[تفہيم القرآن]]''' جي تصنيف مڪمل ٿي.<ref name="NasrLateLife">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت تي پهريون '''[[شاهه فيصل بين الاقوامي انعام]]''' ڏنو ويو. انعام ڏيندڙ اداري موجب سندس اسلامي فڪر، تفسير، سياسي نظريي ۽ اسلامي قانون بابت لکڻين کي ان اعزاز جو بنيادي سبب سمجهيو ويو.<ref name="KFIP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul A'la Al-Mawdudi |url=https://kingfaisalprize.org/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |access-date=7 October 2026 }}</ref> اپريل 1979ع کان سندس گردن ۽ دل جون بيماريون وڌيڪ شديد ٿي ويون. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيويارڪ]] ۾ اسپتال داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="NasrFamily"/> '''22 سيپٽمبر 1979ع''' تي 75 ورهين جي عمر ۾ آمريڪا ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="KFIP1979"/> سندس ميت پاڪستان آندي وئي، جتي لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس سندس رهائشگاهه [[اڇره]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NasrLateLife"/> سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. جنازي ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهن جي شرڪت سندس پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا ۾ حاصل ڪيل اثر جي عڪاسي ڪئي.<ref name="MaududiFuneral">{{cite news |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |work=Daily Pakistan |date=2 October 2020 }}</ref> == ورثو ۽ اثر == ابوالاعلى مودودي ويهين صديءَ جي جديد اسلامي سياسي فڪر جي سڀ کان اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. [[ولفريڊ ڪينٽويل سمٿ]] کيس جديد اسلام جي انتهائي منظم مفڪرن مان هڪ قرار ڏنو، جڏهن تہ بعد جي محققن سندس اهميت خاص طور ان ڳالهه ۾ ڏٺي آهي تہ هن اسلام کي رڳو عقيدي ۽ عبادت تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، معاشي ۽ سياسي '''نظامِ حيات''' طور منظم نظرياتي ٻوليءَ ۾ پيش ڪيو.<ref name="Smith1957">{{cite book |last=Smith |first=Wilfred Cantwell |title=Islam in Modern History |publisher=Princeton University Press |year=1957 |page=233 |oclc=397585 }}</ref><ref name="Hartung2014">{{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }}</ref> [[سيد ولي رضا نصر]] موجب مودودي جديد اسلامي احياءَ جي ابتدائي ۽ اهم نظرياتي معمارن مان هو. سندس لکڻين ۽ [[جماعت اسلامي]] جي تنظيمي سرگرمين سندس خيالن کي ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر وڏي مسلم دنيا تائين پهچايو؛ نصر سندس اثر جي جاگرافيائي دائري کي [[مراڪش]] کان [[ملائيشيا]] تائين پکڙيل قرار ڏئي ٿو.<ref name="Nasr1996Legacy">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 |doi=10.1093/oso/9780195096958.001.0001 }}</ref> مودودي جو اثر صرف سندس سياسي جماعت تائين محدود نہ رهيو. قرآن جي تفسير، حديث، اسلامي قانون، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم بابت سندس تصنيفون وڏي پيماني تي پڙهيون ويون. سندس ڪيترائي ڪتاب [[عربي]]، [[انگريزي]]، [[فارسي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيا، جنهن ڪري اردو کان ٻاهر به سندس فڪري اصطلاح ۽ دليل اسلامي تحريڪن ۽ علمي بحثن جو حصو بڻيا.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> === جديد اسلام پسنديءَ تي اثر === جديد تحقيق ۾ مودودي کي '''[[اسلام پسندي]]''' يا سياسي اسلام جي نظرياتي ارتقا جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام هڪ مڪمل نظام آهي، جنهن ۾ مذهب ۽ سياست کي الڳ نٿو ڪري سگهجي ۽ جنهن ۾ قانوني ۽ سياسي اقتدار آخرڪار خدا جي حاڪميت جي تابع آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> [[شير علي ترين]] مودودي کي ان فڪري رجحان جي اهم نظرياتي معمارن مان قرار ڏئي ٿو جنهن ۾ جديد قومي رياست جي سياسي مشينري کي مستند اسلامي قانوني نظام لاڳو ڪرڻ جو وسيلو سمجهيو ويو. ساڳئي وقت جديد scholarship اهو به ڏيکاري ٿي تہ مودودي جو فڪر رڳو روايتي اسلامي سياسي اصطلاحن جي بحالي نہ هو؛ هن ''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست'' ۽ ''نظام'' جهڙن جديد سياسي تصورن کي اسلامي اصطلاحن سان نئين ترتيب ۾ جوڙيو.<ref name="TareenMawdudi">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref><ref name="Hartung2014"/> اهڙيءَ طرح مودودي جي فڪر کي صرف ''مغربي جديديت جي رد'' طور سمجهڻ اڻپورو آهي. [[يان-پيٽر هارٽنگ]] جي تجزيي موجب مودودي مغربي سياسي ۽ فلسفيانه جديديت سان مقابلو ڪندي ساڳئي جديد دور جي ڪيترن نظرياتي تصورن کي اسلامي قالب ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو. ان لحاظ کان سندس اسلام پسندي جديديت جي مخالفت سان گڏ جديديت جي سياسي ٻوليءَ سان هڪ پيچيده لاڳاپو پڻ رکي ٿي.<ref name="Hartung2014"/> === پاڪستان === [[پاڪستان]] مودودي جي سياسي سرگرمين ۽ سندس فڪر جي عملي اثر جو سڀ کان اهم ميدان بڻيو. 1947ع کان پوءِ هن ۽ جماعت اسلاميءَ پاڪستان کي اسلامي آئين ۽ [[شريعت]] تي ٻڌل رياست بڻائڻ لاءِ منظم مهم هلائي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> پاڪستان ٺهڻ وقت ملڪ جي اسلامي يا سيڪيولر آئيني نوعيت بابت مڪمل اتفاق موجود نہ هو. مودودي انهن مذهبي سياسي مفڪرن ۾ شامل هو جيڪي رياست جي قانوني ۽ آئيني ڍانچي ۾ اسلام کي مرڪزي حيثيت ڏيڻ جو مطالبو ڪندا رهيا.<ref name="Jaffrelot2015">{{cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=439–480 |isbn=9780190235185 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190235185.003.0009 }}</ref> مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''حاڪميتِ الٰهي''' خاص اهميت رکي ٿي. [[محمد قاسم زمان]] موجب خدا جي حاڪميت جو تصور پاڪستاني اسلام پسند فڪر جي مرڪزي تصورن مان بڻيو، جنهن ۾ مودودي جو ڪردار انتهائي نمايان هو. ان تصور موجب آخري قانوني ۽ سياسي اختيار خدا جو آهي ۽ انساني قانونسازي قرآن ۽ سنت جي حدن اندر ٿيڻ گهرجي.<ref name="Zaman2018">{{cite book |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |chapter=Islamism and the Sovereignty of God |title=Islam in Pakistan: A History |publisher=Princeton University Press |year=2018 |pages=135–163 |isbn=9780691149226 |doi=10.23943/princeton/9780691149226.003.0005 }}</ref> ان جي باوجود، پاڪستان جي آئيني اسلامائيزيشن کي فقط مودودي يا جماعت اسلاميءَ جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو. [[عالمن]]، ٻين مذهبي جماعتن، مسلم ليگ جي سياستدانن ۽ مختلف اسلامي فڪري روايتن پڻ ملڪ جي اسلامي آئيني سڃاڻپ جي تشڪيل ۾ حصو ورتو.<ref name="Zaman2018"/><ref name="Jaffrelot2015"/> ==== جماعت اسلامي ==== مودودي جو سڀ کان واضح تنظيمي ورثو [[جماعت اسلامي]] آهي، جيڪا هن 1941ع ۾ قائم ڪئي. جماعت جو ابتدائي مقصد هڪ اهڙي منظم نظرياتي جماعت تيار ڪرڻ هو جنهن جا تربيت يافته ڪارڪن اسلامي اصولن مطابق سماج ۽ آخرڪار رياست جي تبديلي لاءِ ڪم ڪن.<ref name="Pervez2026">{{cite book |last=Pervez |first=Saulat |chapter=Sayyid Abul A'la al-Maududi and the Jama'at-e-Islami |editor1-last=Hamdeh |editor1-first=Emad |editor2-last=DeLong-Bas |editor2-first=Natana J. |title=The Oxford Handbook of Islamic Reform |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=416–432 |doi=10.1093/oxfordhb/9780197532805.013.55 }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ جماعت جا الڳ تنظيمي ڍانچا پاڪستان ۽ هندستان ۾ قائم ٿيا، جڏهن تہ بعد ۾ بنگلاديش ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ جماعت سان لاڳاپيل تحريڪون وجود ۾ آيون. پاڪستان ۾ جماعت مذهبي تحريڪ مان باقاعده سياسي جماعت جي صورت اختيار ڪئي ۽ چونڊن، آئيني سياست، شاگرد تنظيم، سماجي خدمتن ۽ عوامي مهمن ذريعي ڪم ڪرڻ لڳي.<ref name="Bokhari2013">{{cite book |last=Bokhari |first=Kamran |chapter=Jama'at-i Islami in Pakistan |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=574–586 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0006 }}</ref> جماعت پاڪستان جي سڀ کان منظم اسلام پسند سياسي تنظيمن مان هڪ رهي آهي، جيتوڻيڪ قومي چونڊن ۾ ان جي ووٽن ۽ پارلياماني سيٽن جو حصو گهڻو ڪري ان جي تنظيمي اثر کان گهٽ رهيو آهي. ان تضاد کي محقق جماعت جي مضبوط نظرياتي تنظيم ۽ ان جي نسبتاً محدود عوامي چونڊ مقبوليت جي فرق طور بيان ڪن ٿا.<ref name="Bokhari2013"/> ==== ضياءُ الحق جي اسلامائيزيشن ==== [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي حڪومت (1977ع–1988ع) دوران پاڪستان ۾ رياستي اسلامائيزيشن جي عمل ۽ جماعت اسلاميءَ وچ ۾ اهم سياسي لاڳاپا پيدا ٿيا. ضياءَ جي حڪومت [[زڪوات]] ۽ عشر جي سرڪاري نظام، سود کان پاڪ مالي قدمن، [[حدود آرڊيننس]] ۽ ٻين اسلامي قانوني قدمن کي اڳتي وڌايو.<ref name="Jaffrelot2015"/> انهن پاليسين مان ڪيترائي اهڙا موضوع هئا جن جي حمايت مودودي ۽ جماعت اسلامي اڳ ئي ڪندا رهيا هئا؛ تنهن هوندي بہ ضياءَ جي اسلامائيزيشن کي مودودي جي پروگرام جي سڌي يا مڪمل عملداري سمجهڻ صحيح نہ آهي. رياستي اقتدار، فوجي حڪومت جي سياسي ضرورتن، فقهي عالمن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي مطالبن پڻ ان عمل کي شڪل ڏني.<ref name="IslamicLeviathan">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Islamic Leviathan: Islam and the Making of State Power |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=9780195144260 }}</ref> ان دور ۾ جماعت اسلاميءَ جا ڪيترائي ڪارڪن ۽ همدرد رياستي ادارن، تعليم ۽ سياسي عمل ۾ وڌيڪ اثرائتا ٿيا. اهڙي طرح مودودي جي حياتيءَ ۾ مڪمل طور حاصل نہ ٿيل اسلامي رياست جو تصور سندس وفات کان پوءِ پاڪستان جي رياستي پاليسيءَ جي ڪجهه شعبن تي بالواسطه اثرانداز ٿيو.<ref name="Jaffrelot2015"/> === ڀارت ۽ بنگلاديش === ورهاڱي کان پوءِ مودودي پاڻ پاڪستان هليو ويو، پر سندس قائم ڪيل تحريڪ جو هندستاني حصو [[جماعت اسلامي هند]] جي صورت ۾ جاري رهيو. نئين سياسي حالتن ۾ هندستاني جماعت پنهنجي حڪمت عملي کي مسلمان اقليت جي مذهبي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن سان هم آهنگ ڪيو. اوڀر پاڪستان ۾ پڻ جماعت اسلامي منظم ٿي. 1971ع ۾ [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ پاڪستان جي ورهاڱي کان پوءِ بنگلاديش ۾ جماعت جي تاريخ شديد سياسي تڪرار جو موضوع بڻجي. تنهنڪري بنگلاديش ۾ مودودي جي فڪري اثر کي جماعت جي بعد واري سياسي تاريخ کان الڳ ڪري ڏسڻ ضروري آهي: مودودي جو فڪر تنظيم جو نظرياتي بنياد رهيو، پر بنگلاديشي جماعت جون بعد واريون سياسي پاليسيون مخصوص مقامي حالتن ۾ ٺهيون. === عرب دنيا ۽ اخوان المسلمين === مودودي جي اردو تصنيفن جا عربي ترجما سندس عالمي اثر وڌائڻ ۾ انتهائي اهم ثابت ٿيا. سندس اسلامي رياست، حاڪميتِ الٰهي، جاهليت، انقلاب ۽ اسلام کي مڪمل نظام سمجهڻ بابت خيالن کي عرب دنيا جي اسلام پسند حلقن ۾ پڙهيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> خاص طور [[مصر]] جي [[اخوان المسلمين]] سان لاڳاپيل مفڪرن ۾ مودودي جي تحريرن جي reception اهم رهي. هارٽنگ موجب سندس نظرياتي نظام کي وچ اوڀر، خاص طور مصري اخوان المسلمين جي فڪري حلقن ۾ قبول، ترجمو ۽ مقامي سياسي حالتن مطابق تبديل ڪيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> ==== سيد قطب ==== [[سيد قطب]] ۽ مودودي جي فڪري تعلق تي وڏي scholarly literature موجود آهي. ٻنهي وٽ اسلام کي مڪمل نظام، جديد جاهليت جي تنقيد ۽ خدا جي حاڪميت جي مرڪزيت جهڙا موضوع ملي سگهن ٿا. جديد تحقيق موجب مودودي جي 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي جي لکڻين ۾ الٰهي قانوني حاڪميت جو نظريو قطب جي آخري دور جي تحريرن کان اڳ ئي واضح صورت ۾ موجود هو.<ref name="TheonomicShift">{{cite book |chapter=Mawdudi and Qutb: The Theonomic Shift |title=Salafi Political Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |pages=164–239 |doi=10.1017/9781108850407.007 }}</ref> قطب انهن خيالن کي پنهنجي مصري، انقلابي ۽ قيد واري تجربي جي پسمنظر ۾ وڌيڪ مختلف ۽ ڪڏهن وڌيڪ سخت رخ ڏنو. تنهنڪري قطب کي صرف ''مودودي جو شاگرد'' يا سندس فڪر جي سادي نقل قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو؛ ٻنهي جي وچ ۾ اثر، ترجمي، مشترڪ اسلامي ذريعن ۽ الڳ سياسي تجربن جو پيچيده تعلق هو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> قطب جي بعد واري لکڻين، خاص طور حاڪميت ۽ جاهليت جي تشريح، 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه [[سلفي جهاديت|شدت پسند سلفي]] حلقن تي اثر وڌو. ان ڪري مودودي کان قطب ۽ پوءِ هر جديد جهادي تنظيم تائين سڌي فڪري لڪير ٺاهڻ تاريخي طور حد کان وڌيڪ سادو نتيجو ٿيندو؛ بعد واريون تحريڪون انهن تصورن کي نون سياسي ۽ فقهي معنائن ۾ استعمال ڪنديون رهيون.<ref name="TheonomicShift"/> === ايران === مودودي جون تحريرون [[ايران]] ۾ پڻ فارسي ترجمن ذريعي پهتيون. ويهين صديءَ ۾ اردو کان فارسي ترجمي جي وسيع فڪري عمل ۾ سندس ڪتاب به شامل هئا ۽ ايراني اسلامي سياسي حلقن ۾ پڙهيا ويندا هئا.<ref name="IranTranslation">{{cite journal |title=From Persianate Cosmopolis to Persianate Modernity: Translating from Urdu to Persian in Twentieth-Century Iran and Afghanistan |journal=Iranian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> [[روح الله خميني]] ۽ مودودي جي سڌي فڪري تعلق بابت محققن ۾ اختلاف آهي. ٻنهي 1963ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ملاقات ڪئي ۽ سياسي معاملن تي ڳالهه ٻولهه ڪئي هئي؛ 1979ع ۾ خميني جي ايران واپسيءَ کان اڳ سندس نمائندن مودودي سان پاڪستان ۾ ملاقات پڻ ڪئي.<ref name="IranTranslation"/> پر ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ تہ خميني جو اسلامي حڪومت وارو نظريو سڌي طرح مودودي کان ورتل هو، scholarly consensus ناهي. ايراني انقلاب جي مؤرخ [[سعيد امير ارجمند]] اهڙي سڌي نظرياتي اثر تي شڪ ظاهر ڪيو آهي؛ ساڳئي وقت تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جون عربي ۽ فارسي ترجمو ٿيل لکڻيون خميني جي ڪيترن حامين ۾ پڙهيون وينديون هيون ۽ 1979ع جي انقلاب جي سياسي ٻولي ۽ نعرن تي سندس اصطلاحن جو ڪجهه اثر پيو.<ref name="IranTranslation"/> ان ڪري مودودي ۽ ايراني انقلاب جي لاڳاپي کي '''فڪري اثر ۽ اصطلاحي مشابهت''' جي سطح تي بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي، نہ تہ خميني جي [[ولايت فقيه]] واري نظريي کي مودودي مان نڪتل قرار ڏيڻ. === ترڪي === [[ترڪي]] ۾ مودودي جو نالو عام طور '''Mevdudi''' جي صورت ۾ لکيو ويو. 1960ع واري ڏهاڪي کان سندس تصنيفن جا ترڪي ترجما تيزيءَ سان شايع ٿيڻ شروع ٿيا ۽ ڪجهه سالن اندر سندس اهم لکڻين جو وڏو حصو ترڪي پڙهندڙن لاءِ موجود ٿي ويو.<ref name="Vomel2022">{{cite book |last=Vömel |first=Jan-Markus |chapter=Global Intellectual Transfers and the Making of Turkish High Islamism, c. 1960–1995 |title=The Turkish Connection: Global Intellectual Histories of the Late Ottoman Empire and Republican Turkey |publisher=De Gruyter |year=2022 |page=256 }}</ref> انهن ترجمن مودودي کي ترڪي جي اسلامي فڪري حلقن ۾ سڃاتل شخصيت بڻايو. تنهن هوندي بہ ترڪي جي اسلام پسند سياست پنهنجي عثماني ورثي، جمهوريه جي سيڪيولر نظام ۽ مقامي مذهبي تحريڪن مان پڻ ٺهي، تنهنڪري ان کي مودودي جي فڪر جو سادو تسلسل قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Vomel2022"/> === ڏکڻ اوڀر ايشيا === مودودي جو اثر [[ملائيشيا]]، [[انڊونيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين مسلم سماجن تائين پڻ پهتو. سندس ڪتابن جا ترجما، اسلامي شاگرد تحريڪون ۽ بين الاقوامي اسلامي تنظيمي رابطا سندس فڪر جي منتقلي جا اهم وسيلا بڻيا.<ref name="Nasr1996Legacy"/> خاص طور تعليم يافته مسلمان نوجوانن ۾ اسلام کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام طور ڏسڻ، اسلامي رياست، اخلاقي اصلاح ۽ منظم دعوتي تحريڪ جا تصور مودودي جي تحريرن وسيلي گردش ۾ آيا. پر انهن ملڪن ۾ سندس فڪر کي مقامي سياسي ۽ مذهبي روايتن مطابق تبديل ڪري قبول ڪيو ويو؛ ان ڪري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي اسلامي تحريڪن کي جماعت اسلاميءَ جون سڌيون نقلون سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> === اسلامي معاشيات ۽ بئنڪنگ === مودودي جديد '''[[اسلامي معاشيات]]''' جي ابتدائي نظرياتي ليکڪن مان پڻ شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ بعد ۾ شايع ٿيل ''Economic System of Islam'' ۾ سود جي خاتمي، زڪوات، ملڪيت جي حق، معاشي انصاف ۽ سرمائي ۽ محنت جي تعلق بابت خيال پيش ڪيا ويا. اسلامي معاشيات بابت بعد واري ادب ۾ سندس اهم اثر خاص طور [[ربا]] کي جديد بئنڪ جي هر قسم جي مقرر سود سان ڳنڍڻ ۽ سود کان پاڪ مالي نظام کي اسلامي رياست جي لازمي حصي طور پيش ڪرڻ ۾ ڏٺو ويو آهي.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |year=2004 |volume=94 |issue=2 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> هن سودي قرض جي متبادل طور نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت تي ٻڌل سرمائيڪاريءَ جي حمايت ڪئي. بعد واري اسلامي بئنڪنگ صنعت ۾ اهڙا تصور اهم ٿيا، جيتوڻيڪ جديد اسلامي بئنڪن جا عملي مالي اوزار مودودي جي اصل تجويزن کان گهڻو وڌيڪ پيچيده آهن. مودودي کي جديد اسلامي معاشيات جو اڪيلو باني قرار ڏيڻ بہ درست نہ ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ ساڳئي دور ۽ ان کان پوءِ ٻين مسلمان معاشيات دانن ۽ فقيهن پڻ هن شعبي جي نظرياتي ۽ عملي تعمير ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004"/> === قرآن جي تفسير تي اثر === مودودي جو سڀ کان وسيع پڙهيو ويندڙ علمي ڪم '''[[تفہيم القرآن]]''' آهي. هي اردو تفسير تقريباً ٽيهن سالن جي عرصي ۾ تيار ٿيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ قرآن جي روايتي تفسير سان گڏ جديد سماجي، سياسي ۽ اخلاقي مسئلن بابت تشريح شامل ڪئي وئي. ''تفہيم القرآن'' جو انداز خاص طور جديد تعليم يافته عام پڙهندڙ کي سامهون رکي تيار ڪيو ويو هو. مودودي آيتن جي لغوي ۽ تاريخي وضاحت سان گڏ انهن مان سماجي ۽ سياسي اصول اخذ ڪندو هو. سندس سليس اردو ۽ منظم استدلال سبب هي تفسير ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي پڙهيو ويو ۽ ٻين ٻولين ۾ پڻ ترجمو ٿيو.<ref name="Mir2026"/> ان جي تفسيرن تي اختلاف پڻ رهيا آهن. روايتي عالمن مان ڪن سندس سياسي اصطلاحن ۽ قرآن جي ڪجهه بنيادي لفظن—جهڙوڪ ''الهٰ''، ''رب''، ''دين'' ۽ ''عبادت''—جي سياسي ۽ حاڪميت سان ڳنڍيل تشريح تي تنقيد ڪئي. ان جي باوجود، انهن اصطلاحن بابت سندس تشريح جديد اسلام پسند فڪر جي لغت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Hartung2014"/> === بعد وارين اسلام پسند ۽ شدت پسند تحريڪن تي اثر === مودودي جي فڪر جو سڀ کان تڪراري ورثو ان جو بعد وارين اسلام پسند ۽ ڪجهه شدت پسند تحريڪن سان تعلق آهي. جديد مطالعي ۾ کيس [[حسن البنا]] ۽ [[سيد قطب]] سان گڏ ويهين صديءَ جي اسلام پسند فڪر جي اهم canonical ليکڪن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="PrincetonIslamist">{{cite book |editor1-last=Euben |editor1-first=Roxanne L. |editor2-last=Zaman |editor2-first=Muhammad Qasim |title=Princeton Readings in Islamist Thought: Texts and Contexts from al-Banna to Bin Laden |publisher=Princeton University Press |year=2009 |pages=79–106 }}</ref> سندس '''حاڪميتِ الٰهي'''، اسلامي نظام، جاهليت ۽ اسلامي انقلاب جهڙا تصور بعد جي مختلف تحريڪن ۾ ٻيهر استعمال ٿيا. خاص طور سيد قطب جي ذريعي انهن مان ڪجهه تصورن جو اثر بعد ۾ پيدا ٿيندڙ وڌيڪ سخت گير تحريڪن تائين پهتو.<ref name="TheonomicShift"/> پر هتي هڪ اهم تاريخي فرق ضروري آهي: مودودي پاڻ منظم جماعت، ڊگهي مدي واري اخلاقي ۽ تعليمي تربيت، ۽ وڏي حد تائين آئيني سياسي عمل کي سماجي تبديليءَ جو طريقو سمجهندو هو. هن پاڪستان ۾ پنهنجي جماعت کي حڪومت جي سخت دٻاءَ باوجود مسلسل ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل نہ ڪيو. تنهنڪري هر اهڙي بعد واري تنظيم جيڪا سندس اصطلاح استعمال ڪري، ان جي حڪمت عملي يا تشدد کي سڌو مودودي ڏانهن منسوب ڪرڻ تاريخي لحاظ کان درست ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> ان جي ابتڙ، سندس لکڻين ۾ عالمي اسلامي نظام، غير اسلامي سياسي حاڪميت جي خاتمي ۽ جهاد بابت اهڙا نظرياتي عنصر ضرور موجود آهن جن کي بعد وارين وڌيڪ انقلابي تحريڪن پنهنجي مخصوص حالتن مطابق نئين معنيٰ ڏني. ان ڪري scholarship ۾ سندس ورثي بابت ٻنهي پاسن—'''آئيني جماعت سازي''' ۽ '''انقلابي اسلامي نظريي'''—کي گڏ پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> === فڪري اثر جو خلاصو === مودودي جي عالمي اثر کي هيٺين ريت اختصار سان ڏيکاري سگهجي ٿو: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#274c77; color:white;" | ميدان ! style="background:#3a6ea5; color:white;" | بنيادي تصور يا ڪم ! style="background:#6096ba; color:white;" | بعد وارو اثر ! style="background:#a3cef1;" | اهم علائقو |- | سياسي فڪر | حاڪميتِ الٰهي، اسلامي رياست، اسلامي جمهوريت | جديد اسلام پسند سياسي نظريي جي تشڪيل | ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر |- | تنظيمي سياست | [[جماعت اسلامي]] | نظرياتي ڪارڪنن تي ٻڌل اسلامي سياسي جماعت جو نمونو | پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش |- | قرآن جي تفسير | ''[[تفہيم القرآن]]'' | جديد سماجي ۽ سياسي رخ رکندڙ قرآن فهم | ڏکڻ ايشيا ۽ ترجمن وسيلي ٻيا ملڪ |- | اسلامي معاشيات | ربا جي خاتمي ۽ اسلامي معاشي نظام | اسلامي معاشيات ۽ سود کان پاڪ بئنڪنگ جي بحثن تي اثر | پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا |- | عرب اسلام پسندي | حاڪميت، جاهليت، انقلاب ۽ نظام | [[سيد قطب]] سميت اسلام پسند فڪري حلقن ۾ قبول ۽ نئين تشريح | مصر ۽ عرب دنيا |- | ايران | اسلامي حڪومت ۽ مغربي سياسي نظام جي تنقيد | فارسي ترجما ۽ انقلابي اسلامي سياسي ٻوليءَ تي محدود/بحث هيٺ اثر | ايران |- | ترڪي | اسلام کي مڪمل نظام طور پيش ڪرڻ | 1960ع کان پوءِ اسلام پسند فڪري حلقن ۾ ترجما ۽ مطالعو | ترڪي |- | عالمي اسلامي احياءُ | دين کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام سمجهڻ | مختلف اسلامي تحريڪن طرفان مقامي حالتن مطابق قبول ۽ تبديلي | آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين |} === علمي جائزو === مودودي بابت جديد علمي جائزو هڪ رخ وارو ناهي. سندس حامين لاءِ هو اسلامي فڪر جي تجديد ڪندڙ، قرآن جو مفسر ۽ جديد حالتن ۾ اسلامي سماجي نظام جي تشريح ڪندڙ مفڪر آهي. سياسي اسلام جي تاريخ پڙهندڙ ڪيترن محققن لاءِ هو جديد اسلام پسنديءَ جو بنيادي نظرياتي معمار آهي، جڏهن تہ نقادن سندس نظرياتي رياست، مذهبي اقليتن، عورتن، سياسي pluralism ۽ حاڪميت بابت تصورن کي جديد برابر شهريت ۽ لبرل جمهوريت سان تڪرار ۾ ڏٺو آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/><ref name="Hartung2014"/> انهيءَ ڪري سندس تاريخي اهميت ڪنهن هڪ سياسي نتيجي ۾ نہ، پر ان ڳالهه ۾ پڻ آهي تہ هن ويهين صديءَ ۾ اسلام بابت بحث جي ٻولي تبديل ڪرڻ ۾ حصو ورتو. ''اسلامي رياست''، ''اسلامي انقلاب''، ''اسلامي نظامِ حيات'' ۽ خدا جي سياسي حاڪميت جهڙا تصور سندس لکڻين وسيلي وڏي مسلم عوامي ۽ سياسي بحث ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري ويا.<ref name="Nasr1996Legacy"/><ref name="Pervez2026"/> سندس اثر جي پائيداريءَ جو هڪ سبب سندس لکڻين جو انداز پڻ هو. هن پيچيده مذهبي ۽ سياسي دليلن کي نسبتاً سليس اردو ۾ پيش ڪيو، جنهن ڪري اهي رڳو روايتي عالمن بدران جديد تعليم يافته مسلمانن تائين به پهتا. سندس تحريرون سندس حياتيءَ کان پوءِ به ترجمن، جماعت اسلاميءَ جي ادارن ۽ ٻين اسلامي تحريڪن وسيلي گردش ۾ رهيون آهن.<ref name="Mir2026"/> 2026ع ۾ شايع ٿيل ''Oxford Handbook of Islamic Reform'' پڻ مودودي کي جديد اسلامي اصلاح ۽ احياءَ جي اهم شخصيتن ۾ شامل ڪري ٿو ۽ سندس عالمي اثر کي سندس وسيع تصنيفي ڪم، خدا جي حاڪميت جي نظريي ۽ هڪ پائيدار تنظيم ــ جماعت اسلامي ــ جي قيام سان ڳنڍي ٿو.<ref name="Pervez2026"/> == آخري زندگي، بيماري ۽ وفات == مودودي پنهنجي زندگيءَ جي وڏي حصي دوران گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت خاص طور خراب رهي ۽ هو وقت بوقت بستري تائين محدود رهيو؛ 1969ع ۾ علاج لاءِ [[برطانيا]] پڻ ويو.<ref name="Nasr1996p127">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1972ع ۾ هن [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي معاملن تي راءِ ڏيڻ ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. سندس آخري دور ۾ صحت جا مسئلا وڌندا ويا.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1979ع ۾ سندس پراڻي گردن جي بيماري وڌيڪ سنگين ٿي ۽ دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس هڪ پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيو يارڪ]] جي هڪ اسپتال ۾ داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="Nasr1996p127"/> مودودي 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 75 سال هئي.<ref name="Tareen2011">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو، جتي وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> [[File:Grave maududi.jpg|thumb|مودودي جي قبر، [[اڇرا]]، [[لاهور]]]] سندس جنازي نماز سان لاڳاپيل تقريبن ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهو شريڪ ٿيا. [[يوسف القرضاوي]] سندس جنازي نماز پڙهائيندڙ مشهور عالمن مان هو.<ref>{{cite web |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |url=https://dailypakistan.com.pk/02-Oct-2014/149195 |website=Daily Pakistan |date=2 October 2014 |access-date=7 October 2026 }}</ref> == اعزاز == مودودي کي 1979ع ۾ [[King Faisal International Prize|شاهه فيصل عالمي انعام]] جي اسلامي خدمتن واري شعبي جو انعام ڏنو ويو. اهو سندس زندگيءَ جي آخري سال ۾ ملندڙ اهم بين الاقوامي اعزازن مان هو. == تصنيفي ڪم == مودودي هڪ انتهائي گهڻو لکندڙ مصنف، صحافي، مفسر ۽ سياسي مفڪر هو. سندس لکڻيون قرآن جي تفسير، [[حديث]] ۽ [[سنت]]، علمِ ڪلام، اسلامي قانون، اخلاق، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم سميت ڪيترن ئي شعبن تي پکڙيل آهن.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> سندس لکڻين جو بنيادي گڏيل موضوع اسلام کي هڪ مڪمل ۽ باهمي طور ڳنڍيل '''نظامِ حيات''' طور پيش ڪرڻ هو. [[مستنصر مير]] موجب مودودي مختلف علمي شعبن تي لکندي به انهن کي هڪ ئي وسيع تصور سان ڳنڍيو: اسلام فرد جي عقيدي ۽ عبادت تائين محدود نه، پر اخلاقي، سماجي، اقتصادي ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ پڻ هڪ جامع نظام آهي.<ref name="Mir2026"/> مودودي پنهنجي لکڻين لاءِ بنيادي طور [[اردو]] استعمال ڪئي. سندس ڪيترائي مضمون پهرين سندس رسالي ''ترجمان القرآن'' ۾ قسطن جي صورت ۾ ڇپيا ۽ بعد ۾ ڪتابن جي صورت ۾ شايع ٿيا. سندس اهم ڪتابن مان گهڻن جا [[عربي]]، [[انگريزي]] ۽ ٻين اسلامي ۽ مغربي ٻولين ۾ ترجما ٿيا.<ref name="MirLife2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Introduction: Mawdudi’s life, personality, and works |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=1–18 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0001 }}</ref> سندس سليس ۽ عام پڙهندڙ لاءِ نسبتاً رسائي لائق اردو سندس فڪر جي ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[شير علي ترين]] موجب سندس اهم لکڻين جا انگريزيءَ ۾ ۽ ڪيترن جا عربي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجما ٿيا، جڏهن تہ ''تفہيم القرآن'' ڏکڻ ايشيا اندر ۽ ان کان ٻاهر پڻ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name="Tareen2011"/> === تفهيم القرآن === {{main|تفهيم القرآن}} مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف '''''[[تفهيم القرآن]]''''' آهي، جيڪا قرآن جو اردو ترجمو ۽ گهڻ-جلدي تفسير آهي. هن ان تي لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين ڪم ڪيو ۽ 1972ع ۾ ان کي مڪمل ڪيو.<ref name="Mir2026"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ آيتن جي ترجمي ۽ تشريح سان گڏ سورتن جو تاريخي پسمنظر، موضوعاتي تعارف، سماجي ۽ سياسي مسئلن بابت بحث ۽ مختلف هنڌن بابت وضاحتي مواد شامل آهي. مودودي قرآن کي جديد پڙهندڙ لاءِ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪندي ان جي هدايت کي انفرادي ۽ اجتماعي زندگي ٻنهي سان ڳنڍيو.<ref name="MirDomains2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Domains of thought and action |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=57–144 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0003 }}</ref> هي تفسير بعد ۾ مختلف ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ مودودي جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="Tareen2011"/> === الجهاد في الاسلام === مودودي جي ابتدائي اهم تصنيف '''''الجهاد في الاسلام''''' هئي. هن ان تي ڪم 1920ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيو؛ ان جو مواد پهرين قسطن ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. ڪتاب ۾ مودودي اسلامي قانون ۽ تاريخ جي تناظر ۾ جنگ، امن ۽ جهاد بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو. هي تصنيف سندس شروعاتي فڪري شهرت جو اهم سبب بڻي ۽ بعد جي لکڻين ۾ اسلامي سياسي نظام، رياست ۽ جهاد بابت سندس خيالن جي تشڪيل لاءِ پڻ اهم رهي.<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Jamal |title=Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām: A Neglected Document |journal=Zeitschrift für Religionswissenschaft |year=2009 |volume=17 |issue=1 |pages=61–84 |doi=10.1515/zfr.2009.17.1.61 }}</ref> === پرده === '''''پرده''''' ۾ مودودي عورتن ۽ مردن جي سماجي تعلق، لباس، حجاب، خاندان ۽ صنفي اختلاط بابت پنهنجا نظريا تفصيل سان بيان ڪيا. هي ڪتاب سندس سماجي فڪر جي اهم تصنيفن مان آهي، پر عورتن جي سماجي ۽ سياسي ڪردار بابت ان ۾ پيش ڪيل خيال جديد دور ۾ تنقيد ۽ بحث جو موضوع پڻ رهيا آهن. === اسلامي قانون ۽ دستور === '''''Islamic Law and Constitution''''' جي نالي سان انگريزيءَ ۾ مشهور لکڻين جي مجموعي ۾ مودودي اسلامي رياست، شريعت، قانونسازي، حاڪميت، خلافت، جمهوريت، اقليتن ۽ آئين بابت پنهنجا سياسي ۽ قانوني تصور بيان ڪيا. سندس جديد '''اسلامي رياست''' واري تصور کي سمجهڻ لاءِ هي سندس اهم ترين سياسي تصنيفن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> === خلافت ۽ ملوڪيت === '''''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]''''' مودودي جي تاريخي ۽ سياسي طور سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل ڪتابن مان آهي. ان ۾ هن ابتدائي اسلامي خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن سياسي تبديليءَ جو تنقيدي جائزو ورتو. ڪتاب خاص طور پهرين مسلمان حڪمرانن کان پوءِ اسلامي سياسي اقتدار جي نوعيت بابت بحث سبب مختلف مذهبي عالمن وچ ۾ اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="MirDomains2026"/> === قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون === '''''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون''''' ۾ مودودي قرآن جي چئن اصطلاحن ــ '''الهٰ، رب، عبادت ۽ دين''' ــ جي تشريح ڪئي. هن انهن لفظن کي رڳو محدود مذهبي معنائن ۾ نه، پر اقتدار، اطاعت ۽ زندگيءَ جي مجموعي نظام سان پڻ ڳنڍيو. اهي تشريحون سندس سياسي-مذهبي فڪر جي اهم بنيادن مان بڻيون، جيتوڻيڪ ٻين اسلامي عالمن سندس ڪجهه تعبيرن سان اختلاف پڻ ڪيو آهي.<ref name="MirThemes2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Central themes of Mawdudi’s writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=19–56 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0002 }}</ref> == چونڊ ڪتابيات == مودودي جي لکڻين جو تعداد تمام وڏو آهي ۽ مختلف ڇاپن، مجموعن ۽ ترجمن ۾ ڪتابن جا عنوان ڪڏهن مختلف صورتن ۾ ڏنا ويا آهن. سندس اهم تصنيفن مان هيٺيان شامل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#264653;color:white;" | تصنيف ! style="background:#2a9d8f;color:white;" | موضوع ! style="background:#457b9d;color:white;" | مختصر وضاحت |- | ''[[تفهيم القرآن]]'' | قرآن جي تفسير | گهڻ-جلدي اردو ترجمو ۽ تفسير؛ مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف |- | ''الجهاد في الاسلام'' | جهاد، جنگ ۽ سياسي نظريو | سندس ابتدائي اهم تصنيفن مان؛ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ لکڻ شروع ڪيائين |- | ''دينيّات'' / ''Towards Understanding Islam'' | اسلام جو تعارف | اسلام جي بنيادي عقيدن، عبادتن ۽ نظامِ زندگيءَ جو عام پڙهندڙ لاءِ تعارف |- | ''پردہ'' | عورت، خاندان ۽ سماج | حجاب، صنفي تعلقن ۽ اسلامي سماجي نظام بابت سندس نظريا |- | ''اسلامي قانون ۽ دستور'' | قانون ۽ سياست | اسلامي رياست، شريعت، آئين، حاڪميت ۽ قانونسازي |- | ''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]'' | اسلامي سياسي تاريخ | خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن تبديليءَ جو تنقيدي مطالعو |- | ''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون'' | قرآني اصطلاح | الهٰ، رب، عبادت ۽ دين جي مودودي واري تشريح |- | ''اسلامي نظامِ زندگي'' | سماجي ۽ سياسي فڪر | اسلام کي جامع نظامِ حيات طور بيان ڪندڙ تحريرون |- | ''اسلام جو معاشي نظام'' | [[اسلامي معاشيات]] | ملڪيت، ربا، زڪوات، سرمائي ۽ معاشي انصاف بابت بحث |- | ''اسلامي رياست'' | سياسي نظريو | اسلامي حڪومت ۽ رياست جي اصولن بابت تحريرون |- | ''تجديد و احياءِ دين'' | اسلامي تجديد | اسلامي تاريخ ۾ مجدد ۽ تجديد جي تصور بابت بحث |- | ''سنت جي آئيني حيثيت'' | حديث ۽ سنت | اسلامي قانون ۽ ديني حجت طور سنت جي حيثيت جو دفاع |- | ''رسائل و مسائل'' | مختلف مذهبي موضوع | مختلف سوالن جي جوابن ۽ فڪري مضمونن جا مجموعا |- | ''سيرت سرور عالم'' | [[محمد|محمد ﷺ]] جي سيرت | پيغمبر اسلام جي زندگي ۽ پيغام بابت تصنيف |} === انگريزي ترجمن ۾ مشهور ڪتاب === سندس ڪيترين تصنيفن جا انگريزي ترجما مختلف عنوانن هيٺ شايع ٿيا آهن، جن ۾ هي شامل آهن: * ''Towards Understanding Islam'' * ''Purdah and the Status of Woman in Islam'' * ''The Islamic Law and Constitution'' * ''Let Us Be Muslims'' * ''The Islamic Way of Life'' * ''A Short History of the Revivalist Movement in Islam'' * ''Human Rights in Islam'' * ''Four Basic Qur'anic Terms'' * ''The Process of Islamic Revolution'' * ''Unity of the Muslim World'' * ''The Moral Foundations of the Islamic Movement'' * ''Economic System of Islam'' * ''The Road to Peace and Salvation'' * ''The Qadiani Problem'' * ''The Question of Dress'' * ''The Rights of Non-Muslims in Islamic State'' * ''Caliphate and Kingship'' * ''Islamic Law and its Introduction in Pakistan'' * ''Khutabat: Fundamentals of Islam'' == چونڊ زماني وار خاڪو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#283618;color:white;" | سال ! style="background:#606c38;color:white;" | واقعو |- | 1903ع | [[اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ ڄائو |- | 1918ع | صحافت سان عملي وابستگي شروع ڪئي |- | 1920ع | جبلپور جي روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو |- | 1920ع وارو ڏهاڪو | دهليءَ ۾ صحافت ۽ ديني مطالعي سان لاڳاپيل رهيو |- | 1927ع | ''الجهاد في الاسلام'' لکڻ ۽ شايع ڪرائڻ جو ابتدائي سلسلو شروع ٿيو |- | 1932ع–1933ع | ''ترجمان القرآن'' سان سندس ڊگهي ادارت ۽ فڪري سرگرميءَ جو دور شروع ٿيو |- | 1938ع | [[پٺاڻ ڪوٽ]] ويجهو دارالاسلام منصوبي سان وابسته ٿيو |- | 1941ع | [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو |- | 1942ع | ''[[تفهيم القرآن]]'' تي ڪم شروع ڪيو |- | 1947ع | ورهاڱي کان پوءِ پاڪستان منتقل ٿيو |- | 1948ع | پاڪستان ۾ اسلامي آئين ۽ رياست لاءِ مهم؛ بعد ۾ گرفتار ٿيو |- | 1953ع | احمديه مخالف تحريڪ جي پسمنظر ۾ فوجي عدالت موت جي سزا ٻڌائي؛ سزا بعد ۾ عمر قيد ۾ تبديل ۽ پوءِ ختم ڪئي وئي |- | 1964ع | جماعت اسلامي خلاف حڪومتي ڪارروائي دوران ٻيهر قيد ٿيو |- | 1972ع | ''تفهيم القرآن'' مڪمل ڪيو؛ جماعت اسلاميءَ جي امير جي عهدي تان پڻ الڳ ٿيو |- | 1979ع | [[شاهه فيصل عالمي انعام]] حاصل ڪيو |- | 22 سيپٽمبر 1979ع | [[بفيلو، نيو يارڪ]]، آمريڪا ۾ وفات |- | 1979ع | [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ دفن ڪيو ويو |} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }} * {{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }} * {{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }} * {{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }} == پڻ ڏسو == * [[جماعت اسلامي]] * [[جماعت اسلامي پاڪستان]] * [[اسلام پسندي]] * [[اسلامي رياست]] * [[اسلامي احياءُ]] * [[اسلامي معاشيات]] * [[تفهيم القرآن]] * [[خلافت ۽ ملوڪيت]] * [[سيد قطب]] * [[محمد اقبال]] == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Abul A'la Maududi}} {{Wikiquote}} == حوالا == {{Reflist}} {{Authority control}} 0wr6b4lto06w97jaon4y9m3bq0t72eg 417606 417605 2026-10-06T21:58:43Z Intisar Ali 8681 417606 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ ۽ جماعت اسلامي جو باني (1903–1979)}} {{Infobox religious biography | name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | image = أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg | caption = سيد ابوالاعلى مودودي | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | birth_name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | birth_date = {{Birth date|1903|9|25|df=y}} | birth_place = [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1979|9|22|1903|9|25|df=y}} | death_place = [[بفيلو، نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]] | resting_place = [[اڇرا]]، [[لاهور]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | occupation = اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ، صحافي، مفسر ۽ سياسي اڳواڻ | notable_works = ''[[تفہيم القرآن]]''، ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' | known_for = [[جماعت اسلامي]] جو قيام، اسلامي سياسي فڪر | movement = [[جماعت اسلامي]] | founder = [[جماعت اسلامي]] | awards = [[شاهه فيصل عالمي انعام]]، 1979ع }} '''سيد ابو الاعلىٰ مودودي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Abul A'la Maududi}} (25 سيپٽمبر 1903ع – 22 سيپٽمبر 1979ع) ننڍي کنڊ جو اسلامي عالم، قرآن جو مفسر، صحافي، ليکڪ، سياسي مفڪر ۽ [[جماعت اسلامي]] جو باني هو.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-509695-8 }}</ref> هن ويهين صديءَ ۾ اسلام کي رڳو شخصي عقيدي يا عبادتن جي دائري بدران سماجي، سياسي، قانوني ۽ معاشي نظام طور بيان ڪرڻ لاءِ هڪ منظم فڪري خاڪو پيش ڪيو. جديد تحقيق ۾ کيس جديد اسلامي احياءَ ۽ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم ترين نظريه سازن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009230438 |isbn=9781009230438 }}</ref> مودودي جي لکڻين ۾ [[قرآن جي تفسير]]، حديث، اسلامي قانون، سياست، معيشت، سماج، اخلاق، قومپرستي، سيڪيولرزم، عورتن جي سماجي حيثيت ۽ اسلامي رياست جهڙا موضوع شامل آهن. سندس سڀ کان وڏي علمي تصنيف اردو تفسير ''[[تفہيم القرآن]]'' آهي، جڏهن تہ ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' ۽ ٻيا ڪيترائي ڪتاب پڻ سندس مشهور تصنيفن ۾ شامل آهن.<ref name="Nasr1996"/> سندس تحريرون اردو مان عربي، انگريزي، بنگالي، هندي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيون ۽ سندس فڪر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ٻين مسلم معاشرن جي اسلامي احيائي تحريڪن تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Nasr1996"/> 26 آگسٽ 1941ع تي مودودي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو پاڪستان آيو ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي ذريعي ملڪ جي آئين ۽ رياستي نظام کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي اصولن تي قائم ڪرڻ جي سياسي مهم هلائيندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> سندس سياسي ۽ مذهبي نظرين جا ڪيترائي پهلو—خاص ڪري اسلامي رياست، حاڪميت، جمهوريت، عورتن، غير مسلم شهرين، جهاد ۽ اسلامي قانون بابت موقف—علمي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Iqtidar2026"/> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul Ala'a Al-Mowdoodi |url=https://kingfaisalprize.org/ar/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |publisher=King Faisal Foundation |access-date=7 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == ابو الاعلىٰ مودودي 25 سيپٽمبر 1903ع تي [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، ان وقت جي نوابي [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ پيدا ٿيو.<ref name="KFP1979"/> سندس خاندان دهليءَ جي اشرافيه سان تاريخي نسبت رکندڙ سيد خاندان هو.<ref name="Qasmi2017">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |editor-last1=Qasmi |editor-first1=Ali Usman |editor-last2=Robb |editor-first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |doi=10.1017/9781108628012 }}</ref> مودودي پنهنجي دور جي ڪيترن روايتي عالمن جي ابتڙ ڪنهن هڪ مدرسي جي باقاعده ڊگهي نصابي تعليم مان فارغ ٿيل عالم نه هو. سندس تعليم جو وڏو حصو گهر، ذاتي مطالعي ۽ مختلف استادن وٽ حاصل ڪيل تعليم تي ٻڌل هو. ان هوندي به هن عربي، فارسي ۽ اسلامي علوم جو مطالعو ڪيو ۽ بعد ۾ قرآن، حديث، فقه ۽ جديد سياسي فڪر بابت وسيع لکڻيون ڪيون. مورخ علي عثمان قاسمي موجب، مدرسي جي روايتي رسمي تربيت نه هئڻ باوجود مودودي ڪلاسيڪي اسلامي روايت سان گڏ جديد مغربي سياسي فڪر جي به قابل ذڪر ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> سندس والد سيد احمد حسن مودودي وڪالت سان وابسته هو ۽ مذهبي رجحان رکندو هو. ابتدائي عمر ۾ مودودي کي گهر ۾ عربي، فارسي، قرآن ۽ اسلامي تعليم ڏني وئي. سندس رسمي تعليم گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي؛ والد جي بيماري ۽ پوءِ خاندان جي معاشي حالتن سبب نوجوان مودودي کي نسبتاً ننڍي عمر ۾ عملي زندگي اختيار ڪرڻي پئي.<ref name="Nasr1996"/> == صحافتي زندگي == مودودي جي عملي زندگيءَ جي شروعات بنيادي طور [[صحافت]] سان ٿي، ۽ اهو تجربو سندس بعد واري لکڻيءَ جي اسلوب ۽ سياسي فڪر تي نمايان اثرانداز ٿيو. قاسمي موجب، مسجد يا مدرسي سان مستقل وابستگي بدران صحافت مان ڪيريئر شروع ڪرڻ کيس هندستان جي آئيني مستقبل، مسلمانن جي سياسي نمائندگي، هندو-مسلم لاڳاپن ۽ برطانوي اقتدار کان پوءِ ممڪن سياسي نظام بابت هلندڙ بحثن سان سڌي واقفيت ڏني.<ref name="Qasmi2017"/> نوجوانيءَ ۾ هن مختلف اخبارن سان ڪم ڪيو. 1918ع ڌاري سندس صحافتي زندگي شروع ٿي ۽ پوءِ هو جبلپور مان نڪرندڙ روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو. بعد ۾ دهليءَ ۾ مسلمان صحافت سان ڪم ڪيائين. هن ''مسلم'' ۽ پوءِ [[جمعيت علماءِ هند]] سان لاڳاپيل اخبار ''الجمعية'' جي ادارت پڻ ڪئي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Qasmi2017"/> صحافت مودودي لاءِ رڳو پيشو نه رهي؛ اها سندس سياسي ۽ مذهبي خيالن جي تشڪيل جو اهم ذريعو بڻجي وئي. سندس تحرير جو انداز روايتي عالماڻي نثر کان نسبتاً مختلف، سڌو ۽ عام پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ جوڳو هو. ان وسيلي هو پيچيده مذهبي ۽ سياسي تصورن کي جديد سياسي اصطلاحن سان پيش ڪرڻ لڳو.<ref name="Qasmi2017"/> == علمي ۽ فڪري تشڪيل == 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان ۾ فرقيواراڻي تشدد، خلافت تحريڪ کان پوءِ جي سياسي صورتحال ۽ اسلام ۽ جهاد بابت ٿيندڙ بحثن مودودي جي فڪري ارتقا تي اثر وڌو. ان ماحول ۾ هن جهاد جي اسلامي تصور بابت لکڻ شروع ڪيو، جنهن جو نتيجو سندس ابتدائي اهم تصنيف ''الجهاد في الإسلام'' جي صورت ۾ نڪتو. ڪتاب جو مواد پهرين قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Iqtidar2026"/> ''الجهاد في الإسلام'' مودودي جي شروعاتي دور جي اهم تصنيفن مان هئي. جديد Cambridge edition هن ڪتاب کي سندس شروعاتي ۽ اثرائتي سياسي تحريرن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان کي نوآبادياتي دور، تشدد جي جواز، اسلامي سياسي نظام ۽ جديد رياست بابت سندس وسيع فڪر جي پسمنظر ۾ رکي ٿي.<ref name="Iqtidar2026"/> مودودي جو فڪر وقت سان هڪ اهڙي نظريي ڏانهن وڌيو جنهن ۾ اسلام کي مڪمل طرزِ حيات قرار ڏنو ويو. سندس نظر ۾ دين جي دائري ۾ فردي عبادت سان گڏ سياست، معيشت، قانون، سماج ۽ رياست پڻ شامل هئا. ولي نصر جي تجزيي موجب مودودي جديد دور ۾ سياسي اسلام جو هڪ منظم نظرياتي خاڪو تيار ڪيو ۽ ان نظريي کي عملي سماجي تحريڪ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> بهرحال، جديد علمي تحقيق مودودي جي فڪري تشڪيل کي صرف ”اولهه جي مخالفت“ جو نتيجو نٿي سمجهي. نصر ان کي برطانوي هندستان ۾ مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ سياسي طاقت، اجتماعي سڃاڻپ، قومپرستي ۽ نوآبادياتي نظام کان پوءِ مستقبل جي رياست بابت بحثن سان پڻ ڳنڍي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == ترجمان القرآن == 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مودودي پنهنجي رسالي ''ترجمان القرآن'' جي ادارت ۽ اشاعت شروع ڪئي. اهو رسالو اڳتي هلي سندس فڪر جي تشهير جو اهم ذريعو بڻيو. ''ترجمان القرآن'' ۾ هن قرآن، اسلامي تاريخ، سياست، قومپرستي، جديد تهذيب، مسلمانن جي اجتماعي حالت ۽ اسلامي نظام بابت مسلسل مضمون لکيا.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> هن دور تائين مودودي روايتي صحافي کان هڪ منظم مذهبي-سياسي مفڪر ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو. سندس لکڻين ۾ اهو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو تہ مسلمانن جي مسئلن جو حل رڳو سياسي نمائندگي يا اقتدار ۾ حصي حاصل ڪرڻ ۾ نه، پر فرد ۽ سماج کي اسلامي اصولن مطابق نئين سر منظم ڪرڻ ۾ آهي.<ref name="Nasr1996"/> == علامه اقبال ۽ دارالاسلام == 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ مودودي جو رابطو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] ۽ چوڌري نياز علي خان سان ٿيو. چوڌري نياز علي خان پنجاب ۾ هڪ علمي ۽ ديني مرڪز قائم ڪرڻ لاءِ زمين وقف ڪئي هئي، جنهن کي ''دارالاسلام'' جي نالي سان سڃاتو ويو. 1938ع ۾ مودودي حيدرآباد دکن ڇڏي [[پٺاڻ ڪوٽ]] ڀرسان دارالاسلام منتقل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> دارالاسلام واري دور ۾ مودودي کي پنهنجي مذهبي ۽ سماجي فڪر کي هڪ منظم تحريڪ جي صورت ڏيڻ لاءِ ماحول مليو. جيتوڻيڪ اقبال اپريل 1938ع ۾ وفات ڪري ويو، دارالاسلام جو تجربو مودودي جي بعد واري تنظيمي سوچ ۽ جماعت اسلامي جي قيام کان اڳ واري فڪري مرحلي ۾ اهم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> == هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ بابت موقف == مودودي گڏيل هندستان ۾ رائج علائقائي يا قومي قومپرستيءَ جو سخت نقاد هو. سندس نظر ۾ مسلمانن جي بنيادي اجتماعي سڃاڻپ قوم، نسل يا جاگرافي بدران اسلام سان وابسته هئڻ گهرجي. انهيءَ بنياد تي هن [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي گڏيل هندستاني قومپرستيءَ سان گڏ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي مسلمان قومپرستيءَ جي سياسي صورت تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> اهو موقف هڪ اهم تاريخي فرق پيدا ڪري ٿو: مودودي مسلمانن لاءِ اسلامي سياسي نظام جو حامي هو، پر مسلم ليگ جي قيادت هيٺ هلي رهي پاڪستان تحريڪ جي سياسي نظريي ۽ حڪمت عمليءَ سان شروع کان متفق نه هو. علي عثمان قاسمي جي تحقيق موجب مودودي مسلم ليگ ۽ [[محمد علي جناح]] تي تنقيد ڪندي دليل ڏنو تہ رڳو مسلمانن جي اڪثريت واري قومي رياست قائم ٿيڻ سان اها خود بخود ”اسلامي رياست“ نه بڻجي ويندي.<ref name="Qasmi2017"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو پاڪستان بابت ورهاڱي کان اڳ وارو موقف ۽ 1947ع کان پوءِ پاڪستان کي اسلامي رياست بنائڻ لاءِ سندس سياسي سرگرمي ٻه الڳ تاريخي مرحلا آهن؛ ٻنهي کي هڪٻئي سان ملائي پيش ڪرڻ سان سندس سياسي ارتقا جي صحيح تصوير سامهون نٿي اچي.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جو قيام == {{Main|جماعت اسلامي}} مودودي جي فڪري ۽ تنظيمي سرگرمين جو نتيجو 26 آگسٽ 1941ع تي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] جي قيام جي صورت ۾ سامهون آيو. جماعت جي قيام جو مقصد اهڙي منظم جماعت تيار ڪرڻ هو جيڪا اسلامي اصولن مطابق فرد، سماج ۽ آخرڪار رياستي نظام جي تبديلي لاءِ ڪم ڪري. مودودي جماعت جو پهريون امير چونڊيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي جي تصور ۾ جماعت محض چونڊن لاءِ قائم ڪيل سياسي پارٽي نه هئي، بلڪه هڪ نظرياتي ۽ اصلاحي تحريڪ هئي. ان جو ابتدائي طريقو تعليم، تربيت، اشاعت ۽ چونڊيل ڪارڪنن جي تياري ذريعي سماج ۾ تدريجي تبديلي آڻڻ هو. نصر موجب مودودي جي اهم جدت اها هئي تہ هن پنهنجي سياسي-مذهبي نظريي سان گڏ ان کي عملي جامو پارائڻ لاءِ هڪ منظم سماجي ۽ سياسي تنظيم جو خاڪو پڻ پيش ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> ورهاڱي کان اڳ جماعت اسلامي سڄي برطانوي هندستان جي تنظيم هئي. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت جون هندستاني ۽ پاڪستاني شاخون جدا تنظيمي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ لڳيون، جڏهن تہ مودودي پاڪستان منتقل ٿيو ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي قيادت جاري رکي.<ref name="Nasr1996"/> == پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ == 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ مودودي پاڪستان لڏي آيو ۽ [[لاهور]] سندس سياسي، علمي ۽ تنظيمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. ورهاڱي کان اڳ مسلم ليگ جي پاڪستان واري تصور تي تنقيد ڪرڻ باوجود، نئين رياست قائم ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي سرگرمين جو مرڪز پاڪستان جي آئيني ۽ قانوني ڍانچي کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي بنائڻ تي رکيو.<ref name="Nasr1996"/> هن ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي آئين ۾ خدا جي حاڪميت، اسلامي قانون جي بالادستي ۽ رياست جي اسلامي سڃاڻپ کي تسليم ڪرائڻ لاءِ مهم هلائي. پاڪستان جي رياست سان سندس تعلق ان ڪري مختلف وقتن تي تعاون، سياسي اختلاف، گرفتاري ۽ قيد جي مرحلن مان گذريو. سندس اسلامي رياست، جمهوريت ۽ آئين بابت تفصيلي نظريو بعد وارن حصن ۾ الڳ بيان ڪيو ويندو. == گرفتاريون ۽ رياست سان ٽڪراءُ == پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ مودودي ۽ حڪومت جا لاڳاپا جلد خراب ٿيا. 1948ع ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصو قيد ۾ رکيو ويو. سندس سياسي سرگرمين ۾ پاڪستان کي اسلامي آئين ڏيڻ جو مطالبو مرڪزي حيثيت اختيار ڪندو ويو.<ref name="Nasr1996"/> 1953ع ۾ پنجاب، خاص طور [[لاهور]]، ۾ احمدين خلاف تحريڪ ۽ فسادن دوران مودودي جو لکيل رسالو ''قادياني مسئلو'' پڻ شديد سياسي تڪرار جو حصو بڻيو. مارشل لا اختيارين کيس گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ موت جي سزا ٻڌائي. سزا تي عمل نه ٿيو؛ بعد ۾ اها عمر قيد ۾ تبديل ڪئي وئي ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> ان واقعي مودودي جي سياسي حيثيت کي وڏي شهرت ڏني، پر 1953ع جي تشدد ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي تنظيمن جي ڪردار، جماعت اسلامي جي ذميواري ۽ مودودي جي تحريرن جي اثر بابت تاريخي بحث کي سندس حامين جي روايت کان الڳ، معتبر ثانوي ذريعن جي بنياد تي ڏسڻ ضروري آهي. ان موضوع کي سندس احمديت بابت نظرين واري حصي ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويندو. == تفسير تفهيم القرآن == {{Main|تفهيم القرآن}} مودودي 1942ع ۾ قرآن جي اردو تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' لکڻ شروع ڪئي. اهو منصوبو لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تائين جاري رهيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ ترجمي سان گڏ تاريخي پسمنظر، آيتن جي تشريح، سماجي ۽ قانوني مسئلن ۽ مودودي جي سياسي ۽ مذهبي فڪر بابت تفصيلي حاشيا شامل آهن. هي تفسير سندس سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ وسيع اثر رکندڙ تصنيفن مان بڻيو ۽ بعد ۾ ڪيترين ٻولين ۾ ان جا ترجما ٿيا. ''تفهيم القرآن'' سندس مجموعي فڪر کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي رياست، قانون، معيشت، عورت، جهاد، غير مسلمانن ۽ سماجي نظام بابت سندس ڪيترن نظرين جي قرآني استدلال جو تفصيلي اظهار ان ۾ ملي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا == مودودي تقريباً ٽن ڏهاڪن تائين جماعت اسلامي جي قيادت ڪئي. صحت جي مسئلن ۽ تنظيمي حالتن جي پسمنظر ۾ هن 1972ع ۾ جماعت اسلامي جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. امارت ڇڏڻ کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي فڪر ۽ جماعت سان فڪري لاڳاپي ۾ سرگرم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> ساڳئي سال سندس ڊگهي عرصي کان جاري ''تفهيم القرآن'' پڻ مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ جو آخري دور بنيادي طور علمي ڪم، لکڻين ۽ خراب ٿيندڙ صحت سان لاڳاپيل رهيو. == اعزاز == 1979ع ۾ مودودي کي '''اسلام جي خدمت''' جي شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979"/> انعام جي سرڪاري فيصلي ۾ سندس اسلامي صحافت، لکڻين، ننڍي کنڊ ۾ اسلامي فڪر جي تجديد لاءِ سرگرمين ۽ اسلامي قدرن جي ترويج کي انعام ڏيڻ جا اهم سبب ڄاڻايو ويو.<ref name="KFP1979"/> [[File:أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg|thumb|ساڄو|سيد ابوالاعلىٰ مودودي، جنهن کي 1979ع ۾ اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ شاهه فيصل عالمي انعام ڏنو ويو.]] == آخري بيماري ۽ وفات == مودودي ڪيترن سالن کان گڙدن جي بيماريءَ ۾ مبتلا هو ۽ زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.<ref name="Nasr1996"/> 1979ع ۾ علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. علاج دوران سندس حالت وڌيڪ خراب ٿي ۽ 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ 75 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪيائين.<ref name="Nasr1996"/> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو. لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. [[File:Grave maududi.jpg|thumb|ساڄو|[[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ ابو الاعلىٰ مودودي جي قبر]] مودودي جي وفات سندس سياسي ۽ فڪري اثر جو خاتمو ثابت نه ٿي. سندس لکڻيون، جماعت اسلامي جو تنظيمي ڍانچو ۽ اسلامي رياست بابت سندس اصطلاحي ۽ نظرياتي تصورات ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر به جديد اسلامي سياسي تحريڪن جي بحث جو حصو بڻيا. جديد علمي ادب ۾ ان اثر جي نوعيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن، جن جو تفصيلي جائزو مضمون جي ''اثر ۽ ورثو'' واري حصي ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026"/> == فڪر ۽ نظريا == مودودي جي فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام رڳو فرد جي ذاتي عقيدي، عبادت يا روحاني زندگي تائين محدود مذهب نہ، پر انسان جي انفرادي ۽ اجتماعي زندگيءَ لاءِ هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، قانوني ۽ سياسي نظام آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت کي ان نظام جا بنيادي ماخذ قرار ڏنو ۽ جديد رياست، آئين، معيشت ۽ سماج بابت اسلامي اصطلاحن کي ويهين صديءَ جي سياسي ٻوليءَ سان ملائي هڪ منظم نظريو پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Iqtidar2020">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Theorizing Popular Sovereignty in the Colony: Abul Aʿla Maududi's “Theodemocracy” |journal=The Review of Politics |volume=82 |issue=4 |year=2020 |pages=595–617 |doi=10.1017/S0034670520000595 }}</ref> جديد عالمن مودودي جي هن فڪر کي رڳو قديم اسلامي سياسي تصورن جي بحالي قرار ڏيڻ بدران نوآبادياتي هندستان، جديد قومي رياست، عوامي حاڪميت، جمهوريت، سوشلزم ۽ يورپي سياسي نظرين سان سندس فڪري بحث جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهيو آهي.<ref name="Iqtidar2020"/><ref name="Iqtidar2026"/> خاص طور سندس ''حاڪميت''، ''اسلامي رياست'' ۽ ''اسلامي انقلاب'' جهڙا تصور بعد ۾ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم اصطلاحن ۾ شامل ٿيا.<ref name="Zaman2015">{{cite journal |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |title=The Sovereignty of God in Modern Islamic Thought |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=25 |issue=3 |year=2015 |pages=389–418 |doi=10.1017/S1356186314000561 }}</ref> === قرآن ۽ سنت === مودودي قرآن کي اسلامي فڪر ۽ قانون جو بنيادي ماخذ سمجهندو هو، پر قرآن سان گڏ [[سنت]] کي پڻ لازمي قانوني ۽ ديني حجت قرار ڏيندو هو. سندس دليل موجب قرآن پاڻ رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو، تنهنڪري اسلامي نظام کي صرف قرآن تائين محدود ڪري سنت کي قانوني حجيت کان ڌار نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Adams1983">{{cite book |last=Adams |first=Charles J. |chapter=Mawdudi and the Islamic State |editor-last=Esposito |editor-first=John L. |title=Voices of Resurgent Islam |publisher=Oxford University Press |year=1983 |pages=99–133 |isbn=9780195033404 }}</ref> سندس مشهور تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' صرف لفظي يا لغوي تفسير نہ هو؛ ان ۾ تاريخ، قانون، سياست، معيشت ۽ سماجي معاملن بابت سندس فڪري موقف پڻ وڏي پيماني تي بيان ٿيل آهي. انهيءَ ڪري ''تفهيم القرآن'' مودودي جي سياسي ۽ سماجي فڪر کي سمجهڻ لاءِ به بنيادي ماخذ آهي.<ref name="Nasr1996"/> === حاڪميتِ الٰهي === مودودي جي سياسي فڪر جو هڪ اهم تصور '''حاڪميتِ الٰهي''' هو. سندس نظر ۾ آخري ۽ مطلق حاڪميت انسان، بادشاهه، پارليامينٽ يا قوم بدران خدا جي آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙو مطلق قانون ساز اختيار حاصل نہ آهي جنهن تحت هو خدائي هدايت کان آزاد ٿي حلال ۽ حرام جا بنيادي معيار مقرر ڪري.<ref name="Zaman2015"/> محمد قاسم زمان موجب ''حاڪميتِ الٰهي'' جديد اسلام پسند سياسي فڪر جو نمايان تصور بڻيو ۽ مودودي ان جي ويهين صديءَ واري تشڪيل جي اهم ترين مفڪرن مان هو.<ref name="Zaman2015"/> جديد تحقيق ساڳئي وقت اهو پڻ واضح ڪري ٿي تہ مودودي جي حاڪميت واري تصور کي سڌي طرح وچئين دور جي اسلامي سياسي نظريي جو نقل سمجهڻ درست نہ ٿيندو؛ ان جي جديد صورت نوآبادياتي رياست، قانون سازي ۽ عوامي حاڪميت بابت جديد بحثن سان پڻ جڙيل هئي.<ref name="AlAzami2022">{{cite journal |last=Al-Azami |first=Usaama |title=Locating Ḥākimiyya in Global History: The Concept of Sovereignty in Premodern Islam and Its Reception after Mawdūdī and Quṭb |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=355–376 |doi=10.1017/S1356186321000605 }}</ref> مودودي انساني حاڪميت کي رد ڪندي اهو نہ چيو تہ رياستي انتظام ۾ ماڻهن جو ڪو ڪردار ئي نہ هجي. سندس تصور ۾ مسلمان خدا جا ''خليفا'' يا نائب آهن ۽ مقرر ڪيل اسلامي حدن اندر اجتماعي معاملن جي انتظام، مشاورت ۽ اهڙن معاملن بابت فيصلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا جن بابت شريعت ڪو واضح حڪم نہ ڏنو هجي.<ref name="ILC1977">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1977 }}</ref> === اسلامي رياست === {{further|اسلامي رياست}} مودودي جديد دور ۾ ''اسلامي رياست'' جي منظم نظريي کي ترقي ڏيندڙ نمايان مفڪرن مان هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس تصور ۾ اسلامي رياست جي بنياد جا ٽي اهم اصول '''توحيد'''، '''رسالت''' ۽ '''خلافت''' هئا. توحيد مان خدا جي حاڪميت، رسالت مان قرآن ۽ سنت جي رهنمائي، ۽ خلافت مان انسان جي محدود ۽ امانتي سياسي اختيار جو تصور اخذ ڪيو ويو.<ref name="ILC1977"/> هن اسلامي رياست کي ڪنهن مخصوص نسل، قوم يا جاگرافيءَ تي ٻڌل قومي رياست بدران هڪ '''نظرياتي رياست''' طور پيش ڪيو. سندس نظر ۾ رياست جي اسلامي هجڻ جو بنيادي معيار ان جي آباديءَ جو فقط مسلمان هجڻ نہ، پر ان جي قانوني ۽ سياسي نظام جو اسلامي اصولن سان مطابقت رکڻ هو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي 1955ع ۾ پنهنجي مثالي نظام لاءِ ”خدا پرست جمهوري خلافت“ جهڙا لفظ پڻ استعمال ڪيا.<ref name="Nasr1996"/> سندس لکڻين ۾ اسلامي رياست جو دائرو وسيع آهي: خانداني معاملن کان وٺي معيشت، عدليه، انتظاميا، شهرين جي حقن ۽ فرضن، جنگ ۽ امن ۽ بين الاقوامي لاڳاپن تائين شريعت کي هدايت جو بنياد قرار ڏنو ويو.<ref name="Adams1983"/> بهرحال سندس تصور ۾ رياست جو هر انتظامي تفصيل اڳواٽ مقرر ٿيل نہ هو. مودودي پاڻ تسليم ڪيو تہ انساني معاملن جو هڪ وڏو ميدان اهڙو آهي جنهن بابت شريعت خاموش آهي؛ اهڙن معاملن ۾ اسلامي رياست حالتن مطابق قانون ۽ ضابطا ٺاهي سگهي ٿي، بشرطيڪ اهي قرآن ۽ سنت جي واضح حڪمن سان ٽڪراءَ ۾ نہ هجن.<ref name="Adams1983"/> === ٿيئوڊيموڪريسي === مودودي پنهنجي مثالي سياسي نظام کي روايتي معنيٰ ۾ '''[[ٿيوڪريسي]]''' سڏڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن '''خدائي جمهوريت''' (Theodemocracy) يا ''خدائي جمهوري نظام'' جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ آخري حاڪميت خدا جي هجي، پر مسلمان اجتماعي طور خلافت جي حق کي استعمال ڪن.<ref name="Iqtidar2020"/> حميرا اقتدار جي تحقيق موجب مودودي جي ''خدائي جمھوريت'' کي فقط ”مذهبي آمريت“ جو مترادف سمجهڻ سندس نظريي جي پيچيدگي کي نظرانداز ڪري ٿو. مودودي هڪ طرف مطلق عوامي حاڪميت کي رد ڪيو، پر ٻئي طرف حڪمرانن کي خدا جي نمائندگي ڪندڙ پادري طبقي جي صورت ۾ مطلق اختيار ڏيڻ به قبول نہ ڪيو. سندس تصور ۾ اجتماعي مشاورت، نمائندگي ۽ عوام جي سياسي شموليت موجود هئي، پر اها شريعت جي حدن اندر هئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === جمهوريت ۽ شوريٰ === مودودي مغربي لبرل جمهوريت جي ان اصول سان اختلاف رکندو هو جنهن موجب عوام يا سندن چونڊيل پارليامينٽ آخري قانون ساز حاڪم آهي. سندس خيال ۾ جيڪڏهن اڪثريت کي اخلاقي يا خدائي حدن کان آزاد مڪمل قانون ساز اختيار ڏنو وڃي تہ مقبول خواهش پاڻ صحيح ۽ غلط جو معيار بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Iqtidar2020"/> هن آمريڪا ۾ شراب جي ممانعت ۽ پوءِ ان جي خاتمي کي مثال طور استعمال ڪندي دليل ڏنو تہ عددي اڪثريت لازمي طور اخلاقي يا سماجي لحاظ کان درست فيصلو نٿي ڪري.<ref name="PoliticalTheory">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Political Theory of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |edition=8th |year=1993 |pages=23–25 }}</ref> ٻئي طرف، هو حڪومت جي معاملن ۾ '''شوريٰ''' يا گڏيل صلاح مشوري کي ضروري سمجهندو هو. حڪمران کي ماڻهن جي اعتماد جو حامل هئڻ گهرجي ۽ جن معاملن بابت شريعت ۾ قطعي حڪم موجود نہ هجي، انهن بابت مسلمانن جي صلاح ۽ اتفاق ذريعي فيصلا ڪري سگهجن ٿا.<ref name="ILC1977"/><ref name="Adams1983"/> انهيءَ سبب مودودي جي جمهوريت بابت موقف کي سادي نموني ”جمهوريت جي حمايت“ يا ”جمهوريت جي مڪمل مخالفت“ طور بيان ڪرڻ اڻپورو آهي. هو عوامي نمائندگي ۽ مشاورت قبول ڪندو هو، پر عوام جي غير محدود قانون ساز حاڪميت کي رد ڪندو هو.<ref name="Iqtidar2020"/> === رياستي ادارا ۽ آئين === مودودي جو خيال هو تہ اسلام جا بنيادي آئيني اصول قرآن، سنت، خلفاءِ راشدين جي روايت ۽ اسلامي قانوني ورثي مان اخذ ٿين ٿا، پر جديد رياست لاءِ انهن اصولن کي لکيل آئين جي صورت ڏيڻ ضروري آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن جي تصور موجب رياست جو سربراهه چونڊيل هجي ۽ عوام جو اعتماد حاصل هجي. قانون ساز اداري ۾ اهڙا ماڻهو شامل هجن جيڪي اسلامي قانون کي سمجهڻ ۽ جديد مسئلن تي ان جي اصولن کي لاڳو ڪرڻ جي صلاحيت رکن. قانون سازيءَ جو اختيار اهڙن شعبن ۾ وسيع ٿي سگهي ٿو جن بابت شريعت واضح حڪم نہ ڏئي، پر قرآن ۽ سنت جي قطعي حڪمن کي تبديل ڪرڻ پارليامينٽ جي اختيار ۾ نہ هوندو.<ref name="ILC1977"/> مودودي جي عدليه بابت سوچ وقت سان تبديل ٿي. شروعاتي دور ۾ هن مغربي adversarial عدالتي نظام ۽ وڪيلن جي ڪردار تي تنقيد ڪئي، پر پاڪستان ۾ جماعت اسلامي خلاف سرڪاري ڪارروائين دوران عدالتن کان رليف ملڻ کان پوءِ هن آزاد عدليه، اپيل جي حق ۽ [[مخالف ڌرين وارو عدالتي نظام]] يا فريقي مقابلي وارو عدالتي نظام يا ايڊورسريل سسسٽم جي فائدن کي وڌيڪ قبول ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح سندس سياسي فڪر مڪمل طور جامد نہ رهيو؛ عملي پاڪستاني سياست ۽ رياستي ادارن سان تجربن جي نتيجي ۾ سندس ڪجهه آئيني تجويزون تبديل ٿينديون رهيون.<ref name="Nasr1996"/> === شريعت === مودودي لاءِ '''[[شريعت]]''' اسلامي رياست جي سڃاڻپ جو بنيادي معيار هئي. هن لکيو تہ جيڪڏهن مسلمان سماج شعوري طور شريعت کي رد ڪري پنهنجو قانون ان کان آزاد ڪنهن ٻئي ماخذ مان اخذ ڪري، تہ اهڙو سماج اسلامي نظام جي بنيادي دعويٰ کي ڪمزور ڪري ٿو.<ref name="IslamicLaw1955">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=Islamic Law and Its Introduction |publisher=Islamic Publications |year=1955 |pages=13–14 }}</ref> سندس تصور ۾ شريعت رڳو عبادتن يا خانداني قانون تائين محدود نہ هئي، پر سماجي ۽ معاشي معاملا، انتظام، عدليه، شهري حق ۽ فرض ۽ جنگ ۽ امن جا اصول پڻ ان جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref name="Adams1983"/> مودودي اسلامي فوجداري قانون جي [[حدود]]، سود جي خاتمي ۽ ٻين شرعي حڪمن جي نفاذ جي حمايت ڪئي. هن مغربي يا مغرب زدہ مسلمانن طرفان حدود کي ظالماڻو قرار ڏيڻ واري تنقيد رد ڪئي، پر ساڳئي وقت دليل ڏنو تہ اهڙيون سزائون هڪ مڪمل اسلامي سماجي نظام ۽ اسلامي تعليم جي قيام کان اڳ الڳ نموني لاڳو ڪرڻ مناسب نہ ٿيندو.<ref name="Nasr1996"/> 2026ع ۾ [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] پاران شايع ڪيل سندس چونڊ سياسي تحريرن جي اسڪالري ايڊيشن پڻ سندس ''Islamic Law and Constitution'' واري بحث کي ان ڪوشش طور بيان ڪري ٿي جنهن ۾ مودودي جديد رياستي حڪمراني ۽ شريعت جي وچ ۾ مطابقت جو سياسي-قانوني تصور پيش ڪيو.<ref name="Iqtidar2026"/> === اجتهاد === مودودي [[اجتهاد]] کي مڪمل طور رد نہ ڪيو، پر ان جي استعمال لاءِ سخت علمي شرطون رکندو هو. سندس نظر ۾ اجتهاد اهڙي شخص يا اداري جو ڪم هجڻ گهرجي جنهن کي قرآن، سنت، فقهي اصولن ۽ اسلامي علمي روايت تي عبور هجي ۽ جيڪو شريعت کي آخري معيار طور قبول ڪري.<ref name="Nasr1996"/> ان لحاظ کان سندس تصور جديديت پسند مفڪرن کان مختلف هو، جيڪي جديد عقل يا سماجي ضرورتن کي روايتي فقهي نتيجن جي وسيع نئين تشريح لاءِ وڌيڪ آزاد معيار طور استعمال ڪندا هئا. === اسلامي انقلاب === مودودي 1930ع ۽ 1940ع جي ڏهاڪن کان اسلام کي هڪ ''انقلابي نظريي'' ۽ جماعت اسلامي کي سماجي تبديليءَ جي تحريڪ طور بيان ڪندو رهيو. سندس استعمال ڪيل '''اسلامي انقلاب''' جو تصور بعد ۾ ٻين اسلامي تحريڪن ۾ وڏي پيماني تي رائج ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> پر مودودي جو ”انقلاب“ عام طور هٿياربند بغاوت يا اوچتي اقتدار تي قبضي جي معنيٰ ۾ نہ هو. هن سماج جي اخلاقي ۽ فڪري تبديلي، تربيت يافته ڪارڪنن جي تياري، تعليم ۽ دعوت ذريعي تدريجي تبديليءَ کي ترجيح ڏني. سندس خيال ۾ پائيدار سياسي تبديلي ان وقت ممڪن هئي جڏهن سماج ۾ ان لاءِ فڪري ۽ اخلاقي بنياد تيار ٿي وڃي.<ref name="Nasr1996"/> 1957ع ۾ جماعت اسلامي جي مستقبل جي حڪمت عملي بابت هن غير آئيني ذريعن سان سياسي نظام بدلائڻ جي مخالفت ڪئي. ايوب خان ۽ پوءِ ذوالفقار علي ڀٽي جي حڪومتن سان شديد اختلافن باوجود مودودي عام طور جماعت کي ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جي مخالفت ڪندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو انقلابي سياسي vocabulary ۽ سندس تجويز ڪيل عملي طريقو الڳ رکڻ ضروري آهي: سندس لکڻين ۾ سماجي نظام جي بنيادي تبديلي لاءِ انقلابي اصطلاح موجود آهن، پر جماعت لاءِ سندس سياسي حڪمت عملي گهڻو ڪري تدريجي، تنظيمي ۽ آئيني رهي.<ref name="Nasr1996"/> === قومپرستي === مودودي '''[[قومپرستي]]''' کي جديد مغربي سياسي تصور سمجهندو هو ۽ مسلمانن جي بنيادي سياسي سڃاڻپ کي جاگرافي، نسل يا ٻوليءَ سان ٻڌڻ جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس خيال ۾ اسلامي امت سرحدن ۽ نسلي قوميتن کان مٿانهين مذهبي برادري آهي، تنهنڪري مسلمانن کي قومپرست وفاداريءَ بدران اسلام سان پنهنجي بنيادي اجتماعي وابستگي قائم رکڻ گهرجي. هن قومپرستيءَ جي ڪجهه صورتن کي ايتري حد تائين رد ڪيو جو انهن کي توحيد سان متصادم قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ قوم کي آخري سياسي وفاداريءَ جو مرڪز بڻائڻ اسلام جي عالمگير دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> اهو ئي سبب هو جو ورهاڱي کان اڳ هو ڪانگريس جي گڏيل هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ جي مسلمان قومي رياست واري منصوبي ٻنهي کان فاصلو رکندو هو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ، البت، هن نئين ملڪ کي پنهنجي تصور واري اسلامي رياست ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ڪئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === سيڪيولرزم === مودودي [[سيڪيولرزم]] جو پڻ سخت نقاد هو. هن ان لاءِ اردو ۾ اڪثر ''لادينيت'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ۽ سيڪيولر سياست کي مذهب ۽ اخلاقيات کي اجتماعي حڪمرانيءَ کان جدا ڪرڻ واري نظام طور ڏٺو.<ref name="Adams1983"/> سندس نظر ۾ اخلاقي قدرن جو آخري سرچشمو خدا ۽ وحي هئا؛ تنهنڪري رياست کي مذهب کان اصولي طور آزاد ڪرڻ آخرڪار سياست کي مستقل خدائي اخلاقي معيار کان محروم ڪري ڇڏيندو. Charles J. Adams جي تجزيي موجب مودودي لاءِ سيڪيولرزم صرف رياست جي مذهبي غيرجانبداري نہ، پر هڪ اهڙو تصور هو جنهن ۾ انساني خواهش يا سياسي طاقت کي خدائي هدايت کان خودمختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Adams1983"/> هي تفسير جديد سيڪيولرزم جي سڀني نظرين جي غيرجانبدار وصف نہ، بلڪه '''مودودي جو پنهنجو تنقيدي تصور''' هو؛ تنهنڪري ان کي سندس موقف طور بيان ڪرڻ ضروري آهي. === اسلامي جديديت === مودودي جديديت ۽ مغربي تهذيب کي هڪ ئي شيءِ نہ سمجهندو هو. هن جديد سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ ڪارائتي ادارتي طريقن کي اصولي طور رد نہ ڪيو، پر مغربي تهذيب جي فلسفي، سيڪيولر اخلاقيات ۽ سماجي قدرن جي تقليد جي مخالفت ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> هو [[اسلامي جديديت]] جي انهن مفڪرن سان متفق هو تہ اسلام عقل جي خلاف نہ آهي. اختلاف ان ڳالهه تي هو تہ قرآن ۽ سنت کي جديد انساني عقل جي معيار تي پرکيو وڃي يا عقل کي وحي جي دائري اندر استعمال ڪيو وڃي. مودودي جي نظر ۾ قرآن ۽ سنت آخري معيار هئا؛ عقل جو ڪم انهن جي معنائن ۽ نون حالتن ۾ انهن جي اطلاق کي سمجهڻ هو، نہ تہ وحي جي صحت جو آزاد حاڪم بڻجڻ.<ref name="Mortimer1982">{{cite book |last=Mortimer |first=Edward |title=Faith and Power: The Politics of Islam |publisher=Vintage Books |year=1982 |page=204 |isbn=9780571119448 }}</ref> محققن ساڳئي وقت نشاندهي ڪئي آهي تہ مغربيت جي مخالفت باوجود مودودي پنهنجي فڪر ۾ جديد سياسي اصطلاحن—''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست''، ''آئين''، ''پارٽي'' ۽ ''نظام''—جو وسيع استعمال ڪيو. ان ڪري سندس فڪر روايتي اسلامي اصطلاحن ۽ جديد سياسي لغت جي هڪ نئين ميلاپ طور پڻ مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="Iqtidar2026"/> === سائنس === مودودي جديد [[سائنس]] کي بذات خود ڪنهن مخصوص مذهبي يا سيڪيولر فلسفي سان لازم ملزوم نہ سمجهندو هو. سندس مشهور تشبيهه موجب جديد سائنس هڪ ''جسم'' وانگر هئي جنهن ۾ مختلف فلسفي يا قدرن جو ''روح'' داخل ٿي سگهي ٿو؛ جيئن ريڊيو پاڻ پيغام جو نظريو مقرر نہ ڪندو آهي پر مختلف قسم جا پيغام نشر ڪري سگهي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> انهيءَ بنياد تي هن جديد سائنسي ۽ فني علم حاصل ڪرڻ جي مخالفت نہ ڪئي؛ سندس اعتراض ان وقت پيدا ٿيندو هو جڏهن سائنس سان گڏ مادي پرستي يا سيڪيولر فلسفي کي به لازمي سچ طور قبول ڪيو وڃي.<ref name="Nasr1996"/> === مغربي تهذيب بابت موقف === مودودي جديد مغربي تهذيب جي سائنس ۽ فني ڪاميابين ۽ ان جي اخلاقي ۽ سماجي قدرن وچ ۾ فرق ڪندو هو. سندس تنقيد خاص طور سيڪيولرزم، قومپرستي، آزاد جنسي سماجي لاڳاپن، سودي معيشت ۽ مطلق عوامي حاڪميت تي مرڪوز هئي.<ref name="Nasr1996"/> ان هوندي به جديد تحقيق سندس فڪر کي ”مغرب جي مڪمل رد“ تائين محدود نٿي ڪري. [[حميرا اقتدار]] موجب مودودي نوآبادياتي لبرل رياست کي هڪ طرف تنقيد جو نشانو بڻايو، پر ٻئي طرف جديد رياست، آئين، نمائندگي ۽ حاڪميت جي ڪيترن ئي ادارتي تصورن سان فڪري طور بحث ڪندي انهن کي پنهنجي اسلامي سياسي نظريي ۾ نئين صورت پڻ ڏني.<ref name="Iqtidar2020"/> === مغل سلطنت ۽ اڪبر بابت موقف === مودودي [[مغل سلطنت]] جي تاريخ کي مڪمل طور مثالي اسلامي حڪمراني نہ سمجهندو هو. خاص طور هن [[اڪبر اعظم]] جي مذهبي پاليسين ۽ جنهن کي بعد جي ادب ۾ ''[[دين الهي]]'' چيو ويو، ان تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان کي اسلامي عقيدي کان انحراف سان ڳنڍيو. بهرحال اڪبر جي مذهبي پاليسيءَ بابت جديد مورخن ۾ اختلاف موجود آهي. [[ايس. ايم. اڪرام]] سميت ڪجهه محققن دليل ڏنو آهي تہ اڪبر جو مقصد نئون منظم مذهب قائم ڪرڻ بدران پنهنجي چونڊيل درٻارين سان ''ارادت'' يا روحاني شاگرديءَ جو تعلق پيدا ڪرڻ هو.<ref name="Ikram1964">{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |editor-last=Embree |editor-first=Ainslie T. |title=Muslim Civilization in India |chapter=Religion at Akbar's Court |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 }}</ref> ان ڪري اڪبر بابت مودودي جي راءِ کي تاريخي حقيقت جي قطعي بيان بدران سندس مذهبي-سياسي تفسير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === عالمن ۽ روايتي فقهي ورثي بابت موقف === مودودي روايتي [[علماء]] جو مڪمل مخالف نہ هو، پر هن پنهنجي دور جي مذهبي عالمن جي علمي ۽ سياسي ڪردار تي سخت تنقيد ڪئي. سندس خيال ۾ ڪيترائي عالم جديد سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کان اڻواقف هئا ۽ فقهي روايت جي بنيادي اصولن ۽ تاريخي تفصيلن وچ ۾ فرق ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا هئا.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع ۽ جديد حالتن لاءِ اجتهاد تي زور ڏنو، پر ساڳئي وقت اجتهاد کي غير تربيت يافته ماڻهن لاءِ آزاد نہ ڇڏيو. سندس مثالي اسلامي نظام ۾ جديد ۽ روايتي ٻنهي علمن سان واقف عالمن ۽ قانوندانن کي اهم ڪردار حاصل هو.<ref name="Nasr1996"/> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس علماء سان تعلق پڻ تبديل ٿيو. جن روايتي مذهبي حلقن تي هو اڳ تنقيد ڪندو هو، انهن مان ڪيترن سان اسلامي آئين ۽ ٻين سياسي مسئلن تي جماعت اسلامي عملي اتحاد پڻ قائم ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> === عورتن بابت خيال === مودودي جي سماجي فڪر ۾ [[عورت]]، خاندان، پردو ۽ مردن ۽ عورتن جي سماجي ڪردارن بابت سوالن کي خاص اهميت حاصل هئي. هن انهن موضوعن تي پنهنجي مشهور ڪتاب ''پردہ'' (''Purdah and the Status of Woman in Islam'') ۾ تفصيلي بحث ڪيو. ڪتاب پهريون ڀيرو 1939ع–1940ع جي لڳ ڀڳ شايع ٿيو ۽ شروع کان ئي بحث هيٺ رهيو.<ref name="IqtidarPardah2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=160–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> مودودي جو خيال هو تہ مرد ۽ عورت انساني ۽ اخلاقي قدر جي لحاظ کان خدا آڏو ذميوار آهن، پر سندن سماجي ڪردار مڪمل طور هڪجهڙا نہ آهن. هن اهڙي صنفي مساوات جي مخالفت ڪئي جنهن ۾ مرد ۽ عورت جا سماجي ڪردار هڪٻئي سان مڪمل طور مٽاسٽا لائق سمجهيا وڃن. جديد محقق [[حميرا اقتدار]] جي تجزيي موجب ''پردہ'' ۾ مودودي جو استدلال صرف روايتي صنفي علحدگيءَ جو دفاع نہ هو؛ هن جديد سرمائيداري، مارڪيٽ ۾ عورت جي محنت جي وڪري ۽ خاندان تي مارڪيٽ جي اثرن بابت پڻ تنقيدي دليل ڏنا.<ref name="IqtidarEquality2021">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Conservative Anti-Colonialism: Maududi, Marx and Social Equality |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=295–310 |doi=10.1017/S1356186321000332 }}</ref> [[عرفان احمد]] موجب مودودي جديد شهري زندگيءَ ۾ عورتن جي وڌندڙ عوامي موجودگيءَ کي اسلامي اخلاقي ۽ خانداني نظام لاءِ هڪ اهم چئلينج سمجهندو هو. هن بازارن، ڪاليجن، ٿيئٽرن ۽ ٻين گڏيل سماجي هنڌن ۾ مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول، ۽ جديد تفريحي ثقافت جي ڪيترن پاسن تي تنقيد ڪئي.<ref name="IrfanAhmad2013">{{cite book |last=Ahmad |first=Irfan |chapter=Cracks in the 'Mightiest Fortress' |editor1-last=Osella |editor1-first=Filippo |editor2-last=Osella |editor2-first=Caroline |title=Islamic Reform in South Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |page=322 |isbn=9781107276673 }}</ref> ==== خاندان ۽ گهريلو ڪردار ==== مودودي خاندان کي اسلامي سماج جي بنيادي اداري طور ڏٺو. ''Towards Understanding Islam'' ۾ هن عورت جي بنيادي ذميوارين ۾ گهر جي انتظام، ٻارن جي تربيت ۽ پرورش ۽ خانداني زندگيءَ جي سنڀال کي شامل ڪيو.<ref name="TUIWomen">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |others=Khurshid Ahmad, translator |year=1979 |page=112 }}</ref> سندس نظر ۾ خاندان اندر مرد ۽ عورت جي ذميوارين جي ورهاست سندن برابريءَ جي نفي نہ، پر مختلف سماجي ڪردارن جي تقسيم هئي. تنهن هوندي بہ جديد صنفي مطالعي ۾ سندس هن تصور کي واضح طور درجابنديءَ تي ٻڌل تصور پڻ سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس تجويز ڪيل سماجي نظام عورت جي عوامي، سياسي ۽ معاشي سرگرميءَ تي مرد جي ڀيٽ ۾ گهڻيون پابنديون لاڳو ڪندو هو.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== پردو ۽ صنفي علحدگي ==== مودودي [[پردو|پردي]] کي رڳو لباس جو مسئلو نہ، پر مردن ۽ عورتن جي سماجي تعلقن کي منظم ڪندڙ وسيع نظام سمجهندو هو. هن غير محرم مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول جي مخالفت ڪئي ۽ دليل ڏنو تہ ضرورت کان سواءِ عورتن جو گهر کان ٻاهر نڪرڻ محدود رهڻ گهرجي.<ref name="IqtidarPardah2026"/> هن [[سورة النور]] جي آيتن 30–31 ۽ [[سورة الأحزاب]] جي آيتن 32–33 ۽ 59 کي پردي ۽ صنفي اخلاق بابت پنهنجي استدلال جي اهم بنيادن طور استعمال ڪيو.<ref name="PardahCommands2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Commandments regarding Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=191–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> منهن ۽ هٿن جي پردي بابت فقهي اختلاف ۾ مودودي وڌيڪ سخت موقف اختيار ڪيو. سندس لکڻين ۾ عام حالتن ۾ گهر کان ٻاهر نڪرندڙ عورت لاءِ منهن ۽ هٿن کي به ڍڪڻ جي حمايت ملي ٿي، جڏهن تہ حقيقي ضرورت جي حالت ۾ ان جي گنجائش تسليم ڪئي وئي.<ref name="TUIWomen"/><ref name="Ruthven329">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |page=329 }}</ref> مودودي جو عورتن بابت هي موقف جماعت اسلامي اندر هميشه اڻبدليل نہ رهيو. عرفان احمد جي تحقيق موجب 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جماعت جي ڪجهه ڪارڪنن ۽ مفڪرن عورتن جي تعليم، ملازمت، سياسي شموليت ۽ چهري جي پردي بابت مودودي جي تشريح کان مختلف رايا پيش ڪيا.<ref name="AhmadWomen2008">{{cite journal |last=Ahmad |first=Irfan |title=Cracks in the 'Mightiest Fortress': Jamaat-e-Islami's Changing Discourse on Women |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=549–575 |doi=10.1017/S0026749X07003101 }}</ref> ==== عورتن جي سياسي ڪردار بابت موقف ==== مودودي عورت کي رياست جي سربراهه ٿيڻ يا مردن ۽ عورتن تي مشتمل عام قانون ساز اداري ۾ ساڳي سياسي ڪردار ادا ڪرڻ جي حمايت نہ ڪندو هو. سندس تجويز موجب عورتون پنهنجي نمائندن تي مشتمل هڪ الڳ مجلس چونڊي سگهن ٿيون، جيڪا عورتن جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل معاملن تي راءِ ڏئي ۽ عام قومي معاملن تي تنقيد پڻ ڪري سگهي.<ref name="ILC308">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=308 }}</ref> بعد واري جماعت اسلامي جي عملي سياست هن ابتدائي نظريي کان ڪيترن معاملن ۾ اڳتي وڌي. ڏکڻ ايشيا ۾ جماعت سان لاڳاپيل عورتن تعليم، سياسي مهمن ۽ تنظيمي سرگرمين ۾ وڌندڙ ڪردار ادا ڪيو؛ بنگلاديش بابت مطالعي پڻ جماعت جي بعد واري عورتن بابت discourse ۽ مودودي جي ابتدائي موقف وچ ۾ تبديليءَ جي نشاندهي ڪئي آهي.<ref name="Shehabuddin2008">{{cite journal |last=Shehabuddin |first=Elora |title=Jamaat-i-Islami in Bangladesh: Women, Democracy and the Transformation of Islamist Politics |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=577–603 |doi=10.1017/S0026749X07003210 }}</ref> ==== خانداني منصوبابندي ==== مودودي جديد [[خانداني منصوبابندي]] ۽ خاص طور آباديءَ کي سرڪاري پاليسيءَ وسيلي محدود ڪرڻ جو مخالف هو. هن اهڙي پاليسيءَ کي فطري نظام ۾ مداخلت ۽ خدا جي رزق ۽ آباديءَ بابت تدبير تي اعتماد جي کوٽ سان ڳنڍيو.<ref name="BirthControl">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Birth Control |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1978 |page=73 }}</ref> هن آباديءَ جي واڌ کي لازمي طور معاشي تباهيءَ جو سبب سمجهڻ کان به انڪار ڪيو. محمد نجات الله صديقي موجب مودودي ان دليل سان به اختلاف ڪيو تہ ننڍو خاندان لازمي طور ٻارن کي بهتر غذا ۽ تعليم فراهم ڪري ٿو؛ مودودي مشڪلات ۽ محدود وسيلن کي ڪڏهن ڪڏهن انساني شخصيت ۽ محنت لاءِ محرڪ پڻ سمجهندو هو.<ref name="Siddiqi2007">{{cite book |last=Siddiqi |first=Mohammad Nejatullah |title=Muslim Economic Thinking: A Survey of Contemporary Literature |publisher=The Islamic Foundation |location=Leicester |year=2007 |page=41 }}</ref> === موسيقي ۽ تفريح === مودودي [[موسيقي]] ۽ ناچ جي ڪيترين مروج صورتن کي پنهنجي اسلامي اخلاقي نظام سان ناموافق سمجهندو هو. سندس معاشي ۽ سماجي لکڻين ۾ موسيقارن، ناچ ڪندڙن ۽ تفريحي صنعت کي اهڙي عياش معاشري جي مثالن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ دولت ضرورتن ۽ سماجي ڀلائيءَ بدران اهڙين سرگرمين تي خرچ ٿئي ٿي جن کي هو اخلاقي طور نقصانڪار سمجهندو هو.<ref name="EconomicSystem1941">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |orig-year=1941 }}</ref> ان موقف کي مودودي جي مجموعي سماجي فلسفي جي پسمنظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ هو جديد تجارتي تفريح، جنسي نمائش ۽ صارف پرستيءَ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل مسئلا سمجهندو هو. سندس موسيقي بابت موقف کي سڀني اسلامي فقهي مڪتبن جو متفقه موقف سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي تاريخ ۾ موسيقي ۽ سماع بابت مختلف فقهي ۽ صوفيانه رايا موجود رهيا آهن. === معاشي فڪر === مودودي جديد '''اسلامي معاشيات''' جي ابتدائي اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيل ''The Economic Problem of Man and Its Islamic Solution'' ۽ ''Economic System of Islam'' جديد اسلامي معاشي فڪر جي تشڪيل ۾ اثرانداز ٿيا.<ref name="NasrEconomics">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=103–106 |isbn=9780195096958 }}</ref> اقتصاديات جي ماهر [[محمد عمر چپرا]] مودودي کي انهن مفڪرن مان شمار ڪيو آهي جن جديد دور ۾ اسلامي معاشيات کي هڪ جدا فڪري موضوع طور اڳتي وڌائڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |volume=94 |issue=2 |year=2004 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> مودودي جو معاشي نظريو سرمائيداري ۽ سوشلزم ٻنهي کان پاڻ کي الڳ پيش ڪندو هو. سندس خيال ۾ اسلام خانگي ملڪيت ۽ واپار کي تسليم ڪري ٿو، پر ملڪيت کي مڪمل ۽ غير مشروط حق نہ بڻائي ٿو؛ زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، اخلاقي پابنديون ۽ سماجي ذميواري ملڪيت جي استعمال تي حدون مقرر ڪن ٿيون.<ref name="EconomicSystem1941"/> جديد اسلامي معاشيات بابت وسيع علمي ادب ۾ پڻ خانگي ملڪيت ۽ مارڪيٽ کي عام طور قبول ڪرڻ، پر انهن کي شريعت ۽ اخلاقي ذميوارين سان محدود ڪرڻ، اسلامي معاشي فڪر جون اهم خصوصيتون سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="OxfordIslamicEconomics">{{cite encyclopedia |last=Wilson |first=Rodney |title=Islamic Economic Principles |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Religion |publisher=Oxford University Press |year=2019 |doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.685 }}</ref> ==== سرمائيداريءَ تي تنقيد ==== مودودي [[سرمائيداري]] کي ان جي غير محدود صورت ۾ رد ڪيو. سندس تنقيد جو هڪ حصو سودي مالياتي نظام، دولت جي ارتڪاز، استحصال ۽ دولت کي اخلاقي ذميواريءَ کان آزاد سمجهڻ تي مرڪوز هو.<ref name="EconomicSystem1941"/> هن جديد اقتصاديات جي بچت ۽ سيڙپڪاريءَ بابت ڪجهه بنيادي مفروضن تي پڻ سخت تنقيد ڪئي. سندس دليل هو تہ آمدنيءَ جو وڏي پيماني تي خرچ کان هٽي مالي بچت ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ ڏانهن وڃڻ مجموعي طلب کي گهٽائي سگهي ٿو ۽ ان مان وڌيڪ پيداوار، واپاري مقابلو ۽ معاشي بحران پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="MaududiSaving">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=21–24 }}</ref> هي معاشي تجزيو جديد mainstream economics جو متفقه نتيجو نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي مودودي جي معاشي نظريي طور ئي بيان ڪرڻ مناسب آهي. ==== سوشلزم بابت موقف ==== مودودي [[سوشلزم]] ۽ [[ڪميونزم]] جو پڻ سخت مخالف هو. سندس خيال ۾ پيداوار جي ذريعن کي وڏي پيماني تي رياست جي ملڪيت ۾ ڏيڻ معاشي طاقت سان گڏ سياسي طاقت به حڪومت وٽ مرڪوز ڪري ڇڏي ٿو ۽ فرد جي آزادي ۽ ملڪيت جي حق کي خطري ۾ وجهي ٿو.<ref name="EconomicSystemSocialism">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=25–28 }}</ref> هن غربت ۽ معاشي استحصال جي وجود کي تسليم ڪيو، پر مارڪسي تجزيي سان اختلاف ڪيو تہ انهن جو بنيادي سبب خانگي ملڪيت يا نفعي جو تصور آهي. سندس نظر ۾ اصل مسئلو دولت جي استعمال ۾ اخلاقي ضابطن، سماجي ذميواري ۽ شرعي حدن جي کوٽ هو.<ref name="RuthvenEconomic">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=329–330 }}</ref> حميرا اقتدار جي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جي سوشلزم سان سخت اختلاف باوجود سندس سرمائيداري ۽ مارڪيٽائيزيشن بابت ڪجهه دليلن ۾ مارڪسي تنقيد سان قابل ذڪر فڪري مشابهت موجود هئي، خاص طور سماجي تعلقن کي مارڪيٽ جي منطق هيٺ آڻڻ بابت.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== اسلامي معاشي نظام ==== مودودي پنهنجي تجويز ڪيل نظام کي ليسي فيئر (گهٽ حڪومتي مداخلت واري آزاد معاشي پاليسي) سرمائيداري ۽ رياستي سوشلزم جي وچ ۾ صرف هڪ '''مخلوط معيشت''' نہ سمجهندو هو. سندس دعويٰ هئي تہ اسلامي معاشي نظام جو بنياد هڪ الڳ اخلاقي ۽ قانوني worldview تي آهي، جنهن ۾ حلال ۽ حرام، زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، سماجي ذميواري ۽ خانگي ملڪيت گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="NasrEconomics"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ مودودي جي بيان ڪيل معاشي نظامن جو تقابلي خاڪو ! پهلو ! سرمائيداري بابت سندس تنقيد ! سوشلزم بابت سندس تنقيد ! سندس تجويز ڪيل اسلامي نظام |- | ملڪيت | خانگي ملڪيت کي حد کان وڌيڪ آزادي | رياستي ملڪيت جو حد کان وڌيڪ غلبو | خانگي ملڪيت، پر شرعي ۽ سماجي ذميوارين سان |- | سرمايو | سودي سرمايي ۽ دولت جي ارتڪاز تي تنقيد | سرمايي تي رياستي ڪنٽرول | سود کان پاڪ سيڙپڪاري ۽ نفعي-نقصان ۾ شراڪت |- | سماجي انصاف | مارڪيٽ پاڻ ڪافي نہ آهي | جبري مساوات فردي آزادي گهٽائي سگهي ٿي | زڪوات، وراثت، خيرات ۽ اخلاقي ذميواري |- | رياست | غير محدود مارڪيٽ جي مخالفت | مڪمل معاشي مرڪزيت جي مخالفت | شرعي حدن اندر ضابطو ۽ سماجي ڀلائي |} هي جدول مودودي جي پنهنجي اصولي درجابندي جو خلاصو آهي؛ جديد معاشي علم ۾ سرمائيداري ۽ سوشلزم جون گهڻيون مختلف صورتون موجود آهن ۽ اهي لازمي طور انهن ٽن سادن خانن تائين محدود نہ آهن.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== سود جي ممانعت ==== مودودي جي معاشي فڪر ۾ سڀ کان اهم مسئلن مان هڪ '''[[ربا|سود (ربا)]]''' هو. هن قرض تي ورتل هر مقرر واڌ کي ربا قرار ڏيندي ان جي مڪمل خاتمي جي حمايت ڪئي. سندس نظر ۾ قرآن جي سود بابت ممانعت صرف انتهائي يا استحصالي وياج تائين محدود نہ هئي.<ref name="MaududiRiba">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=166–199 }}</ref> هن ”مناسب“ يا گهٽ شرح واري سود ۽ استحصالي سود جي وچ ۾ بنيادي شرعي فرق قبول نہ ڪيو. سندس دليل موجب جيڪڏهن قرض تي اڳواٽ مقرر واڌ جو اصول تسليم ڪيو وڃي تہ شرح گهٽ يا وڌيڪ هجڻ ان جي بنيادي نوعيت تبديل نٿي ڪري.<ref name="MaududiRiba"/> سودي قرض جي متبادل طور مودودي '''سڌي حصيداريءَ واري سيڙپڪاري''' ۽ [[نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت]] تي زور ڏنو، جنهن ۾ سرمايو فراهم ڪندڙ کي اڳواٽ مقرر وياج بدران ڪاروبار جي حقيقي نتيجي ۾ حصو ملي.<ref name="MaududiRiba"/> اهو تصور بعد ۾ اسلامي بئنڪنگ جي نظرياتي ادب ۾ [[مضاربت]] ۽ [[مشارڪت]] جهڙن risk-sharing طريقن سان ڳنڍيو ويو. جديد اسلامي ماليات ۾، البت، عملي ادارا صرف equity finance تي نہ هلن ٿا ۽ مرابحه، اجاره ۽ ٻين شريعت مطابق معاهدن جو پڻ وسيع استعمال ڪن ٿا.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== مودودي جي معاشي فڪر تي تنقيد ==== معاشيات جي محقق [[فيصل خان]] دليل ڏنو آهي تہ مودودي جو سودي ماليات جو بيان گهڻو ڪري ڏکڻ ايشيا جي ڳوٺاڻي قرض ڏيندڙ ۽ غريب هاريءَ جي استحصالي تعلق سان مشابهت رکي ٿو، جڏهن تہ جديد تجارتي بئنڪنگ جا ڪيترائي پاسا ان کان وڌيڪ پيچيدا آهن.<ref name="FeisalKhan">{{cite book |last=Khan |first=Feisal |title=Islamic Banking in Pakistan: Shariah-Compliant Finance and the Quest to Make Pakistan More Islamic |publisher=Routledge |year=2015 |pages=57–65 |isbn=9780415712699 }}</ref> خان اهو سوال پڻ اٿاري ٿو تہ سود جي بدران equity financing اختيار ڪرڻ پاڻمرادو اهڙي منصوبي ڏانهن سرمايو ڇو منتقل ڪندو جيڪو سماجي طور فائديمند هجي پر مالي طور گهٽ منافعي وارو هجي. ان ڪري مودودي جي تجويزن کي جديد اسلامي معاشيات جي تاريخ ۾ اثرائتو نظرياتي قدم سمجهيو وڃي ٿو، پر انهن جي عملي معاشي نتيجن بابت بحث جاري رهيو آهي.<ref name="FeisalKhan"/> ==== زمينداري ۽ زرعي سڌارا ==== مودودي خانگي ملڪيت جي حق جو مضبوط حامي هو ۽ پاڪستان جي شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني جي [[زرعي سڌارا|زرعي سڌارن]] ۽ زمين جي جبري ورهاست بابت شڪي موقف اختيار ڪيائين. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ هن پنجاب ۾ زمين جي مالڪيءَ تي سخت حدون لاڳو ڪرڻ جي ڪجهه تجويزن جي مخالفت ڪئي.<ref name="NasrLand">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> سندس دليل جو بنياد اهو هو تہ جيڪڏهن ملڪيت شرعي طور جائز طريقي سان حاصل ڪئي وئي هجي تہ صرف ان جي وڏي مقدار رياست کي ان جي ضبط يا ورهاست جو پاڻمرادو حق نٿي ڏئي. بعد ۾ هن معاشي انصاف ۽ دولت جي منصفاڻي ورڇ تي وڌيڪ زور ڏنو، پر [[مساوات پسندي]] ۽ خانگي ملڪيت جي جبري خاتمي جي مخالفت جاري رکي.<ref name="NasrLand"/> === تصوف === مودودي جو [[تصوف]] بابت موقف وقت سان تبديل ٿيو ۽ ان کي فقط ”تصوف جي مخالفت“ طور بيان ڪرڻ درست نہ آهي. پنهنجي ابتدائي دور ۾ هو برصغير ۾ رائج تصوف جي ڪيترين رسمن، پير پرستي، مزارن سان لاڳاپيل عقيدن ۽ اهڙين صوفيانه تشريحن جو سخت نقاد هو جيڪي سندس نظر ۾ قرآن، سنت ۽ شريعت کان پري ٿي ويون هيون.<ref name="NasrSufism">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=122–124 |isbn=9780195096958 }}</ref> هن پنهنجي جوانيءَ ۾ اسلامي روحانيت ۽ تصوف جي ڪجهه علمن جو باقاعده مطالعو پڻ ڪيو. سندس فڪري پسمنظر تي [[ديوبندي]] اصلاح پسند روايت، [[ابن تيميه]] ۽ ٻين اهڙن عالمن جي اثر جي نشاندهي ڪئي وئي آهي، جيڪي روحاني تزڪيي کي قبول ڪندي غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تي تنقيد ڪندا هئا.<ref name="Sirriyeh2013">{{cite book |last=Sirriyeh |first=Elizabeth |title=Sufis and Anti-Sufis: The Defence, Rethinking and Rejection of Sufism in the Modern World |publisher=Routledge |year=2013 |pages=162–164 |isbn=9781136812767 }}</ref> ==== تصوف ۽ شريعت ==== مودودي پنهنجي بعد واري لکڻين ۾ واضح ڪيو تہ سندس اعتراض '''تصوف بذات خود''' تي نہ، پر اهڙي تصوف تي آهي جيڪو شريعت کان آزاد ٿيڻ جي دعويٰ ڪري. هن ''Towards Understanding Islam'' ۾ فقہ ۽ تصوف جي وچ ۾ فرق کي نماز جي مثال سان بيان ڪيو: فقہ نماز جي ظاهري شرطن ۽ عملن کي ڏسي ٿي، جڏهن تہ تصوف عبادت جي اندروني توجهه، اخلاص ۽ انسان جي اخلاق تي ان جي اثر کي ڏسي ٿو.<ref name="MaududiTasawwuf">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=111 }}</ref> هن اهڙي روحاني تربيت کي قبول ڪيو جيڪا قرآن، سنت ۽ شريعت جي پابنديءَ سان گڏ هجي، پر انهن صوفيانه دعوائن جي مخالفت ڪئي جن موجب ڪو روحاني مقام حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان عام شرعي فرضن کان مٿانهون ٿي سگهي ٿو.<ref name="Sirriyeh2013"/> ==== موقف ۾ تبديلي ==== Vali Nasr موجب مودودي جي شروعاتي تحريرن ۾ تصوف بابت ٻولي ڪافي سخت هئي، پر پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس موقف وڌيڪ تفريقي بڻيو. هن تصوف جي روحاني ۽ اخلاقي پهلو کي قبول ڪندي پنهنجي تنقيد کي خاص طور غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تائين محدود ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="NasrSufism"/> 1951ع ۾ هن واضح طور چيو تہ نہ هو ۽ نہ جماعت اسلامي تصوف جي اصل روحاني تصور جا مخالف آهن. هن شرعي پابنديءَ ۾ رهندڙ تصوف ۽ مزارن، ميلن ۽ ٻين اهڙين عوامي رسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو جن کي هو بعد ۾ پيدا ٿيل بدعتون سمجهندو هو.<ref name="NasrSufism"/> مودودي جي وفات کان پوءِ جماعت اسلامي جو تصوف سان عملي تعلق به هڪجهڙو نہ رهيو. مثال طور جماعت جي امير [[قاضي حسين احمد]] 1987ع ۾ لاهور جي مشهور صوفي درگاهه [[داتا درٻار]] جو دورو ڪيو، جڏهن تہ جماعت جي ٻين حلقن صوفي رسمن جي ڪجهه صورتن تي تنقيد جاري رکي.<ref name="NasrSufism"/><ref name="Sirriyeh2013"/> ان ڪري مودودي جي تصوف بابت فڪر کي ٽن پاسن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: روحاني تزڪيي ۽ احسان جي قبوليت، شريعت کان آزاد باطنيت جي مخالفت، ۽ مزارن يا اولياءَ سان لاڳاپيل انهن عوامي رسمن تي تنقيد جن کي هو قرآن ۽ سنت سان غير موافق سمجهندو هو. === غير مسلمانن بابت خيال === مودودي جي سياسي نظريي ۾ غير مسلمانن جي حيثيت سندس '''اسلامي رياست''' جي تصور سان ڳنڍيل هئي. هو غير مسلمانن جي جان، مال، عبادت ۽ شخصي قانونن جي تحفظ جو حامي هو، پر ساڳئي وقت سندس تجويز ڪيل رياست هڪ نظرياتي اسلامي رياست هئي، جنهن جي بنيادي پاليسي ۽ اعليٰ حڪمراني سندس نظر ۾ انهن ماڻهن جي هٿ ۾ رهڻ گهرجي جيڪي ان جي اسلامي نظريي کي قبول ڪن.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> برطانوي هند واري دور ۾ مودودي اقليتن جي مسئلي کي اڪثريتي قومي جمهوريت جي تنقيد سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال هو تہ جيڪڏهن رياست ۾ سياسي اقتدار رڳو عددي اڪثريت جي بنياد تي هجي تہ مستقل مذهبي اقليتون اڪثريت جي سياسي غلبي هيٺ اچي سگهن ٿيون. ان ڪري سندس قومپرستيءَ خلاف لکڻين ۾ ''بنيادي حقن'' ۽ اقليتن جي تحفظ جو سوال نمايان رهيو.<ref name="Iqtidar2026Rights">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Fundamental Rights |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=129–143 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس حل سيڪيولر شهريت بدران اسلامي نظرياتي رياست جي اندر اقليتن جي تحفظ تي ٻڌل ٿيو. سندس لکڻين موجب غير مسلمانن جي مذهبي عقيدن، عبادتن ۽ ذاتي سماجي رسمن ۾ عام طور مداخلت نہ ٿيڻ گهرجي، پر رياست جي بنيادي اسلامي پاليسيءَ کي تبديل ڪرڻ يا ان جي اعليٰ نظرياتي قيادت تي اثرانداز ٿيڻ جو کين ساڳيو حق حاصل نہ هوندو.<ref name="ILC237">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237 }}</ref> هن تصور ۾ غير مسلمان عام سرڪاري ملازمتن ۾ ڪم ڪري سگهن ٿا، پر اهڙن اهم عهدن کان محروم رهندا جن وسيلي اسلامي رياست جي بنيادي پاليسي طئي ٿئي. مودودي الڳ نمائندگيءَ جو تصور پڻ پيش ڪيو، جنهن موجب غير مسلم شهري پنهنجا نمائندا چونڊي سگهن ٿا.<ref name="ILCMinorities">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237, 282, 288–297 }}</ref> اهڙي نموني سندس فڪر ۾ مذهبي آزادي ۽ قانوني تحفظ سان گڏ سياسي اختيار جي غير مساوي ورڇ موجود هئي. جديد سياسي معيارن، خاص طور برابر شهريت جي تصور، جي لحاظ کان اهو پاسو تنقيد جو موضوع رهيو آهي؛ جڏهن تہ مودودي پاڻ اهڙي فرق کي مذهبي امتياز بدران نظرياتي رياست جي منطقي نتيجي طور پيش ڪندو هو.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/> ==== جزيه ==== مودودي روايتي اسلامي [[جزيه]] جي ادائيگيءَ کي اسلامي رياست ۾ غير مسلم مرد شهرين جي حيثيت سان ڳنڍيو. سندس تشريح موجب بالغ ۽ قابل غير مسلم مرد جزيه ادا ڪندا، جڏهن تہ عورتون، ٻار ۽ ڪجهه ٻين مستثنيٰ طبقن تي اهو لاڳو نہ ٿيندو؛ فوجي خدمت ڪندڙ غير مسلمانن کي پڻ ان کان ڇوٽ ملي سگهي ٿي.<ref name="ILC292">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1983 |page=292 }}</ref> مودودي جزيي کي صرف مالي محصول نہ، پر اسلامي رياست جي سياسي حاڪميت سان پڻ ڳنڍيو. ''تفہيم القرآن'' ۾ سندس تشريح موجب جزيي جي ادائيگي غير مسلم سياسي گروهن جي آزاد حاڪميت ختم ٿيڻ ۽ اسلامي سياسي اقتدار جي قبوليت جي علامت پڻ هئي.<ref name="TafhimJizya">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Meaning of the Qur'an |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1993 |volume=2 |pages=183–186 }}</ref> ان ڪري مودودي جي جزيي بابت تصور کي رڳو جديد ''tax in lieu of military service'' سان برابر سمجهڻ سندس مڪمل موقف جي عڪاسي نہ ڪندو؛ سندس پنهنجي لکڻين ۾ ان جا دفاعي ذميواري ۽ سياسي حاڪميت ٻئي پاسا موجود آهن. === احمديه مسئلو === [[احمديه جماعت]] بابت مودودي جو موقف پاڪستان جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ سندس سڀ کان تڪراري موقفن مان هڪ رهيو. هو احمدين کي اسلامي عقيدي جي دائري کان ٻاهر سمجهندو هو ۽ خاص طور [[ختم نبوت]] جي مسئلي تي سندن عقيدن جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Valentine2008">{{cite book |last=Valentine |first=Simon Ross |title=Islam and the Ahmadiyya Jama'at: History, Belief, Practice |publisher=Columbia University Press |year=2008 |pages=228–229 |isbn=9780231700948 }}</ref> 1953ع جي پنجاب ۽ لاهور واري احمديه مخالف تحريڪ دوران مودودي ''قادياني مسئلو'' نالي رسالو لکيو. ان ۾ هن احمدين جي مذهبي حيثيت ۽ پاڪستاني رياست ۾ سندن آئيني حيثيت بابت پنهنجا دليل پيش ڪيا. سندس تحرير ان دور جي وسيع احمديه مخالف سياسي مهم جو حصو بڻجي وئي.<ref name="Valentine2008"/> 1953ع جي فسادن کان پوءِ لاڳو ٿيل مارشل لا هيٺ هڪ فوجي عدالت مودودي کي موت جي سزا ٻڌائي. اها سزا عملي طور نافذ نہ ٿي؛ پوءِ ان کي عمر قيد ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996Ahmadi">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> احمدين ۽ مودودي جي اسلامي رياست جي تصور جي تعلق تي جديد تحقيق پڻ خاص ڌيان ڏنو آهي. مذهبي قوميت ۽ جديد اسلامي رياست بابت مطالعي ۾ مودودي جي احمدين بابت موقف کي ان وڏي سوال سان ڳنڍيو ويو آهي تہ هڪ نظرياتي اسلامي رياست ۾ ''مسلمان'' جي قانوني تعريف ڪرڻ جو اختيار ڪنهن وٽ هوندو ۽ اهڙي تعريف اقليتي شهريت تي ڪهڙا اثر وجهي سگهي ٿي.<ref name="Haj2023">{{cite book |last=Haj |first=Samira |chapter=Abul Ala Mawdudi's Islamic State and Minority Ahmadis |title=Sunni Chauvinism and the Roots of Muslim Modernism |publisher=Stanford University Press |year=2023 |pages=135–167 |doi=10.1515/9781503636255-008 }}</ref> === جهاد === مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''[[جهاد]]''' هڪ مرڪزي تصور هو. سندس پهريون وڏو علمي ڪم ''الجهاد في الاسلام'' هو، جيڪو 1927ع کان اخبار ۾ قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. اهو ڪتاب ان وقت لکيو ويو جڏهن هندستان برطانوي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ هو ۽ برصغير ۾ جنگ، آزادي، عدم تشدد ۽ اسلامي سياسي اختيار بابت شديد بحث جاري هئا.<ref name="Khalidi2012">{{cite book |last=Khalidi |first=Omar |chapter=Muslim Debates on Jihad in British India: The Writings of Chiragh ‘Ali and Abu al-A‘la Mawdudi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=305–321 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199755042.003.0015 }}</ref> مودودي جهاد کي فقط ذاتي روحاني جدوجهد يا صرف دفاعي جنگ تائين محدود نہ ڪيو. سندس نظريي ۾ اسلام هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي ۽ سياسي نظام هو، تنهنڪري جهاد اهڙي منظم جدوجهد جو نالو پڻ هو جنهن جو مقصد انسان جي انسان تي حاڪميت بدران خدا جي حاڪميت تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظام قائم ڪرڻ هو.<ref name="MawdudiThemes">{{cite book |chapter=Central themes of Mawdudi's writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 }}</ref> ==== ''الجهاد في الاسلام'' ==== ''الجهاد في الاسلام'' ۾ مودودي قومپرست جنگ ۽ اسلامي جهاد ۾ فرق ڪيو. سندس دليل موجب اسلامي جهاد جو مقصد ڪنهن خاص قوم، نسل يا علائقي جي سياسي طاقت وڌائڻ نہ، پر اهڙي سياسي ۽ سماجي نظام کي ختم ڪرڻ آهي جنهن کي هو غير اسلامي ۽ ظالماڻو سمجهي ٿو، ۽ ان جي جاءِ تي اسلامي نظام قائم ڪرڻ آهي.<ref name="AlJihad">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Al Jihad fil Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore }}</ref> ان ڪري سندس لکڻين ۾ اسلامي تحريڪ جي دائري کي ڪنهن هڪ ''وطن'' تائين محدود نہ ڪيو ويو. مودودي اسلامي پيغام کي عالمگير سمجهندو هو ۽ سياسي نظام جي تبديليءَ کي به ان عالمگير دعويٰ سان ڳنڍيندو هو.<ref name="MawdudiThemes"/> جديد محققن هن نظريي کي مختلف نمونن سان پڙهيو آهي. عمر خالدي ان کي برطانوي هند ۾ جهاد بابت جديد مسلم بحثن جي مخصوص تاريخي تناظر ۾ رکي ٿو، جڏهن تہ بين الاقوامي قانون بابت ڪجهه محقق مودودي کي ويهين صديءَ جي '''offensive theory of jihad''' جي اهم جديد نمائندن مان شمار ڪن ٿا.<ref name="Khalidi2012"/><ref name="UseForce2013">{{cite journal |title=Use of Force under Islamic Law |journal=European Journal of International Law |volume=24 |issue=1 |year=2013 |pages=343–365 |doi=10.1093/ejil/cht013 }}</ref> اهڙي scholarly classification کي مودودي جي پنهنجي اصطلاحن سان خلط نہ ڪرڻ گهرجي: هو پنهنجي تصور کي سامراجي توسيع يا قومي فتح طور پيش نہ ڪندو هو، بلڪه ان کي ظلم ۽ انسان جي انسان تي حاڪميت ختم ڪرڻ جي انقلابي جدوجهد قرار ڏيندو هو. تنهن هوندي بہ سندس نظريي ۾ ضرورت پوڻ تي سياسي نظام بدلائڻ لاءِ هٿياربند طاقت جي استعمال جي گنجائش موجود هئي.<ref name="UseForce2013"/> ==== جنگ ۽ غير جنگي جهاد ==== مودودي وٽ جهاد صرف جنگ جي ميدان ۾ وڙهڻ جو نالو نہ هو. سندس تشريح ۾ سياسي تنظيم، دعوت، تعليم، فڪري جدوجهد، مالي مدد ۽ جنگ لاءِ تياري پڻ وسيع جهاد جو حصو ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ سڌي هٿياربند جنگ لاءِ هن ''قتال'' جو تصور استعمال ڪيو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1979 |pages=104–105 }}</ref> هو جنگ ۾ جاني ۽ مالي نقصان کي سنجيده قرباني سمجهندو هو، پر سندس استدلال موجب جيڪڏهن وڏي اخلاقي ۽ سياسي برائي کي روڪڻ لاءِ محدود نقصان ناگزير هجي تہ اهو جائز ٿي سگهي ٿو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding"/> ==== جهاد جو اعلان ۽ ڪشمير ==== مودودي جي نظرياتي لکڻين جي باوجود، هو هر فرد يا مذهبي جماعت کي پنهنجي طور تي هٿياربند جهاد شروع ڪرڻ جو اختيار نہ ڏيندو هو. 1947ع–1948ع جي [[ڪشمير تڪرار]] دوران هن دليل ڏنو تہ منظم جنگ يا جهاد جو اعلان جائز سياسي حڪومت جي اختيار هيٺ هجڻ گهرجي.<ref name="NasrKashmir">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> ان سبب ڪشمير بابت سندس موقف سندس وسيع انقلابي ٻوليءَ جي مقابلي ۾ وڌيڪ رياست-مرڪوز هو: غير رياستي مذهبي اڳواڻ يا جماعت پنهنجي طور تي جنگ شروع ڪرڻ جا مجاز نہ هئا. اهو فرق مودودي جي جهاد جي نظريي کي بعد ۾ پيدا ٿيل ڪيترن غير رياستي هٿياربند اسلام پسند تصورن کان ڌار ڪري ٿو.<ref name="NasrKashmir"/> === شخصيت ۽ ذاتي زندگي === [[جماعت اسلامي]] جي امير طور مودودي پنهنجي جماعت جي ڪارڪنن سان نسبتاً ويجهو رابطو رکندو هو. سندس گهر ۾ عصر ۽ مغرب جي نمازن جي وچ واري وقت ۾ ڪارڪنن ۽ مهمانن سان غير رسمي ملاقاتون ۽ بحث ٿيندا هئا.<ref name="NasrPersonality">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=127–140 }}</ref> سندس سوانح نگارن ۽ همعصرن کيس خاموش طبع، منظم، مضبوط ارادي وارو ۽ پنهنجي فڪري موقف تي قائم رهندڙ شخص طور بيان ڪيو آهي. سندس تقرير جو انداز عام جذباتي خطابت کان مختلف هو؛ هو دليل کي مرحليوار ترتيب ڏيندي قرآن، حديث ۽ سياسي منطق مان نتيجا اخذ ڪندو هو.<ref name="NasrPersonality"/> اردو سندس فڪري اظهار جو بنيادي وسيلو هو. جيتوڻيڪ هو عربي ۽ فارسي علمي روايتن سان واقف هو ۽ جديد مغربي سياسي فڪر به پڙهيو هئائين، هن پنهنجي گهڻي تصنيف [[اردو]] ۾ ڪئي. ان سان سندس لکڻيون برصغير جي پڙهيل مسلم وچولي طبقي تائين وڏي پيماني تي پهتيون.<ref name="Qasmi2018">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |title=Muslims against the Muslim League |publisher=Cambridge University Press |year=2018 }}</ref> مودودي روايتي مدرسي مان مڪمل رسمي تعليم حاصل ڪندڙ عالم نہ هو. سندس علمي شخصيت صحافت، ذاتي مطالعي، عربي ۽ اسلامي علوم جي تعليم ۽ جديد سياسي ادب جي مطالعي جي ميلاپ مان ٺهي. جديد مؤرخ علي عثمان قاسمي کيس پنهنجي دور جي عالمن ۾ هڪ غير معمولي شخصيت قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ مدرسي جي روايتي مڪمل تعليم کان سواءِ به هن ڪلاسيڪي اسلامي علم ۽ جديد مغربي سياسي فڪر ٻنهي تي قابل ذڪر دسترس حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2018"/> ==== خاندان ==== مودودي پنهنجي گهرواري محمودہ بيگم سان شادي ڪئي ۽ سندن ڪيترائي پٽ ۽ ڌيئرون ٿيون. سندس سياسي، تصنيفي ۽ دعوتي مصروفيتن سبب گهريلو زندگيءَ لاءِ وقت محدود هوندو هو. Vali Nasr موجب سندس نون ٻارن مان فقط هڪ مستقل طور جماعت اسلامي سان تنظيمي طور وابسته ٿيو، جڏهن تہ سندس ڌيءَ اسماءَ کي علمي دلچسپيءَ جي لحاظ کان نمايان قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NasrFamily">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 }}</ref> مودودي کي روايتي [[يوناني طب]] سان پڻ دلچسپي هئي ۽ هو ذاتي سطح تي ان جي ڪجهه طريقن کان واقف ۽ عملي طور استعمال ڪندڙ هو، جيتوڻيڪ اها سندس عوامي سڃاڻپ جو بنيادي حصو نہ هئي.<ref name="NasrPersonality"/> ==== صحت ==== مودودي زندگيءَ جي وڏي حصي ۾ گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت ايتري خراب ٿي جو هو گهڻو وقت بستري تائين محدود رهيو. 1969ع ۾ علاج لاءِ انگلينڊ به ويو.<ref name="NasrFamily"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گردن جي پراڻي بيماري سان گڏ دل جون تڪليفون به وڌي ويون. ان وقت سندس عمر ۽ ڊگهي سياسي ۽ علمي سرگرميءَ سبب صحت مسلسل ڪمزور ٿيندي وئي. === آخري سال ۽ وفات === 1972ع ۾ مودودي جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، ديني فڪر ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. ساڳئي سال سندس لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تي پکڙيل قرآن جي تفسير '''[[تفہيم القرآن]]''' جي تصنيف مڪمل ٿي.<ref name="NasrLateLife">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت تي پهريون '''[[شاهه فيصل بين الاقوامي انعام]]''' ڏنو ويو. انعام ڏيندڙ اداري موجب سندس اسلامي فڪر، تفسير، سياسي نظريي ۽ اسلامي قانون بابت لکڻين کي ان اعزاز جو بنيادي سبب سمجهيو ويو.<ref name="KFIP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul A'la Al-Mawdudi |url=https://kingfaisalprize.org/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |access-date=7 October 2026 }}</ref> اپريل 1979ع کان سندس گردن ۽ دل جون بيماريون وڌيڪ شديد ٿي ويون. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيويارڪ]] ۾ اسپتال داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="NasrFamily"/> '''22 سيپٽمبر 1979ع''' تي 75 ورهين جي عمر ۾ آمريڪا ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="KFIP1979"/> سندس ميت پاڪستان آندي وئي، جتي لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس سندس رهائشگاهه [[اڇره]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NasrLateLife"/> سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. جنازي ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهن جي شرڪت سندس پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا ۾ حاصل ڪيل اثر جي عڪاسي ڪئي.<ref name="MaududiFuneral">{{cite news |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |work=Daily Pakistan |date=2 October 2020 }}</ref> == ورثو ۽ اثر == ابوالاعلى مودودي ويهين صديءَ جي جديد اسلامي سياسي فڪر جي سڀ کان اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. [[ولفريڊ ڪينٽويل سمٿ]] کيس جديد اسلام جي انتهائي منظم مفڪرن مان هڪ قرار ڏنو، جڏهن تہ بعد جي محققن سندس اهميت خاص طور ان ڳالهه ۾ ڏٺي آهي تہ هن اسلام کي رڳو عقيدي ۽ عبادت تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، معاشي ۽ سياسي '''نظامِ حيات''' طور منظم نظرياتي ٻوليءَ ۾ پيش ڪيو.<ref name="Smith1957">{{cite book |last=Smith |first=Wilfred Cantwell |title=Islam in Modern History |publisher=Princeton University Press |year=1957 |page=233 |oclc=397585 }}</ref><ref name="Hartung2014">{{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }}</ref> [[سيد ولي رضا نصر]] موجب مودودي جديد اسلامي احياءَ جي ابتدائي ۽ اهم نظرياتي معمارن مان هو. سندس لکڻين ۽ [[جماعت اسلامي]] جي تنظيمي سرگرمين سندس خيالن کي ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر وڏي مسلم دنيا تائين پهچايو؛ نصر سندس اثر جي جاگرافيائي دائري کي [[مراڪش]] کان [[ملائيشيا]] تائين پکڙيل قرار ڏئي ٿو.<ref name="Nasr1996Legacy">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 |doi=10.1093/oso/9780195096958.001.0001 }}</ref> مودودي جو اثر صرف سندس سياسي جماعت تائين محدود نہ رهيو. قرآن جي تفسير، حديث، اسلامي قانون، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم بابت سندس تصنيفون وڏي پيماني تي پڙهيون ويون. سندس ڪيترائي ڪتاب [[عربي]]، [[انگريزي]]، [[فارسي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيا، جنهن ڪري اردو کان ٻاهر به سندس فڪري اصطلاح ۽ دليل اسلامي تحريڪن ۽ علمي بحثن جو حصو بڻيا.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> === جديد اسلام پسنديءَ تي اثر === جديد تحقيق ۾ مودودي کي '''[[اسلام پسندي]]''' يا سياسي اسلام جي نظرياتي ارتقا جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام هڪ مڪمل نظام آهي، جنهن ۾ مذهب ۽ سياست کي الڳ نٿو ڪري سگهجي ۽ جنهن ۾ قانوني ۽ سياسي اقتدار آخرڪار خدا جي حاڪميت جي تابع آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> [[شير علي ترين]] مودودي کي ان فڪري رجحان جي اهم نظرياتي معمارن مان قرار ڏئي ٿو جنهن ۾ جديد قومي رياست جي سياسي مشينري کي مستند اسلامي قانوني نظام لاڳو ڪرڻ جو وسيلو سمجهيو ويو. ساڳئي وقت جديد scholarship اهو به ڏيکاري ٿي تہ مودودي جو فڪر رڳو روايتي اسلامي سياسي اصطلاحن جي بحالي نہ هو؛ هن ''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست'' ۽ ''نظام'' جهڙن جديد سياسي تصورن کي اسلامي اصطلاحن سان نئين ترتيب ۾ جوڙيو.<ref name="TareenMawdudi">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref><ref name="Hartung2014"/> اهڙيءَ طرح مودودي جي فڪر کي صرف ''مغربي جديديت جي رد'' طور سمجهڻ اڻپورو آهي. [[يان-پيٽر هارٽنگ]] جي تجزيي موجب مودودي مغربي سياسي ۽ فلسفيانه جديديت سان مقابلو ڪندي ساڳئي جديد دور جي ڪيترن نظرياتي تصورن کي اسلامي قالب ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو. ان لحاظ کان سندس اسلام پسندي جديديت جي مخالفت سان گڏ جديديت جي سياسي ٻوليءَ سان هڪ پيچيده لاڳاپو پڻ رکي ٿي.<ref name="Hartung2014"/> === پاڪستان === [[پاڪستان]] مودودي جي سياسي سرگرمين ۽ سندس فڪر جي عملي اثر جو سڀ کان اهم ميدان بڻيو. 1947ع کان پوءِ هن ۽ جماعت اسلاميءَ پاڪستان کي اسلامي آئين ۽ [[شريعت]] تي ٻڌل رياست بڻائڻ لاءِ منظم مهم هلائي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> پاڪستان ٺهڻ وقت ملڪ جي اسلامي يا سيڪيولر آئيني نوعيت بابت مڪمل اتفاق موجود نہ هو. مودودي انهن مذهبي سياسي مفڪرن ۾ شامل هو جيڪي رياست جي قانوني ۽ آئيني ڍانچي ۾ اسلام کي مرڪزي حيثيت ڏيڻ جو مطالبو ڪندا رهيا.<ref name="Jaffrelot2015">{{cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=439–480 |isbn=9780190235185 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190235185.003.0009 }}</ref> مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''حاڪميتِ الٰهي''' خاص اهميت رکي ٿي. [[محمد قاسم زمان]] موجب خدا جي حاڪميت جو تصور پاڪستاني اسلام پسند فڪر جي مرڪزي تصورن مان بڻيو، جنهن ۾ مودودي جو ڪردار انتهائي نمايان هو. ان تصور موجب آخري قانوني ۽ سياسي اختيار خدا جو آهي ۽ انساني قانونسازي قرآن ۽ سنت جي حدن اندر ٿيڻ گهرجي.<ref name="Zaman2018">{{cite book |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |chapter=Islamism and the Sovereignty of God |title=Islam in Pakistan: A History |publisher=Princeton University Press |year=2018 |pages=135–163 |isbn=9780691149226 |doi=10.23943/princeton/9780691149226.003.0005 }}</ref> ان جي باوجود، پاڪستان جي آئيني اسلامائيزيشن کي فقط مودودي يا جماعت اسلاميءَ جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو. [[عالمن]]، ٻين مذهبي جماعتن، مسلم ليگ جي سياستدانن ۽ مختلف اسلامي فڪري روايتن پڻ ملڪ جي اسلامي آئيني سڃاڻپ جي تشڪيل ۾ حصو ورتو.<ref name="Zaman2018"/><ref name="Jaffrelot2015"/> ==== جماعت اسلامي ==== مودودي جو سڀ کان واضح تنظيمي ورثو [[جماعت اسلامي]] آهي، جيڪا هن 1941ع ۾ قائم ڪئي. جماعت جو ابتدائي مقصد هڪ اهڙي منظم نظرياتي جماعت تيار ڪرڻ هو جنهن جا تربيت يافته ڪارڪن اسلامي اصولن مطابق سماج ۽ آخرڪار رياست جي تبديلي لاءِ ڪم ڪن.<ref name="Pervez2026">{{cite book |last=Pervez |first=Saulat |chapter=Sayyid Abul A'la al-Maududi and the Jama'at-e-Islami |editor1-last=Hamdeh |editor1-first=Emad |editor2-last=DeLong-Bas |editor2-first=Natana J. |title=The Oxford Handbook of Islamic Reform |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=416–432 |doi=10.1093/oxfordhb/9780197532805.013.55 }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ جماعت جا الڳ تنظيمي ڍانچا پاڪستان ۽ هندستان ۾ قائم ٿيا، جڏهن تہ بعد ۾ بنگلاديش ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ جماعت سان لاڳاپيل تحريڪون وجود ۾ آيون. پاڪستان ۾ جماعت مذهبي تحريڪ مان باقاعده سياسي جماعت جي صورت اختيار ڪئي ۽ چونڊن، آئيني سياست، شاگرد تنظيم، سماجي خدمتن ۽ عوامي مهمن ذريعي ڪم ڪرڻ لڳي.<ref name="Bokhari2013">{{cite book |last=Bokhari |first=Kamran |chapter=Jama'at-i Islami in Pakistan |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=574–586 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0006 }}</ref> جماعت پاڪستان جي سڀ کان منظم اسلام پسند سياسي تنظيمن مان هڪ رهي آهي، جيتوڻيڪ قومي چونڊن ۾ ان جي ووٽن ۽ پارلياماني سيٽن جو حصو گهڻو ڪري ان جي تنظيمي اثر کان گهٽ رهيو آهي. ان تضاد کي محقق جماعت جي مضبوط نظرياتي تنظيم ۽ ان جي نسبتاً محدود عوامي چونڊ مقبوليت جي فرق طور بيان ڪن ٿا.<ref name="Bokhari2013"/> ==== ضياءُ الحق جي اسلامائيزيشن ==== [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي حڪومت (1977ع–1988ع) دوران پاڪستان ۾ رياستي اسلامائيزيشن جي عمل ۽ جماعت اسلاميءَ وچ ۾ اهم سياسي لاڳاپا پيدا ٿيا. ضياءَ جي حڪومت [[زڪوات]] ۽ عشر جي سرڪاري نظام، سود کان پاڪ مالي قدمن، [[حدود آرڊيننس]] ۽ ٻين اسلامي قانوني قدمن کي اڳتي وڌايو.<ref name="Jaffrelot2015"/> انهن پاليسين مان ڪيترائي اهڙا موضوع هئا جن جي حمايت مودودي ۽ جماعت اسلامي اڳ ئي ڪندا رهيا هئا؛ تنهن هوندي بہ ضياءَ جي اسلامائيزيشن کي مودودي جي پروگرام جي سڌي يا مڪمل عملداري سمجهڻ صحيح نہ آهي. رياستي اقتدار، فوجي حڪومت جي سياسي ضرورتن، فقهي عالمن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي مطالبن پڻ ان عمل کي شڪل ڏني.<ref name="IslamicLeviathan">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Islamic Leviathan: Islam and the Making of State Power |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=9780195144260 }}</ref> ان دور ۾ جماعت اسلاميءَ جا ڪيترائي ڪارڪن ۽ همدرد رياستي ادارن، تعليم ۽ سياسي عمل ۾ وڌيڪ اثرائتا ٿيا. اهڙي طرح مودودي جي حياتيءَ ۾ مڪمل طور حاصل نہ ٿيل اسلامي رياست جو تصور سندس وفات کان پوءِ پاڪستان جي رياستي پاليسيءَ جي ڪجهه شعبن تي بالواسطه اثرانداز ٿيو.<ref name="Jaffrelot2015"/> === ڀارت ۽ بنگلاديش === ورهاڱي کان پوءِ مودودي پاڻ پاڪستان هليو ويو، پر سندس قائم ڪيل تحريڪ جو هندستاني حصو [[جماعت اسلامي هند]] جي صورت ۾ جاري رهيو. نئين سياسي حالتن ۾ هندستاني جماعت پنهنجي حڪمت عملي کي مسلمان اقليت جي مذهبي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن سان هم آهنگ ڪيو. اوڀر پاڪستان ۾ پڻ جماعت اسلامي منظم ٿي. 1971ع ۾ [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ پاڪستان جي ورهاڱي کان پوءِ بنگلاديش ۾ جماعت جي تاريخ شديد سياسي تڪرار جو موضوع بڻجي. تنهنڪري بنگلاديش ۾ مودودي جي فڪري اثر کي جماعت جي بعد واري سياسي تاريخ کان الڳ ڪري ڏسڻ ضروري آهي: مودودي جو فڪر تنظيم جو نظرياتي بنياد رهيو، پر بنگلاديشي جماعت جون بعد واريون سياسي پاليسيون مخصوص مقامي حالتن ۾ ٺهيون. === عرب دنيا ۽ اخوان المسلمين === مودودي جي اردو تصنيفن جا عربي ترجما سندس عالمي اثر وڌائڻ ۾ انتهائي اهم ثابت ٿيا. سندس اسلامي رياست، حاڪميتِ الٰهي، جاهليت، انقلاب ۽ اسلام کي مڪمل نظام سمجهڻ بابت خيالن کي عرب دنيا جي اسلام پسند حلقن ۾ پڙهيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> خاص طور [[مصر]] جي [[اخوان المسلمين]] سان لاڳاپيل مفڪرن ۾ مودودي جي تحريرن جي reception اهم رهي. هارٽنگ موجب سندس نظرياتي نظام کي وچ اوڀر، خاص طور مصري اخوان المسلمين جي فڪري حلقن ۾ قبول، ترجمو ۽ مقامي سياسي حالتن مطابق تبديل ڪيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> ==== سيد قطب ==== [[سيد قطب]] ۽ مودودي جي فڪري تعلق تي وڏي علمي ادب موجود آهي. ٻنهي وٽ اسلام کي مڪمل نظام، جديد جاهليت جي تنقيد ۽ خدا جي حاڪميت جي مرڪزيت جهڙا موضوع ملي سگهن ٿا. جديد تحقيق موجب مودودي جي 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي جي لکڻين ۾ الٰهي قانوني حاڪميت جو نظريو قطب جي آخري دور جي تحريرن کان اڳ ئي واضح صورت ۾ موجود هو.<ref name="TheonomicShift">{{cite book |chapter=Mawdudi and Qutb: The Theonomic Shift |title=Salafi Political Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |pages=164–239 |doi=10.1017/9781108850407.007 }}</ref> قطب انهن خيالن کي پنهنجي مصري، انقلابي ۽ قيد واري تجربي جي پسمنظر ۾ وڌيڪ مختلف ۽ ڪڏهن وڌيڪ سخت رخ ڏنو. تنهنڪري قطب کي صرف ''مودودي جو شاگرد'' يا سندس فڪر جي سادي نقل قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو؛ ٻنهي جي وچ ۾ اثر، ترجمي، مشترڪ اسلامي ذريعن ۽ الڳ سياسي تجربن جو پيچيده تعلق هو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> قطب جي بعد واري لکڻين، خاص طور حاڪميت ۽ جاهليت جي تشريح، 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه [[سلفي جهاديت|شدت پسند سلفي]] حلقن تي اثر وڌو. ان ڪري مودودي کان قطب ۽ پوءِ هر جديد جهادي تنظيم تائين سڌي فڪري لڪير ٺاهڻ تاريخي طور حد کان وڌيڪ سادو نتيجو ٿيندو؛ بعد واريون تحريڪون انهن تصورن کي نون سياسي ۽ فقهي معنائن ۾ استعمال ڪنديون رهيون.<ref name="TheonomicShift"/> === ايران === مودودي جون تحريرون [[ايران]] ۾ پڻ فارسي ترجمن ذريعي پهتيون. ويهين صديءَ ۾ اردو کان فارسي ترجمي جي وسيع فڪري عمل ۾ سندس ڪتاب به شامل هئا ۽ ايراني اسلامي سياسي حلقن ۾ پڙهيا ويندا هئا.<ref name="IranTranslation">{{cite journal |title=From Persianate Cosmopolis to Persianate Modernity: Translating from Urdu to Persian in Twentieth-Century Iran and Afghanistan |journal=Iranian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> [[روح الله خميني]] ۽ مودودي جي سڌي فڪري تعلق بابت محققن ۾ اختلاف آهي. ٻنهي 1963ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ملاقات ڪئي ۽ سياسي معاملن تي ڳالهه ٻولهه ڪئي هئي؛ 1979ع ۾ خميني جي ايران واپسيءَ کان اڳ سندس نمائندن مودودي سان پاڪستان ۾ ملاقات پڻ ڪئي.<ref name="IranTranslation"/> پر ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ تہ خميني جو اسلامي حڪومت وارو نظريو سڌي طرح مودودي کان ورتل هو، scholarly consensus ناهي. ايراني انقلاب جي مؤرخ [[سعيد امير ارجمند]] اهڙي سڌي نظرياتي اثر تي شڪ ظاهر ڪيو آهي؛ ساڳئي وقت تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جون عربي ۽ فارسي ترجمو ٿيل لکڻيون خميني جي ڪيترن حامين ۾ پڙهيون وينديون هيون ۽ 1979ع جي انقلاب جي سياسي ٻولي ۽ نعرن تي سندس اصطلاحن جو ڪجهه اثر پيو.<ref name="IranTranslation"/> ان ڪري مودودي ۽ ايراني انقلاب جي لاڳاپي کي '''فڪري اثر ۽ اصطلاحي مشابهت''' جي سطح تي بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي، نہ تہ خميني جي [[ولايت فقيه]] واري نظريي کي مودودي مان نڪتل قرار ڏيڻ. === ترڪي === [[ترڪي]] ۾ مودودي جو نالو عام طور '''Mevdudi''' جي صورت ۾ لکيو ويو. 1960ع واري ڏهاڪي کان سندس تصنيفن جا ترڪي ترجما تيزيءَ سان شايع ٿيڻ شروع ٿيا ۽ ڪجهه سالن اندر سندس اهم لکڻين جو وڏو حصو ترڪي پڙهندڙن لاءِ موجود ٿي ويو.<ref name="Vomel2022">{{cite book |last=Vömel |first=Jan-Markus |chapter=Global Intellectual Transfers and the Making of Turkish High Islamism, c. 1960–1995 |title=The Turkish Connection: Global Intellectual Histories of the Late Ottoman Empire and Republican Turkey |publisher=De Gruyter |year=2022 |page=256 }}</ref> انهن ترجمن مودودي کي ترڪي جي اسلامي فڪري حلقن ۾ سڃاتل شخصيت بڻايو. تنهن هوندي بہ ترڪي جي اسلام پسند سياست پنهنجي عثماني ورثي، جمهوريه جي سيڪيولر نظام ۽ مقامي مذهبي تحريڪن مان پڻ ٺهي، تنهنڪري ان کي مودودي جي فڪر جو سادو تسلسل قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Vomel2022"/> === ڏکڻ اوڀر ايشيا === مودودي جو اثر [[ملائيشيا]]، [[انڊونيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين مسلم سماجن تائين پڻ پهتو. سندس ڪتابن جا ترجما، اسلامي شاگرد تحريڪون ۽ بين الاقوامي اسلامي تنظيمي رابطا سندس فڪر جي منتقلي جا اهم وسيلا بڻيا.<ref name="Nasr1996Legacy"/> خاص طور تعليم يافته مسلمان نوجوانن ۾ اسلام کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام طور ڏسڻ، اسلامي رياست، اخلاقي اصلاح ۽ منظم دعوتي تحريڪ جا تصور مودودي جي تحريرن وسيلي گردش ۾ آيا. پر انهن ملڪن ۾ سندس فڪر کي مقامي سياسي ۽ مذهبي روايتن مطابق تبديل ڪري قبول ڪيو ويو؛ ان ڪري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي اسلامي تحريڪن کي جماعت اسلاميءَ جون سڌيون نقلون سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> === اسلامي معاشيات ۽ بئنڪنگ === مودودي جديد '''[[اسلامي معاشيات]]''' جي ابتدائي نظرياتي ليکڪن مان پڻ شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ بعد ۾ شايع ٿيل ''Economic System of Islam'' ۾ سود جي خاتمي، زڪوات، ملڪيت جي حق، معاشي انصاف ۽ سرمائي ۽ محنت جي تعلق بابت خيال پيش ڪيا ويا. اسلامي معاشيات بابت بعد واري ادب ۾ سندس اهم اثر خاص طور [[ربا]] کي جديد بئنڪ جي هر قسم جي مقرر سود سان ڳنڍڻ ۽ سود کان پاڪ مالي نظام کي اسلامي رياست جي لازمي حصي طور پيش ڪرڻ ۾ ڏٺو ويو آهي.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |year=2004 |volume=94 |issue=2 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> هن سودي قرض جي متبادل طور نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت تي ٻڌل سرمائيڪاريءَ جي حمايت ڪئي. بعد واري اسلامي بئنڪنگ صنعت ۾ اهڙا تصور اهم ٿيا، جيتوڻيڪ جديد اسلامي بئنڪن جا عملي مالي اوزار مودودي جي اصل تجويزن کان گهڻو وڌيڪ پيچيده آهن. مودودي کي جديد اسلامي معاشيات جو اڪيلو باني قرار ڏيڻ بہ درست نہ ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ ساڳئي دور ۽ ان کان پوءِ ٻين مسلمان معاشيات دانن ۽ فقيهن پڻ هن شعبي جي نظرياتي ۽ عملي تعمير ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004"/> === قرآن جي تفسير تي اثر === مودودي جو سڀ کان وسيع پڙهيو ويندڙ علمي ڪم '''[[تفہيم القرآن]]''' آهي. هي اردو تفسير تقريباً ٽيهن سالن جي عرصي ۾ تيار ٿيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ قرآن جي روايتي تفسير سان گڏ جديد سماجي، سياسي ۽ اخلاقي مسئلن بابت تشريح شامل ڪئي وئي. ''تفہيم القرآن'' جو انداز خاص طور جديد تعليم يافته عام پڙهندڙ کي سامهون رکي تيار ڪيو ويو هو. مودودي آيتن جي لغوي ۽ تاريخي وضاحت سان گڏ انهن مان سماجي ۽ سياسي اصول اخذ ڪندو هو. سندس سليس اردو ۽ منظم استدلال سبب هي تفسير ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي پڙهيو ويو ۽ ٻين ٻولين ۾ پڻ ترجمو ٿيو.<ref name="Mir2026"/> ان جي تفسيرن تي اختلاف پڻ رهيا آهن. روايتي عالمن مان ڪن سندس سياسي اصطلاحن ۽ قرآن جي ڪجهه بنيادي لفظن—جهڙوڪ ''الهٰ''، ''رب''، ''دين'' ۽ ''عبادت''—جي سياسي ۽ حاڪميت سان ڳنڍيل تشريح تي تنقيد ڪئي. ان جي باوجود، انهن اصطلاحن بابت سندس تشريح جديد اسلام پسند فڪر جي لغت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Hartung2014"/> === بعد وارين اسلام پسند ۽ شدت پسند تحريڪن تي اثر === مودودي جي فڪر جو سڀ کان تڪراري ورثو ان جو بعد وارين اسلام پسند ۽ ڪجهه شدت پسند تحريڪن سان تعلق آهي. جديد مطالعي ۾ کيس [[حسن البنا]] ۽ [[سيد قطب]] سان گڏ ويهين صديءَ جي اسلام پسند فڪر جي اهم canonical ليکڪن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="PrincetonIslamist">{{cite book |editor1-last=Euben |editor1-first=Roxanne L. |editor2-last=Zaman |editor2-first=Muhammad Qasim |title=Princeton Readings in Islamist Thought: Texts and Contexts from al-Banna to Bin Laden |publisher=Princeton University Press |year=2009 |pages=79–106 }}</ref> سندس '''حاڪميتِ الٰهي'''، اسلامي نظام، جاهليت ۽ اسلامي انقلاب جهڙا تصور بعد جي مختلف تحريڪن ۾ ٻيهر استعمال ٿيا. خاص طور سيد قطب جي ذريعي انهن مان ڪجهه تصورن جو اثر بعد ۾ پيدا ٿيندڙ وڌيڪ سخت گير تحريڪن تائين پهتو.<ref name="TheonomicShift"/> پر هتي هڪ اهم تاريخي فرق ضروري آهي: مودودي پاڻ منظم جماعت، ڊگهي مدي واري اخلاقي ۽ تعليمي تربيت، ۽ وڏي حد تائين آئيني سياسي عمل کي سماجي تبديليءَ جو طريقو سمجهندو هو. هن پاڪستان ۾ پنهنجي جماعت کي حڪومت جي سخت دٻاءَ باوجود مسلسل ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل نہ ڪيو. تنهنڪري هر اهڙي بعد واري تنظيم جيڪا سندس اصطلاح استعمال ڪري، ان جي حڪمت عملي يا تشدد کي سڌو مودودي ڏانهن منسوب ڪرڻ تاريخي لحاظ کان درست ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> ان جي ابتڙ، سندس لکڻين ۾ عالمي اسلامي نظام، غير اسلامي سياسي حاڪميت جي خاتمي ۽ جهاد بابت اهڙا نظرياتي عنصر ضرور موجود آهن جن کي بعد وارين وڌيڪ انقلابي تحريڪن پنهنجي مخصوص حالتن مطابق نئين معنيٰ ڏني. ان ڪري scholarship ۾ سندس ورثي بابت ٻنهي پاسن—'''آئيني جماعت سازي''' ۽ '''انقلابي اسلامي نظريي'''—کي گڏ پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> === فڪري اثر جو خلاصو === مودودي جي عالمي اثر کي هيٺين ريت اختصار سان ڏيکاري سگهجي ٿو: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#274c77; color:white;" | ميدان ! style="background:#3a6ea5; color:white;" | بنيادي تصور يا ڪم ! style="background:#6096ba; color:white;" | بعد وارو اثر ! style="background:#a3cef1;" | اهم علائقو |- | سياسي فڪر | حاڪميتِ الٰهي، اسلامي رياست، اسلامي جمهوريت | جديد اسلام پسند سياسي نظريي جي تشڪيل | ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر |- | تنظيمي سياست | [[جماعت اسلامي]] | نظرياتي ڪارڪنن تي ٻڌل اسلامي سياسي جماعت جو نمونو | پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش |- | قرآن جي تفسير | ''[[تفہيم القرآن]]'' | جديد سماجي ۽ سياسي رخ رکندڙ قرآن فهم | ڏکڻ ايشيا ۽ ترجمن وسيلي ٻيا ملڪ |- | اسلامي معاشيات | ربا جي خاتمي ۽ اسلامي معاشي نظام | اسلامي معاشيات ۽ سود کان پاڪ بئنڪنگ جي بحثن تي اثر | پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا |- | عرب اسلام پسندي | حاڪميت، جاهليت، انقلاب ۽ نظام | [[سيد قطب]] سميت اسلام پسند فڪري حلقن ۾ قبول ۽ نئين تشريح | مصر ۽ عرب دنيا |- | ايران | اسلامي حڪومت ۽ مغربي سياسي نظام جي تنقيد | فارسي ترجما ۽ انقلابي اسلامي سياسي ٻوليءَ تي محدود/بحث هيٺ اثر | ايران |- | ترڪي | اسلام کي مڪمل نظام طور پيش ڪرڻ | 1960ع کان پوءِ اسلام پسند فڪري حلقن ۾ ترجما ۽ مطالعو | ترڪي |- | عالمي اسلامي احياءُ | دين کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام سمجهڻ | مختلف اسلامي تحريڪن طرفان مقامي حالتن مطابق قبول ۽ تبديلي | آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين |} === علمي جائزو === مودودي بابت جديد علمي جائزو هڪ رخ وارو ناهي. سندس حامين لاءِ هو اسلامي فڪر جي تجديد ڪندڙ، قرآن جو مفسر ۽ جديد حالتن ۾ اسلامي سماجي نظام جي تشريح ڪندڙ مفڪر آهي. سياسي اسلام جي تاريخ پڙهندڙ ڪيترن محققن لاءِ هو جديد اسلام پسنديءَ جو بنيادي نظرياتي معمار آهي، جڏهن تہ نقادن سندس نظرياتي رياست، مذهبي اقليتن، عورتن، سياسي pluralism ۽ حاڪميت بابت تصورن کي جديد برابر شهريت ۽ لبرل جمهوريت سان تڪرار ۾ ڏٺو آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/><ref name="Hartung2014"/> انهيءَ ڪري سندس تاريخي اهميت ڪنهن هڪ سياسي نتيجي ۾ نہ، پر ان ڳالهه ۾ پڻ آهي تہ هن ويهين صديءَ ۾ اسلام بابت بحث جي ٻولي تبديل ڪرڻ ۾ حصو ورتو. ''اسلامي رياست''، ''اسلامي انقلاب''، ''اسلامي نظامِ حيات'' ۽ خدا جي سياسي حاڪميت جهڙا تصور سندس لکڻين وسيلي وڏي مسلم عوامي ۽ سياسي بحث ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري ويا.<ref name="Nasr1996Legacy"/><ref name="Pervez2026"/> سندس اثر جي پائيداريءَ جو هڪ سبب سندس لکڻين جو انداز پڻ هو. هن پيچيده مذهبي ۽ سياسي دليلن کي نسبتاً سليس اردو ۾ پيش ڪيو، جنهن ڪري اهي رڳو روايتي عالمن بدران جديد تعليم يافته مسلمانن تائين به پهتا. سندس تحريرون سندس حياتيءَ کان پوءِ به ترجمن، جماعت اسلاميءَ جي ادارن ۽ ٻين اسلامي تحريڪن وسيلي گردش ۾ رهيون آهن.<ref name="Mir2026"/> 2026ع ۾ شايع ٿيل ''Oxford Handbook of Islamic Reform'' پڻ مودودي کي جديد اسلامي اصلاح ۽ احياءَ جي اهم شخصيتن ۾ شامل ڪري ٿو ۽ سندس عالمي اثر کي سندس وسيع تصنيفي ڪم، خدا جي حاڪميت جي نظريي ۽ هڪ پائيدار تنظيم ــ جماعت اسلامي ــ جي قيام سان ڳنڍي ٿو.<ref name="Pervez2026"/> == آخري زندگي، بيماري ۽ وفات == مودودي پنهنجي زندگيءَ جي وڏي حصي دوران گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت خاص طور خراب رهي ۽ هو وقت بوقت بستري تائين محدود رهيو؛ 1969ع ۾ علاج لاءِ [[برطانيا]] پڻ ويو.<ref name="Nasr1996p127">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1972ع ۾ هن [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي معاملن تي راءِ ڏيڻ ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. سندس آخري دور ۾ صحت جا مسئلا وڌندا ويا.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1979ع ۾ سندس پراڻي گردن جي بيماري وڌيڪ سنگين ٿي ۽ دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس هڪ پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيو يارڪ]] جي هڪ اسپتال ۾ داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="Nasr1996p127"/> مودودي 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 75 سال هئي.<ref name="Tareen2011">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو، جتي وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> [[File:Grave maududi.jpg|thumb|مودودي جي قبر، [[اڇرا]]، [[لاهور]]]] سندس جنازي نماز سان لاڳاپيل تقريبن ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهو شريڪ ٿيا. [[يوسف القرضاوي]] سندس جنازي نماز پڙهائيندڙ مشهور عالمن مان هو.<ref>{{cite web |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |url=https://dailypakistan.com.pk/02-Oct-2014/149195 |website=Daily Pakistan |date=2 October 2014 |access-date=7 October 2026 }}</ref> == اعزاز == مودودي کي 1979ع ۾ [[King Faisal International Prize|شاهه فيصل عالمي انعام]] جي اسلامي خدمتن واري شعبي جو انعام ڏنو ويو. اهو سندس زندگيءَ جي آخري سال ۾ ملندڙ اهم بين الاقوامي اعزازن مان هو. == تصنيفي ڪم == مودودي هڪ انتهائي گهڻو لکندڙ مصنف، صحافي، مفسر ۽ سياسي مفڪر هو. سندس لکڻيون قرآن جي تفسير، [[حديث]] ۽ [[سنت]]، علمِ ڪلام، اسلامي قانون، اخلاق، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم سميت ڪيترن ئي شعبن تي پکڙيل آهن.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> سندس لکڻين جو بنيادي گڏيل موضوع اسلام کي هڪ مڪمل ۽ باهمي طور ڳنڍيل '''نظامِ حيات''' طور پيش ڪرڻ هو. [[مستنصر مير]] موجب مودودي مختلف علمي شعبن تي لکندي به انهن کي هڪ ئي وسيع تصور سان ڳنڍيو: اسلام فرد جي عقيدي ۽ عبادت تائين محدود نه، پر اخلاقي، سماجي، اقتصادي ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ پڻ هڪ جامع نظام آهي.<ref name="Mir2026"/> مودودي پنهنجي لکڻين لاءِ بنيادي طور [[اردو]] استعمال ڪئي. سندس ڪيترائي مضمون پهرين سندس رسالي ''ترجمان القرآن'' ۾ قسطن جي صورت ۾ ڇپيا ۽ بعد ۾ ڪتابن جي صورت ۾ شايع ٿيا. سندس اهم ڪتابن مان گهڻن جا [[عربي]]، [[انگريزي]] ۽ ٻين اسلامي ۽ مغربي ٻولين ۾ ترجما ٿيا.<ref name="MirLife2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Introduction: Mawdudi’s life, personality, and works |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=1–18 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0001 }}</ref> سندس سليس ۽ عام پڙهندڙ لاءِ نسبتاً رسائي لائق اردو سندس فڪر جي ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[شير علي ترين]] موجب سندس اهم لکڻين جا انگريزيءَ ۾ ۽ ڪيترن جا عربي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجما ٿيا، جڏهن تہ ''تفہيم القرآن'' ڏکڻ ايشيا اندر ۽ ان کان ٻاهر پڻ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name="Tareen2011"/> === تفهيم القرآن === {{main|تفهيم القرآن}} مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف '''''[[تفهيم القرآن]]''''' آهي، جيڪا قرآن جو اردو ترجمو ۽ گهڻ-جلدي تفسير آهي. هن ان تي لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين ڪم ڪيو ۽ 1972ع ۾ ان کي مڪمل ڪيو.<ref name="Mir2026"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ آيتن جي ترجمي ۽ تشريح سان گڏ سورتن جو تاريخي پسمنظر، موضوعاتي تعارف، سماجي ۽ سياسي مسئلن بابت بحث ۽ مختلف هنڌن بابت وضاحتي مواد شامل آهي. مودودي قرآن کي جديد پڙهندڙ لاءِ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪندي ان جي هدايت کي انفرادي ۽ اجتماعي زندگي ٻنهي سان ڳنڍيو.<ref name="MirDomains2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Domains of thought and action |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=57–144 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0003 }}</ref> هي تفسير بعد ۾ مختلف ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ مودودي جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="Tareen2011"/> === الجهاد في الاسلام === مودودي جي ابتدائي اهم تصنيف '''''الجهاد في الاسلام''''' هئي. هن ان تي ڪم 1920ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيو؛ ان جو مواد پهرين قسطن ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. ڪتاب ۾ مودودي اسلامي قانون ۽ تاريخ جي تناظر ۾ جنگ، امن ۽ جهاد بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو. هي تصنيف سندس شروعاتي فڪري شهرت جو اهم سبب بڻي ۽ بعد جي لکڻين ۾ اسلامي سياسي نظام، رياست ۽ جهاد بابت سندس خيالن جي تشڪيل لاءِ پڻ اهم رهي.<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Jamal |title=Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām: A Neglected Document |journal=Zeitschrift für Religionswissenschaft |year=2009 |volume=17 |issue=1 |pages=61–84 |doi=10.1515/zfr.2009.17.1.61 }}</ref> === پرده === '''''پرده''''' ۾ مودودي عورتن ۽ مردن جي سماجي تعلق، لباس، حجاب، خاندان ۽ صنفي اختلاط بابت پنهنجا نظريا تفصيل سان بيان ڪيا. هي ڪتاب سندس سماجي فڪر جي اهم تصنيفن مان آهي، پر عورتن جي سماجي ۽ سياسي ڪردار بابت ان ۾ پيش ڪيل خيال جديد دور ۾ تنقيد ۽ بحث جو موضوع پڻ رهيا آهن. === اسلامي قانون ۽ دستور === '''''Islamic Law and Constitution''''' جي نالي سان انگريزيءَ ۾ مشهور لکڻين جي مجموعي ۾ مودودي اسلامي رياست، شريعت، قانونسازي، حاڪميت، خلافت، جمهوريت، اقليتن ۽ آئين بابت پنهنجا سياسي ۽ قانوني تصور بيان ڪيا. سندس جديد '''اسلامي رياست''' واري تصور کي سمجهڻ لاءِ هي سندس اهم ترين سياسي تصنيفن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> === خلافت ۽ ملوڪيت === '''''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]''''' مودودي جي تاريخي ۽ سياسي طور سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل ڪتابن مان آهي. ان ۾ هن ابتدائي اسلامي خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن سياسي تبديليءَ جو تنقيدي جائزو ورتو. ڪتاب خاص طور پهرين مسلمان حڪمرانن کان پوءِ اسلامي سياسي اقتدار جي نوعيت بابت بحث سبب مختلف مذهبي عالمن وچ ۾ اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="MirDomains2026"/> === قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون === '''''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون''''' ۾ مودودي قرآن جي چئن اصطلاحن ــ '''الهٰ، رب، عبادت ۽ دين''' ــ جي تشريح ڪئي. هن انهن لفظن کي رڳو محدود مذهبي معنائن ۾ نه، پر اقتدار، اطاعت ۽ زندگيءَ جي مجموعي نظام سان پڻ ڳنڍيو. اهي تشريحون سندس سياسي-مذهبي فڪر جي اهم بنيادن مان بڻيون، جيتوڻيڪ ٻين اسلامي عالمن سندس ڪجهه تعبيرن سان اختلاف پڻ ڪيو آهي.<ref name="MirThemes2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Central themes of Mawdudi’s writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=19–56 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0002 }}</ref> == چونڊ ڪتابيات == مودودي جي لکڻين جو تعداد تمام وڏو آهي ۽ مختلف ڇاپن، مجموعن ۽ ترجمن ۾ ڪتابن جا عنوان ڪڏهن مختلف صورتن ۾ ڏنا ويا آهن. سندس اهم تصنيفن مان هيٺيان شامل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#264653;color:white;" | تصنيف ! style="background:#2a9d8f;color:white;" | موضوع ! style="background:#457b9d;color:white;" | مختصر وضاحت |- | ''[[تفهيم القرآن]]'' | قرآن جي تفسير | گهڻ-جلدي اردو ترجمو ۽ تفسير؛ مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف |- | ''الجهاد في الاسلام'' | جهاد، جنگ ۽ سياسي نظريو | سندس ابتدائي اهم تصنيفن مان؛ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ لکڻ شروع ڪيائين |- | ''دينيّات'' / ''Towards Understanding Islam'' | اسلام جو تعارف | اسلام جي بنيادي عقيدن، عبادتن ۽ نظامِ زندگيءَ جو عام پڙهندڙ لاءِ تعارف |- | ''پردہ'' | عورت، خاندان ۽ سماج | حجاب، صنفي تعلقن ۽ اسلامي سماجي نظام بابت سندس نظريا |- | ''اسلامي قانون ۽ دستور'' | قانون ۽ سياست | اسلامي رياست، شريعت، آئين، حاڪميت ۽ قانونسازي |- | ''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]'' | اسلامي سياسي تاريخ | خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن تبديليءَ جو تنقيدي مطالعو |- | ''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون'' | قرآني اصطلاح | الهٰ، رب، عبادت ۽ دين جي مودودي واري تشريح |- | ''اسلامي نظامِ زندگي'' | سماجي ۽ سياسي فڪر | اسلام کي جامع نظامِ حيات طور بيان ڪندڙ تحريرون |- | ''اسلام جو معاشي نظام'' | [[اسلامي معاشيات]] | ملڪيت، ربا، زڪوات، سرمائي ۽ معاشي انصاف بابت بحث |- | ''اسلامي رياست'' | سياسي نظريو | اسلامي حڪومت ۽ رياست جي اصولن بابت تحريرون |- | ''تجديد و احياءِ دين'' | اسلامي تجديد | اسلامي تاريخ ۾ مجدد ۽ تجديد جي تصور بابت بحث |- | ''سنت جي آئيني حيثيت'' | حديث ۽ سنت | اسلامي قانون ۽ ديني حجت طور سنت جي حيثيت جو دفاع |- | ''رسائل و مسائل'' | مختلف مذهبي موضوع | مختلف سوالن جي جوابن ۽ فڪري مضمونن جا مجموعا |- | ''سيرت سرور عالم'' | [[محمد|محمد ﷺ]] جي سيرت | پيغمبر اسلام جي زندگي ۽ پيغام بابت تصنيف |} === انگريزي ترجمن ۾ مشهور ڪتاب === سندس ڪيترين تصنيفن جا انگريزي ترجما مختلف عنوانن هيٺ شايع ٿيا آهن، جن ۾ هي شامل آهن: * ''Towards Understanding Islam'' * ''Purdah and the Status of Woman in Islam'' * ''The Islamic Law and Constitution'' * ''Let Us Be Muslims'' * ''The Islamic Way of Life'' * ''A Short History of the Revivalist Movement in Islam'' * ''Human Rights in Islam'' * ''Four Basic Qur'anic Terms'' * ''The Process of Islamic Revolution'' * ''Unity of the Muslim World'' * ''The Moral Foundations of the Islamic Movement'' * ''Economic System of Islam'' * ''The Road to Peace and Salvation'' * ''The Qadiani Problem'' * ''The Question of Dress'' * ''The Rights of Non-Muslims in Islamic State'' * ''Caliphate and Kingship'' * ''Islamic Law and its Introduction in Pakistan'' * ''Khutabat: Fundamentals of Islam'' == چونڊ زماني وار خاڪو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#283618;color:white;" | سال ! style="background:#606c38;color:white;" | واقعو |- | 1903ع | [[اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ ڄائو |- | 1918ع | صحافت سان عملي وابستگي شروع ڪئي |- | 1920ع | جبلپور جي روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو |- | 1920ع وارو ڏهاڪو | دهليءَ ۾ صحافت ۽ ديني مطالعي سان لاڳاپيل رهيو |- | 1927ع | ''الجهاد في الاسلام'' لکڻ ۽ شايع ڪرائڻ جو ابتدائي سلسلو شروع ٿيو |- | 1932ع–1933ع | ''ترجمان القرآن'' سان سندس ڊگهي ادارت ۽ فڪري سرگرميءَ جو دور شروع ٿيو |- | 1938ع | [[پٺاڻ ڪوٽ]] ويجهو دارالاسلام منصوبي سان وابسته ٿيو |- | 1941ع | [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو |- | 1942ع | ''[[تفهيم القرآن]]'' تي ڪم شروع ڪيو |- | 1947ع | ورهاڱي کان پوءِ پاڪستان منتقل ٿيو |- | 1948ع | پاڪستان ۾ اسلامي آئين ۽ رياست لاءِ مهم؛ بعد ۾ گرفتار ٿيو |- | 1953ع | احمديه مخالف تحريڪ جي پسمنظر ۾ فوجي عدالت موت جي سزا ٻڌائي؛ سزا بعد ۾ عمر قيد ۾ تبديل ۽ پوءِ ختم ڪئي وئي |- | 1964ع | جماعت اسلامي خلاف حڪومتي ڪارروائي دوران ٻيهر قيد ٿيو |- | 1972ع | ''تفهيم القرآن'' مڪمل ڪيو؛ جماعت اسلاميءَ جي امير جي عهدي تان پڻ الڳ ٿيو |- | 1979ع | [[شاهه فيصل عالمي انعام]] حاصل ڪيو |- | 22 سيپٽمبر 1979ع | [[بفيلو، نيو يارڪ]]، آمريڪا ۾ وفات |- | 1979ع | [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ دفن ڪيو ويو |} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }} * {{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }} * {{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }} * {{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }} == پڻ ڏسو == * [[جماعت اسلامي]] * [[جماعت اسلامي پاڪستان]] * [[اسلام پسندي]] * [[اسلامي رياست]] * [[اسلامي احياءُ]] * [[اسلامي معاشيات]] * [[تفهيم القرآن]] * [[خلافت ۽ ملوڪيت]] * [[سيد قطب]] * [[محمد اقبال]] == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Abul A'la Maududi}} {{Wikiquote}} == حوالا == {{Reflist}} {{Authority control}} pwb67kbt2iy85avo7ktm2jnofine0fh 417607 417606 2026-10-06T21:59:29Z Intisar Ali 8681 417607 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ ۽ جماعت اسلامي جو باني (1903–1979)}} {{Infobox religious biography | name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | image = أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg | caption = سيد ابوالاعلى مودودي | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | birth_name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | birth_date = {{Birth date|1903|9|25|df=y}} | birth_place = [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1979|9|22|1903|9|25|df=y}} | death_place = [[بفيلو، نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]] | resting_place = [[اڇرا]]، [[لاهور]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | occupation = اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ، صحافي، مفسر ۽ سياسي اڳواڻ | notable_works = ''[[تفہيم القرآن]]''، ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' | known_for = [[جماعت اسلامي]] جو قيام، اسلامي سياسي فڪر | movement = [[جماعت اسلامي]] | founder = [[جماعت اسلامي]] | awards = [[شاهه فيصل عالمي انعام]]، 1979ع }} '''سيد ابو الاعلىٰ مودودي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Abul A'la Maududi}} (25 سيپٽمبر 1903ع – 22 سيپٽمبر 1979ع) ننڍي کنڊ جو اسلامي عالم، قرآن جو مفسر، صحافي، ليکڪ، سياسي مفڪر ۽ [[جماعت اسلامي]] جو باني هو.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-509695-8 }}</ref> هن ويهين صديءَ ۾ اسلام کي رڳو شخصي عقيدي يا عبادتن جي دائري بدران سماجي، سياسي، قانوني ۽ معاشي نظام طور بيان ڪرڻ لاءِ هڪ منظم فڪري خاڪو پيش ڪيو. جديد تحقيق ۾ کيس جديد اسلامي احياءَ ۽ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم ترين نظريه سازن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009230438 |isbn=9781009230438 }}</ref> مودودي جي لکڻين ۾ [[قرآن جي تفسير]]، حديث، اسلامي قانون، سياست، معيشت، سماج، اخلاق، قومپرستي، سيڪيولرزم، عورتن جي سماجي حيثيت ۽ اسلامي رياست جهڙا موضوع شامل آهن. سندس سڀ کان وڏي علمي تصنيف اردو تفسير ''[[تفہيم القرآن]]'' آهي، جڏهن تہ ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' ۽ ٻيا ڪيترائي ڪتاب پڻ سندس مشهور تصنيفن ۾ شامل آهن.<ref name="Nasr1996"/> سندس تحريرون اردو مان عربي، انگريزي، بنگالي، هندي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيون ۽ سندس فڪر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ٻين مسلم معاشرن جي اسلامي احيائي تحريڪن تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Nasr1996"/> 26 آگسٽ 1941ع تي مودودي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو پاڪستان آيو ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي ذريعي ملڪ جي آئين ۽ رياستي نظام کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي اصولن تي قائم ڪرڻ جي سياسي مهم هلائيندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> سندس سياسي ۽ مذهبي نظرين جا ڪيترائي پهلو—خاص ڪري اسلامي رياست، حاڪميت، جمهوريت، عورتن، غير مسلم شهرين، جهاد ۽ اسلامي قانون بابت موقف—علمي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Iqtidar2026"/> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul Ala'a Al-Mowdoodi |url=https://kingfaisalprize.org/ar/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |publisher=King Faisal Foundation |access-date=7 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == ابو الاعلىٰ مودودي 25 سيپٽمبر 1903ع تي [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، ان وقت جي نوابي [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ پيدا ٿيو.<ref name="KFP1979"/> سندس خاندان دهليءَ جي اشرافيه سان تاريخي نسبت رکندڙ سيد خاندان هو.<ref name="Qasmi2017">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |editor-last1=Qasmi |editor-first1=Ali Usman |editor-last2=Robb |editor-first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |doi=10.1017/9781108628012 }}</ref> مودودي پنهنجي دور جي ڪيترن روايتي عالمن جي ابتڙ ڪنهن هڪ مدرسي جي باقاعده ڊگهي نصابي تعليم مان فارغ ٿيل عالم نه هو. سندس تعليم جو وڏو حصو گهر، ذاتي مطالعي ۽ مختلف استادن وٽ حاصل ڪيل تعليم تي ٻڌل هو. ان هوندي به هن عربي، فارسي ۽ اسلامي علوم جو مطالعو ڪيو ۽ بعد ۾ قرآن، حديث، فقه ۽ جديد سياسي فڪر بابت وسيع لکڻيون ڪيون. مورخ علي عثمان قاسمي موجب، مدرسي جي روايتي رسمي تربيت نه هئڻ باوجود مودودي ڪلاسيڪي اسلامي روايت سان گڏ جديد مغربي سياسي فڪر جي به قابل ذڪر ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> سندس والد سيد احمد حسن مودودي وڪالت سان وابسته هو ۽ مذهبي رجحان رکندو هو. ابتدائي عمر ۾ مودودي کي گهر ۾ عربي، فارسي، قرآن ۽ اسلامي تعليم ڏني وئي. سندس رسمي تعليم گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي؛ والد جي بيماري ۽ پوءِ خاندان جي معاشي حالتن سبب نوجوان مودودي کي نسبتاً ننڍي عمر ۾ عملي زندگي اختيار ڪرڻي پئي.<ref name="Nasr1996"/> == صحافتي زندگي == مودودي جي عملي زندگيءَ جي شروعات بنيادي طور [[صحافت]] سان ٿي، ۽ اهو تجربو سندس بعد واري لکڻيءَ جي اسلوب ۽ سياسي فڪر تي نمايان اثرانداز ٿيو. قاسمي موجب، مسجد يا مدرسي سان مستقل وابستگي بدران صحافت مان ڪيريئر شروع ڪرڻ کيس هندستان جي آئيني مستقبل، مسلمانن جي سياسي نمائندگي، هندو-مسلم لاڳاپن ۽ برطانوي اقتدار کان پوءِ ممڪن سياسي نظام بابت هلندڙ بحثن سان سڌي واقفيت ڏني.<ref name="Qasmi2017"/> نوجوانيءَ ۾ هن مختلف اخبارن سان ڪم ڪيو. 1918ع ڌاري سندس صحافتي زندگي شروع ٿي ۽ پوءِ هو جبلپور مان نڪرندڙ روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو. بعد ۾ دهليءَ ۾ مسلمان صحافت سان ڪم ڪيائين. هن ''مسلم'' ۽ پوءِ [[جمعيت علماءِ هند]] سان لاڳاپيل اخبار ''الجمعية'' جي ادارت پڻ ڪئي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Qasmi2017"/> صحافت مودودي لاءِ رڳو پيشو نه رهي؛ اها سندس سياسي ۽ مذهبي خيالن جي تشڪيل جو اهم ذريعو بڻجي وئي. سندس تحرير جو انداز روايتي عالماڻي نثر کان نسبتاً مختلف، سڌو ۽ عام پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ جوڳو هو. ان وسيلي هو پيچيده مذهبي ۽ سياسي تصورن کي جديد سياسي اصطلاحن سان پيش ڪرڻ لڳو.<ref name="Qasmi2017"/> == علمي ۽ فڪري تشڪيل == 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان ۾ فرقيواراڻي تشدد، خلافت تحريڪ کان پوءِ جي سياسي صورتحال ۽ اسلام ۽ جهاد بابت ٿيندڙ بحثن مودودي جي فڪري ارتقا تي اثر وڌو. ان ماحول ۾ هن جهاد جي اسلامي تصور بابت لکڻ شروع ڪيو، جنهن جو نتيجو سندس ابتدائي اهم تصنيف ''الجهاد في الإسلام'' جي صورت ۾ نڪتو. ڪتاب جو مواد پهرين قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Iqtidar2026"/> ''الجهاد في الإسلام'' مودودي جي شروعاتي دور جي اهم تصنيفن مان هئي. جديد Cambridge edition هن ڪتاب کي سندس شروعاتي ۽ اثرائتي سياسي تحريرن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان کي نوآبادياتي دور، تشدد جي جواز، اسلامي سياسي نظام ۽ جديد رياست بابت سندس وسيع فڪر جي پسمنظر ۾ رکي ٿي.<ref name="Iqtidar2026"/> مودودي جو فڪر وقت سان هڪ اهڙي نظريي ڏانهن وڌيو جنهن ۾ اسلام کي مڪمل طرزِ حيات قرار ڏنو ويو. سندس نظر ۾ دين جي دائري ۾ فردي عبادت سان گڏ سياست، معيشت، قانون، سماج ۽ رياست پڻ شامل هئا. ولي نصر جي تجزيي موجب مودودي جديد دور ۾ سياسي اسلام جو هڪ منظم نظرياتي خاڪو تيار ڪيو ۽ ان نظريي کي عملي سماجي تحريڪ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> بهرحال، جديد علمي تحقيق مودودي جي فڪري تشڪيل کي صرف ”اولهه جي مخالفت“ جو نتيجو نٿي سمجهي. نصر ان کي برطانوي هندستان ۾ مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ سياسي طاقت، اجتماعي سڃاڻپ، قومپرستي ۽ نوآبادياتي نظام کان پوءِ مستقبل جي رياست بابت بحثن سان پڻ ڳنڍي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == ترجمان القرآن == 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مودودي پنهنجي رسالي ''ترجمان القرآن'' جي ادارت ۽ اشاعت شروع ڪئي. اهو رسالو اڳتي هلي سندس فڪر جي تشهير جو اهم ذريعو بڻيو. ''ترجمان القرآن'' ۾ هن قرآن، اسلامي تاريخ، سياست، قومپرستي، جديد تهذيب، مسلمانن جي اجتماعي حالت ۽ اسلامي نظام بابت مسلسل مضمون لکيا.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> هن دور تائين مودودي روايتي صحافي کان هڪ منظم مذهبي-سياسي مفڪر ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو. سندس لکڻين ۾ اهو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو تہ مسلمانن جي مسئلن جو حل رڳو سياسي نمائندگي يا اقتدار ۾ حصي حاصل ڪرڻ ۾ نه، پر فرد ۽ سماج کي اسلامي اصولن مطابق نئين سر منظم ڪرڻ ۾ آهي.<ref name="Nasr1996"/> == علامه اقبال ۽ دارالاسلام == 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ مودودي جو رابطو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] ۽ چوڌري نياز علي خان سان ٿيو. چوڌري نياز علي خان پنجاب ۾ هڪ علمي ۽ ديني مرڪز قائم ڪرڻ لاءِ زمين وقف ڪئي هئي، جنهن کي ''دارالاسلام'' جي نالي سان سڃاتو ويو. 1938ع ۾ مودودي حيدرآباد دکن ڇڏي [[پٺاڻ ڪوٽ]] ڀرسان دارالاسلام منتقل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> دارالاسلام واري دور ۾ مودودي کي پنهنجي مذهبي ۽ سماجي فڪر کي هڪ منظم تحريڪ جي صورت ڏيڻ لاءِ ماحول مليو. جيتوڻيڪ اقبال اپريل 1938ع ۾ وفات ڪري ويو، دارالاسلام جو تجربو مودودي جي بعد واري تنظيمي سوچ ۽ جماعت اسلامي جي قيام کان اڳ واري فڪري مرحلي ۾ اهم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> == هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ بابت موقف == مودودي گڏيل هندستان ۾ رائج علائقائي يا قومي قومپرستيءَ جو سخت نقاد هو. سندس نظر ۾ مسلمانن جي بنيادي اجتماعي سڃاڻپ قوم، نسل يا جاگرافي بدران اسلام سان وابسته هئڻ گهرجي. انهيءَ بنياد تي هن [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي گڏيل هندستاني قومپرستيءَ سان گڏ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي مسلمان قومپرستيءَ جي سياسي صورت تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> اهو موقف هڪ اهم تاريخي فرق پيدا ڪري ٿو: مودودي مسلمانن لاءِ اسلامي سياسي نظام جو حامي هو، پر مسلم ليگ جي قيادت هيٺ هلي رهي پاڪستان تحريڪ جي سياسي نظريي ۽ حڪمت عمليءَ سان شروع کان متفق نه هو. علي عثمان قاسمي جي تحقيق موجب مودودي مسلم ليگ ۽ [[محمد علي جناح]] تي تنقيد ڪندي دليل ڏنو تہ رڳو مسلمانن جي اڪثريت واري قومي رياست قائم ٿيڻ سان اها خود بخود ”اسلامي رياست“ نه بڻجي ويندي.<ref name="Qasmi2017"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو پاڪستان بابت ورهاڱي کان اڳ وارو موقف ۽ 1947ع کان پوءِ پاڪستان کي اسلامي رياست بنائڻ لاءِ سندس سياسي سرگرمي ٻه الڳ تاريخي مرحلا آهن؛ ٻنهي کي هڪٻئي سان ملائي پيش ڪرڻ سان سندس سياسي ارتقا جي صحيح تصوير سامهون نٿي اچي.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جو قيام == {{Main|جماعت اسلامي}} مودودي جي فڪري ۽ تنظيمي سرگرمين جو نتيجو 26 آگسٽ 1941ع تي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] جي قيام جي صورت ۾ سامهون آيو. جماعت جي قيام جو مقصد اهڙي منظم جماعت تيار ڪرڻ هو جيڪا اسلامي اصولن مطابق فرد، سماج ۽ آخرڪار رياستي نظام جي تبديلي لاءِ ڪم ڪري. مودودي جماعت جو پهريون امير چونڊيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي جي تصور ۾ جماعت محض چونڊن لاءِ قائم ڪيل سياسي پارٽي نه هئي، بلڪه هڪ نظرياتي ۽ اصلاحي تحريڪ هئي. ان جو ابتدائي طريقو تعليم، تربيت، اشاعت ۽ چونڊيل ڪارڪنن جي تياري ذريعي سماج ۾ تدريجي تبديلي آڻڻ هو. نصر موجب مودودي جي اهم جدت اها هئي تہ هن پنهنجي سياسي-مذهبي نظريي سان گڏ ان کي عملي جامو پارائڻ لاءِ هڪ منظم سماجي ۽ سياسي تنظيم جو خاڪو پڻ پيش ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> ورهاڱي کان اڳ جماعت اسلامي سڄي برطانوي هندستان جي تنظيم هئي. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت جون هندستاني ۽ پاڪستاني شاخون جدا تنظيمي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ لڳيون، جڏهن تہ مودودي پاڪستان منتقل ٿيو ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي قيادت جاري رکي.<ref name="Nasr1996"/> == پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ == 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ مودودي پاڪستان لڏي آيو ۽ [[لاهور]] سندس سياسي، علمي ۽ تنظيمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. ورهاڱي کان اڳ مسلم ليگ جي پاڪستان واري تصور تي تنقيد ڪرڻ باوجود، نئين رياست قائم ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي سرگرمين جو مرڪز پاڪستان جي آئيني ۽ قانوني ڍانچي کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي بنائڻ تي رکيو.<ref name="Nasr1996"/> هن ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي آئين ۾ خدا جي حاڪميت، اسلامي قانون جي بالادستي ۽ رياست جي اسلامي سڃاڻپ کي تسليم ڪرائڻ لاءِ مهم هلائي. پاڪستان جي رياست سان سندس تعلق ان ڪري مختلف وقتن تي تعاون، سياسي اختلاف، گرفتاري ۽ قيد جي مرحلن مان گذريو. سندس اسلامي رياست، جمهوريت ۽ آئين بابت تفصيلي نظريو بعد وارن حصن ۾ الڳ بيان ڪيو ويندو. == گرفتاريون ۽ رياست سان ٽڪراءُ == پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ مودودي ۽ حڪومت جا لاڳاپا جلد خراب ٿيا. 1948ع ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصو قيد ۾ رکيو ويو. سندس سياسي سرگرمين ۾ پاڪستان کي اسلامي آئين ڏيڻ جو مطالبو مرڪزي حيثيت اختيار ڪندو ويو.<ref name="Nasr1996"/> 1953ع ۾ پنجاب، خاص طور [[لاهور]]، ۾ احمدين خلاف تحريڪ ۽ فسادن دوران مودودي جو لکيل رسالو ''قادياني مسئلو'' پڻ شديد سياسي تڪرار جو حصو بڻيو. مارشل لا اختيارين کيس گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ موت جي سزا ٻڌائي. سزا تي عمل نه ٿيو؛ بعد ۾ اها عمر قيد ۾ تبديل ڪئي وئي ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> ان واقعي مودودي جي سياسي حيثيت کي وڏي شهرت ڏني، پر 1953ع جي تشدد ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي تنظيمن جي ڪردار، جماعت اسلامي جي ذميواري ۽ مودودي جي تحريرن جي اثر بابت تاريخي بحث کي سندس حامين جي روايت کان الڳ، معتبر ثانوي ذريعن جي بنياد تي ڏسڻ ضروري آهي. ان موضوع کي سندس احمديت بابت نظرين واري حصي ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويندو. == تفسير تفهيم القرآن == {{Main|تفهيم القرآن}} مودودي 1942ع ۾ قرآن جي اردو تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' لکڻ شروع ڪئي. اهو منصوبو لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تائين جاري رهيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ ترجمي سان گڏ تاريخي پسمنظر، آيتن جي تشريح، سماجي ۽ قانوني مسئلن ۽ مودودي جي سياسي ۽ مذهبي فڪر بابت تفصيلي حاشيا شامل آهن. هي تفسير سندس سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ وسيع اثر رکندڙ تصنيفن مان بڻيو ۽ بعد ۾ ڪيترين ٻولين ۾ ان جا ترجما ٿيا. ''تفهيم القرآن'' سندس مجموعي فڪر کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي رياست، قانون، معيشت، عورت، جهاد، غير مسلمانن ۽ سماجي نظام بابت سندس ڪيترن نظرين جي قرآني استدلال جو تفصيلي اظهار ان ۾ ملي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا == مودودي تقريباً ٽن ڏهاڪن تائين جماعت اسلامي جي قيادت ڪئي. صحت جي مسئلن ۽ تنظيمي حالتن جي پسمنظر ۾ هن 1972ع ۾ جماعت اسلامي جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. امارت ڇڏڻ کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي فڪر ۽ جماعت سان فڪري لاڳاپي ۾ سرگرم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> ساڳئي سال سندس ڊگهي عرصي کان جاري ''تفهيم القرآن'' پڻ مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ جو آخري دور بنيادي طور علمي ڪم، لکڻين ۽ خراب ٿيندڙ صحت سان لاڳاپيل رهيو. == اعزاز == 1979ع ۾ مودودي کي '''اسلام جي خدمت''' جي شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979"/> انعام جي سرڪاري فيصلي ۾ سندس اسلامي صحافت، لکڻين، ننڍي کنڊ ۾ اسلامي فڪر جي تجديد لاءِ سرگرمين ۽ اسلامي قدرن جي ترويج کي انعام ڏيڻ جا اهم سبب ڄاڻايو ويو.<ref name="KFP1979"/> [[File:أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg|thumb|ساڄو|سيد ابوالاعلىٰ مودودي، جنهن کي 1979ع ۾ اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ شاهه فيصل عالمي انعام ڏنو ويو.]] == آخري بيماري ۽ وفات == مودودي ڪيترن سالن کان گڙدن جي بيماريءَ ۾ مبتلا هو ۽ زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.<ref name="Nasr1996"/> 1979ع ۾ علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. علاج دوران سندس حالت وڌيڪ خراب ٿي ۽ 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ 75 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪيائين.<ref name="Nasr1996"/> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو. لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. [[File:Grave maududi.jpg|thumb|ساڄو|[[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ ابو الاعلىٰ مودودي جي قبر]] مودودي جي وفات سندس سياسي ۽ فڪري اثر جو خاتمو ثابت نه ٿي. سندس لکڻيون، جماعت اسلامي جو تنظيمي ڍانچو ۽ اسلامي رياست بابت سندس اصطلاحي ۽ نظرياتي تصورات ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر به جديد اسلامي سياسي تحريڪن جي بحث جو حصو بڻيا. جديد علمي ادب ۾ ان اثر جي نوعيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن، جن جو تفصيلي جائزو مضمون جي ''اثر ۽ ورثو'' واري حصي ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026"/> == فڪر ۽ نظريا == مودودي جي فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام رڳو فرد جي ذاتي عقيدي، عبادت يا روحاني زندگي تائين محدود مذهب نہ، پر انسان جي انفرادي ۽ اجتماعي زندگيءَ لاءِ هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، قانوني ۽ سياسي نظام آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت کي ان نظام جا بنيادي ماخذ قرار ڏنو ۽ جديد رياست، آئين، معيشت ۽ سماج بابت اسلامي اصطلاحن کي ويهين صديءَ جي سياسي ٻوليءَ سان ملائي هڪ منظم نظريو پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Iqtidar2020">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Theorizing Popular Sovereignty in the Colony: Abul Aʿla Maududi's “Theodemocracy” |journal=The Review of Politics |volume=82 |issue=4 |year=2020 |pages=595–617 |doi=10.1017/S0034670520000595 }}</ref> جديد عالمن مودودي جي هن فڪر کي رڳو قديم اسلامي سياسي تصورن جي بحالي قرار ڏيڻ بدران نوآبادياتي هندستان، جديد قومي رياست، عوامي حاڪميت، جمهوريت، سوشلزم ۽ يورپي سياسي نظرين سان سندس فڪري بحث جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهيو آهي.<ref name="Iqtidar2020"/><ref name="Iqtidar2026"/> خاص طور سندس ''حاڪميت''، ''اسلامي رياست'' ۽ ''اسلامي انقلاب'' جهڙا تصور بعد ۾ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم اصطلاحن ۾ شامل ٿيا.<ref name="Zaman2015">{{cite journal |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |title=The Sovereignty of God in Modern Islamic Thought |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=25 |issue=3 |year=2015 |pages=389–418 |doi=10.1017/S1356186314000561 }}</ref> === قرآن ۽ سنت === مودودي قرآن کي اسلامي فڪر ۽ قانون جو بنيادي ماخذ سمجهندو هو، پر قرآن سان گڏ [[سنت]] کي پڻ لازمي قانوني ۽ ديني حجت قرار ڏيندو هو. سندس دليل موجب قرآن پاڻ رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو، تنهنڪري اسلامي نظام کي صرف قرآن تائين محدود ڪري سنت کي قانوني حجيت کان ڌار نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Adams1983">{{cite book |last=Adams |first=Charles J. |chapter=Mawdudi and the Islamic State |editor-last=Esposito |editor-first=John L. |title=Voices of Resurgent Islam |publisher=Oxford University Press |year=1983 |pages=99–133 |isbn=9780195033404 }}</ref> سندس مشهور تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' صرف لفظي يا لغوي تفسير نہ هو؛ ان ۾ تاريخ، قانون، سياست، معيشت ۽ سماجي معاملن بابت سندس فڪري موقف پڻ وڏي پيماني تي بيان ٿيل آهي. انهيءَ ڪري ''تفهيم القرآن'' مودودي جي سياسي ۽ سماجي فڪر کي سمجهڻ لاءِ به بنيادي ماخذ آهي.<ref name="Nasr1996"/> === حاڪميتِ الٰهي === مودودي جي سياسي فڪر جو هڪ اهم تصور '''حاڪميتِ الٰهي''' هو. سندس نظر ۾ آخري ۽ مطلق حاڪميت انسان، بادشاهه، پارليامينٽ يا قوم بدران خدا جي آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙو مطلق قانون ساز اختيار حاصل نہ آهي جنهن تحت هو خدائي هدايت کان آزاد ٿي حلال ۽ حرام جا بنيادي معيار مقرر ڪري.<ref name="Zaman2015"/> محمد قاسم زمان موجب ''حاڪميتِ الٰهي'' جديد اسلام پسند سياسي فڪر جو نمايان تصور بڻيو ۽ مودودي ان جي ويهين صديءَ واري تشڪيل جي اهم ترين مفڪرن مان هو.<ref name="Zaman2015"/> جديد تحقيق ساڳئي وقت اهو پڻ واضح ڪري ٿي تہ مودودي جي حاڪميت واري تصور کي سڌي طرح وچئين دور جي اسلامي سياسي نظريي جو نقل سمجهڻ درست نہ ٿيندو؛ ان جي جديد صورت نوآبادياتي رياست، قانون سازي ۽ عوامي حاڪميت بابت جديد بحثن سان پڻ جڙيل هئي.<ref name="AlAzami2022">{{cite journal |last=Al-Azami |first=Usaama |title=Locating Ḥākimiyya in Global History: The Concept of Sovereignty in Premodern Islam and Its Reception after Mawdūdī and Quṭb |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=355–376 |doi=10.1017/S1356186321000605 }}</ref> مودودي انساني حاڪميت کي رد ڪندي اهو نہ چيو تہ رياستي انتظام ۾ ماڻهن جو ڪو ڪردار ئي نہ هجي. سندس تصور ۾ مسلمان خدا جا ''خليفا'' يا نائب آهن ۽ مقرر ڪيل اسلامي حدن اندر اجتماعي معاملن جي انتظام، مشاورت ۽ اهڙن معاملن بابت فيصلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا جن بابت شريعت ڪو واضح حڪم نہ ڏنو هجي.<ref name="ILC1977">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1977 }}</ref> === اسلامي رياست === {{further|اسلامي رياست}} مودودي جديد دور ۾ ''اسلامي رياست'' جي منظم نظريي کي ترقي ڏيندڙ نمايان مفڪرن مان هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس تصور ۾ اسلامي رياست جي بنياد جا ٽي اهم اصول '''توحيد'''، '''رسالت''' ۽ '''خلافت''' هئا. توحيد مان خدا جي حاڪميت، رسالت مان قرآن ۽ سنت جي رهنمائي، ۽ خلافت مان انسان جي محدود ۽ امانتي سياسي اختيار جو تصور اخذ ڪيو ويو.<ref name="ILC1977"/> هن اسلامي رياست کي ڪنهن مخصوص نسل، قوم يا جاگرافيءَ تي ٻڌل قومي رياست بدران هڪ '''نظرياتي رياست''' طور پيش ڪيو. سندس نظر ۾ رياست جي اسلامي هجڻ جو بنيادي معيار ان جي آباديءَ جو فقط مسلمان هجڻ نہ، پر ان جي قانوني ۽ سياسي نظام جو اسلامي اصولن سان مطابقت رکڻ هو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي 1955ع ۾ پنهنجي مثالي نظام لاءِ ”خدا پرست جمهوري خلافت“ جهڙا لفظ پڻ استعمال ڪيا.<ref name="Nasr1996"/> سندس لکڻين ۾ اسلامي رياست جو دائرو وسيع آهي: خانداني معاملن کان وٺي معيشت، عدليه، انتظاميا، شهرين جي حقن ۽ فرضن، جنگ ۽ امن ۽ بين الاقوامي لاڳاپن تائين شريعت کي هدايت جو بنياد قرار ڏنو ويو.<ref name="Adams1983"/> بهرحال سندس تصور ۾ رياست جو هر انتظامي تفصيل اڳواٽ مقرر ٿيل نہ هو. مودودي پاڻ تسليم ڪيو تہ انساني معاملن جو هڪ وڏو ميدان اهڙو آهي جنهن بابت شريعت خاموش آهي؛ اهڙن معاملن ۾ اسلامي رياست حالتن مطابق قانون ۽ ضابطا ٺاهي سگهي ٿي، بشرطيڪ اهي قرآن ۽ سنت جي واضح حڪمن سان ٽڪراءَ ۾ نہ هجن.<ref name="Adams1983"/> === ٿيئوڊيموڪريسي === مودودي پنهنجي مثالي سياسي نظام کي روايتي معنيٰ ۾ '''[[ٿيوڪريسي]]''' سڏڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن '''خدائي جمهوريت''' (Theodemocracy) يا ''خدائي جمهوري نظام'' جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ آخري حاڪميت خدا جي هجي، پر مسلمان اجتماعي طور خلافت جي حق کي استعمال ڪن.<ref name="Iqtidar2020"/> حميرا اقتدار جي تحقيق موجب مودودي جي ''خدائي جمھوريت'' کي فقط ”مذهبي آمريت“ جو مترادف سمجهڻ سندس نظريي جي پيچيدگي کي نظرانداز ڪري ٿو. مودودي هڪ طرف مطلق عوامي حاڪميت کي رد ڪيو، پر ٻئي طرف حڪمرانن کي خدا جي نمائندگي ڪندڙ پادري طبقي جي صورت ۾ مطلق اختيار ڏيڻ به قبول نہ ڪيو. سندس تصور ۾ اجتماعي مشاورت، نمائندگي ۽ عوام جي سياسي شموليت موجود هئي، پر اها شريعت جي حدن اندر هئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === جمهوريت ۽ شوريٰ === مودودي مغربي لبرل جمهوريت جي ان اصول سان اختلاف رکندو هو جنهن موجب عوام يا سندن چونڊيل پارليامينٽ آخري قانون ساز حاڪم آهي. سندس خيال ۾ جيڪڏهن اڪثريت کي اخلاقي يا خدائي حدن کان آزاد مڪمل قانون ساز اختيار ڏنو وڃي تہ مقبول خواهش پاڻ صحيح ۽ غلط جو معيار بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Iqtidar2020"/> هن آمريڪا ۾ شراب جي ممانعت ۽ پوءِ ان جي خاتمي کي مثال طور استعمال ڪندي دليل ڏنو تہ عددي اڪثريت لازمي طور اخلاقي يا سماجي لحاظ کان درست فيصلو نٿي ڪري.<ref name="PoliticalTheory">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Political Theory of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |edition=8th |year=1993 |pages=23–25 }}</ref> ٻئي طرف، هو حڪومت جي معاملن ۾ '''شوريٰ''' يا گڏيل صلاح مشوري کي ضروري سمجهندو هو. حڪمران کي ماڻهن جي اعتماد جو حامل هئڻ گهرجي ۽ جن معاملن بابت شريعت ۾ قطعي حڪم موجود نہ هجي، انهن بابت مسلمانن جي صلاح ۽ اتفاق ذريعي فيصلا ڪري سگهجن ٿا.<ref name="ILC1977"/><ref name="Adams1983"/> انهيءَ سبب مودودي جي جمهوريت بابت موقف کي سادي نموني ”جمهوريت جي حمايت“ يا ”جمهوريت جي مڪمل مخالفت“ طور بيان ڪرڻ اڻپورو آهي. هو عوامي نمائندگي ۽ مشاورت قبول ڪندو هو، پر عوام جي غير محدود قانون ساز حاڪميت کي رد ڪندو هو.<ref name="Iqtidar2020"/> === رياستي ادارا ۽ آئين === مودودي جو خيال هو تہ اسلام جا بنيادي آئيني اصول قرآن، سنت، خلفاءِ راشدين جي روايت ۽ اسلامي قانوني ورثي مان اخذ ٿين ٿا، پر جديد رياست لاءِ انهن اصولن کي لکيل آئين جي صورت ڏيڻ ضروري آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن جي تصور موجب رياست جو سربراهه چونڊيل هجي ۽ عوام جو اعتماد حاصل هجي. قانون ساز اداري ۾ اهڙا ماڻهو شامل هجن جيڪي اسلامي قانون کي سمجهڻ ۽ جديد مسئلن تي ان جي اصولن کي لاڳو ڪرڻ جي صلاحيت رکن. قانون سازيءَ جو اختيار اهڙن شعبن ۾ وسيع ٿي سگهي ٿو جن بابت شريعت واضح حڪم نہ ڏئي، پر قرآن ۽ سنت جي قطعي حڪمن کي تبديل ڪرڻ پارليامينٽ جي اختيار ۾ نہ هوندو.<ref name="ILC1977"/> مودودي جي عدليه بابت سوچ وقت سان تبديل ٿي. شروعاتي دور ۾ هن مغربي adversarial عدالتي نظام ۽ وڪيلن جي ڪردار تي تنقيد ڪئي، پر پاڪستان ۾ جماعت اسلامي خلاف سرڪاري ڪارروائين دوران عدالتن کان رليف ملڻ کان پوءِ هن آزاد عدليه، اپيل جي حق ۽ [[مخالف ڌرين وارو عدالتي نظام]] يا فريقي مقابلي وارو عدالتي نظام يا ايڊورسريل سسسٽم جي فائدن کي وڌيڪ قبول ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح سندس سياسي فڪر مڪمل طور جامد نہ رهيو؛ عملي پاڪستاني سياست ۽ رياستي ادارن سان تجربن جي نتيجي ۾ سندس ڪجهه آئيني تجويزون تبديل ٿينديون رهيون.<ref name="Nasr1996"/> === شريعت === مودودي لاءِ '''[[شريعت]]''' اسلامي رياست جي سڃاڻپ جو بنيادي معيار هئي. هن لکيو تہ جيڪڏهن مسلمان سماج شعوري طور شريعت کي رد ڪري پنهنجو قانون ان کان آزاد ڪنهن ٻئي ماخذ مان اخذ ڪري، تہ اهڙو سماج اسلامي نظام جي بنيادي دعويٰ کي ڪمزور ڪري ٿو.<ref name="IslamicLaw1955">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=Islamic Law and Its Introduction |publisher=Islamic Publications |year=1955 |pages=13–14 }}</ref> سندس تصور ۾ شريعت رڳو عبادتن يا خانداني قانون تائين محدود نہ هئي، پر سماجي ۽ معاشي معاملا، انتظام، عدليه، شهري حق ۽ فرض ۽ جنگ ۽ امن جا اصول پڻ ان جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref name="Adams1983"/> مودودي اسلامي فوجداري قانون جي [[حدود]]، سود جي خاتمي ۽ ٻين شرعي حڪمن جي نفاذ جي حمايت ڪئي. هن مغربي يا مغرب زدہ مسلمانن طرفان حدود کي ظالماڻو قرار ڏيڻ واري تنقيد رد ڪئي، پر ساڳئي وقت دليل ڏنو تہ اهڙيون سزائون هڪ مڪمل اسلامي سماجي نظام ۽ اسلامي تعليم جي قيام کان اڳ الڳ نموني لاڳو ڪرڻ مناسب نہ ٿيندو.<ref name="Nasr1996"/> 2026ع ۾ [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] پاران شايع ڪيل سندس چونڊ سياسي تحريرن جي اسڪالري ايڊيشن پڻ سندس ''Islamic Law and Constitution'' واري بحث کي ان ڪوشش طور بيان ڪري ٿي جنهن ۾ مودودي جديد رياستي حڪمراني ۽ شريعت جي وچ ۾ مطابقت جو سياسي-قانوني تصور پيش ڪيو.<ref name="Iqtidar2026"/> === اجتهاد === مودودي [[اجتهاد]] کي مڪمل طور رد نہ ڪيو، پر ان جي استعمال لاءِ سخت علمي شرطون رکندو هو. سندس نظر ۾ اجتهاد اهڙي شخص يا اداري جو ڪم هجڻ گهرجي جنهن کي قرآن، سنت، فقهي اصولن ۽ اسلامي علمي روايت تي عبور هجي ۽ جيڪو شريعت کي آخري معيار طور قبول ڪري.<ref name="Nasr1996"/> ان لحاظ کان سندس تصور جديديت پسند مفڪرن کان مختلف هو، جيڪي جديد عقل يا سماجي ضرورتن کي روايتي فقهي نتيجن جي وسيع نئين تشريح لاءِ وڌيڪ آزاد معيار طور استعمال ڪندا هئا. === اسلامي انقلاب === مودودي 1930ع ۽ 1940ع جي ڏهاڪن کان اسلام کي هڪ ''انقلابي نظريي'' ۽ جماعت اسلامي کي سماجي تبديليءَ جي تحريڪ طور بيان ڪندو رهيو. سندس استعمال ڪيل '''اسلامي انقلاب''' جو تصور بعد ۾ ٻين اسلامي تحريڪن ۾ وڏي پيماني تي رائج ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> پر مودودي جو ”انقلاب“ عام طور هٿياربند بغاوت يا اوچتي اقتدار تي قبضي جي معنيٰ ۾ نہ هو. هن سماج جي اخلاقي ۽ فڪري تبديلي، تربيت يافته ڪارڪنن جي تياري، تعليم ۽ دعوت ذريعي تدريجي تبديليءَ کي ترجيح ڏني. سندس خيال ۾ پائيدار سياسي تبديلي ان وقت ممڪن هئي جڏهن سماج ۾ ان لاءِ فڪري ۽ اخلاقي بنياد تيار ٿي وڃي.<ref name="Nasr1996"/> 1957ع ۾ جماعت اسلامي جي مستقبل جي حڪمت عملي بابت هن غير آئيني ذريعن سان سياسي نظام بدلائڻ جي مخالفت ڪئي. ايوب خان ۽ پوءِ ذوالفقار علي ڀٽي جي حڪومتن سان شديد اختلافن باوجود مودودي عام طور جماعت کي ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جي مخالفت ڪندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو انقلابي سياسي vocabulary ۽ سندس تجويز ڪيل عملي طريقو الڳ رکڻ ضروري آهي: سندس لکڻين ۾ سماجي نظام جي بنيادي تبديلي لاءِ انقلابي اصطلاح موجود آهن، پر جماعت لاءِ سندس سياسي حڪمت عملي گهڻو ڪري تدريجي، تنظيمي ۽ آئيني رهي.<ref name="Nasr1996"/> === قومپرستي === مودودي '''[[قومپرستي]]''' کي جديد مغربي سياسي تصور سمجهندو هو ۽ مسلمانن جي بنيادي سياسي سڃاڻپ کي جاگرافي، نسل يا ٻوليءَ سان ٻڌڻ جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس خيال ۾ اسلامي امت سرحدن ۽ نسلي قوميتن کان مٿانهين مذهبي برادري آهي، تنهنڪري مسلمانن کي قومپرست وفاداريءَ بدران اسلام سان پنهنجي بنيادي اجتماعي وابستگي قائم رکڻ گهرجي. هن قومپرستيءَ جي ڪجهه صورتن کي ايتري حد تائين رد ڪيو جو انهن کي توحيد سان متصادم قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ قوم کي آخري سياسي وفاداريءَ جو مرڪز بڻائڻ اسلام جي عالمگير دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> اهو ئي سبب هو جو ورهاڱي کان اڳ هو ڪانگريس جي گڏيل هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ جي مسلمان قومي رياست واري منصوبي ٻنهي کان فاصلو رکندو هو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ، البت، هن نئين ملڪ کي پنهنجي تصور واري اسلامي رياست ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ڪئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === سيڪيولرزم === مودودي [[سيڪيولرزم]] جو پڻ سخت نقاد هو. هن ان لاءِ اردو ۾ اڪثر ''لادينيت'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ۽ سيڪيولر سياست کي مذهب ۽ اخلاقيات کي اجتماعي حڪمرانيءَ کان جدا ڪرڻ واري نظام طور ڏٺو.<ref name="Adams1983"/> سندس نظر ۾ اخلاقي قدرن جو آخري سرچشمو خدا ۽ وحي هئا؛ تنهنڪري رياست کي مذهب کان اصولي طور آزاد ڪرڻ آخرڪار سياست کي مستقل خدائي اخلاقي معيار کان محروم ڪري ڇڏيندو. Charles J. Adams جي تجزيي موجب مودودي لاءِ سيڪيولرزم صرف رياست جي مذهبي غيرجانبداري نہ، پر هڪ اهڙو تصور هو جنهن ۾ انساني خواهش يا سياسي طاقت کي خدائي هدايت کان خودمختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Adams1983"/> هي تفسير جديد سيڪيولرزم جي سڀني نظرين جي غيرجانبدار وصف نہ، بلڪه '''مودودي جو پنهنجو تنقيدي تصور''' هو؛ تنهنڪري ان کي سندس موقف طور بيان ڪرڻ ضروري آهي. === اسلامي جديديت === مودودي جديديت ۽ مغربي تهذيب کي هڪ ئي شيءِ نہ سمجهندو هو. هن جديد سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ ڪارائتي ادارتي طريقن کي اصولي طور رد نہ ڪيو، پر مغربي تهذيب جي فلسفي، سيڪيولر اخلاقيات ۽ سماجي قدرن جي تقليد جي مخالفت ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> هو [[اسلامي جديديت]] جي انهن مفڪرن سان متفق هو تہ اسلام عقل جي خلاف نہ آهي. اختلاف ان ڳالهه تي هو تہ قرآن ۽ سنت کي جديد انساني عقل جي معيار تي پرکيو وڃي يا عقل کي وحي جي دائري اندر استعمال ڪيو وڃي. مودودي جي نظر ۾ قرآن ۽ سنت آخري معيار هئا؛ عقل جو ڪم انهن جي معنائن ۽ نون حالتن ۾ انهن جي اطلاق کي سمجهڻ هو، نہ تہ وحي جي صحت جو آزاد حاڪم بڻجڻ.<ref name="Mortimer1982">{{cite book |last=Mortimer |first=Edward |title=Faith and Power: The Politics of Islam |publisher=Vintage Books |year=1982 |page=204 |isbn=9780571119448 }}</ref> محققن ساڳئي وقت نشاندهي ڪئي آهي تہ مغربيت جي مخالفت باوجود مودودي پنهنجي فڪر ۾ جديد سياسي اصطلاحن—''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست''، ''آئين''، ''پارٽي'' ۽ ''نظام''—جو وسيع استعمال ڪيو. ان ڪري سندس فڪر روايتي اسلامي اصطلاحن ۽ جديد سياسي لغت جي هڪ نئين ميلاپ طور پڻ مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="Iqtidar2026"/> === سائنس === مودودي جديد [[سائنس]] کي بذات خود ڪنهن مخصوص مذهبي يا سيڪيولر فلسفي سان لازم ملزوم نہ سمجهندو هو. سندس مشهور تشبيهه موجب جديد سائنس هڪ ''جسم'' وانگر هئي جنهن ۾ مختلف فلسفي يا قدرن جو ''روح'' داخل ٿي سگهي ٿو؛ جيئن ريڊيو پاڻ پيغام جو نظريو مقرر نہ ڪندو آهي پر مختلف قسم جا پيغام نشر ڪري سگهي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> انهيءَ بنياد تي هن جديد سائنسي ۽ فني علم حاصل ڪرڻ جي مخالفت نہ ڪئي؛ سندس اعتراض ان وقت پيدا ٿيندو هو جڏهن سائنس سان گڏ مادي پرستي يا سيڪيولر فلسفي کي به لازمي سچ طور قبول ڪيو وڃي.<ref name="Nasr1996"/> === مغربي تهذيب بابت موقف === مودودي جديد مغربي تهذيب جي سائنس ۽ فني ڪاميابين ۽ ان جي اخلاقي ۽ سماجي قدرن وچ ۾ فرق ڪندو هو. سندس تنقيد خاص طور سيڪيولرزم، قومپرستي، آزاد جنسي سماجي لاڳاپن، سودي معيشت ۽ مطلق عوامي حاڪميت تي مرڪوز هئي.<ref name="Nasr1996"/> ان هوندي به جديد تحقيق سندس فڪر کي ”مغرب جي مڪمل رد“ تائين محدود نٿي ڪري. [[حميرا اقتدار]] موجب مودودي نوآبادياتي لبرل رياست کي هڪ طرف تنقيد جو نشانو بڻايو، پر ٻئي طرف جديد رياست، آئين، نمائندگي ۽ حاڪميت جي ڪيترن ئي ادارتي تصورن سان فڪري طور بحث ڪندي انهن کي پنهنجي اسلامي سياسي نظريي ۾ نئين صورت پڻ ڏني.<ref name="Iqtidar2020"/> === مغل سلطنت ۽ اڪبر بابت موقف === مودودي [[مغل سلطنت]] جي تاريخ کي مڪمل طور مثالي اسلامي حڪمراني نہ سمجهندو هو. خاص طور هن [[اڪبر اعظم]] جي مذهبي پاليسين ۽ جنهن کي بعد جي ادب ۾ ''[[دين الهي]]'' چيو ويو، ان تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان کي اسلامي عقيدي کان انحراف سان ڳنڍيو. بهرحال اڪبر جي مذهبي پاليسيءَ بابت جديد مورخن ۾ اختلاف موجود آهي. [[ايس. ايم. اڪرام]] سميت ڪجهه محققن دليل ڏنو آهي تہ اڪبر جو مقصد نئون منظم مذهب قائم ڪرڻ بدران پنهنجي چونڊيل درٻارين سان ''ارادت'' يا روحاني شاگرديءَ جو تعلق پيدا ڪرڻ هو.<ref name="Ikram1964">{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |editor-last=Embree |editor-first=Ainslie T. |title=Muslim Civilization in India |chapter=Religion at Akbar's Court |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 }}</ref> ان ڪري اڪبر بابت مودودي جي راءِ کي تاريخي حقيقت جي قطعي بيان بدران سندس مذهبي-سياسي تفسير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === عالمن ۽ روايتي فقهي ورثي بابت موقف === مودودي روايتي [[علماء]] جو مڪمل مخالف نہ هو، پر هن پنهنجي دور جي مذهبي عالمن جي علمي ۽ سياسي ڪردار تي سخت تنقيد ڪئي. سندس خيال ۾ ڪيترائي عالم جديد سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کان اڻواقف هئا ۽ فقهي روايت جي بنيادي اصولن ۽ تاريخي تفصيلن وچ ۾ فرق ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا هئا.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع ۽ جديد حالتن لاءِ اجتهاد تي زور ڏنو، پر ساڳئي وقت اجتهاد کي غير تربيت يافته ماڻهن لاءِ آزاد نہ ڇڏيو. سندس مثالي اسلامي نظام ۾ جديد ۽ روايتي ٻنهي علمن سان واقف عالمن ۽ قانوندانن کي اهم ڪردار حاصل هو.<ref name="Nasr1996"/> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس علماء سان تعلق پڻ تبديل ٿيو. جن روايتي مذهبي حلقن تي هو اڳ تنقيد ڪندو هو، انهن مان ڪيترن سان اسلامي آئين ۽ ٻين سياسي مسئلن تي جماعت اسلامي عملي اتحاد پڻ قائم ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> === عورتن بابت خيال === مودودي جي سماجي فڪر ۾ [[عورت]]، خاندان، پردو ۽ مردن ۽ عورتن جي سماجي ڪردارن بابت سوالن کي خاص اهميت حاصل هئي. هن انهن موضوعن تي پنهنجي مشهور ڪتاب ''پردہ'' (''Purdah and the Status of Woman in Islam'') ۾ تفصيلي بحث ڪيو. ڪتاب پهريون ڀيرو 1939ع–1940ع جي لڳ ڀڳ شايع ٿيو ۽ شروع کان ئي بحث هيٺ رهيو.<ref name="IqtidarPardah2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=160–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> مودودي جو خيال هو تہ مرد ۽ عورت انساني ۽ اخلاقي قدر جي لحاظ کان خدا آڏو ذميوار آهن، پر سندن سماجي ڪردار مڪمل طور هڪجهڙا نہ آهن. هن اهڙي صنفي مساوات جي مخالفت ڪئي جنهن ۾ مرد ۽ عورت جا سماجي ڪردار هڪٻئي سان مڪمل طور مٽاسٽا لائق سمجهيا وڃن. جديد محقق [[حميرا اقتدار]] جي تجزيي موجب ''پردہ'' ۾ مودودي جو استدلال صرف روايتي صنفي علحدگيءَ جو دفاع نہ هو؛ هن جديد سرمائيداري، مارڪيٽ ۾ عورت جي محنت جي وڪري ۽ خاندان تي مارڪيٽ جي اثرن بابت پڻ تنقيدي دليل ڏنا.<ref name="IqtidarEquality2021">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Conservative Anti-Colonialism: Maududi, Marx and Social Equality |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=295–310 |doi=10.1017/S1356186321000332 }}</ref> [[عرفان احمد]] موجب مودودي جديد شهري زندگيءَ ۾ عورتن جي وڌندڙ عوامي موجودگيءَ کي اسلامي اخلاقي ۽ خانداني نظام لاءِ هڪ اهم چئلينج سمجهندو هو. هن بازارن، ڪاليجن، ٿيئٽرن ۽ ٻين گڏيل سماجي هنڌن ۾ مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول، ۽ جديد تفريحي ثقافت جي ڪيترن پاسن تي تنقيد ڪئي.<ref name="IrfanAhmad2013">{{cite book |last=Ahmad |first=Irfan |chapter=Cracks in the 'Mightiest Fortress' |editor1-last=Osella |editor1-first=Filippo |editor2-last=Osella |editor2-first=Caroline |title=Islamic Reform in South Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |page=322 |isbn=9781107276673 }}</ref> ==== خاندان ۽ گهريلو ڪردار ==== مودودي خاندان کي اسلامي سماج جي بنيادي اداري طور ڏٺو. ''Towards Understanding Islam'' ۾ هن عورت جي بنيادي ذميوارين ۾ گهر جي انتظام، ٻارن جي تربيت ۽ پرورش ۽ خانداني زندگيءَ جي سنڀال کي شامل ڪيو.<ref name="TUIWomen">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |others=Khurshid Ahmad, translator |year=1979 |page=112 }}</ref> سندس نظر ۾ خاندان اندر مرد ۽ عورت جي ذميوارين جي ورهاست سندن برابريءَ جي نفي نہ، پر مختلف سماجي ڪردارن جي تقسيم هئي. تنهن هوندي بہ جديد صنفي مطالعي ۾ سندس هن تصور کي واضح طور درجابنديءَ تي ٻڌل تصور پڻ سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس تجويز ڪيل سماجي نظام عورت جي عوامي، سياسي ۽ معاشي سرگرميءَ تي مرد جي ڀيٽ ۾ گهڻيون پابنديون لاڳو ڪندو هو.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== پردو ۽ صنفي علحدگي ==== مودودي [[پردو|پردي]] کي رڳو لباس جو مسئلو نہ، پر مردن ۽ عورتن جي سماجي تعلقن کي منظم ڪندڙ وسيع نظام سمجهندو هو. هن غير محرم مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول جي مخالفت ڪئي ۽ دليل ڏنو تہ ضرورت کان سواءِ عورتن جو گهر کان ٻاهر نڪرڻ محدود رهڻ گهرجي.<ref name="IqtidarPardah2026"/> هن [[سورة النور]] جي آيتن 30–31 ۽ [[سورة الأحزاب]] جي آيتن 32–33 ۽ 59 کي پردي ۽ صنفي اخلاق بابت پنهنجي استدلال جي اهم بنيادن طور استعمال ڪيو.<ref name="PardahCommands2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Commandments regarding Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=191–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> منهن ۽ هٿن جي پردي بابت فقهي اختلاف ۾ مودودي وڌيڪ سخت موقف اختيار ڪيو. سندس لکڻين ۾ عام حالتن ۾ گهر کان ٻاهر نڪرندڙ عورت لاءِ منهن ۽ هٿن کي به ڍڪڻ جي حمايت ملي ٿي، جڏهن تہ حقيقي ضرورت جي حالت ۾ ان جي گنجائش تسليم ڪئي وئي.<ref name="TUIWomen"/><ref name="Ruthven329">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |page=329 }}</ref> مودودي جو عورتن بابت هي موقف جماعت اسلامي اندر هميشه اڻبدليل نہ رهيو. عرفان احمد جي تحقيق موجب 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جماعت جي ڪجهه ڪارڪنن ۽ مفڪرن عورتن جي تعليم، ملازمت، سياسي شموليت ۽ چهري جي پردي بابت مودودي جي تشريح کان مختلف رايا پيش ڪيا.<ref name="AhmadWomen2008">{{cite journal |last=Ahmad |first=Irfan |title=Cracks in the 'Mightiest Fortress': Jamaat-e-Islami's Changing Discourse on Women |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=549–575 |doi=10.1017/S0026749X07003101 }}</ref> ==== عورتن جي سياسي ڪردار بابت موقف ==== مودودي عورت کي رياست جي سربراهه ٿيڻ يا مردن ۽ عورتن تي مشتمل عام قانون ساز اداري ۾ ساڳي سياسي ڪردار ادا ڪرڻ جي حمايت نہ ڪندو هو. سندس تجويز موجب عورتون پنهنجي نمائندن تي مشتمل هڪ الڳ مجلس چونڊي سگهن ٿيون، جيڪا عورتن جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل معاملن تي راءِ ڏئي ۽ عام قومي معاملن تي تنقيد پڻ ڪري سگهي.<ref name="ILC308">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=308 }}</ref> بعد واري جماعت اسلامي جي عملي سياست هن ابتدائي نظريي کان ڪيترن معاملن ۾ اڳتي وڌي. ڏکڻ ايشيا ۾ جماعت سان لاڳاپيل عورتن تعليم، سياسي مهمن ۽ تنظيمي سرگرمين ۾ وڌندڙ ڪردار ادا ڪيو؛ بنگلاديش بابت مطالعي پڻ جماعت جي بعد واري عورتن بابت discourse ۽ مودودي جي ابتدائي موقف وچ ۾ تبديليءَ جي نشاندهي ڪئي آهي.<ref name="Shehabuddin2008">{{cite journal |last=Shehabuddin |first=Elora |title=Jamaat-i-Islami in Bangladesh: Women, Democracy and the Transformation of Islamist Politics |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=577–603 |doi=10.1017/S0026749X07003210 }}</ref> ==== خانداني منصوبابندي ==== مودودي جديد [[خانداني منصوبابندي]] ۽ خاص طور آباديءَ کي سرڪاري پاليسيءَ وسيلي محدود ڪرڻ جو مخالف هو. هن اهڙي پاليسيءَ کي فطري نظام ۾ مداخلت ۽ خدا جي رزق ۽ آباديءَ بابت تدبير تي اعتماد جي کوٽ سان ڳنڍيو.<ref name="BirthControl">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Birth Control |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1978 |page=73 }}</ref> هن آباديءَ جي واڌ کي لازمي طور معاشي تباهيءَ جو سبب سمجهڻ کان به انڪار ڪيو. محمد نجات الله صديقي موجب مودودي ان دليل سان به اختلاف ڪيو تہ ننڍو خاندان لازمي طور ٻارن کي بهتر غذا ۽ تعليم فراهم ڪري ٿو؛ مودودي مشڪلات ۽ محدود وسيلن کي ڪڏهن ڪڏهن انساني شخصيت ۽ محنت لاءِ محرڪ پڻ سمجهندو هو.<ref name="Siddiqi2007">{{cite book |last=Siddiqi |first=Mohammad Nejatullah |title=Muslim Economic Thinking: A Survey of Contemporary Literature |publisher=The Islamic Foundation |location=Leicester |year=2007 |page=41 }}</ref> === موسيقي ۽ تفريح === مودودي [[موسيقي]] ۽ ناچ جي ڪيترين مروج صورتن کي پنهنجي اسلامي اخلاقي نظام سان ناموافق سمجهندو هو. سندس معاشي ۽ سماجي لکڻين ۾ موسيقارن، ناچ ڪندڙن ۽ تفريحي صنعت کي اهڙي عياش معاشري جي مثالن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ دولت ضرورتن ۽ سماجي ڀلائيءَ بدران اهڙين سرگرمين تي خرچ ٿئي ٿي جن کي هو اخلاقي طور نقصانڪار سمجهندو هو.<ref name="EconomicSystem1941">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |orig-year=1941 }}</ref> ان موقف کي مودودي جي مجموعي سماجي فلسفي جي پسمنظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ هو جديد تجارتي تفريح، جنسي نمائش ۽ صارف پرستيءَ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل مسئلا سمجهندو هو. سندس موسيقي بابت موقف کي سڀني اسلامي فقهي مڪتبن جو متفقه موقف سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي تاريخ ۾ موسيقي ۽ سماع بابت مختلف فقهي ۽ صوفيانه رايا موجود رهيا آهن. === معاشي فڪر === مودودي جديد '''اسلامي معاشيات''' جي ابتدائي اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيل ''The Economic Problem of Man and Its Islamic Solution'' ۽ ''Economic System of Islam'' جديد اسلامي معاشي فڪر جي تشڪيل ۾ اثرانداز ٿيا.<ref name="NasrEconomics">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=103–106 |isbn=9780195096958 }}</ref> اقتصاديات جي ماهر [[محمد عمر چپرا]] مودودي کي انهن مفڪرن مان شمار ڪيو آهي جن جديد دور ۾ اسلامي معاشيات کي هڪ جدا فڪري موضوع طور اڳتي وڌائڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |volume=94 |issue=2 |year=2004 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> مودودي جو معاشي نظريو سرمائيداري ۽ سوشلزم ٻنهي کان پاڻ کي الڳ پيش ڪندو هو. سندس خيال ۾ اسلام خانگي ملڪيت ۽ واپار کي تسليم ڪري ٿو، پر ملڪيت کي مڪمل ۽ غير مشروط حق نہ بڻائي ٿو؛ زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، اخلاقي پابنديون ۽ سماجي ذميواري ملڪيت جي استعمال تي حدون مقرر ڪن ٿيون.<ref name="EconomicSystem1941"/> جديد اسلامي معاشيات بابت وسيع علمي ادب ۾ پڻ خانگي ملڪيت ۽ مارڪيٽ کي عام طور قبول ڪرڻ، پر انهن کي شريعت ۽ اخلاقي ذميوارين سان محدود ڪرڻ، اسلامي معاشي فڪر جون اهم خصوصيتون سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="OxfordIslamicEconomics">{{cite encyclopedia |last=Wilson |first=Rodney |title=Islamic Economic Principles |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Religion |publisher=Oxford University Press |year=2019 |doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.685 }}</ref> ==== سرمائيداريءَ تي تنقيد ==== مودودي [[سرمائيداري]] کي ان جي غير محدود صورت ۾ رد ڪيو. سندس تنقيد جو هڪ حصو سودي مالياتي نظام، دولت جي ارتڪاز، استحصال ۽ دولت کي اخلاقي ذميواريءَ کان آزاد سمجهڻ تي مرڪوز هو.<ref name="EconomicSystem1941"/> هن جديد اقتصاديات جي بچت ۽ سيڙپڪاريءَ بابت ڪجهه بنيادي مفروضن تي پڻ سخت تنقيد ڪئي. سندس دليل هو تہ آمدنيءَ جو وڏي پيماني تي خرچ کان هٽي مالي بچت ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ ڏانهن وڃڻ مجموعي طلب کي گهٽائي سگهي ٿو ۽ ان مان وڌيڪ پيداوار، واپاري مقابلو ۽ معاشي بحران پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="MaududiSaving">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=21–24 }}</ref> هي معاشي تجزيو جديد mainstream economics جو متفقه نتيجو نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي مودودي جي معاشي نظريي طور ئي بيان ڪرڻ مناسب آهي. ==== سوشلزم بابت موقف ==== مودودي [[سوشلزم]] ۽ [[ڪميونزم]] جو پڻ سخت مخالف هو. سندس خيال ۾ پيداوار جي ذريعن کي وڏي پيماني تي رياست جي ملڪيت ۾ ڏيڻ معاشي طاقت سان گڏ سياسي طاقت به حڪومت وٽ مرڪوز ڪري ڇڏي ٿو ۽ فرد جي آزادي ۽ ملڪيت جي حق کي خطري ۾ وجهي ٿو.<ref name="EconomicSystemSocialism">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=25–28 }}</ref> هن غربت ۽ معاشي استحصال جي وجود کي تسليم ڪيو، پر مارڪسي تجزيي سان اختلاف ڪيو تہ انهن جو بنيادي سبب خانگي ملڪيت يا نفعي جو تصور آهي. سندس نظر ۾ اصل مسئلو دولت جي استعمال ۾ اخلاقي ضابطن، سماجي ذميواري ۽ شرعي حدن جي کوٽ هو.<ref name="RuthvenEconomic">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=329–330 }}</ref> حميرا اقتدار جي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جي سوشلزم سان سخت اختلاف باوجود سندس سرمائيداري ۽ مارڪيٽائيزيشن بابت ڪجهه دليلن ۾ مارڪسي تنقيد سان قابل ذڪر فڪري مشابهت موجود هئي، خاص طور سماجي تعلقن کي مارڪيٽ جي منطق هيٺ آڻڻ بابت.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== اسلامي معاشي نظام ==== مودودي پنهنجي تجويز ڪيل نظام کي ليسي فيئر (گهٽ حڪومتي مداخلت واري آزاد معاشي پاليسي) سرمائيداري ۽ رياستي سوشلزم جي وچ ۾ صرف هڪ '''مخلوط معيشت''' نہ سمجهندو هو. سندس دعويٰ هئي تہ اسلامي معاشي نظام جو بنياد هڪ الڳ اخلاقي ۽ قانوني worldview تي آهي، جنهن ۾ حلال ۽ حرام، زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، سماجي ذميواري ۽ خانگي ملڪيت گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="NasrEconomics"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ مودودي جي بيان ڪيل معاشي نظامن جو تقابلي خاڪو ! پهلو ! سرمائيداري بابت سندس تنقيد ! سوشلزم بابت سندس تنقيد ! سندس تجويز ڪيل اسلامي نظام |- | ملڪيت | خانگي ملڪيت کي حد کان وڌيڪ آزادي | رياستي ملڪيت جو حد کان وڌيڪ غلبو | خانگي ملڪيت، پر شرعي ۽ سماجي ذميوارين سان |- | سرمايو | سودي سرمايي ۽ دولت جي ارتڪاز تي تنقيد | سرمايي تي رياستي ڪنٽرول | سود کان پاڪ سيڙپڪاري ۽ نفعي-نقصان ۾ شراڪت |- | سماجي انصاف | مارڪيٽ پاڻ ڪافي نہ آهي | جبري مساوات فردي آزادي گهٽائي سگهي ٿي | زڪوات، وراثت، خيرات ۽ اخلاقي ذميواري |- | رياست | غير محدود مارڪيٽ جي مخالفت | مڪمل معاشي مرڪزيت جي مخالفت | شرعي حدن اندر ضابطو ۽ سماجي ڀلائي |} هي جدول مودودي جي پنهنجي اصولي درجابندي جو خلاصو آهي؛ جديد معاشي علم ۾ سرمائيداري ۽ سوشلزم جون گهڻيون مختلف صورتون موجود آهن ۽ اهي لازمي طور انهن ٽن سادن خانن تائين محدود نہ آهن.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== سود جي ممانعت ==== مودودي جي معاشي فڪر ۾ سڀ کان اهم مسئلن مان هڪ '''[[ربا|سود (ربا)]]''' هو. هن قرض تي ورتل هر مقرر واڌ کي ربا قرار ڏيندي ان جي مڪمل خاتمي جي حمايت ڪئي. سندس نظر ۾ قرآن جي سود بابت ممانعت صرف انتهائي يا استحصالي وياج تائين محدود نہ هئي.<ref name="MaududiRiba">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=166–199 }}</ref> هن ”مناسب“ يا گهٽ شرح واري سود ۽ استحصالي سود جي وچ ۾ بنيادي شرعي فرق قبول نہ ڪيو. سندس دليل موجب جيڪڏهن قرض تي اڳواٽ مقرر واڌ جو اصول تسليم ڪيو وڃي تہ شرح گهٽ يا وڌيڪ هجڻ ان جي بنيادي نوعيت تبديل نٿي ڪري.<ref name="MaududiRiba"/> سودي قرض جي متبادل طور مودودي '''سڌي حصيداريءَ واري سيڙپڪاري''' ۽ [[نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت]] تي زور ڏنو، جنهن ۾ سرمايو فراهم ڪندڙ کي اڳواٽ مقرر وياج بدران ڪاروبار جي حقيقي نتيجي ۾ حصو ملي.<ref name="MaududiRiba"/> اهو تصور بعد ۾ اسلامي بئنڪنگ جي نظرياتي ادب ۾ [[مضاربت]] ۽ [[مشارڪت]] جهڙن risk-sharing طريقن سان ڳنڍيو ويو. جديد اسلامي ماليات ۾، البت، عملي ادارا صرف equity finance تي نہ هلن ٿا ۽ مرابحه، اجاره ۽ ٻين شريعت مطابق معاهدن جو پڻ وسيع استعمال ڪن ٿا.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== مودودي جي معاشي فڪر تي تنقيد ==== معاشيات جي محقق [[فيصل خان]] دليل ڏنو آهي تہ مودودي جو سودي ماليات جو بيان گهڻو ڪري ڏکڻ ايشيا جي ڳوٺاڻي قرض ڏيندڙ ۽ غريب هاريءَ جي استحصالي تعلق سان مشابهت رکي ٿو، جڏهن تہ جديد تجارتي بئنڪنگ جا ڪيترائي پاسا ان کان وڌيڪ پيچيدا آهن.<ref name="FeisalKhan">{{cite book |last=Khan |first=Feisal |title=Islamic Banking in Pakistan: Shariah-Compliant Finance and the Quest to Make Pakistan More Islamic |publisher=Routledge |year=2015 |pages=57–65 |isbn=9780415712699 }}</ref> خان اهو سوال پڻ اٿاري ٿو تہ سود جي بدران equity financing اختيار ڪرڻ پاڻمرادو اهڙي منصوبي ڏانهن سرمايو ڇو منتقل ڪندو جيڪو سماجي طور فائديمند هجي پر مالي طور گهٽ منافعي وارو هجي. ان ڪري مودودي جي تجويزن کي جديد اسلامي معاشيات جي تاريخ ۾ اثرائتو نظرياتي قدم سمجهيو وڃي ٿو، پر انهن جي عملي معاشي نتيجن بابت بحث جاري رهيو آهي.<ref name="FeisalKhan"/> ==== زمينداري ۽ زرعي سڌارا ==== مودودي خانگي ملڪيت جي حق جو مضبوط حامي هو ۽ پاڪستان جي شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني جي [[زرعي سڌارا|زرعي سڌارن]] ۽ زمين جي جبري ورهاست بابت شڪي موقف اختيار ڪيائين. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ هن پنجاب ۾ زمين جي مالڪيءَ تي سخت حدون لاڳو ڪرڻ جي ڪجهه تجويزن جي مخالفت ڪئي.<ref name="NasrLand">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> سندس دليل جو بنياد اهو هو تہ جيڪڏهن ملڪيت شرعي طور جائز طريقي سان حاصل ڪئي وئي هجي تہ صرف ان جي وڏي مقدار رياست کي ان جي ضبط يا ورهاست جو پاڻمرادو حق نٿي ڏئي. بعد ۾ هن معاشي انصاف ۽ دولت جي منصفاڻي ورڇ تي وڌيڪ زور ڏنو، پر [[مساوات پسندي]] ۽ خانگي ملڪيت جي جبري خاتمي جي مخالفت جاري رکي.<ref name="NasrLand"/> === تصوف === مودودي جو [[تصوف]] بابت موقف وقت سان تبديل ٿيو ۽ ان کي فقط ”تصوف جي مخالفت“ طور بيان ڪرڻ درست نہ آهي. پنهنجي ابتدائي دور ۾ هو برصغير ۾ رائج تصوف جي ڪيترين رسمن، پير پرستي، مزارن سان لاڳاپيل عقيدن ۽ اهڙين صوفيانه تشريحن جو سخت نقاد هو جيڪي سندس نظر ۾ قرآن، سنت ۽ شريعت کان پري ٿي ويون هيون.<ref name="NasrSufism">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=122–124 |isbn=9780195096958 }}</ref> هن پنهنجي جوانيءَ ۾ اسلامي روحانيت ۽ تصوف جي ڪجهه علمن جو باقاعده مطالعو پڻ ڪيو. سندس فڪري پسمنظر تي [[ديوبندي]] اصلاح پسند روايت، [[ابن تيميه]] ۽ ٻين اهڙن عالمن جي اثر جي نشاندهي ڪئي وئي آهي، جيڪي روحاني تزڪيي کي قبول ڪندي غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تي تنقيد ڪندا هئا.<ref name="Sirriyeh2013">{{cite book |last=Sirriyeh |first=Elizabeth |title=Sufis and Anti-Sufis: The Defence, Rethinking and Rejection of Sufism in the Modern World |publisher=Routledge |year=2013 |pages=162–164 |isbn=9781136812767 }}</ref> ==== تصوف ۽ شريعت ==== مودودي پنهنجي بعد واري لکڻين ۾ واضح ڪيو تہ سندس اعتراض '''تصوف بذات خود''' تي نہ، پر اهڙي تصوف تي آهي جيڪو شريعت کان آزاد ٿيڻ جي دعويٰ ڪري. هن ''Towards Understanding Islam'' ۾ فقہ ۽ تصوف جي وچ ۾ فرق کي نماز جي مثال سان بيان ڪيو: فقہ نماز جي ظاهري شرطن ۽ عملن کي ڏسي ٿي، جڏهن تہ تصوف عبادت جي اندروني توجهه، اخلاص ۽ انسان جي اخلاق تي ان جي اثر کي ڏسي ٿو.<ref name="MaududiTasawwuf">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=111 }}</ref> هن اهڙي روحاني تربيت کي قبول ڪيو جيڪا قرآن، سنت ۽ شريعت جي پابنديءَ سان گڏ هجي، پر انهن صوفيانه دعوائن جي مخالفت ڪئي جن موجب ڪو روحاني مقام حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان عام شرعي فرضن کان مٿانهون ٿي سگهي ٿو.<ref name="Sirriyeh2013"/> ==== موقف ۾ تبديلي ==== Vali Nasr موجب مودودي جي شروعاتي تحريرن ۾ تصوف بابت ٻولي ڪافي سخت هئي، پر پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس موقف وڌيڪ تفريقي بڻيو. هن تصوف جي روحاني ۽ اخلاقي پهلو کي قبول ڪندي پنهنجي تنقيد کي خاص طور غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تائين محدود ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="NasrSufism"/> 1951ع ۾ هن واضح طور چيو تہ نہ هو ۽ نہ جماعت اسلامي تصوف جي اصل روحاني تصور جا مخالف آهن. هن شرعي پابنديءَ ۾ رهندڙ تصوف ۽ مزارن، ميلن ۽ ٻين اهڙين عوامي رسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو جن کي هو بعد ۾ پيدا ٿيل بدعتون سمجهندو هو.<ref name="NasrSufism"/> مودودي جي وفات کان پوءِ جماعت اسلامي جو تصوف سان عملي تعلق به هڪجهڙو نہ رهيو. مثال طور جماعت جي امير [[قاضي حسين احمد]] 1987ع ۾ لاهور جي مشهور صوفي درگاهه [[داتا درٻار]] جو دورو ڪيو، جڏهن تہ جماعت جي ٻين حلقن صوفي رسمن جي ڪجهه صورتن تي تنقيد جاري رکي.<ref name="NasrSufism"/><ref name="Sirriyeh2013"/> ان ڪري مودودي جي تصوف بابت فڪر کي ٽن پاسن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: روحاني تزڪيي ۽ احسان جي قبوليت، شريعت کان آزاد باطنيت جي مخالفت، ۽ مزارن يا اولياءَ سان لاڳاپيل انهن عوامي رسمن تي تنقيد جن کي هو قرآن ۽ سنت سان غير موافق سمجهندو هو. === غير مسلمانن بابت خيال === مودودي جي سياسي نظريي ۾ غير مسلمانن جي حيثيت سندس '''اسلامي رياست''' جي تصور سان ڳنڍيل هئي. هو غير مسلمانن جي جان، مال، عبادت ۽ شخصي قانونن جي تحفظ جو حامي هو، پر ساڳئي وقت سندس تجويز ڪيل رياست هڪ نظرياتي اسلامي رياست هئي، جنهن جي بنيادي پاليسي ۽ اعليٰ حڪمراني سندس نظر ۾ انهن ماڻهن جي هٿ ۾ رهڻ گهرجي جيڪي ان جي اسلامي نظريي کي قبول ڪن.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> برطانوي هند واري دور ۾ مودودي اقليتن جي مسئلي کي اڪثريتي قومي جمهوريت جي تنقيد سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال هو تہ جيڪڏهن رياست ۾ سياسي اقتدار رڳو عددي اڪثريت جي بنياد تي هجي تہ مستقل مذهبي اقليتون اڪثريت جي سياسي غلبي هيٺ اچي سگهن ٿيون. ان ڪري سندس قومپرستيءَ خلاف لکڻين ۾ ''بنيادي حقن'' ۽ اقليتن جي تحفظ جو سوال نمايان رهيو.<ref name="Iqtidar2026Rights">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Fundamental Rights |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=129–143 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس حل سيڪيولر شهريت بدران اسلامي نظرياتي رياست جي اندر اقليتن جي تحفظ تي ٻڌل ٿيو. سندس لکڻين موجب غير مسلمانن جي مذهبي عقيدن، عبادتن ۽ ذاتي سماجي رسمن ۾ عام طور مداخلت نہ ٿيڻ گهرجي، پر رياست جي بنيادي اسلامي پاليسيءَ کي تبديل ڪرڻ يا ان جي اعليٰ نظرياتي قيادت تي اثرانداز ٿيڻ جو کين ساڳيو حق حاصل نہ هوندو.<ref name="ILC237">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237 }}</ref> هن تصور ۾ غير مسلمان عام سرڪاري ملازمتن ۾ ڪم ڪري سگهن ٿا، پر اهڙن اهم عهدن کان محروم رهندا جن وسيلي اسلامي رياست جي بنيادي پاليسي طئي ٿئي. مودودي الڳ نمائندگيءَ جو تصور پڻ پيش ڪيو، جنهن موجب غير مسلم شهري پنهنجا نمائندا چونڊي سگهن ٿا.<ref name="ILCMinorities">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237, 282, 288–297 }}</ref> اهڙي نموني سندس فڪر ۾ مذهبي آزادي ۽ قانوني تحفظ سان گڏ سياسي اختيار جي غير مساوي ورڇ موجود هئي. جديد سياسي معيارن، خاص طور برابر شهريت جي تصور، جي لحاظ کان اهو پاسو تنقيد جو موضوع رهيو آهي؛ جڏهن تہ مودودي پاڻ اهڙي فرق کي مذهبي امتياز بدران نظرياتي رياست جي منطقي نتيجي طور پيش ڪندو هو.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/> ==== جزيه ==== مودودي روايتي اسلامي [[جزيه]] جي ادائيگيءَ کي اسلامي رياست ۾ غير مسلم مرد شهرين جي حيثيت سان ڳنڍيو. سندس تشريح موجب بالغ ۽ قابل غير مسلم مرد جزيه ادا ڪندا، جڏهن تہ عورتون، ٻار ۽ ڪجهه ٻين مستثنيٰ طبقن تي اهو لاڳو نہ ٿيندو؛ فوجي خدمت ڪندڙ غير مسلمانن کي پڻ ان کان ڇوٽ ملي سگهي ٿي.<ref name="ILC292">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1983 |page=292 }}</ref> مودودي جزيي کي صرف مالي محصول نہ، پر اسلامي رياست جي سياسي حاڪميت سان پڻ ڳنڍيو. ''تفہيم القرآن'' ۾ سندس تشريح موجب جزيي جي ادائيگي غير مسلم سياسي گروهن جي آزاد حاڪميت ختم ٿيڻ ۽ اسلامي سياسي اقتدار جي قبوليت جي علامت پڻ هئي.<ref name="TafhimJizya">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Meaning of the Qur'an |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1993 |volume=2 |pages=183–186 }}</ref> ان ڪري مودودي جي جزيي بابت تصور کي رڳو جديد ''tax in lieu of military service'' سان برابر سمجهڻ سندس مڪمل موقف جي عڪاسي نہ ڪندو؛ سندس پنهنجي لکڻين ۾ ان جا دفاعي ذميواري ۽ سياسي حاڪميت ٻئي پاسا موجود آهن. === احمديه مسئلو === [[احمديه جماعت]] بابت مودودي جو موقف پاڪستان جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ سندس سڀ کان تڪراري موقفن مان هڪ رهيو. هو احمدين کي اسلامي عقيدي جي دائري کان ٻاهر سمجهندو هو ۽ خاص طور [[ختم نبوت]] جي مسئلي تي سندن عقيدن جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Valentine2008">{{cite book |last=Valentine |first=Simon Ross |title=Islam and the Ahmadiyya Jama'at: History, Belief, Practice |publisher=Columbia University Press |year=2008 |pages=228–229 |isbn=9780231700948 }}</ref> 1953ع جي پنجاب ۽ لاهور واري احمديه مخالف تحريڪ دوران مودودي ''قادياني مسئلو'' نالي رسالو لکيو. ان ۾ هن احمدين جي مذهبي حيثيت ۽ پاڪستاني رياست ۾ سندن آئيني حيثيت بابت پنهنجا دليل پيش ڪيا. سندس تحرير ان دور جي وسيع احمديه مخالف سياسي مهم جو حصو بڻجي وئي.<ref name="Valentine2008"/> 1953ع جي فسادن کان پوءِ لاڳو ٿيل مارشل لا هيٺ هڪ فوجي عدالت مودودي کي موت جي سزا ٻڌائي. اها سزا عملي طور نافذ نہ ٿي؛ پوءِ ان کي عمر قيد ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996Ahmadi">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> احمدين ۽ مودودي جي اسلامي رياست جي تصور جي تعلق تي جديد تحقيق پڻ خاص ڌيان ڏنو آهي. مذهبي قوميت ۽ جديد اسلامي رياست بابت مطالعي ۾ مودودي جي احمدين بابت موقف کي ان وڏي سوال سان ڳنڍيو ويو آهي تہ هڪ نظرياتي اسلامي رياست ۾ ''مسلمان'' جي قانوني تعريف ڪرڻ جو اختيار ڪنهن وٽ هوندو ۽ اهڙي تعريف اقليتي شهريت تي ڪهڙا اثر وجهي سگهي ٿي.<ref name="Haj2023">{{cite book |last=Haj |first=Samira |chapter=Abul Ala Mawdudi's Islamic State and Minority Ahmadis |title=Sunni Chauvinism and the Roots of Muslim Modernism |publisher=Stanford University Press |year=2023 |pages=135–167 |doi=10.1515/9781503636255-008 }}</ref> === جهاد === مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''[[جهاد]]''' هڪ مرڪزي تصور هو. سندس پهريون وڏو علمي ڪم ''الجهاد في الاسلام'' هو، جيڪو 1927ع کان اخبار ۾ قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. اهو ڪتاب ان وقت لکيو ويو جڏهن هندستان برطانوي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ هو ۽ برصغير ۾ جنگ، آزادي، عدم تشدد ۽ اسلامي سياسي اختيار بابت شديد بحث جاري هئا.<ref name="Khalidi2012">{{cite book |last=Khalidi |first=Omar |chapter=Muslim Debates on Jihad in British India: The Writings of Chiragh ‘Ali and Abu al-A‘la Mawdudi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=305–321 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199755042.003.0015 }}</ref> مودودي جهاد کي فقط ذاتي روحاني جدوجهد يا صرف دفاعي جنگ تائين محدود نہ ڪيو. سندس نظريي ۾ اسلام هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي ۽ سياسي نظام هو، تنهنڪري جهاد اهڙي منظم جدوجهد جو نالو پڻ هو جنهن جو مقصد انسان جي انسان تي حاڪميت بدران خدا جي حاڪميت تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظام قائم ڪرڻ هو.<ref name="MawdudiThemes">{{cite book |chapter=Central themes of Mawdudi's writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 }}</ref> ==== ''الجهاد في الاسلام'' ==== ''الجهاد في الاسلام'' ۾ مودودي قومپرست جنگ ۽ اسلامي جهاد ۾ فرق ڪيو. سندس دليل موجب اسلامي جهاد جو مقصد ڪنهن خاص قوم، نسل يا علائقي جي سياسي طاقت وڌائڻ نہ، پر اهڙي سياسي ۽ سماجي نظام کي ختم ڪرڻ آهي جنهن کي هو غير اسلامي ۽ ظالماڻو سمجهي ٿو، ۽ ان جي جاءِ تي اسلامي نظام قائم ڪرڻ آهي.<ref name="AlJihad">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Al Jihad fil Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore }}</ref> ان ڪري سندس لکڻين ۾ اسلامي تحريڪ جي دائري کي ڪنهن هڪ ''وطن'' تائين محدود نہ ڪيو ويو. مودودي اسلامي پيغام کي عالمگير سمجهندو هو ۽ سياسي نظام جي تبديليءَ کي به ان عالمگير دعويٰ سان ڳنڍيندو هو.<ref name="MawdudiThemes"/> جديد محققن هن نظريي کي مختلف نمونن سان پڙهيو آهي. عمر خالدي ان کي برطانوي هند ۾ جهاد بابت جديد مسلم بحثن جي مخصوص تاريخي تناظر ۾ رکي ٿو، جڏهن تہ بين الاقوامي قانون بابت ڪجهه محقق مودودي کي ويهين صديءَ جي '''offensive theory of jihad''' جي اهم جديد نمائندن مان شمار ڪن ٿا.<ref name="Khalidi2012"/><ref name="UseForce2013">{{cite journal |title=Use of Force under Islamic Law |journal=European Journal of International Law |volume=24 |issue=1 |year=2013 |pages=343–365 |doi=10.1093/ejil/cht013 }}</ref> اهڙي scholarly classification کي مودودي جي پنهنجي اصطلاحن سان خلط نہ ڪرڻ گهرجي: هو پنهنجي تصور کي سامراجي توسيع يا قومي فتح طور پيش نہ ڪندو هو، بلڪه ان کي ظلم ۽ انسان جي انسان تي حاڪميت ختم ڪرڻ جي انقلابي جدوجهد قرار ڏيندو هو. تنهن هوندي بہ سندس نظريي ۾ ضرورت پوڻ تي سياسي نظام بدلائڻ لاءِ هٿياربند طاقت جي استعمال جي گنجائش موجود هئي.<ref name="UseForce2013"/> ==== جنگ ۽ غير جنگي جهاد ==== مودودي وٽ جهاد صرف جنگ جي ميدان ۾ وڙهڻ جو نالو نہ هو. سندس تشريح ۾ سياسي تنظيم، دعوت، تعليم، فڪري جدوجهد، مالي مدد ۽ جنگ لاءِ تياري پڻ وسيع جهاد جو حصو ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ سڌي هٿياربند جنگ لاءِ هن ''قتال'' جو تصور استعمال ڪيو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1979 |pages=104–105 }}</ref> هو جنگ ۾ جاني ۽ مالي نقصان کي سنجيده قرباني سمجهندو هو، پر سندس استدلال موجب جيڪڏهن وڏي اخلاقي ۽ سياسي برائي کي روڪڻ لاءِ محدود نقصان ناگزير هجي تہ اهو جائز ٿي سگهي ٿو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding"/> ==== جهاد جو اعلان ۽ ڪشمير ==== مودودي جي نظرياتي لکڻين جي باوجود، هو هر فرد يا مذهبي جماعت کي پنهنجي طور تي هٿياربند جهاد شروع ڪرڻ جو اختيار نہ ڏيندو هو. 1947ع–1948ع جي [[ڪشمير تڪرار]] دوران هن دليل ڏنو تہ منظم جنگ يا جهاد جو اعلان جائز سياسي حڪومت جي اختيار هيٺ هجڻ گهرجي.<ref name="NasrKashmir">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> ان سبب ڪشمير بابت سندس موقف سندس وسيع انقلابي ٻوليءَ جي مقابلي ۾ وڌيڪ رياست-مرڪوز هو: غير رياستي مذهبي اڳواڻ يا جماعت پنهنجي طور تي جنگ شروع ڪرڻ جا مجاز نہ هئا. اهو فرق مودودي جي جهاد جي نظريي کي بعد ۾ پيدا ٿيل ڪيترن غير رياستي هٿياربند اسلام پسند تصورن کان ڌار ڪري ٿو.<ref name="NasrKashmir"/> === شخصيت ۽ ذاتي زندگي === [[جماعت اسلامي]] جي امير طور مودودي پنهنجي جماعت جي ڪارڪنن سان نسبتاً ويجهو رابطو رکندو هو. سندس گهر ۾ عصر ۽ مغرب جي نمازن جي وچ واري وقت ۾ ڪارڪنن ۽ مهمانن سان غير رسمي ملاقاتون ۽ بحث ٿيندا هئا.<ref name="NasrPersonality">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=127–140 }}</ref> سندس سوانح نگارن ۽ همعصرن کيس خاموش طبع، منظم، مضبوط ارادي وارو ۽ پنهنجي فڪري موقف تي قائم رهندڙ شخص طور بيان ڪيو آهي. سندس تقرير جو انداز عام جذباتي خطابت کان مختلف هو؛ هو دليل کي مرحليوار ترتيب ڏيندي قرآن، حديث ۽ سياسي منطق مان نتيجا اخذ ڪندو هو.<ref name="NasrPersonality"/> اردو سندس فڪري اظهار جو بنيادي وسيلو هو. جيتوڻيڪ هو عربي ۽ فارسي علمي روايتن سان واقف هو ۽ جديد مغربي سياسي فڪر به پڙهيو هئائين، هن پنهنجي گهڻي تصنيف [[اردو]] ۾ ڪئي. ان سان سندس لکڻيون برصغير جي پڙهيل مسلم وچولي طبقي تائين وڏي پيماني تي پهتيون.<ref name="Qasmi2018">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |title=Muslims against the Muslim League |publisher=Cambridge University Press |year=2018 }}</ref> مودودي روايتي مدرسي مان مڪمل رسمي تعليم حاصل ڪندڙ عالم نہ هو. سندس علمي شخصيت صحافت، ذاتي مطالعي، عربي ۽ اسلامي علوم جي تعليم ۽ جديد سياسي ادب جي مطالعي جي ميلاپ مان ٺهي. جديد مؤرخ علي عثمان قاسمي کيس پنهنجي دور جي عالمن ۾ هڪ غير معمولي شخصيت قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ مدرسي جي روايتي مڪمل تعليم کان سواءِ به هن ڪلاسيڪي اسلامي علم ۽ جديد مغربي سياسي فڪر ٻنهي تي قابل ذڪر دسترس حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2018"/> ==== خاندان ==== مودودي پنهنجي گهرواري محمودہ بيگم سان شادي ڪئي ۽ سندن ڪيترائي پٽ ۽ ڌيئرون ٿيون. سندس سياسي، تصنيفي ۽ دعوتي مصروفيتن سبب گهريلو زندگيءَ لاءِ وقت محدود هوندو هو. Vali Nasr موجب سندس نون ٻارن مان فقط هڪ مستقل طور جماعت اسلامي سان تنظيمي طور وابسته ٿيو، جڏهن تہ سندس ڌيءَ اسماءَ کي علمي دلچسپيءَ جي لحاظ کان نمايان قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NasrFamily">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 }}</ref> مودودي کي روايتي [[يوناني طب]] سان پڻ دلچسپي هئي ۽ هو ذاتي سطح تي ان جي ڪجهه طريقن کان واقف ۽ عملي طور استعمال ڪندڙ هو، جيتوڻيڪ اها سندس عوامي سڃاڻپ جو بنيادي حصو نہ هئي.<ref name="NasrPersonality"/> ==== صحت ==== مودودي زندگيءَ جي وڏي حصي ۾ گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت ايتري خراب ٿي جو هو گهڻو وقت بستري تائين محدود رهيو. 1969ع ۾ علاج لاءِ انگلينڊ به ويو.<ref name="NasrFamily"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گردن جي پراڻي بيماري سان گڏ دل جون تڪليفون به وڌي ويون. ان وقت سندس عمر ۽ ڊگهي سياسي ۽ علمي سرگرميءَ سبب صحت مسلسل ڪمزور ٿيندي وئي. === آخري سال ۽ وفات === 1972ع ۾ مودودي جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، ديني فڪر ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. ساڳئي سال سندس لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تي پکڙيل قرآن جي تفسير '''[[تفہيم القرآن]]''' جي تصنيف مڪمل ٿي.<ref name="NasrLateLife">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت تي پهريون '''[[شاهه فيصل بين الاقوامي انعام]]''' ڏنو ويو. انعام ڏيندڙ اداري موجب سندس اسلامي فڪر، تفسير، سياسي نظريي ۽ اسلامي قانون بابت لکڻين کي ان اعزاز جو بنيادي سبب سمجهيو ويو.<ref name="KFIP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul A'la Al-Mawdudi |url=https://kingfaisalprize.org/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |access-date=7 October 2026 }}</ref> اپريل 1979ع کان سندس گردن ۽ دل جون بيماريون وڌيڪ شديد ٿي ويون. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيويارڪ]] ۾ اسپتال داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="NasrFamily"/> '''22 سيپٽمبر 1979ع''' تي 75 ورهين جي عمر ۾ آمريڪا ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="KFIP1979"/> سندس ميت پاڪستان آندي وئي، جتي لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس سندس رهائشگاهه [[اڇره]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NasrLateLife"/> سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. جنازي ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهن جي شرڪت سندس پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا ۾ حاصل ڪيل اثر جي عڪاسي ڪئي.<ref name="MaududiFuneral">{{cite news |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |work=Daily Pakistan |date=2 October 2020 }}</ref> == ورثو ۽ اثر == ابوالاعلى مودودي ويهين صديءَ جي جديد اسلامي سياسي فڪر جي سڀ کان اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. [[ولفريڊ ڪينٽويل سمٿ]] کيس جديد اسلام جي انتهائي منظم مفڪرن مان هڪ قرار ڏنو، جڏهن تہ بعد جي محققن سندس اهميت خاص طور ان ڳالهه ۾ ڏٺي آهي تہ هن اسلام کي رڳو عقيدي ۽ عبادت تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، معاشي ۽ سياسي '''نظامِ حيات''' طور منظم نظرياتي ٻوليءَ ۾ پيش ڪيو.<ref name="Smith1957">{{cite book |last=Smith |first=Wilfred Cantwell |title=Islam in Modern History |publisher=Princeton University Press |year=1957 |page=233 |oclc=397585 }}</ref><ref name="Hartung2014">{{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }}</ref> [[سيد ولي رضا نصر]] موجب مودودي جديد اسلامي احياءَ جي ابتدائي ۽ اهم نظرياتي معمارن مان هو. سندس لکڻين ۽ [[جماعت اسلامي]] جي تنظيمي سرگرمين سندس خيالن کي ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر وڏي مسلم دنيا تائين پهچايو؛ نصر سندس اثر جي جاگرافيائي دائري کي [[مراڪش]] کان [[ملائيشيا]] تائين پکڙيل قرار ڏئي ٿو.<ref name="Nasr1996Legacy">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 |doi=10.1093/oso/9780195096958.001.0001 }}</ref> مودودي جو اثر صرف سندس سياسي جماعت تائين محدود نہ رهيو. قرآن جي تفسير، حديث، اسلامي قانون، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم بابت سندس تصنيفون وڏي پيماني تي پڙهيون ويون. سندس ڪيترائي ڪتاب [[عربي]]، [[انگريزي]]، [[فارسي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيا، جنهن ڪري اردو کان ٻاهر به سندس فڪري اصطلاح ۽ دليل اسلامي تحريڪن ۽ علمي بحثن جو حصو بڻيا.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> === جديد اسلام پسنديءَ تي اثر === جديد تحقيق ۾ مودودي کي '''[[اسلام پسندي]]''' يا سياسي اسلام جي نظرياتي ارتقا جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام هڪ مڪمل نظام آهي، جنهن ۾ مذهب ۽ سياست کي الڳ نٿو ڪري سگهجي ۽ جنهن ۾ قانوني ۽ سياسي اقتدار آخرڪار خدا جي حاڪميت جي تابع آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> [[شير علي ترين]] مودودي کي ان فڪري رجحان جي اهم نظرياتي معمارن مان قرار ڏئي ٿو جنهن ۾ جديد قومي رياست جي سياسي مشينري کي مستند اسلامي قانوني نظام لاڳو ڪرڻ جو وسيلو سمجهيو ويو. ساڳئي وقت جديد scholarship اهو به ڏيکاري ٿي تہ مودودي جو فڪر رڳو روايتي اسلامي سياسي اصطلاحن جي بحالي نہ هو؛ هن ''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست'' ۽ ''نظام'' جهڙن جديد سياسي تصورن کي اسلامي اصطلاحن سان نئين ترتيب ۾ جوڙيو.<ref name="TareenMawdudi">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref><ref name="Hartung2014"/> اهڙيءَ طرح مودودي جي فڪر کي صرف ''مغربي جديديت جي رد'' طور سمجهڻ اڻپورو آهي. [[يان-پيٽر هارٽنگ]] جي تجزيي موجب مودودي مغربي سياسي ۽ فلسفيانه جديديت سان مقابلو ڪندي ساڳئي جديد دور جي ڪيترن نظرياتي تصورن کي اسلامي قالب ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو. ان لحاظ کان سندس اسلام پسندي جديديت جي مخالفت سان گڏ جديديت جي سياسي ٻوليءَ سان هڪ پيچيده لاڳاپو پڻ رکي ٿي.<ref name="Hartung2014"/> === پاڪستان === [[پاڪستان]] مودودي جي سياسي سرگرمين ۽ سندس فڪر جي عملي اثر جو سڀ کان اهم ميدان بڻيو. 1947ع کان پوءِ هن ۽ جماعت اسلاميءَ پاڪستان کي اسلامي آئين ۽ [[شريعت]] تي ٻڌل رياست بڻائڻ لاءِ منظم مهم هلائي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> پاڪستان ٺهڻ وقت ملڪ جي اسلامي يا سيڪيولر آئيني نوعيت بابت مڪمل اتفاق موجود نہ هو. مودودي انهن مذهبي سياسي مفڪرن ۾ شامل هو جيڪي رياست جي قانوني ۽ آئيني ڍانچي ۾ اسلام کي مرڪزي حيثيت ڏيڻ جو مطالبو ڪندا رهيا.<ref name="Jaffrelot2015">{{cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=439–480 |isbn=9780190235185 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190235185.003.0009 }}</ref> مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''حاڪميتِ الٰهي''' خاص اهميت رکي ٿي. [[محمد قاسم زمان]] موجب خدا جي حاڪميت جو تصور پاڪستاني اسلام پسند فڪر جي مرڪزي تصورن مان بڻيو، جنهن ۾ مودودي جو ڪردار انتهائي نمايان هو. ان تصور موجب آخري قانوني ۽ سياسي اختيار خدا جو آهي ۽ انساني قانونسازي قرآن ۽ سنت جي حدن اندر ٿيڻ گهرجي.<ref name="Zaman2018">{{cite book |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |chapter=Islamism and the Sovereignty of God |title=Islam in Pakistan: A History |publisher=Princeton University Press |year=2018 |pages=135–163 |isbn=9780691149226 |doi=10.23943/princeton/9780691149226.003.0005 }}</ref> ان جي باوجود، پاڪستان جي آئيني اسلامائيزيشن کي فقط مودودي يا جماعت اسلاميءَ جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو. [[عالمن]]، ٻين مذهبي جماعتن، مسلم ليگ جي سياستدانن ۽ مختلف اسلامي فڪري روايتن پڻ ملڪ جي اسلامي آئيني سڃاڻپ جي تشڪيل ۾ حصو ورتو.<ref name="Zaman2018"/><ref name="Jaffrelot2015"/> ==== جماعت اسلامي ==== مودودي جو سڀ کان واضح تنظيمي ورثو [[جماعت اسلامي]] آهي، جيڪا هن 1941ع ۾ قائم ڪئي. جماعت جو ابتدائي مقصد هڪ اهڙي منظم نظرياتي جماعت تيار ڪرڻ هو جنهن جا تربيت يافته ڪارڪن اسلامي اصولن مطابق سماج ۽ آخرڪار رياست جي تبديلي لاءِ ڪم ڪن.<ref name="Pervez2026">{{cite book |last=Pervez |first=Saulat |chapter=Sayyid Abul A'la al-Maududi and the Jama'at-e-Islami |editor1-last=Hamdeh |editor1-first=Emad |editor2-last=DeLong-Bas |editor2-first=Natana J. |title=The Oxford Handbook of Islamic Reform |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=416–432 |doi=10.1093/oxfordhb/9780197532805.013.55 }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ جماعت جا الڳ تنظيمي ڍانچا پاڪستان ۽ هندستان ۾ قائم ٿيا، جڏهن تہ بعد ۾ بنگلاديش ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ جماعت سان لاڳاپيل تحريڪون وجود ۾ آيون. پاڪستان ۾ جماعت مذهبي تحريڪ مان باقاعده سياسي جماعت جي صورت اختيار ڪئي ۽ چونڊن، آئيني سياست، شاگرد تنظيم، سماجي خدمتن ۽ عوامي مهمن ذريعي ڪم ڪرڻ لڳي.<ref name="Bokhari2013">{{cite book |last=Bokhari |first=Kamran |chapter=Jama'at-i Islami in Pakistan |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=574–586 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0006 }}</ref> جماعت پاڪستان جي سڀ کان منظم اسلام پسند سياسي تنظيمن مان هڪ رهي آهي، جيتوڻيڪ قومي چونڊن ۾ ان جي ووٽن ۽ پارلياماني سيٽن جو حصو گهڻو ڪري ان جي تنظيمي اثر کان گهٽ رهيو آهي. ان تضاد کي محقق جماعت جي مضبوط نظرياتي تنظيم ۽ ان جي نسبتاً محدود عوامي چونڊ مقبوليت جي فرق طور بيان ڪن ٿا.<ref name="Bokhari2013"/> ==== ضياءُ الحق جي اسلامائيزيشن ==== [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي حڪومت (1977ع–1988ع) دوران پاڪستان ۾ رياستي اسلامائيزيشن جي عمل ۽ جماعت اسلاميءَ وچ ۾ اهم سياسي لاڳاپا پيدا ٿيا. ضياءَ جي حڪومت [[زڪوات]] ۽ عشر جي سرڪاري نظام، سود کان پاڪ مالي قدمن، [[حدود آرڊيننس]] ۽ ٻين اسلامي قانوني قدمن کي اڳتي وڌايو.<ref name="Jaffrelot2015"/> انهن پاليسين مان ڪيترائي اهڙا موضوع هئا جن جي حمايت مودودي ۽ جماعت اسلامي اڳ ئي ڪندا رهيا هئا؛ تنهن هوندي بہ ضياءَ جي اسلامائيزيشن کي مودودي جي پروگرام جي سڌي يا مڪمل عملداري سمجهڻ صحيح نہ آهي. رياستي اقتدار، فوجي حڪومت جي سياسي ضرورتن، فقهي عالمن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي مطالبن پڻ ان عمل کي شڪل ڏني.<ref name="IslamicLeviathan">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Islamic Leviathan: Islam and the Making of State Power |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=9780195144260 }}</ref> ان دور ۾ جماعت اسلاميءَ جا ڪيترائي ڪارڪن ۽ همدرد رياستي ادارن، تعليم ۽ سياسي عمل ۾ وڌيڪ اثرائتا ٿيا. اهڙي طرح مودودي جي حياتيءَ ۾ مڪمل طور حاصل نہ ٿيل اسلامي رياست جو تصور سندس وفات کان پوءِ پاڪستان جي رياستي پاليسيءَ جي ڪجهه شعبن تي بالواسطه اثرانداز ٿيو.<ref name="Jaffrelot2015"/> === ڀارت ۽ بنگلاديش === ورهاڱي کان پوءِ مودودي پاڻ پاڪستان هليو ويو، پر سندس قائم ڪيل تحريڪ جو هندستاني حصو [[جماعت اسلامي هند]] جي صورت ۾ جاري رهيو. نئين سياسي حالتن ۾ هندستاني جماعت پنهنجي حڪمت عملي کي مسلمان اقليت جي مذهبي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن سان هم آهنگ ڪيو. اوڀر پاڪستان ۾ پڻ جماعت اسلامي منظم ٿي. 1971ع ۾ [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ پاڪستان جي ورهاڱي کان پوءِ بنگلاديش ۾ جماعت جي تاريخ شديد سياسي تڪرار جو موضوع بڻجي. تنهنڪري بنگلاديش ۾ مودودي جي فڪري اثر کي جماعت جي بعد واري سياسي تاريخ کان الڳ ڪري ڏسڻ ضروري آهي: مودودي جو فڪر تنظيم جو نظرياتي بنياد رهيو، پر بنگلاديشي جماعت جون بعد واريون سياسي پاليسيون مخصوص مقامي حالتن ۾ ٺهيون. === عرب دنيا ۽ اخوان المسلمين === مودودي جي اردو تصنيفن جا عربي ترجما سندس عالمي اثر وڌائڻ ۾ انتهائي اهم ثابت ٿيا. سندس اسلامي رياست، حاڪميتِ الٰهي، جاهليت، انقلاب ۽ اسلام کي مڪمل نظام سمجهڻ بابت خيالن کي عرب دنيا جي اسلام پسند حلقن ۾ پڙهيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> خاص طور [[مصر]] جي [[اخوان المسلمين]] سان لاڳاپيل مفڪرن ۾ مودودي جي تحريرن جي reception اهم رهي. هارٽنگ موجب سندس نظرياتي نظام کي وچ اوڀر، خاص طور مصري اخوان المسلمين جي فڪري حلقن ۾ قبول، ترجمو ۽ مقامي سياسي حالتن مطابق تبديل ڪيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> ==== سيد قطب ==== [[سيد قطب]] ۽ مودودي جي فڪري تعلق تي وڏي علمي ادب موجود آهي. ٻنهي وٽ اسلام کي مڪمل نظام، جديد جاهليت جي تنقيد ۽ خدا جي حاڪميت جي مرڪزيت جهڙا موضوع ملي سگهن ٿا. جديد تحقيق موجب مودودي جي 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي جي لکڻين ۾ الٰهي قانوني حاڪميت جو نظريو قطب جي آخري دور جي تحريرن کان اڳ ئي واضح صورت ۾ موجود هو.<ref name="TheonomicShift">{{cite book |chapter=Mawdudi and Qutb: The Theonomic Shift |title=Salafi Political Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |pages=164–239 |doi=10.1017/9781108850407.007 }}</ref> قطب انهن خيالن کي پنهنجي مصري، انقلابي ۽ قيد واري تجربي جي پسمنظر ۾ وڌيڪ مختلف ۽ ڪڏهن وڌيڪ سخت رخ ڏنو. تنهنڪري قطب کي صرف ''مودودي جو شاگرد'' يا سندس فڪر جي سادي نقل قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو؛ ٻنهي جي وچ ۾ اثر، ترجمي، مشترڪ اسلامي ذريعن ۽ الڳ سياسي تجربن جو پيچيده تعلق هو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> قطب جي بعد واري لکڻين، خاص طور حاڪميت ۽ جاهليت جي تشريح، 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه [[سلفي جهاديت|شدت پسند سلفي]] حلقن تي اثر وڌو. ان ڪري مودودي کان قطب ۽ پوءِ هر جديد جهادي تنظيم تائين سڌي فڪري لڪير ٺاهڻ تاريخي طور حد کان وڌيڪ سادو نتيجو ٿيندو؛ بعد واريون تحريڪون انهن تصورن کي نون سياسي ۽ فقهي معنائن ۾ استعمال ڪنديون رهيون.<ref name="TheonomicShift"/> === ايران === مودودي جون تحريرون [[ايران]] ۾ پڻ فارسي ترجمن ذريعي پهتيون. ويهين صديءَ ۾ اردو کان فارسي ترجمي جي وسيع فڪري عمل ۾ سندس ڪتاب به شامل هئا ۽ ايراني اسلامي سياسي حلقن ۾ پڙهيا ويندا هئا.<ref name="IranTranslation">{{cite journal |title=From Persianate Cosmopolis to Persianate Modernity: Translating from Urdu to Persian in Twentieth-Century Iran and Afghanistan |journal=Iranian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> [[روح الله خميني]] ۽ مودودي جي سڌي فڪري تعلق بابت محققن ۾ اختلاف آهي. ٻنهي 1963ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ملاقات ڪئي ۽ سياسي معاملن تي ڳالهه ٻولهه ڪئي هئي؛ 1979ع ۾ خميني جي ايران واپسيءَ کان اڳ سندس نمائندن مودودي سان پاڪستان ۾ ملاقات پڻ ڪئي.<ref name="IranTranslation"/> پر ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ تہ خميني جو اسلامي حڪومت وارو نظريو سڌي طرح مودودي کان ورتل هو، علمي اتفاق ناهي. ايراني انقلاب جي مؤرخ [[سعيد امير ارجمند]] اهڙي سڌي نظرياتي اثر تي شڪ ظاهر ڪيو آهي؛ ساڳئي وقت تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جون عربي ۽ فارسي ترجمو ٿيل لکڻيون خميني جي ڪيترن حامين ۾ پڙهيون وينديون هيون ۽ 1979ع جي انقلاب جي سياسي ٻولي ۽ نعرن تي سندس اصطلاحن جو ڪجهه اثر پيو.<ref name="IranTranslation"/> ان ڪري مودودي ۽ ايراني انقلاب جي لاڳاپي کي '''فڪري اثر ۽ اصطلاحي مشابهت''' جي سطح تي بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي، نہ تہ خميني جي [[ولايت فقيه]] واري نظريي کي مودودي مان نڪتل قرار ڏيڻ. === ترڪي === [[ترڪي]] ۾ مودودي جو نالو عام طور '''Mevdudi''' جي صورت ۾ لکيو ويو. 1960ع واري ڏهاڪي کان سندس تصنيفن جا ترڪي ترجما تيزيءَ سان شايع ٿيڻ شروع ٿيا ۽ ڪجهه سالن اندر سندس اهم لکڻين جو وڏو حصو ترڪي پڙهندڙن لاءِ موجود ٿي ويو.<ref name="Vomel2022">{{cite book |last=Vömel |first=Jan-Markus |chapter=Global Intellectual Transfers and the Making of Turkish High Islamism, c. 1960–1995 |title=The Turkish Connection: Global Intellectual Histories of the Late Ottoman Empire and Republican Turkey |publisher=De Gruyter |year=2022 |page=256 }}</ref> انهن ترجمن مودودي کي ترڪي جي اسلامي فڪري حلقن ۾ سڃاتل شخصيت بڻايو. تنهن هوندي بہ ترڪي جي اسلام پسند سياست پنهنجي عثماني ورثي، جمهوريه جي سيڪيولر نظام ۽ مقامي مذهبي تحريڪن مان پڻ ٺهي، تنهنڪري ان کي مودودي جي فڪر جو سادو تسلسل قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Vomel2022"/> === ڏکڻ اوڀر ايشيا === مودودي جو اثر [[ملائيشيا]]، [[انڊونيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين مسلم سماجن تائين پڻ پهتو. سندس ڪتابن جا ترجما، اسلامي شاگرد تحريڪون ۽ بين الاقوامي اسلامي تنظيمي رابطا سندس فڪر جي منتقلي جا اهم وسيلا بڻيا.<ref name="Nasr1996Legacy"/> خاص طور تعليم يافته مسلمان نوجوانن ۾ اسلام کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام طور ڏسڻ، اسلامي رياست، اخلاقي اصلاح ۽ منظم دعوتي تحريڪ جا تصور مودودي جي تحريرن وسيلي گردش ۾ آيا. پر انهن ملڪن ۾ سندس فڪر کي مقامي سياسي ۽ مذهبي روايتن مطابق تبديل ڪري قبول ڪيو ويو؛ ان ڪري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي اسلامي تحريڪن کي جماعت اسلاميءَ جون سڌيون نقلون سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> === اسلامي معاشيات ۽ بئنڪنگ === مودودي جديد '''[[اسلامي معاشيات]]''' جي ابتدائي نظرياتي ليکڪن مان پڻ شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ بعد ۾ شايع ٿيل ''Economic System of Islam'' ۾ سود جي خاتمي، زڪوات، ملڪيت جي حق، معاشي انصاف ۽ سرمائي ۽ محنت جي تعلق بابت خيال پيش ڪيا ويا. اسلامي معاشيات بابت بعد واري ادب ۾ سندس اهم اثر خاص طور [[ربا]] کي جديد بئنڪ جي هر قسم جي مقرر سود سان ڳنڍڻ ۽ سود کان پاڪ مالي نظام کي اسلامي رياست جي لازمي حصي طور پيش ڪرڻ ۾ ڏٺو ويو آهي.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |year=2004 |volume=94 |issue=2 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> هن سودي قرض جي متبادل طور نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت تي ٻڌل سرمائيڪاريءَ جي حمايت ڪئي. بعد واري اسلامي بئنڪنگ صنعت ۾ اهڙا تصور اهم ٿيا، جيتوڻيڪ جديد اسلامي بئنڪن جا عملي مالي اوزار مودودي جي اصل تجويزن کان گهڻو وڌيڪ پيچيده آهن. مودودي کي جديد اسلامي معاشيات جو اڪيلو باني قرار ڏيڻ بہ درست نہ ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ ساڳئي دور ۽ ان کان پوءِ ٻين مسلمان معاشيات دانن ۽ فقيهن پڻ هن شعبي جي نظرياتي ۽ عملي تعمير ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004"/> === قرآن جي تفسير تي اثر === مودودي جو سڀ کان وسيع پڙهيو ويندڙ علمي ڪم '''[[تفہيم القرآن]]''' آهي. هي اردو تفسير تقريباً ٽيهن سالن جي عرصي ۾ تيار ٿيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ قرآن جي روايتي تفسير سان گڏ جديد سماجي، سياسي ۽ اخلاقي مسئلن بابت تشريح شامل ڪئي وئي. ''تفہيم القرآن'' جو انداز خاص طور جديد تعليم يافته عام پڙهندڙ کي سامهون رکي تيار ڪيو ويو هو. مودودي آيتن جي لغوي ۽ تاريخي وضاحت سان گڏ انهن مان سماجي ۽ سياسي اصول اخذ ڪندو هو. سندس سليس اردو ۽ منظم استدلال سبب هي تفسير ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي پڙهيو ويو ۽ ٻين ٻولين ۾ پڻ ترجمو ٿيو.<ref name="Mir2026"/> ان جي تفسيرن تي اختلاف پڻ رهيا آهن. روايتي عالمن مان ڪن سندس سياسي اصطلاحن ۽ قرآن جي ڪجهه بنيادي لفظن—جهڙوڪ ''الهٰ''، ''رب''، ''دين'' ۽ ''عبادت''—جي سياسي ۽ حاڪميت سان ڳنڍيل تشريح تي تنقيد ڪئي. ان جي باوجود، انهن اصطلاحن بابت سندس تشريح جديد اسلام پسند فڪر جي لغت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Hartung2014"/> === بعد وارين اسلام پسند ۽ شدت پسند تحريڪن تي اثر === مودودي جي فڪر جو سڀ کان تڪراري ورثو ان جو بعد وارين اسلام پسند ۽ ڪجهه شدت پسند تحريڪن سان تعلق آهي. جديد مطالعي ۾ کيس [[حسن البنا]] ۽ [[سيد قطب]] سان گڏ ويهين صديءَ جي اسلام پسند فڪر جي اهم canonical ليکڪن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="PrincetonIslamist">{{cite book |editor1-last=Euben |editor1-first=Roxanne L. |editor2-last=Zaman |editor2-first=Muhammad Qasim |title=Princeton Readings in Islamist Thought: Texts and Contexts from al-Banna to Bin Laden |publisher=Princeton University Press |year=2009 |pages=79–106 }}</ref> سندس '''حاڪميتِ الٰهي'''، اسلامي نظام، جاهليت ۽ اسلامي انقلاب جهڙا تصور بعد جي مختلف تحريڪن ۾ ٻيهر استعمال ٿيا. خاص طور سيد قطب جي ذريعي انهن مان ڪجهه تصورن جو اثر بعد ۾ پيدا ٿيندڙ وڌيڪ سخت گير تحريڪن تائين پهتو.<ref name="TheonomicShift"/> پر هتي هڪ اهم تاريخي فرق ضروري آهي: مودودي پاڻ منظم جماعت، ڊگهي مدي واري اخلاقي ۽ تعليمي تربيت، ۽ وڏي حد تائين آئيني سياسي عمل کي سماجي تبديليءَ جو طريقو سمجهندو هو. هن پاڪستان ۾ پنهنجي جماعت کي حڪومت جي سخت دٻاءَ باوجود مسلسل ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل نہ ڪيو. تنهنڪري هر اهڙي بعد واري تنظيم جيڪا سندس اصطلاح استعمال ڪري، ان جي حڪمت عملي يا تشدد کي سڌو مودودي ڏانهن منسوب ڪرڻ تاريخي لحاظ کان درست ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> ان جي ابتڙ، سندس لکڻين ۾ عالمي اسلامي نظام، غير اسلامي سياسي حاڪميت جي خاتمي ۽ جهاد بابت اهڙا نظرياتي عنصر ضرور موجود آهن جن کي بعد وارين وڌيڪ انقلابي تحريڪن پنهنجي مخصوص حالتن مطابق نئين معنيٰ ڏني. ان ڪري scholarship ۾ سندس ورثي بابت ٻنهي پاسن—'''آئيني جماعت سازي''' ۽ '''انقلابي اسلامي نظريي'''—کي گڏ پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> === فڪري اثر جو خلاصو === مودودي جي عالمي اثر کي هيٺين ريت اختصار سان ڏيکاري سگهجي ٿو: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#274c77; color:white;" | ميدان ! style="background:#3a6ea5; color:white;" | بنيادي تصور يا ڪم ! style="background:#6096ba; color:white;" | بعد وارو اثر ! style="background:#a3cef1;" | اهم علائقو |- | سياسي فڪر | حاڪميتِ الٰهي، اسلامي رياست، اسلامي جمهوريت | جديد اسلام پسند سياسي نظريي جي تشڪيل | ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر |- | تنظيمي سياست | [[جماعت اسلامي]] | نظرياتي ڪارڪنن تي ٻڌل اسلامي سياسي جماعت جو نمونو | پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش |- | قرآن جي تفسير | ''[[تفہيم القرآن]]'' | جديد سماجي ۽ سياسي رخ رکندڙ قرآن فهم | ڏکڻ ايشيا ۽ ترجمن وسيلي ٻيا ملڪ |- | اسلامي معاشيات | ربا جي خاتمي ۽ اسلامي معاشي نظام | اسلامي معاشيات ۽ سود کان پاڪ بئنڪنگ جي بحثن تي اثر | پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا |- | عرب اسلام پسندي | حاڪميت، جاهليت، انقلاب ۽ نظام | [[سيد قطب]] سميت اسلام پسند فڪري حلقن ۾ قبول ۽ نئين تشريح | مصر ۽ عرب دنيا |- | ايران | اسلامي حڪومت ۽ مغربي سياسي نظام جي تنقيد | فارسي ترجما ۽ انقلابي اسلامي سياسي ٻوليءَ تي محدود/بحث هيٺ اثر | ايران |- | ترڪي | اسلام کي مڪمل نظام طور پيش ڪرڻ | 1960ع کان پوءِ اسلام پسند فڪري حلقن ۾ ترجما ۽ مطالعو | ترڪي |- | عالمي اسلامي احياءُ | دين کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام سمجهڻ | مختلف اسلامي تحريڪن طرفان مقامي حالتن مطابق قبول ۽ تبديلي | آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين |} === علمي جائزو === مودودي بابت جديد علمي جائزو هڪ رخ وارو ناهي. سندس حامين لاءِ هو اسلامي فڪر جي تجديد ڪندڙ، قرآن جو مفسر ۽ جديد حالتن ۾ اسلامي سماجي نظام جي تشريح ڪندڙ مفڪر آهي. سياسي اسلام جي تاريخ پڙهندڙ ڪيترن محققن لاءِ هو جديد اسلام پسنديءَ جو بنيادي نظرياتي معمار آهي، جڏهن تہ نقادن سندس نظرياتي رياست، مذهبي اقليتن، عورتن، سياسي pluralism ۽ حاڪميت بابت تصورن کي جديد برابر شهريت ۽ لبرل جمهوريت سان تڪرار ۾ ڏٺو آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/><ref name="Hartung2014"/> انهيءَ ڪري سندس تاريخي اهميت ڪنهن هڪ سياسي نتيجي ۾ نہ، پر ان ڳالهه ۾ پڻ آهي تہ هن ويهين صديءَ ۾ اسلام بابت بحث جي ٻولي تبديل ڪرڻ ۾ حصو ورتو. ''اسلامي رياست''، ''اسلامي انقلاب''، ''اسلامي نظامِ حيات'' ۽ خدا جي سياسي حاڪميت جهڙا تصور سندس لکڻين وسيلي وڏي مسلم عوامي ۽ سياسي بحث ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري ويا.<ref name="Nasr1996Legacy"/><ref name="Pervez2026"/> سندس اثر جي پائيداريءَ جو هڪ سبب سندس لکڻين جو انداز پڻ هو. هن پيچيده مذهبي ۽ سياسي دليلن کي نسبتاً سليس اردو ۾ پيش ڪيو، جنهن ڪري اهي رڳو روايتي عالمن بدران جديد تعليم يافته مسلمانن تائين به پهتا. سندس تحريرون سندس حياتيءَ کان پوءِ به ترجمن، جماعت اسلاميءَ جي ادارن ۽ ٻين اسلامي تحريڪن وسيلي گردش ۾ رهيون آهن.<ref name="Mir2026"/> 2026ع ۾ شايع ٿيل ''Oxford Handbook of Islamic Reform'' پڻ مودودي کي جديد اسلامي اصلاح ۽ احياءَ جي اهم شخصيتن ۾ شامل ڪري ٿو ۽ سندس عالمي اثر کي سندس وسيع تصنيفي ڪم، خدا جي حاڪميت جي نظريي ۽ هڪ پائيدار تنظيم ــ جماعت اسلامي ــ جي قيام سان ڳنڍي ٿو.<ref name="Pervez2026"/> == آخري زندگي، بيماري ۽ وفات == مودودي پنهنجي زندگيءَ جي وڏي حصي دوران گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت خاص طور خراب رهي ۽ هو وقت بوقت بستري تائين محدود رهيو؛ 1969ع ۾ علاج لاءِ [[برطانيا]] پڻ ويو.<ref name="Nasr1996p127">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1972ع ۾ هن [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي معاملن تي راءِ ڏيڻ ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. سندس آخري دور ۾ صحت جا مسئلا وڌندا ويا.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1979ع ۾ سندس پراڻي گردن جي بيماري وڌيڪ سنگين ٿي ۽ دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس هڪ پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيو يارڪ]] جي هڪ اسپتال ۾ داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="Nasr1996p127"/> مودودي 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 75 سال هئي.<ref name="Tareen2011">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو، جتي وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> [[File:Grave maududi.jpg|thumb|مودودي جي قبر، [[اڇرا]]، [[لاهور]]]] سندس جنازي نماز سان لاڳاپيل تقريبن ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهو شريڪ ٿيا. [[يوسف القرضاوي]] سندس جنازي نماز پڙهائيندڙ مشهور عالمن مان هو.<ref>{{cite web |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |url=https://dailypakistan.com.pk/02-Oct-2014/149195 |website=Daily Pakistan |date=2 October 2014 |access-date=7 October 2026 }}</ref> == اعزاز == مودودي کي 1979ع ۾ [[King Faisal International Prize|شاهه فيصل عالمي انعام]] جي اسلامي خدمتن واري شعبي جو انعام ڏنو ويو. اهو سندس زندگيءَ جي آخري سال ۾ ملندڙ اهم بين الاقوامي اعزازن مان هو. == تصنيفي ڪم == مودودي هڪ انتهائي گهڻو لکندڙ مصنف، صحافي، مفسر ۽ سياسي مفڪر هو. سندس لکڻيون قرآن جي تفسير، [[حديث]] ۽ [[سنت]]، علمِ ڪلام، اسلامي قانون، اخلاق، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم سميت ڪيترن ئي شعبن تي پکڙيل آهن.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> سندس لکڻين جو بنيادي گڏيل موضوع اسلام کي هڪ مڪمل ۽ باهمي طور ڳنڍيل '''نظامِ حيات''' طور پيش ڪرڻ هو. [[مستنصر مير]] موجب مودودي مختلف علمي شعبن تي لکندي به انهن کي هڪ ئي وسيع تصور سان ڳنڍيو: اسلام فرد جي عقيدي ۽ عبادت تائين محدود نه، پر اخلاقي، سماجي، اقتصادي ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ پڻ هڪ جامع نظام آهي.<ref name="Mir2026"/> مودودي پنهنجي لکڻين لاءِ بنيادي طور [[اردو]] استعمال ڪئي. سندس ڪيترائي مضمون پهرين سندس رسالي ''ترجمان القرآن'' ۾ قسطن جي صورت ۾ ڇپيا ۽ بعد ۾ ڪتابن جي صورت ۾ شايع ٿيا. سندس اهم ڪتابن مان گهڻن جا [[عربي]]، [[انگريزي]] ۽ ٻين اسلامي ۽ مغربي ٻولين ۾ ترجما ٿيا.<ref name="MirLife2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Introduction: Mawdudi’s life, personality, and works |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=1–18 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0001 }}</ref> سندس سليس ۽ عام پڙهندڙ لاءِ نسبتاً رسائي لائق اردو سندس فڪر جي ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[شير علي ترين]] موجب سندس اهم لکڻين جا انگريزيءَ ۾ ۽ ڪيترن جا عربي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجما ٿيا، جڏهن تہ ''تفہيم القرآن'' ڏکڻ ايشيا اندر ۽ ان کان ٻاهر پڻ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name="Tareen2011"/> === تفهيم القرآن === {{main|تفهيم القرآن}} مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف '''''[[تفهيم القرآن]]''''' آهي، جيڪا قرآن جو اردو ترجمو ۽ گهڻ-جلدي تفسير آهي. هن ان تي لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين ڪم ڪيو ۽ 1972ع ۾ ان کي مڪمل ڪيو.<ref name="Mir2026"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ آيتن جي ترجمي ۽ تشريح سان گڏ سورتن جو تاريخي پسمنظر، موضوعاتي تعارف، سماجي ۽ سياسي مسئلن بابت بحث ۽ مختلف هنڌن بابت وضاحتي مواد شامل آهي. مودودي قرآن کي جديد پڙهندڙ لاءِ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪندي ان جي هدايت کي انفرادي ۽ اجتماعي زندگي ٻنهي سان ڳنڍيو.<ref name="MirDomains2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Domains of thought and action |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=57–144 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0003 }}</ref> هي تفسير بعد ۾ مختلف ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ مودودي جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="Tareen2011"/> === الجهاد في الاسلام === مودودي جي ابتدائي اهم تصنيف '''''الجهاد في الاسلام''''' هئي. هن ان تي ڪم 1920ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيو؛ ان جو مواد پهرين قسطن ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. ڪتاب ۾ مودودي اسلامي قانون ۽ تاريخ جي تناظر ۾ جنگ، امن ۽ جهاد بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو. هي تصنيف سندس شروعاتي فڪري شهرت جو اهم سبب بڻي ۽ بعد جي لکڻين ۾ اسلامي سياسي نظام، رياست ۽ جهاد بابت سندس خيالن جي تشڪيل لاءِ پڻ اهم رهي.<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Jamal |title=Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām: A Neglected Document |journal=Zeitschrift für Religionswissenschaft |year=2009 |volume=17 |issue=1 |pages=61–84 |doi=10.1515/zfr.2009.17.1.61 }}</ref> === پرده === '''''پرده''''' ۾ مودودي عورتن ۽ مردن جي سماجي تعلق، لباس، حجاب، خاندان ۽ صنفي اختلاط بابت پنهنجا نظريا تفصيل سان بيان ڪيا. هي ڪتاب سندس سماجي فڪر جي اهم تصنيفن مان آهي، پر عورتن جي سماجي ۽ سياسي ڪردار بابت ان ۾ پيش ڪيل خيال جديد دور ۾ تنقيد ۽ بحث جو موضوع پڻ رهيا آهن. === اسلامي قانون ۽ دستور === '''''Islamic Law and Constitution''''' جي نالي سان انگريزيءَ ۾ مشهور لکڻين جي مجموعي ۾ مودودي اسلامي رياست، شريعت، قانونسازي، حاڪميت، خلافت، جمهوريت، اقليتن ۽ آئين بابت پنهنجا سياسي ۽ قانوني تصور بيان ڪيا. سندس جديد '''اسلامي رياست''' واري تصور کي سمجهڻ لاءِ هي سندس اهم ترين سياسي تصنيفن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> === خلافت ۽ ملوڪيت === '''''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]''''' مودودي جي تاريخي ۽ سياسي طور سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل ڪتابن مان آهي. ان ۾ هن ابتدائي اسلامي خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن سياسي تبديليءَ جو تنقيدي جائزو ورتو. ڪتاب خاص طور پهرين مسلمان حڪمرانن کان پوءِ اسلامي سياسي اقتدار جي نوعيت بابت بحث سبب مختلف مذهبي عالمن وچ ۾ اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="MirDomains2026"/> === قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون === '''''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون''''' ۾ مودودي قرآن جي چئن اصطلاحن ــ '''الهٰ، رب، عبادت ۽ دين''' ــ جي تشريح ڪئي. هن انهن لفظن کي رڳو محدود مذهبي معنائن ۾ نه، پر اقتدار، اطاعت ۽ زندگيءَ جي مجموعي نظام سان پڻ ڳنڍيو. اهي تشريحون سندس سياسي-مذهبي فڪر جي اهم بنيادن مان بڻيون، جيتوڻيڪ ٻين اسلامي عالمن سندس ڪجهه تعبيرن سان اختلاف پڻ ڪيو آهي.<ref name="MirThemes2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Central themes of Mawdudi’s writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=19–56 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0002 }}</ref> == چونڊ ڪتابيات == مودودي جي لکڻين جو تعداد تمام وڏو آهي ۽ مختلف ڇاپن، مجموعن ۽ ترجمن ۾ ڪتابن جا عنوان ڪڏهن مختلف صورتن ۾ ڏنا ويا آهن. سندس اهم تصنيفن مان هيٺيان شامل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#264653;color:white;" | تصنيف ! style="background:#2a9d8f;color:white;" | موضوع ! style="background:#457b9d;color:white;" | مختصر وضاحت |- | ''[[تفهيم القرآن]]'' | قرآن جي تفسير | گهڻ-جلدي اردو ترجمو ۽ تفسير؛ مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف |- | ''الجهاد في الاسلام'' | جهاد، جنگ ۽ سياسي نظريو | سندس ابتدائي اهم تصنيفن مان؛ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ لکڻ شروع ڪيائين |- | ''دينيّات'' / ''Towards Understanding Islam'' | اسلام جو تعارف | اسلام جي بنيادي عقيدن، عبادتن ۽ نظامِ زندگيءَ جو عام پڙهندڙ لاءِ تعارف |- | ''پردہ'' | عورت، خاندان ۽ سماج | حجاب، صنفي تعلقن ۽ اسلامي سماجي نظام بابت سندس نظريا |- | ''اسلامي قانون ۽ دستور'' | قانون ۽ سياست | اسلامي رياست، شريعت، آئين، حاڪميت ۽ قانونسازي |- | ''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]'' | اسلامي سياسي تاريخ | خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن تبديليءَ جو تنقيدي مطالعو |- | ''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون'' | قرآني اصطلاح | الهٰ، رب، عبادت ۽ دين جي مودودي واري تشريح |- | ''اسلامي نظامِ زندگي'' | سماجي ۽ سياسي فڪر | اسلام کي جامع نظامِ حيات طور بيان ڪندڙ تحريرون |- | ''اسلام جو معاشي نظام'' | [[اسلامي معاشيات]] | ملڪيت، ربا، زڪوات، سرمائي ۽ معاشي انصاف بابت بحث |- | ''اسلامي رياست'' | سياسي نظريو | اسلامي حڪومت ۽ رياست جي اصولن بابت تحريرون |- | ''تجديد و احياءِ دين'' | اسلامي تجديد | اسلامي تاريخ ۾ مجدد ۽ تجديد جي تصور بابت بحث |- | ''سنت جي آئيني حيثيت'' | حديث ۽ سنت | اسلامي قانون ۽ ديني حجت طور سنت جي حيثيت جو دفاع |- | ''رسائل و مسائل'' | مختلف مذهبي موضوع | مختلف سوالن جي جوابن ۽ فڪري مضمونن جا مجموعا |- | ''سيرت سرور عالم'' | [[محمد|محمد ﷺ]] جي سيرت | پيغمبر اسلام جي زندگي ۽ پيغام بابت تصنيف |} === انگريزي ترجمن ۾ مشهور ڪتاب === سندس ڪيترين تصنيفن جا انگريزي ترجما مختلف عنوانن هيٺ شايع ٿيا آهن، جن ۾ هي شامل آهن: * ''Towards Understanding Islam'' * ''Purdah and the Status of Woman in Islam'' * ''The Islamic Law and Constitution'' * ''Let Us Be Muslims'' * ''The Islamic Way of Life'' * ''A Short History of the Revivalist Movement in Islam'' * ''Human Rights in Islam'' * ''Four Basic Qur'anic Terms'' * ''The Process of Islamic Revolution'' * ''Unity of the Muslim World'' * ''The Moral Foundations of the Islamic Movement'' * ''Economic System of Islam'' * ''The Road to Peace and Salvation'' * ''The Qadiani Problem'' * ''The Question of Dress'' * ''The Rights of Non-Muslims in Islamic State'' * ''Caliphate and Kingship'' * ''Islamic Law and its Introduction in Pakistan'' * ''Khutabat: Fundamentals of Islam'' == چونڊ زماني وار خاڪو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#283618;color:white;" | سال ! style="background:#606c38;color:white;" | واقعو |- | 1903ع | [[اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ ڄائو |- | 1918ع | صحافت سان عملي وابستگي شروع ڪئي |- | 1920ع | جبلپور جي روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو |- | 1920ع وارو ڏهاڪو | دهليءَ ۾ صحافت ۽ ديني مطالعي سان لاڳاپيل رهيو |- | 1927ع | ''الجهاد في الاسلام'' لکڻ ۽ شايع ڪرائڻ جو ابتدائي سلسلو شروع ٿيو |- | 1932ع–1933ع | ''ترجمان القرآن'' سان سندس ڊگهي ادارت ۽ فڪري سرگرميءَ جو دور شروع ٿيو |- | 1938ع | [[پٺاڻ ڪوٽ]] ويجهو دارالاسلام منصوبي سان وابسته ٿيو |- | 1941ع | [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو |- | 1942ع | ''[[تفهيم القرآن]]'' تي ڪم شروع ڪيو |- | 1947ع | ورهاڱي کان پوءِ پاڪستان منتقل ٿيو |- | 1948ع | پاڪستان ۾ اسلامي آئين ۽ رياست لاءِ مهم؛ بعد ۾ گرفتار ٿيو |- | 1953ع | احمديه مخالف تحريڪ جي پسمنظر ۾ فوجي عدالت موت جي سزا ٻڌائي؛ سزا بعد ۾ عمر قيد ۾ تبديل ۽ پوءِ ختم ڪئي وئي |- | 1964ع | جماعت اسلامي خلاف حڪومتي ڪارروائي دوران ٻيهر قيد ٿيو |- | 1972ع | ''تفهيم القرآن'' مڪمل ڪيو؛ جماعت اسلاميءَ جي امير جي عهدي تان پڻ الڳ ٿيو |- | 1979ع | [[شاهه فيصل عالمي انعام]] حاصل ڪيو |- | 22 سيپٽمبر 1979ع | [[بفيلو، نيو يارڪ]]، آمريڪا ۾ وفات |- | 1979ع | [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ دفن ڪيو ويو |} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }} * {{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }} * {{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }} * {{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }} == پڻ ڏسو == * [[جماعت اسلامي]] * [[جماعت اسلامي پاڪستان]] * [[اسلام پسندي]] * [[اسلامي رياست]] * [[اسلامي احياءُ]] * [[اسلامي معاشيات]] * [[تفهيم القرآن]] * [[خلافت ۽ ملوڪيت]] * [[سيد قطب]] * [[محمد اقبال]] == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Abul A'la Maududi}} {{Wikiquote}} == حوالا == {{Reflist}} {{Authority control}} qlj1cioq8ne2000ez9i6wmprmgoxm0r 417608 417607 2026-10-06T22:01:12Z Intisar Ali 8681 417608 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ ۽ جماعت اسلامي جو باني (1903–1979)}} {{Infobox religious biography | name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | image = أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg | caption = سيد ابوالاعلى مودودي | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | birth_name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | birth_date = {{Birth date|1903|9|25|df=y}} | birth_place = [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1979|9|22|1903|9|25|df=y}} | death_place = [[بفيلو، نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]] | resting_place = [[اڇرا]]، [[لاهور]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | occupation = اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ، صحافي، مفسر ۽ سياسي اڳواڻ | notable_works = ''[[تفہيم القرآن]]''، ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' | known_for = [[جماعت اسلامي]] جو قيام، اسلامي سياسي فڪر | movement = [[جماعت اسلامي]] | founder = [[جماعت اسلامي]] | awards = [[شاهه فيصل عالمي انعام]]، 1979ع }} '''سيد ابو الاعلىٰ مودودي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Abul A'la Maududi}} (25 سيپٽمبر 1903ع – 22 سيپٽمبر 1979ع) ننڍي کنڊ جو اسلامي عالم، قرآن جو مفسر، صحافي، ليکڪ، سياسي مفڪر ۽ [[جماعت اسلامي]] جو باني هو.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-509695-8 }}</ref> هن ويهين صديءَ ۾ اسلام کي رڳو شخصي عقيدي يا عبادتن جي دائري بدران سماجي، سياسي، قانوني ۽ معاشي نظام طور بيان ڪرڻ لاءِ هڪ منظم فڪري خاڪو پيش ڪيو. جديد تحقيق ۾ کيس جديد اسلامي احياءَ ۽ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم ترين نظريه سازن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009230438 |isbn=9781009230438 }}</ref> مودودي جي لکڻين ۾ [[قرآن جي تفسير]]، حديث، اسلامي قانون، سياست، معيشت، سماج، اخلاق، قومپرستي، سيڪيولرزم، عورتن جي سماجي حيثيت ۽ اسلامي رياست جهڙا موضوع شامل آهن. سندس سڀ کان وڏي علمي تصنيف اردو تفسير ''[[تفہيم القرآن]]'' آهي، جڏهن تہ ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' ۽ ٻيا ڪيترائي ڪتاب پڻ سندس مشهور تصنيفن ۾ شامل آهن.<ref name="Nasr1996"/> سندس تحريرون اردو مان عربي، انگريزي، بنگالي، هندي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيون ۽ سندس فڪر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ٻين مسلم معاشرن جي اسلامي احيائي تحريڪن تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Nasr1996"/> 26 آگسٽ 1941ع تي مودودي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو پاڪستان آيو ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي ذريعي ملڪ جي آئين ۽ رياستي نظام کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي اصولن تي قائم ڪرڻ جي سياسي مهم هلائيندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> سندس سياسي ۽ مذهبي نظرين جا ڪيترائي پهلو—خاص ڪري اسلامي رياست، حاڪميت، جمهوريت، عورتن، غير مسلم شهرين، جهاد ۽ اسلامي قانون بابت موقف—علمي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Iqtidar2026"/> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul Ala'a Al-Mowdoodi |url=https://kingfaisalprize.org/ar/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |publisher=King Faisal Foundation |access-date=7 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == ابو الاعلىٰ مودودي 25 سيپٽمبر 1903ع تي [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، ان وقت جي نوابي [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ پيدا ٿيو.<ref name="KFP1979"/> سندس خاندان دهليءَ جي اشرافيه سان تاريخي نسبت رکندڙ سيد خاندان هو.<ref name="Qasmi2017">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |editor-last1=Qasmi |editor-first1=Ali Usman |editor-last2=Robb |editor-first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |doi=10.1017/9781108628012 }}</ref> مودودي پنهنجي دور جي ڪيترن روايتي عالمن جي ابتڙ ڪنهن هڪ مدرسي جي باقاعده ڊگهي نصابي تعليم مان فارغ ٿيل عالم نه هو. سندس تعليم جو وڏو حصو گهر، ذاتي مطالعي ۽ مختلف استادن وٽ حاصل ڪيل تعليم تي ٻڌل هو. ان هوندي به هن عربي، فارسي ۽ اسلامي علوم جو مطالعو ڪيو ۽ بعد ۾ قرآن، حديث، فقه ۽ جديد سياسي فڪر بابت وسيع لکڻيون ڪيون. مورخ علي عثمان قاسمي موجب، مدرسي جي روايتي رسمي تربيت نه هئڻ باوجود مودودي ڪلاسيڪي اسلامي روايت سان گڏ جديد مغربي سياسي فڪر جي به قابل ذڪر ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> سندس والد سيد احمد حسن مودودي وڪالت سان وابسته هو ۽ مذهبي رجحان رکندو هو. ابتدائي عمر ۾ مودودي کي گهر ۾ عربي، فارسي، قرآن ۽ اسلامي تعليم ڏني وئي. سندس رسمي تعليم گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي؛ والد جي بيماري ۽ پوءِ خاندان جي معاشي حالتن سبب نوجوان مودودي کي نسبتاً ننڍي عمر ۾ عملي زندگي اختيار ڪرڻي پئي.<ref name="Nasr1996"/> == صحافتي زندگي == مودودي جي عملي زندگيءَ جي شروعات بنيادي طور [[صحافت]] سان ٿي، ۽ اهو تجربو سندس بعد واري لکڻيءَ جي اسلوب ۽ سياسي فڪر تي نمايان اثرانداز ٿيو. قاسمي موجب، مسجد يا مدرسي سان مستقل وابستگي بدران صحافت مان ڪيريئر شروع ڪرڻ کيس هندستان جي آئيني مستقبل، مسلمانن جي سياسي نمائندگي، هندو-مسلم لاڳاپن ۽ برطانوي اقتدار کان پوءِ ممڪن سياسي نظام بابت هلندڙ بحثن سان سڌي واقفيت ڏني.<ref name="Qasmi2017"/> نوجوانيءَ ۾ هن مختلف اخبارن سان ڪم ڪيو. 1918ع ڌاري سندس صحافتي زندگي شروع ٿي ۽ پوءِ هو جبلپور مان نڪرندڙ روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو. بعد ۾ دهليءَ ۾ مسلمان صحافت سان ڪم ڪيائين. هن ''مسلم'' ۽ پوءِ [[جمعيت علماءِ هند]] سان لاڳاپيل اخبار ''الجمعية'' جي ادارت پڻ ڪئي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Qasmi2017"/> صحافت مودودي لاءِ رڳو پيشو نه رهي؛ اها سندس سياسي ۽ مذهبي خيالن جي تشڪيل جو اهم ذريعو بڻجي وئي. سندس تحرير جو انداز روايتي عالماڻي نثر کان نسبتاً مختلف، سڌو ۽ عام پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ جوڳو هو. ان وسيلي هو پيچيده مذهبي ۽ سياسي تصورن کي جديد سياسي اصطلاحن سان پيش ڪرڻ لڳو.<ref name="Qasmi2017"/> == علمي ۽ فڪري تشڪيل == 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان ۾ فرقيواراڻي تشدد، خلافت تحريڪ کان پوءِ جي سياسي صورتحال ۽ اسلام ۽ جهاد بابت ٿيندڙ بحثن مودودي جي فڪري ارتقا تي اثر وڌو. ان ماحول ۾ هن جهاد جي اسلامي تصور بابت لکڻ شروع ڪيو، جنهن جو نتيجو سندس ابتدائي اهم تصنيف ''الجهاد في الإسلام'' جي صورت ۾ نڪتو. ڪتاب جو مواد پهرين قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Iqtidar2026"/> ''الجهاد في الإسلام'' مودودي جي شروعاتي دور جي اهم تصنيفن مان هئي. جديد Cambridge edition هن ڪتاب کي سندس شروعاتي ۽ اثرائتي سياسي تحريرن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان کي نوآبادياتي دور، تشدد جي جواز، اسلامي سياسي نظام ۽ جديد رياست بابت سندس وسيع فڪر جي پسمنظر ۾ رکي ٿي.<ref name="Iqtidar2026"/> مودودي جو فڪر وقت سان هڪ اهڙي نظريي ڏانهن وڌيو جنهن ۾ اسلام کي مڪمل طرزِ حيات قرار ڏنو ويو. سندس نظر ۾ دين جي دائري ۾ فردي عبادت سان گڏ سياست، معيشت، قانون، سماج ۽ رياست پڻ شامل هئا. ولي نصر جي تجزيي موجب مودودي جديد دور ۾ سياسي اسلام جو هڪ منظم نظرياتي خاڪو تيار ڪيو ۽ ان نظريي کي عملي سماجي تحريڪ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> بهرحال، جديد علمي تحقيق مودودي جي فڪري تشڪيل کي صرف ”اولهه جي مخالفت“ جو نتيجو نٿي سمجهي. نصر ان کي برطانوي هندستان ۾ مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ سياسي طاقت، اجتماعي سڃاڻپ، قومپرستي ۽ نوآبادياتي نظام کان پوءِ مستقبل جي رياست بابت بحثن سان پڻ ڳنڍي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == ترجمان القرآن == 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مودودي پنهنجي رسالي ''ترجمان القرآن'' جي ادارت ۽ اشاعت شروع ڪئي. اهو رسالو اڳتي هلي سندس فڪر جي تشهير جو اهم ذريعو بڻيو. ''ترجمان القرآن'' ۾ هن قرآن، اسلامي تاريخ، سياست، قومپرستي، جديد تهذيب، مسلمانن جي اجتماعي حالت ۽ اسلامي نظام بابت مسلسل مضمون لکيا.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> هن دور تائين مودودي روايتي صحافي کان هڪ منظم مذهبي-سياسي مفڪر ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو. سندس لکڻين ۾ اهو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو تہ مسلمانن جي مسئلن جو حل رڳو سياسي نمائندگي يا اقتدار ۾ حصي حاصل ڪرڻ ۾ نه، پر فرد ۽ سماج کي اسلامي اصولن مطابق نئين سر منظم ڪرڻ ۾ آهي.<ref name="Nasr1996"/> == علامه اقبال ۽ دارالاسلام == 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ مودودي جو رابطو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] ۽ چوڌري نياز علي خان سان ٿيو. چوڌري نياز علي خان پنجاب ۾ هڪ علمي ۽ ديني مرڪز قائم ڪرڻ لاءِ زمين وقف ڪئي هئي، جنهن کي ''دارالاسلام'' جي نالي سان سڃاتو ويو. 1938ع ۾ مودودي حيدرآباد دکن ڇڏي [[پٺاڻ ڪوٽ]] ڀرسان دارالاسلام منتقل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> دارالاسلام واري دور ۾ مودودي کي پنهنجي مذهبي ۽ سماجي فڪر کي هڪ منظم تحريڪ جي صورت ڏيڻ لاءِ ماحول مليو. جيتوڻيڪ اقبال اپريل 1938ع ۾ وفات ڪري ويو، دارالاسلام جو تجربو مودودي جي بعد واري تنظيمي سوچ ۽ جماعت اسلامي جي قيام کان اڳ واري فڪري مرحلي ۾ اهم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> == هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ بابت موقف == مودودي گڏيل هندستان ۾ رائج علائقائي يا قومي قومپرستيءَ جو سخت نقاد هو. سندس نظر ۾ مسلمانن جي بنيادي اجتماعي سڃاڻپ قوم، نسل يا جاگرافي بدران اسلام سان وابسته هئڻ گهرجي. انهيءَ بنياد تي هن [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي گڏيل هندستاني قومپرستيءَ سان گڏ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي مسلمان قومپرستيءَ جي سياسي صورت تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> اهو موقف هڪ اهم تاريخي فرق پيدا ڪري ٿو: مودودي مسلمانن لاءِ اسلامي سياسي نظام جو حامي هو، پر مسلم ليگ جي قيادت هيٺ هلي رهي پاڪستان تحريڪ جي سياسي نظريي ۽ حڪمت عمليءَ سان شروع کان متفق نه هو. علي عثمان قاسمي جي تحقيق موجب مودودي مسلم ليگ ۽ [[محمد علي جناح]] تي تنقيد ڪندي دليل ڏنو تہ رڳو مسلمانن جي اڪثريت واري قومي رياست قائم ٿيڻ سان اها خود بخود ”اسلامي رياست“ نه بڻجي ويندي.<ref name="Qasmi2017"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو پاڪستان بابت ورهاڱي کان اڳ وارو موقف ۽ 1947ع کان پوءِ پاڪستان کي اسلامي رياست بنائڻ لاءِ سندس سياسي سرگرمي ٻه الڳ تاريخي مرحلا آهن؛ ٻنهي کي هڪٻئي سان ملائي پيش ڪرڻ سان سندس سياسي ارتقا جي صحيح تصوير سامهون نٿي اچي.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جو قيام == {{Main|جماعت اسلامي}} مودودي جي فڪري ۽ تنظيمي سرگرمين جو نتيجو 26 آگسٽ 1941ع تي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] جي قيام جي صورت ۾ سامهون آيو. جماعت جي قيام جو مقصد اهڙي منظم جماعت تيار ڪرڻ هو جيڪا اسلامي اصولن مطابق فرد، سماج ۽ آخرڪار رياستي نظام جي تبديلي لاءِ ڪم ڪري. مودودي جماعت جو پهريون امير چونڊيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي جي تصور ۾ جماعت محض چونڊن لاءِ قائم ڪيل سياسي پارٽي نه هئي، بلڪه هڪ نظرياتي ۽ اصلاحي تحريڪ هئي. ان جو ابتدائي طريقو تعليم، تربيت، اشاعت ۽ چونڊيل ڪارڪنن جي تياري ذريعي سماج ۾ تدريجي تبديلي آڻڻ هو. نصر موجب مودودي جي اهم جدت اها هئي تہ هن پنهنجي سياسي-مذهبي نظريي سان گڏ ان کي عملي جامو پارائڻ لاءِ هڪ منظم سماجي ۽ سياسي تنظيم جو خاڪو پڻ پيش ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> ورهاڱي کان اڳ جماعت اسلامي سڄي برطانوي هندستان جي تنظيم هئي. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت جون هندستاني ۽ پاڪستاني شاخون جدا تنظيمي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ لڳيون، جڏهن تہ مودودي پاڪستان منتقل ٿيو ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي قيادت جاري رکي.<ref name="Nasr1996"/> == پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ == 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ مودودي پاڪستان لڏي آيو ۽ [[لاهور]] سندس سياسي، علمي ۽ تنظيمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. ورهاڱي کان اڳ مسلم ليگ جي پاڪستان واري تصور تي تنقيد ڪرڻ باوجود، نئين رياست قائم ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي سرگرمين جو مرڪز پاڪستان جي آئيني ۽ قانوني ڍانچي کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي بنائڻ تي رکيو.<ref name="Nasr1996"/> هن ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي آئين ۾ خدا جي حاڪميت، اسلامي قانون جي بالادستي ۽ رياست جي اسلامي سڃاڻپ کي تسليم ڪرائڻ لاءِ مهم هلائي. پاڪستان جي رياست سان سندس تعلق ان ڪري مختلف وقتن تي تعاون، سياسي اختلاف، گرفتاري ۽ قيد جي مرحلن مان گذريو. سندس اسلامي رياست، جمهوريت ۽ آئين بابت تفصيلي نظريو بعد وارن حصن ۾ الڳ بيان ڪيو ويندو. == گرفتاريون ۽ رياست سان ٽڪراءُ == پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ مودودي ۽ حڪومت جا لاڳاپا جلد خراب ٿيا. 1948ع ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصو قيد ۾ رکيو ويو. سندس سياسي سرگرمين ۾ پاڪستان کي اسلامي آئين ڏيڻ جو مطالبو مرڪزي حيثيت اختيار ڪندو ويو.<ref name="Nasr1996"/> 1953ع ۾ پنجاب، خاص طور [[لاهور]]، ۾ احمدين خلاف تحريڪ ۽ فسادن دوران مودودي جو لکيل رسالو ''قادياني مسئلو'' پڻ شديد سياسي تڪرار جو حصو بڻيو. مارشل لا اختيارين کيس گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ موت جي سزا ٻڌائي. سزا تي عمل نه ٿيو؛ بعد ۾ اها عمر قيد ۾ تبديل ڪئي وئي ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> ان واقعي مودودي جي سياسي حيثيت کي وڏي شهرت ڏني، پر 1953ع جي تشدد ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي تنظيمن جي ڪردار، جماعت اسلامي جي ذميواري ۽ مودودي جي تحريرن جي اثر بابت تاريخي بحث کي سندس حامين جي روايت کان الڳ، معتبر ثانوي ذريعن جي بنياد تي ڏسڻ ضروري آهي. ان موضوع کي سندس احمديت بابت نظرين واري حصي ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويندو. == تفسير تفهيم القرآن == {{Main|تفهيم القرآن}} مودودي 1942ع ۾ قرآن جي اردو تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' لکڻ شروع ڪئي. اهو منصوبو لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تائين جاري رهيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ ترجمي سان گڏ تاريخي پسمنظر، آيتن جي تشريح، سماجي ۽ قانوني مسئلن ۽ مودودي جي سياسي ۽ مذهبي فڪر بابت تفصيلي حاشيا شامل آهن. هي تفسير سندس سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ وسيع اثر رکندڙ تصنيفن مان بڻيو ۽ بعد ۾ ڪيترين ٻولين ۾ ان جا ترجما ٿيا. ''تفهيم القرآن'' سندس مجموعي فڪر کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي رياست، قانون، معيشت، عورت، جهاد، غير مسلمانن ۽ سماجي نظام بابت سندس ڪيترن نظرين جي قرآني استدلال جو تفصيلي اظهار ان ۾ ملي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا == مودودي تقريباً ٽن ڏهاڪن تائين جماعت اسلامي جي قيادت ڪئي. صحت جي مسئلن ۽ تنظيمي حالتن جي پسمنظر ۾ هن 1972ع ۾ جماعت اسلامي جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. امارت ڇڏڻ کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي فڪر ۽ جماعت سان فڪري لاڳاپي ۾ سرگرم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> ساڳئي سال سندس ڊگهي عرصي کان جاري ''تفهيم القرآن'' پڻ مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ جو آخري دور بنيادي طور علمي ڪم، لکڻين ۽ خراب ٿيندڙ صحت سان لاڳاپيل رهيو. == اعزاز == 1979ع ۾ مودودي کي '''اسلام جي خدمت''' جي شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979"/> انعام جي سرڪاري فيصلي ۾ سندس اسلامي صحافت، لکڻين، ننڍي کنڊ ۾ اسلامي فڪر جي تجديد لاءِ سرگرمين ۽ اسلامي قدرن جي ترويج کي انعام ڏيڻ جا اهم سبب ڄاڻايو ويو.<ref name="KFP1979"/> [[File:أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg|thumb|ساڄو|سيد ابوالاعلىٰ مودودي، جنهن کي 1979ع ۾ اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ شاهه فيصل عالمي انعام ڏنو ويو.]] == آخري بيماري ۽ وفات == مودودي ڪيترن سالن کان گڙدن جي بيماريءَ ۾ مبتلا هو ۽ زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.<ref name="Nasr1996"/> 1979ع ۾ علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. علاج دوران سندس حالت وڌيڪ خراب ٿي ۽ 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ 75 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪيائين.<ref name="Nasr1996"/> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو. لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. [[File:Grave maududi.jpg|thumb|ساڄو|[[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ ابو الاعلىٰ مودودي جي قبر]] مودودي جي وفات سندس سياسي ۽ فڪري اثر جو خاتمو ثابت نه ٿي. سندس لکڻيون، جماعت اسلامي جو تنظيمي ڍانچو ۽ اسلامي رياست بابت سندس اصطلاحي ۽ نظرياتي تصورات ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر به جديد اسلامي سياسي تحريڪن جي بحث جو حصو بڻيا. جديد علمي ادب ۾ ان اثر جي نوعيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن، جن جو تفصيلي جائزو مضمون جي ''اثر ۽ ورثو'' واري حصي ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026"/> == فڪر ۽ نظريا == مودودي جي فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام رڳو فرد جي ذاتي عقيدي، عبادت يا روحاني زندگي تائين محدود مذهب نہ، پر انسان جي انفرادي ۽ اجتماعي زندگيءَ لاءِ هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، قانوني ۽ سياسي نظام آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت کي ان نظام جا بنيادي ماخذ قرار ڏنو ۽ جديد رياست، آئين، معيشت ۽ سماج بابت اسلامي اصطلاحن کي ويهين صديءَ جي سياسي ٻوليءَ سان ملائي هڪ منظم نظريو پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Iqtidar2020">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Theorizing Popular Sovereignty in the Colony: Abul Aʿla Maududi's “Theodemocracy” |journal=The Review of Politics |volume=82 |issue=4 |year=2020 |pages=595–617 |doi=10.1017/S0034670520000595 }}</ref> جديد عالمن مودودي جي هن فڪر کي رڳو قديم اسلامي سياسي تصورن جي بحالي قرار ڏيڻ بدران نوآبادياتي هندستان، جديد قومي رياست، عوامي حاڪميت، جمهوريت، سوشلزم ۽ يورپي سياسي نظرين سان سندس فڪري بحث جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهيو آهي.<ref name="Iqtidar2020"/><ref name="Iqtidar2026"/> خاص طور سندس ''حاڪميت''، ''اسلامي رياست'' ۽ ''اسلامي انقلاب'' جهڙا تصور بعد ۾ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم اصطلاحن ۾ شامل ٿيا.<ref name="Zaman2015">{{cite journal |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |title=The Sovereignty of God in Modern Islamic Thought |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=25 |issue=3 |year=2015 |pages=389–418 |doi=10.1017/S1356186314000561 }}</ref> === قرآن ۽ سنت === مودودي قرآن کي اسلامي فڪر ۽ قانون جو بنيادي ماخذ سمجهندو هو، پر قرآن سان گڏ [[سنت]] کي پڻ لازمي قانوني ۽ ديني حجت قرار ڏيندو هو. سندس دليل موجب قرآن پاڻ رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو، تنهنڪري اسلامي نظام کي صرف قرآن تائين محدود ڪري سنت کي قانوني حجيت کان ڌار نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Adams1983">{{cite book |last=Adams |first=Charles J. |chapter=Mawdudi and the Islamic State |editor-last=Esposito |editor-first=John L. |title=Voices of Resurgent Islam |publisher=Oxford University Press |year=1983 |pages=99–133 |isbn=9780195033404 }}</ref> سندس مشهور تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' صرف لفظي يا لغوي تفسير نہ هو؛ ان ۾ تاريخ، قانون، سياست، معيشت ۽ سماجي معاملن بابت سندس فڪري موقف پڻ وڏي پيماني تي بيان ٿيل آهي. انهيءَ ڪري ''تفهيم القرآن'' مودودي جي سياسي ۽ سماجي فڪر کي سمجهڻ لاءِ به بنيادي ماخذ آهي.<ref name="Nasr1996"/> === حاڪميتِ الٰهي === مودودي جي سياسي فڪر جو هڪ اهم تصور '''حاڪميتِ الٰهي''' هو. سندس نظر ۾ آخري ۽ مطلق حاڪميت انسان، بادشاهه، پارليامينٽ يا قوم بدران خدا جي آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙو مطلق قانون ساز اختيار حاصل نہ آهي جنهن تحت هو خدائي هدايت کان آزاد ٿي حلال ۽ حرام جا بنيادي معيار مقرر ڪري.<ref name="Zaman2015"/> محمد قاسم زمان موجب ''حاڪميتِ الٰهي'' جديد اسلام پسند سياسي فڪر جو نمايان تصور بڻيو ۽ مودودي ان جي ويهين صديءَ واري تشڪيل جي اهم ترين مفڪرن مان هو.<ref name="Zaman2015"/> جديد تحقيق ساڳئي وقت اهو پڻ واضح ڪري ٿي تہ مودودي جي حاڪميت واري تصور کي سڌي طرح وچئين دور جي اسلامي سياسي نظريي جو نقل سمجهڻ درست نہ ٿيندو؛ ان جي جديد صورت نوآبادياتي رياست، قانون سازي ۽ عوامي حاڪميت بابت جديد بحثن سان پڻ جڙيل هئي.<ref name="AlAzami2022">{{cite journal |last=Al-Azami |first=Usaama |title=Locating Ḥākimiyya in Global History: The Concept of Sovereignty in Premodern Islam and Its Reception after Mawdūdī and Quṭb |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=355–376 |doi=10.1017/S1356186321000605 }}</ref> مودودي انساني حاڪميت کي رد ڪندي اهو نہ چيو تہ رياستي انتظام ۾ ماڻهن جو ڪو ڪردار ئي نہ هجي. سندس تصور ۾ مسلمان خدا جا ''خليفا'' يا نائب آهن ۽ مقرر ڪيل اسلامي حدن اندر اجتماعي معاملن جي انتظام، مشاورت ۽ اهڙن معاملن بابت فيصلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا جن بابت شريعت ڪو واضح حڪم نہ ڏنو هجي.<ref name="ILC1977">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1977 }}</ref> === اسلامي رياست === {{further|اسلامي رياست}} مودودي جديد دور ۾ ''اسلامي رياست'' جي منظم نظريي کي ترقي ڏيندڙ نمايان مفڪرن مان هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس تصور ۾ اسلامي رياست جي بنياد جا ٽي اهم اصول '''توحيد'''، '''رسالت''' ۽ '''خلافت''' هئا. توحيد مان خدا جي حاڪميت، رسالت مان قرآن ۽ سنت جي رهنمائي، ۽ خلافت مان انسان جي محدود ۽ امانتي سياسي اختيار جو تصور اخذ ڪيو ويو.<ref name="ILC1977"/> هن اسلامي رياست کي ڪنهن مخصوص نسل، قوم يا جاگرافيءَ تي ٻڌل قومي رياست بدران هڪ '''نظرياتي رياست''' طور پيش ڪيو. سندس نظر ۾ رياست جي اسلامي هجڻ جو بنيادي معيار ان جي آباديءَ جو فقط مسلمان هجڻ نہ، پر ان جي قانوني ۽ سياسي نظام جو اسلامي اصولن سان مطابقت رکڻ هو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي 1955ع ۾ پنهنجي مثالي نظام لاءِ ”خدا پرست جمهوري خلافت“ جهڙا لفظ پڻ استعمال ڪيا.<ref name="Nasr1996"/> سندس لکڻين ۾ اسلامي رياست جو دائرو وسيع آهي: خانداني معاملن کان وٺي معيشت، عدليه، انتظاميا، شهرين جي حقن ۽ فرضن، جنگ ۽ امن ۽ بين الاقوامي لاڳاپن تائين شريعت کي هدايت جو بنياد قرار ڏنو ويو.<ref name="Adams1983"/> بهرحال سندس تصور ۾ رياست جو هر انتظامي تفصيل اڳواٽ مقرر ٿيل نہ هو. مودودي پاڻ تسليم ڪيو تہ انساني معاملن جو هڪ وڏو ميدان اهڙو آهي جنهن بابت شريعت خاموش آهي؛ اهڙن معاملن ۾ اسلامي رياست حالتن مطابق قانون ۽ ضابطا ٺاهي سگهي ٿي، بشرطيڪ اهي قرآن ۽ سنت جي واضح حڪمن سان ٽڪراءَ ۾ نہ هجن.<ref name="Adams1983"/> === ٿيئوڊيموڪريسي === مودودي پنهنجي مثالي سياسي نظام کي روايتي معنيٰ ۾ '''[[ٿيوڪريسي]]''' سڏڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن '''خدائي جمهوريت''' (Theodemocracy) يا ''خدائي جمهوري نظام'' جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ آخري حاڪميت خدا جي هجي، پر مسلمان اجتماعي طور خلافت جي حق کي استعمال ڪن.<ref name="Iqtidar2020"/> حميرا اقتدار جي تحقيق موجب مودودي جي ''خدائي جمھوريت'' کي فقط ”مذهبي آمريت“ جو مترادف سمجهڻ سندس نظريي جي پيچيدگي کي نظرانداز ڪري ٿو. مودودي هڪ طرف مطلق عوامي حاڪميت کي رد ڪيو، پر ٻئي طرف حڪمرانن کي خدا جي نمائندگي ڪندڙ پادري طبقي جي صورت ۾ مطلق اختيار ڏيڻ به قبول نہ ڪيو. سندس تصور ۾ اجتماعي مشاورت، نمائندگي ۽ عوام جي سياسي شموليت موجود هئي، پر اها شريعت جي حدن اندر هئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === جمهوريت ۽ شوريٰ === مودودي مغربي لبرل جمهوريت جي ان اصول سان اختلاف رکندو هو جنهن موجب عوام يا سندن چونڊيل پارليامينٽ آخري قانون ساز حاڪم آهي. سندس خيال ۾ جيڪڏهن اڪثريت کي اخلاقي يا خدائي حدن کان آزاد مڪمل قانون ساز اختيار ڏنو وڃي تہ مقبول خواهش پاڻ صحيح ۽ غلط جو معيار بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Iqtidar2020"/> هن آمريڪا ۾ شراب جي ممانعت ۽ پوءِ ان جي خاتمي کي مثال طور استعمال ڪندي دليل ڏنو تہ عددي اڪثريت لازمي طور اخلاقي يا سماجي لحاظ کان درست فيصلو نٿي ڪري.<ref name="PoliticalTheory">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Political Theory of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |edition=8th |year=1993 |pages=23–25 }}</ref> ٻئي طرف، هو حڪومت جي معاملن ۾ '''شوريٰ''' يا گڏيل صلاح مشوري کي ضروري سمجهندو هو. حڪمران کي ماڻهن جي اعتماد جو حامل هئڻ گهرجي ۽ جن معاملن بابت شريعت ۾ قطعي حڪم موجود نہ هجي، انهن بابت مسلمانن جي صلاح ۽ اتفاق ذريعي فيصلا ڪري سگهجن ٿا.<ref name="ILC1977"/><ref name="Adams1983"/> انهيءَ سبب مودودي جي جمهوريت بابت موقف کي سادي نموني ”جمهوريت جي حمايت“ يا ”جمهوريت جي مڪمل مخالفت“ طور بيان ڪرڻ اڻپورو آهي. هو عوامي نمائندگي ۽ مشاورت قبول ڪندو هو، پر عوام جي غير محدود قانون ساز حاڪميت کي رد ڪندو هو.<ref name="Iqtidar2020"/> === رياستي ادارا ۽ آئين === مودودي جو خيال هو تہ اسلام جا بنيادي آئيني اصول قرآن، سنت، خلفاءِ راشدين جي روايت ۽ اسلامي قانوني ورثي مان اخذ ٿين ٿا، پر جديد رياست لاءِ انهن اصولن کي لکيل آئين جي صورت ڏيڻ ضروري آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن جي تصور موجب رياست جو سربراهه چونڊيل هجي ۽ عوام جو اعتماد حاصل هجي. قانون ساز اداري ۾ اهڙا ماڻهو شامل هجن جيڪي اسلامي قانون کي سمجهڻ ۽ جديد مسئلن تي ان جي اصولن کي لاڳو ڪرڻ جي صلاحيت رکن. قانون سازيءَ جو اختيار اهڙن شعبن ۾ وسيع ٿي سگهي ٿو جن بابت شريعت واضح حڪم نہ ڏئي، پر قرآن ۽ سنت جي قطعي حڪمن کي تبديل ڪرڻ پارليامينٽ جي اختيار ۾ نہ هوندو.<ref name="ILC1977"/> مودودي جي عدليه بابت سوچ وقت سان تبديل ٿي. شروعاتي دور ۾ هن مغربي adversarial عدالتي نظام ۽ وڪيلن جي ڪردار تي تنقيد ڪئي، پر پاڪستان ۾ جماعت اسلامي خلاف سرڪاري ڪارروائين دوران عدالتن کان رليف ملڻ کان پوءِ هن آزاد عدليه، اپيل جي حق ۽ [[مخالف ڌرين وارو عدالتي نظام]] يا فريقي مقابلي وارو عدالتي نظام يا ايڊورسريل سسسٽم جي فائدن کي وڌيڪ قبول ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح سندس سياسي فڪر مڪمل طور جامد نہ رهيو؛ عملي پاڪستاني سياست ۽ رياستي ادارن سان تجربن جي نتيجي ۾ سندس ڪجهه آئيني تجويزون تبديل ٿينديون رهيون.<ref name="Nasr1996"/> === شريعت === مودودي لاءِ '''[[شريعت]]''' اسلامي رياست جي سڃاڻپ جو بنيادي معيار هئي. هن لکيو تہ جيڪڏهن مسلمان سماج شعوري طور شريعت کي رد ڪري پنهنجو قانون ان کان آزاد ڪنهن ٻئي ماخذ مان اخذ ڪري، تہ اهڙو سماج اسلامي نظام جي بنيادي دعويٰ کي ڪمزور ڪري ٿو.<ref name="IslamicLaw1955">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=Islamic Law and Its Introduction |publisher=Islamic Publications |year=1955 |pages=13–14 }}</ref> سندس تصور ۾ شريعت رڳو عبادتن يا خانداني قانون تائين محدود نہ هئي، پر سماجي ۽ معاشي معاملا، انتظام، عدليه، شهري حق ۽ فرض ۽ جنگ ۽ امن جا اصول پڻ ان جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref name="Adams1983"/> مودودي اسلامي فوجداري قانون جي [[حدود]]، سود جي خاتمي ۽ ٻين شرعي حڪمن جي نفاذ جي حمايت ڪئي. هن مغربي يا مغرب زدہ مسلمانن طرفان حدود کي ظالماڻو قرار ڏيڻ واري تنقيد رد ڪئي، پر ساڳئي وقت دليل ڏنو تہ اهڙيون سزائون هڪ مڪمل اسلامي سماجي نظام ۽ اسلامي تعليم جي قيام کان اڳ الڳ نموني لاڳو ڪرڻ مناسب نہ ٿيندو.<ref name="Nasr1996"/> 2026ع ۾ [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] پاران شايع ڪيل سندس چونڊ سياسي تحريرن جي اسڪالري ايڊيشن پڻ سندس ''Islamic Law and Constitution'' واري بحث کي ان ڪوشش طور بيان ڪري ٿي جنهن ۾ مودودي جديد رياستي حڪمراني ۽ شريعت جي وچ ۾ مطابقت جو سياسي-قانوني تصور پيش ڪيو.<ref name="Iqtidar2026"/> === اجتهاد === مودودي [[اجتهاد]] کي مڪمل طور رد نہ ڪيو، پر ان جي استعمال لاءِ سخت علمي شرطون رکندو هو. سندس نظر ۾ اجتهاد اهڙي شخص يا اداري جو ڪم هجڻ گهرجي جنهن کي قرآن، سنت، فقهي اصولن ۽ اسلامي علمي روايت تي عبور هجي ۽ جيڪو شريعت کي آخري معيار طور قبول ڪري.<ref name="Nasr1996"/> ان لحاظ کان سندس تصور جديديت پسند مفڪرن کان مختلف هو، جيڪي جديد عقل يا سماجي ضرورتن کي روايتي فقهي نتيجن جي وسيع نئين تشريح لاءِ وڌيڪ آزاد معيار طور استعمال ڪندا هئا. === اسلامي انقلاب === مودودي 1930ع ۽ 1940ع جي ڏهاڪن کان اسلام کي هڪ ''انقلابي نظريي'' ۽ جماعت اسلامي کي سماجي تبديليءَ جي تحريڪ طور بيان ڪندو رهيو. سندس استعمال ڪيل '''اسلامي انقلاب''' جو تصور بعد ۾ ٻين اسلامي تحريڪن ۾ وڏي پيماني تي رائج ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> پر مودودي جو ”انقلاب“ عام طور هٿياربند بغاوت يا اوچتي اقتدار تي قبضي جي معنيٰ ۾ نہ هو. هن سماج جي اخلاقي ۽ فڪري تبديلي، تربيت يافته ڪارڪنن جي تياري، تعليم ۽ دعوت ذريعي تدريجي تبديليءَ کي ترجيح ڏني. سندس خيال ۾ پائيدار سياسي تبديلي ان وقت ممڪن هئي جڏهن سماج ۾ ان لاءِ فڪري ۽ اخلاقي بنياد تيار ٿي وڃي.<ref name="Nasr1996"/> 1957ع ۾ جماعت اسلامي جي مستقبل جي حڪمت عملي بابت هن غير آئيني ذريعن سان سياسي نظام بدلائڻ جي مخالفت ڪئي. ايوب خان ۽ پوءِ ذوالفقار علي ڀٽي جي حڪومتن سان شديد اختلافن باوجود مودودي عام طور جماعت کي ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جي مخالفت ڪندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو انقلابي سياسي vocabulary ۽ سندس تجويز ڪيل عملي طريقو الڳ رکڻ ضروري آهي: سندس لکڻين ۾ سماجي نظام جي بنيادي تبديلي لاءِ انقلابي اصطلاح موجود آهن، پر جماعت لاءِ سندس سياسي حڪمت عملي گهڻو ڪري تدريجي، تنظيمي ۽ آئيني رهي.<ref name="Nasr1996"/> === قومپرستي === مودودي '''[[قومپرستي]]''' کي جديد مغربي سياسي تصور سمجهندو هو ۽ مسلمانن جي بنيادي سياسي سڃاڻپ کي جاگرافي، نسل يا ٻوليءَ سان ٻڌڻ جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس خيال ۾ اسلامي امت سرحدن ۽ نسلي قوميتن کان مٿانهين مذهبي برادري آهي، تنهنڪري مسلمانن کي قومپرست وفاداريءَ بدران اسلام سان پنهنجي بنيادي اجتماعي وابستگي قائم رکڻ گهرجي. هن قومپرستيءَ جي ڪجهه صورتن کي ايتري حد تائين رد ڪيو جو انهن کي توحيد سان متصادم قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ قوم کي آخري سياسي وفاداريءَ جو مرڪز بڻائڻ اسلام جي عالمگير دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> اهو ئي سبب هو جو ورهاڱي کان اڳ هو ڪانگريس جي گڏيل هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ جي مسلمان قومي رياست واري منصوبي ٻنهي کان فاصلو رکندو هو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ، البت، هن نئين ملڪ کي پنهنجي تصور واري اسلامي رياست ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ڪئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === سيڪيولرزم === مودودي [[سيڪيولرزم]] جو پڻ سخت نقاد هو. هن ان لاءِ اردو ۾ اڪثر ''لادينيت'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ۽ سيڪيولر سياست کي مذهب ۽ اخلاقيات کي اجتماعي حڪمرانيءَ کان جدا ڪرڻ واري نظام طور ڏٺو.<ref name="Adams1983"/> سندس نظر ۾ اخلاقي قدرن جو آخري سرچشمو خدا ۽ وحي هئا؛ تنهنڪري رياست کي مذهب کان اصولي طور آزاد ڪرڻ آخرڪار سياست کي مستقل خدائي اخلاقي معيار کان محروم ڪري ڇڏيندو. Charles J. Adams جي تجزيي موجب مودودي لاءِ سيڪيولرزم صرف رياست جي مذهبي غيرجانبداري نہ، پر هڪ اهڙو تصور هو جنهن ۾ انساني خواهش يا سياسي طاقت کي خدائي هدايت کان خودمختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Adams1983"/> هي تفسير جديد سيڪيولرزم جي سڀني نظرين جي غيرجانبدار وصف نہ، بلڪه '''مودودي جو پنهنجو تنقيدي تصور''' هو؛ تنهنڪري ان کي سندس موقف طور بيان ڪرڻ ضروري آهي. === اسلامي جديديت === مودودي جديديت ۽ مغربي تهذيب کي هڪ ئي شيءِ نہ سمجهندو هو. هن جديد سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ ڪارائتي ادارتي طريقن کي اصولي طور رد نہ ڪيو، پر مغربي تهذيب جي فلسفي، سيڪيولر اخلاقيات ۽ سماجي قدرن جي تقليد جي مخالفت ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> هو [[اسلامي جديديت]] جي انهن مفڪرن سان متفق هو تہ اسلام عقل جي خلاف نہ آهي. اختلاف ان ڳالهه تي هو تہ قرآن ۽ سنت کي جديد انساني عقل جي معيار تي پرکيو وڃي يا عقل کي وحي جي دائري اندر استعمال ڪيو وڃي. مودودي جي نظر ۾ قرآن ۽ سنت آخري معيار هئا؛ عقل جو ڪم انهن جي معنائن ۽ نون حالتن ۾ انهن جي اطلاق کي سمجهڻ هو، نہ تہ وحي جي صحت جو آزاد حاڪم بڻجڻ.<ref name="Mortimer1982">{{cite book |last=Mortimer |first=Edward |title=Faith and Power: The Politics of Islam |publisher=Vintage Books |year=1982 |page=204 |isbn=9780571119448 }}</ref> محققن ساڳئي وقت نشاندهي ڪئي آهي تہ مغربيت جي مخالفت باوجود مودودي پنهنجي فڪر ۾ جديد سياسي اصطلاحن—''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست''، ''آئين''، ''پارٽي'' ۽ ''نظام''—جو وسيع استعمال ڪيو. ان ڪري سندس فڪر روايتي اسلامي اصطلاحن ۽ جديد سياسي لغت جي هڪ نئين ميلاپ طور پڻ مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="Iqtidar2026"/> === سائنس === مودودي جديد [[سائنس]] کي بذات خود ڪنهن مخصوص مذهبي يا سيڪيولر فلسفي سان لازم ملزوم نہ سمجهندو هو. سندس مشهور تشبيهه موجب جديد سائنس هڪ ''جسم'' وانگر هئي جنهن ۾ مختلف فلسفي يا قدرن جو ''روح'' داخل ٿي سگهي ٿو؛ جيئن ريڊيو پاڻ پيغام جو نظريو مقرر نہ ڪندو آهي پر مختلف قسم جا پيغام نشر ڪري سگهي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> انهيءَ بنياد تي هن جديد سائنسي ۽ فني علم حاصل ڪرڻ جي مخالفت نہ ڪئي؛ سندس اعتراض ان وقت پيدا ٿيندو هو جڏهن سائنس سان گڏ مادي پرستي يا سيڪيولر فلسفي کي به لازمي سچ طور قبول ڪيو وڃي.<ref name="Nasr1996"/> === مغربي تهذيب بابت موقف === مودودي جديد مغربي تهذيب جي سائنس ۽ فني ڪاميابين ۽ ان جي اخلاقي ۽ سماجي قدرن وچ ۾ فرق ڪندو هو. سندس تنقيد خاص طور سيڪيولرزم، قومپرستي، آزاد جنسي سماجي لاڳاپن، سودي معيشت ۽ مطلق عوامي حاڪميت تي مرڪوز هئي.<ref name="Nasr1996"/> ان هوندي به جديد تحقيق سندس فڪر کي ”مغرب جي مڪمل رد“ تائين محدود نٿي ڪري. [[حميرا اقتدار]] موجب مودودي نوآبادياتي لبرل رياست کي هڪ طرف تنقيد جو نشانو بڻايو، پر ٻئي طرف جديد رياست، آئين، نمائندگي ۽ حاڪميت جي ڪيترن ئي ادارتي تصورن سان فڪري طور بحث ڪندي انهن کي پنهنجي اسلامي سياسي نظريي ۾ نئين صورت پڻ ڏني.<ref name="Iqtidar2020"/> === مغل سلطنت ۽ اڪبر بابت موقف === مودودي [[مغل سلطنت]] جي تاريخ کي مڪمل طور مثالي اسلامي حڪمراني نہ سمجهندو هو. خاص طور هن [[اڪبر اعظم]] جي مذهبي پاليسين ۽ جنهن کي بعد جي ادب ۾ ''[[دين الهي]]'' چيو ويو، ان تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان کي اسلامي عقيدي کان انحراف سان ڳنڍيو. بهرحال اڪبر جي مذهبي پاليسيءَ بابت جديد مورخن ۾ اختلاف موجود آهي. [[ايس. ايم. اڪرام]] سميت ڪجهه محققن دليل ڏنو آهي تہ اڪبر جو مقصد نئون منظم مذهب قائم ڪرڻ بدران پنهنجي چونڊيل درٻارين سان ''ارادت'' يا روحاني شاگرديءَ جو تعلق پيدا ڪرڻ هو.<ref name="Ikram1964">{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |editor-last=Embree |editor-first=Ainslie T. |title=Muslim Civilization in India |chapter=Religion at Akbar's Court |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 }}</ref> ان ڪري اڪبر بابت مودودي جي راءِ کي تاريخي حقيقت جي قطعي بيان بدران سندس مذهبي-سياسي تفسير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === عالمن ۽ روايتي فقهي ورثي بابت موقف === مودودي روايتي [[علماء]] جو مڪمل مخالف نہ هو، پر هن پنهنجي دور جي مذهبي عالمن جي علمي ۽ سياسي ڪردار تي سخت تنقيد ڪئي. سندس خيال ۾ ڪيترائي عالم جديد سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کان اڻواقف هئا ۽ فقهي روايت جي بنيادي اصولن ۽ تاريخي تفصيلن وچ ۾ فرق ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا هئا.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع ۽ جديد حالتن لاءِ اجتهاد تي زور ڏنو، پر ساڳئي وقت اجتهاد کي غير تربيت يافته ماڻهن لاءِ آزاد نہ ڇڏيو. سندس مثالي اسلامي نظام ۾ جديد ۽ روايتي ٻنهي علمن سان واقف عالمن ۽ قانوندانن کي اهم ڪردار حاصل هو.<ref name="Nasr1996"/> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس علماء سان تعلق پڻ تبديل ٿيو. جن روايتي مذهبي حلقن تي هو اڳ تنقيد ڪندو هو، انهن مان ڪيترن سان اسلامي آئين ۽ ٻين سياسي مسئلن تي جماعت اسلامي عملي اتحاد پڻ قائم ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> === عورتن بابت خيال === مودودي جي سماجي فڪر ۾ [[عورت]]، خاندان، پردو ۽ مردن ۽ عورتن جي سماجي ڪردارن بابت سوالن کي خاص اهميت حاصل هئي. هن انهن موضوعن تي پنهنجي مشهور ڪتاب ''پردہ'' (''Purdah and the Status of Woman in Islam'') ۾ تفصيلي بحث ڪيو. ڪتاب پهريون ڀيرو 1939ع–1940ع جي لڳ ڀڳ شايع ٿيو ۽ شروع کان ئي بحث هيٺ رهيو.<ref name="IqtidarPardah2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=160–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> مودودي جو خيال هو تہ مرد ۽ عورت انساني ۽ اخلاقي قدر جي لحاظ کان خدا آڏو ذميوار آهن، پر سندن سماجي ڪردار مڪمل طور هڪجهڙا نہ آهن. هن اهڙي صنفي مساوات جي مخالفت ڪئي جنهن ۾ مرد ۽ عورت جا سماجي ڪردار هڪٻئي سان مڪمل طور مٽاسٽا لائق سمجهيا وڃن. جديد محقق [[حميرا اقتدار]] جي تجزيي موجب ''پردہ'' ۾ مودودي جو استدلال صرف روايتي صنفي علحدگيءَ جو دفاع نہ هو؛ هن جديد سرمائيداري، مارڪيٽ ۾ عورت جي محنت جي وڪري ۽ خاندان تي مارڪيٽ جي اثرن بابت پڻ تنقيدي دليل ڏنا.<ref name="IqtidarEquality2021">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Conservative Anti-Colonialism: Maududi, Marx and Social Equality |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=295–310 |doi=10.1017/S1356186321000332 }}</ref> [[عرفان احمد]] موجب مودودي جديد شهري زندگيءَ ۾ عورتن جي وڌندڙ عوامي موجودگيءَ کي اسلامي اخلاقي ۽ خانداني نظام لاءِ هڪ اهم چئلينج سمجهندو هو. هن بازارن، ڪاليجن، ٿيئٽرن ۽ ٻين گڏيل سماجي هنڌن ۾ مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول، ۽ جديد تفريحي ثقافت جي ڪيترن پاسن تي تنقيد ڪئي.<ref name="IrfanAhmad2013">{{cite book |last=Ahmad |first=Irfan |chapter=Cracks in the 'Mightiest Fortress' |editor1-last=Osella |editor1-first=Filippo |editor2-last=Osella |editor2-first=Caroline |title=Islamic Reform in South Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |page=322 |isbn=9781107276673 }}</ref> ==== خاندان ۽ گهريلو ڪردار ==== مودودي خاندان کي اسلامي سماج جي بنيادي اداري طور ڏٺو. ''Towards Understanding Islam'' ۾ هن عورت جي بنيادي ذميوارين ۾ گهر جي انتظام، ٻارن جي تربيت ۽ پرورش ۽ خانداني زندگيءَ جي سنڀال کي شامل ڪيو.<ref name="TUIWomen">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |others=Khurshid Ahmad, translator |year=1979 |page=112 }}</ref> سندس نظر ۾ خاندان اندر مرد ۽ عورت جي ذميوارين جي ورهاست سندن برابريءَ جي نفي نہ، پر مختلف سماجي ڪردارن جي تقسيم هئي. تنهن هوندي بہ جديد صنفي مطالعي ۾ سندس هن تصور کي واضح طور درجابنديءَ تي ٻڌل تصور پڻ سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس تجويز ڪيل سماجي نظام عورت جي عوامي، سياسي ۽ معاشي سرگرميءَ تي مرد جي ڀيٽ ۾ گهڻيون پابنديون لاڳو ڪندو هو.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== پردو ۽ صنفي علحدگي ==== مودودي [[پردو|پردي]] کي رڳو لباس جو مسئلو نہ، پر مردن ۽ عورتن جي سماجي تعلقن کي منظم ڪندڙ وسيع نظام سمجهندو هو. هن غير محرم مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول جي مخالفت ڪئي ۽ دليل ڏنو تہ ضرورت کان سواءِ عورتن جو گهر کان ٻاهر نڪرڻ محدود رهڻ گهرجي.<ref name="IqtidarPardah2026"/> هن [[سورة النور]] جي آيتن 30–31 ۽ [[سورة الأحزاب]] جي آيتن 32–33 ۽ 59 کي پردي ۽ صنفي اخلاق بابت پنهنجي استدلال جي اهم بنيادن طور استعمال ڪيو.<ref name="PardahCommands2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Commandments regarding Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=191–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> منهن ۽ هٿن جي پردي بابت فقهي اختلاف ۾ مودودي وڌيڪ سخت موقف اختيار ڪيو. سندس لکڻين ۾ عام حالتن ۾ گهر کان ٻاهر نڪرندڙ عورت لاءِ منهن ۽ هٿن کي به ڍڪڻ جي حمايت ملي ٿي، جڏهن تہ حقيقي ضرورت جي حالت ۾ ان جي گنجائش تسليم ڪئي وئي.<ref name="TUIWomen"/><ref name="Ruthven329">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |page=329 }}</ref> مودودي جو عورتن بابت هي موقف جماعت اسلامي اندر هميشه اڻبدليل نہ رهيو. عرفان احمد جي تحقيق موجب 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جماعت جي ڪجهه ڪارڪنن ۽ مفڪرن عورتن جي تعليم، ملازمت، سياسي شموليت ۽ چهري جي پردي بابت مودودي جي تشريح کان مختلف رايا پيش ڪيا.<ref name="AhmadWomen2008">{{cite journal |last=Ahmad |first=Irfan |title=Cracks in the 'Mightiest Fortress': Jamaat-e-Islami's Changing Discourse on Women |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=549–575 |doi=10.1017/S0026749X07003101 }}</ref> ==== عورتن جي سياسي ڪردار بابت موقف ==== مودودي عورت کي رياست جي سربراهه ٿيڻ يا مردن ۽ عورتن تي مشتمل عام قانون ساز اداري ۾ ساڳي سياسي ڪردار ادا ڪرڻ جي حمايت نہ ڪندو هو. سندس تجويز موجب عورتون پنهنجي نمائندن تي مشتمل هڪ الڳ مجلس چونڊي سگهن ٿيون، جيڪا عورتن جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل معاملن تي راءِ ڏئي ۽ عام قومي معاملن تي تنقيد پڻ ڪري سگهي.<ref name="ILC308">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=308 }}</ref> بعد واري جماعت اسلامي جي عملي سياست هن ابتدائي نظريي کان ڪيترن معاملن ۾ اڳتي وڌي. ڏکڻ ايشيا ۾ جماعت سان لاڳاپيل عورتن تعليم، سياسي مهمن ۽ تنظيمي سرگرمين ۾ وڌندڙ ڪردار ادا ڪيو؛ بنگلاديش بابت مطالعي پڻ جماعت جي بعد واري عورتن بابت discourse ۽ مودودي جي ابتدائي موقف وچ ۾ تبديليءَ جي نشاندهي ڪئي آهي.<ref name="Shehabuddin2008">{{cite journal |last=Shehabuddin |first=Elora |title=Jamaat-i-Islami in Bangladesh: Women, Democracy and the Transformation of Islamist Politics |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=577–603 |doi=10.1017/S0026749X07003210 }}</ref> ==== خانداني منصوبابندي ==== مودودي جديد [[خانداني منصوبابندي]] ۽ خاص طور آباديءَ کي سرڪاري پاليسيءَ وسيلي محدود ڪرڻ جو مخالف هو. هن اهڙي پاليسيءَ کي فطري نظام ۾ مداخلت ۽ خدا جي رزق ۽ آباديءَ بابت تدبير تي اعتماد جي کوٽ سان ڳنڍيو.<ref name="BirthControl">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Birth Control |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1978 |page=73 }}</ref> هن آباديءَ جي واڌ کي لازمي طور معاشي تباهيءَ جو سبب سمجهڻ کان به انڪار ڪيو. محمد نجات الله صديقي موجب مودودي ان دليل سان به اختلاف ڪيو تہ ننڍو خاندان لازمي طور ٻارن کي بهتر غذا ۽ تعليم فراهم ڪري ٿو؛ مودودي مشڪلات ۽ محدود وسيلن کي ڪڏهن ڪڏهن انساني شخصيت ۽ محنت لاءِ محرڪ پڻ سمجهندو هو.<ref name="Siddiqi2007">{{cite book |last=Siddiqi |first=Mohammad Nejatullah |title=Muslim Economic Thinking: A Survey of Contemporary Literature |publisher=The Islamic Foundation |location=Leicester |year=2007 |page=41 }}</ref> === موسيقي ۽ تفريح === مودودي [[موسيقي]] ۽ ناچ جي ڪيترين مروج صورتن کي پنهنجي اسلامي اخلاقي نظام سان ناموافق سمجهندو هو. سندس معاشي ۽ سماجي لکڻين ۾ موسيقارن، ناچ ڪندڙن ۽ تفريحي صنعت کي اهڙي عياش معاشري جي مثالن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ دولت ضرورتن ۽ سماجي ڀلائيءَ بدران اهڙين سرگرمين تي خرچ ٿئي ٿي جن کي هو اخلاقي طور نقصانڪار سمجهندو هو.<ref name="EconomicSystem1941">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |orig-year=1941 }}</ref> ان موقف کي مودودي جي مجموعي سماجي فلسفي جي پسمنظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ هو جديد تجارتي تفريح، جنسي نمائش ۽ صارف پرستيءَ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل مسئلا سمجهندو هو. سندس موسيقي بابت موقف کي سڀني اسلامي فقهي مڪتبن جو متفقه موقف سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي تاريخ ۾ موسيقي ۽ سماع بابت مختلف فقهي ۽ صوفيانه رايا موجود رهيا آهن. === معاشي فڪر === مودودي جديد '''اسلامي معاشيات''' جي ابتدائي اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيل ''The Economic Problem of Man and Its Islamic Solution'' ۽ ''Economic System of Islam'' جديد اسلامي معاشي فڪر جي تشڪيل ۾ اثرانداز ٿيا.<ref name="NasrEconomics">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=103–106 |isbn=9780195096958 }}</ref> اقتصاديات جي ماهر [[محمد عمر چپرا]] مودودي کي انهن مفڪرن مان شمار ڪيو آهي جن جديد دور ۾ اسلامي معاشيات کي هڪ جدا فڪري موضوع طور اڳتي وڌائڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |volume=94 |issue=2 |year=2004 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> مودودي جو معاشي نظريو سرمائيداري ۽ سوشلزم ٻنهي کان پاڻ کي الڳ پيش ڪندو هو. سندس خيال ۾ اسلام خانگي ملڪيت ۽ واپار کي تسليم ڪري ٿو، پر ملڪيت کي مڪمل ۽ غير مشروط حق نہ بڻائي ٿو؛ زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، اخلاقي پابنديون ۽ سماجي ذميواري ملڪيت جي استعمال تي حدون مقرر ڪن ٿيون.<ref name="EconomicSystem1941"/> جديد اسلامي معاشيات بابت وسيع علمي ادب ۾ پڻ خانگي ملڪيت ۽ مارڪيٽ کي عام طور قبول ڪرڻ، پر انهن کي شريعت ۽ اخلاقي ذميوارين سان محدود ڪرڻ، اسلامي معاشي فڪر جون اهم خصوصيتون سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="OxfordIslamicEconomics">{{cite encyclopedia |last=Wilson |first=Rodney |title=Islamic Economic Principles |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Religion |publisher=Oxford University Press |year=2019 |doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.685 }}</ref> ==== سرمائيداريءَ تي تنقيد ==== مودودي [[سرمائيداري]] کي ان جي غير محدود صورت ۾ رد ڪيو. سندس تنقيد جو هڪ حصو سودي مالياتي نظام، دولت جي ارتڪاز، استحصال ۽ دولت کي اخلاقي ذميواريءَ کان آزاد سمجهڻ تي مرڪوز هو.<ref name="EconomicSystem1941"/> هن جديد اقتصاديات جي بچت ۽ سيڙپڪاريءَ بابت ڪجهه بنيادي مفروضن تي پڻ سخت تنقيد ڪئي. سندس دليل هو تہ آمدنيءَ جو وڏي پيماني تي خرچ کان هٽي مالي بچت ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ ڏانهن وڃڻ مجموعي طلب کي گهٽائي سگهي ٿو ۽ ان مان وڌيڪ پيداوار، واپاري مقابلو ۽ معاشي بحران پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="MaududiSaving">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=21–24 }}</ref> هي معاشي تجزيو جديد mainstream economics جو متفقه نتيجو نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي مودودي جي معاشي نظريي طور ئي بيان ڪرڻ مناسب آهي. ==== سوشلزم بابت موقف ==== مودودي [[سوشلزم]] ۽ [[ڪميونزم]] جو پڻ سخت مخالف هو. سندس خيال ۾ پيداوار جي ذريعن کي وڏي پيماني تي رياست جي ملڪيت ۾ ڏيڻ معاشي طاقت سان گڏ سياسي طاقت به حڪومت وٽ مرڪوز ڪري ڇڏي ٿو ۽ فرد جي آزادي ۽ ملڪيت جي حق کي خطري ۾ وجهي ٿو.<ref name="EconomicSystemSocialism">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=25–28 }}</ref> هن غربت ۽ معاشي استحصال جي وجود کي تسليم ڪيو، پر مارڪسي تجزيي سان اختلاف ڪيو تہ انهن جو بنيادي سبب خانگي ملڪيت يا نفعي جو تصور آهي. سندس نظر ۾ اصل مسئلو دولت جي استعمال ۾ اخلاقي ضابطن، سماجي ذميواري ۽ شرعي حدن جي کوٽ هو.<ref name="RuthvenEconomic">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=329–330 }}</ref> حميرا اقتدار جي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جي سوشلزم سان سخت اختلاف باوجود سندس سرمائيداري ۽ مارڪيٽائيزيشن بابت ڪجهه دليلن ۾ مارڪسي تنقيد سان قابل ذڪر فڪري مشابهت موجود هئي، خاص طور سماجي تعلقن کي مارڪيٽ جي منطق هيٺ آڻڻ بابت.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== اسلامي معاشي نظام ==== مودودي پنهنجي تجويز ڪيل نظام کي ليسي فيئر (گهٽ حڪومتي مداخلت واري آزاد معاشي پاليسي) سرمائيداري ۽ رياستي سوشلزم جي وچ ۾ صرف هڪ '''مخلوط معيشت''' نہ سمجهندو هو. سندس دعويٰ هئي تہ اسلامي معاشي نظام جو بنياد هڪ الڳ اخلاقي ۽ قانوني worldview تي آهي، جنهن ۾ حلال ۽ حرام، زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، سماجي ذميواري ۽ خانگي ملڪيت گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="NasrEconomics"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ مودودي جي بيان ڪيل معاشي نظامن جو تقابلي خاڪو ! پهلو ! سرمائيداري بابت سندس تنقيد ! سوشلزم بابت سندس تنقيد ! سندس تجويز ڪيل اسلامي نظام |- | ملڪيت | خانگي ملڪيت کي حد کان وڌيڪ آزادي | رياستي ملڪيت جو حد کان وڌيڪ غلبو | خانگي ملڪيت، پر شرعي ۽ سماجي ذميوارين سان |- | سرمايو | سودي سرمايي ۽ دولت جي ارتڪاز تي تنقيد | سرمايي تي رياستي ڪنٽرول | سود کان پاڪ سيڙپڪاري ۽ نفعي-نقصان ۾ شراڪت |- | سماجي انصاف | مارڪيٽ پاڻ ڪافي نہ آهي | جبري مساوات فردي آزادي گهٽائي سگهي ٿي | زڪوات، وراثت، خيرات ۽ اخلاقي ذميواري |- | رياست | غير محدود مارڪيٽ جي مخالفت | مڪمل معاشي مرڪزيت جي مخالفت | شرعي حدن اندر ضابطو ۽ سماجي ڀلائي |} هي جدول مودودي جي پنهنجي اصولي درجابندي جو خلاصو آهي؛ جديد معاشي علم ۾ سرمائيداري ۽ سوشلزم جون گهڻيون مختلف صورتون موجود آهن ۽ اهي لازمي طور انهن ٽن سادن خانن تائين محدود نہ آهن.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== سود جي ممانعت ==== مودودي جي معاشي فڪر ۾ سڀ کان اهم مسئلن مان هڪ '''[[ربا|سود (ربا)]]''' هو. هن قرض تي ورتل هر مقرر واڌ کي ربا قرار ڏيندي ان جي مڪمل خاتمي جي حمايت ڪئي. سندس نظر ۾ قرآن جي سود بابت ممانعت صرف انتهائي يا استحصالي وياج تائين محدود نہ هئي.<ref name="MaududiRiba">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=166–199 }}</ref> هن ”مناسب“ يا گهٽ شرح واري سود ۽ استحصالي سود جي وچ ۾ بنيادي شرعي فرق قبول نہ ڪيو. سندس دليل موجب جيڪڏهن قرض تي اڳواٽ مقرر واڌ جو اصول تسليم ڪيو وڃي تہ شرح گهٽ يا وڌيڪ هجڻ ان جي بنيادي نوعيت تبديل نٿي ڪري.<ref name="MaududiRiba"/> سودي قرض جي متبادل طور مودودي '''سڌي حصيداريءَ واري سيڙپڪاري''' ۽ [[نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت]] تي زور ڏنو، جنهن ۾ سرمايو فراهم ڪندڙ کي اڳواٽ مقرر وياج بدران ڪاروبار جي حقيقي نتيجي ۾ حصو ملي.<ref name="MaududiRiba"/> اهو تصور بعد ۾ اسلامي بئنڪنگ جي نظرياتي ادب ۾ [[مضاربت]] ۽ [[مشارڪت]] جهڙن risk-sharing طريقن سان ڳنڍيو ويو. جديد اسلامي ماليات ۾، البت، عملي ادارا صرف equity finance تي نہ هلن ٿا ۽ مرابحه، اجاره ۽ ٻين شريعت مطابق معاهدن جو پڻ وسيع استعمال ڪن ٿا.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== مودودي جي معاشي فڪر تي تنقيد ==== معاشيات جي محقق [[فيصل خان]] دليل ڏنو آهي تہ مودودي جو سودي ماليات جو بيان گهڻو ڪري ڏکڻ ايشيا جي ڳوٺاڻي قرض ڏيندڙ ۽ غريب هاريءَ جي استحصالي تعلق سان مشابهت رکي ٿو، جڏهن تہ جديد تجارتي بئنڪنگ جا ڪيترائي پاسا ان کان وڌيڪ پيچيدا آهن.<ref name="FeisalKhan">{{cite book |last=Khan |first=Feisal |title=Islamic Banking in Pakistan: Shariah-Compliant Finance and the Quest to Make Pakistan More Islamic |publisher=Routledge |year=2015 |pages=57–65 |isbn=9780415712699 }}</ref> خان اهو سوال پڻ اٿاري ٿو تہ سود جي بدران equity financing اختيار ڪرڻ پاڻمرادو اهڙي منصوبي ڏانهن سرمايو ڇو منتقل ڪندو جيڪو سماجي طور فائديمند هجي پر مالي طور گهٽ منافعي وارو هجي. ان ڪري مودودي جي تجويزن کي جديد اسلامي معاشيات جي تاريخ ۾ اثرائتو نظرياتي قدم سمجهيو وڃي ٿو، پر انهن جي عملي معاشي نتيجن بابت بحث جاري رهيو آهي.<ref name="FeisalKhan"/> ==== زمينداري ۽ زرعي سڌارا ==== مودودي خانگي ملڪيت جي حق جو مضبوط حامي هو ۽ پاڪستان جي شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني جي [[زرعي سڌارا|زرعي سڌارن]] ۽ زمين جي جبري ورهاست بابت شڪي موقف اختيار ڪيائين. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ هن پنجاب ۾ زمين جي مالڪيءَ تي سخت حدون لاڳو ڪرڻ جي ڪجهه تجويزن جي مخالفت ڪئي.<ref name="NasrLand">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> سندس دليل جو بنياد اهو هو تہ جيڪڏهن ملڪيت شرعي طور جائز طريقي سان حاصل ڪئي وئي هجي تہ صرف ان جي وڏي مقدار رياست کي ان جي ضبط يا ورهاست جو پاڻمرادو حق نٿي ڏئي. بعد ۾ هن معاشي انصاف ۽ دولت جي منصفاڻي ورڇ تي وڌيڪ زور ڏنو، پر [[مساوات پسندي]] ۽ خانگي ملڪيت جي جبري خاتمي جي مخالفت جاري رکي.<ref name="NasrLand"/> === تصوف === مودودي جو [[تصوف]] بابت موقف وقت سان تبديل ٿيو ۽ ان کي فقط ”تصوف جي مخالفت“ طور بيان ڪرڻ درست نہ آهي. پنهنجي ابتدائي دور ۾ هو برصغير ۾ رائج تصوف جي ڪيترين رسمن، پير پرستي، مزارن سان لاڳاپيل عقيدن ۽ اهڙين صوفيانه تشريحن جو سخت نقاد هو جيڪي سندس نظر ۾ قرآن، سنت ۽ شريعت کان پري ٿي ويون هيون.<ref name="NasrSufism">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=122–124 |isbn=9780195096958 }}</ref> هن پنهنجي جوانيءَ ۾ اسلامي روحانيت ۽ تصوف جي ڪجهه علمن جو باقاعده مطالعو پڻ ڪيو. سندس فڪري پسمنظر تي [[ديوبندي]] اصلاح پسند روايت، [[ابن تيميه]] ۽ ٻين اهڙن عالمن جي اثر جي نشاندهي ڪئي وئي آهي، جيڪي روحاني تزڪيي کي قبول ڪندي غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تي تنقيد ڪندا هئا.<ref name="Sirriyeh2013">{{cite book |last=Sirriyeh |first=Elizabeth |title=Sufis and Anti-Sufis: The Defence, Rethinking and Rejection of Sufism in the Modern World |publisher=Routledge |year=2013 |pages=162–164 |isbn=9781136812767 }}</ref> ==== تصوف ۽ شريعت ==== مودودي پنهنجي بعد واري لکڻين ۾ واضح ڪيو تہ سندس اعتراض '''تصوف بذات خود''' تي نہ، پر اهڙي تصوف تي آهي جيڪو شريعت کان آزاد ٿيڻ جي دعويٰ ڪري. هن ''Towards Understanding Islam'' ۾ فقہ ۽ تصوف جي وچ ۾ فرق کي نماز جي مثال سان بيان ڪيو: فقہ نماز جي ظاهري شرطن ۽ عملن کي ڏسي ٿي، جڏهن تہ تصوف عبادت جي اندروني توجهه، اخلاص ۽ انسان جي اخلاق تي ان جي اثر کي ڏسي ٿو.<ref name="MaududiTasawwuf">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=111 }}</ref> هن اهڙي روحاني تربيت کي قبول ڪيو جيڪا قرآن، سنت ۽ شريعت جي پابنديءَ سان گڏ هجي، پر انهن صوفيانه دعوائن جي مخالفت ڪئي جن موجب ڪو روحاني مقام حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان عام شرعي فرضن کان مٿانهون ٿي سگهي ٿو.<ref name="Sirriyeh2013"/> ==== موقف ۾ تبديلي ==== Vali Nasr موجب مودودي جي شروعاتي تحريرن ۾ تصوف بابت ٻولي ڪافي سخت هئي، پر پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس موقف وڌيڪ تفريقي بڻيو. هن تصوف جي روحاني ۽ اخلاقي پهلو کي قبول ڪندي پنهنجي تنقيد کي خاص طور غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تائين محدود ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="NasrSufism"/> 1951ع ۾ هن واضح طور چيو تہ نہ هو ۽ نہ جماعت اسلامي تصوف جي اصل روحاني تصور جا مخالف آهن. هن شرعي پابنديءَ ۾ رهندڙ تصوف ۽ مزارن، ميلن ۽ ٻين اهڙين عوامي رسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو جن کي هو بعد ۾ پيدا ٿيل بدعتون سمجهندو هو.<ref name="NasrSufism"/> مودودي جي وفات کان پوءِ جماعت اسلامي جو تصوف سان عملي تعلق به هڪجهڙو نہ رهيو. مثال طور جماعت جي امير [[قاضي حسين احمد]] 1987ع ۾ لاهور جي مشهور صوفي درگاهه [[داتا درٻار]] جو دورو ڪيو، جڏهن تہ جماعت جي ٻين حلقن صوفي رسمن جي ڪجهه صورتن تي تنقيد جاري رکي.<ref name="NasrSufism"/><ref name="Sirriyeh2013"/> ان ڪري مودودي جي تصوف بابت فڪر کي ٽن پاسن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: روحاني تزڪيي ۽ احسان جي قبوليت، شريعت کان آزاد باطنيت جي مخالفت، ۽ مزارن يا اولياءَ سان لاڳاپيل انهن عوامي رسمن تي تنقيد جن کي هو قرآن ۽ سنت سان غير موافق سمجهندو هو. === غير مسلمانن بابت خيال === مودودي جي سياسي نظريي ۾ غير مسلمانن جي حيثيت سندس '''اسلامي رياست''' جي تصور سان ڳنڍيل هئي. هو غير مسلمانن جي جان، مال، عبادت ۽ شخصي قانونن جي تحفظ جو حامي هو، پر ساڳئي وقت سندس تجويز ڪيل رياست هڪ نظرياتي اسلامي رياست هئي، جنهن جي بنيادي پاليسي ۽ اعليٰ حڪمراني سندس نظر ۾ انهن ماڻهن جي هٿ ۾ رهڻ گهرجي جيڪي ان جي اسلامي نظريي کي قبول ڪن.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> برطانوي هند واري دور ۾ مودودي اقليتن جي مسئلي کي اڪثريتي قومي جمهوريت جي تنقيد سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال هو تہ جيڪڏهن رياست ۾ سياسي اقتدار رڳو عددي اڪثريت جي بنياد تي هجي تہ مستقل مذهبي اقليتون اڪثريت جي سياسي غلبي هيٺ اچي سگهن ٿيون. ان ڪري سندس قومپرستيءَ خلاف لکڻين ۾ ''بنيادي حقن'' ۽ اقليتن جي تحفظ جو سوال نمايان رهيو.<ref name="Iqtidar2026Rights">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Fundamental Rights |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=129–143 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس حل سيڪيولر شهريت بدران اسلامي نظرياتي رياست جي اندر اقليتن جي تحفظ تي ٻڌل ٿيو. سندس لکڻين موجب غير مسلمانن جي مذهبي عقيدن، عبادتن ۽ ذاتي سماجي رسمن ۾ عام طور مداخلت نہ ٿيڻ گهرجي، پر رياست جي بنيادي اسلامي پاليسيءَ کي تبديل ڪرڻ يا ان جي اعليٰ نظرياتي قيادت تي اثرانداز ٿيڻ جو کين ساڳيو حق حاصل نہ هوندو.<ref name="ILC237">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237 }}</ref> هن تصور ۾ غير مسلمان عام سرڪاري ملازمتن ۾ ڪم ڪري سگهن ٿا، پر اهڙن اهم عهدن کان محروم رهندا جن وسيلي اسلامي رياست جي بنيادي پاليسي طئي ٿئي. مودودي الڳ نمائندگيءَ جو تصور پڻ پيش ڪيو، جنهن موجب غير مسلم شهري پنهنجا نمائندا چونڊي سگهن ٿا.<ref name="ILCMinorities">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237, 282, 288–297 }}</ref> اهڙي نموني سندس فڪر ۾ مذهبي آزادي ۽ قانوني تحفظ سان گڏ سياسي اختيار جي غير مساوي ورڇ موجود هئي. جديد سياسي معيارن، خاص طور برابر شهريت جي تصور، جي لحاظ کان اهو پاسو تنقيد جو موضوع رهيو آهي؛ جڏهن تہ مودودي پاڻ اهڙي فرق کي مذهبي امتياز بدران نظرياتي رياست جي منطقي نتيجي طور پيش ڪندو هو.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/> ==== جزيه ==== مودودي روايتي اسلامي [[جزيه]] جي ادائيگيءَ کي اسلامي رياست ۾ غير مسلم مرد شهرين جي حيثيت سان ڳنڍيو. سندس تشريح موجب بالغ ۽ قابل غير مسلم مرد جزيه ادا ڪندا، جڏهن تہ عورتون، ٻار ۽ ڪجهه ٻين مستثنيٰ طبقن تي اهو لاڳو نہ ٿيندو؛ فوجي خدمت ڪندڙ غير مسلمانن کي پڻ ان کان ڇوٽ ملي سگهي ٿي.<ref name="ILC292">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1983 |page=292 }}</ref> مودودي جزيي کي صرف مالي محصول نہ، پر اسلامي رياست جي سياسي حاڪميت سان پڻ ڳنڍيو. ''تفہيم القرآن'' ۾ سندس تشريح موجب جزيي جي ادائيگي غير مسلم سياسي گروهن جي آزاد حاڪميت ختم ٿيڻ ۽ اسلامي سياسي اقتدار جي قبوليت جي علامت پڻ هئي.<ref name="TafhimJizya">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Meaning of the Qur'an |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1993 |volume=2 |pages=183–186 }}</ref> ان ڪري مودودي جي جزيي بابت تصور کي رڳو جديد ''tax in lieu of military service'' سان برابر سمجهڻ سندس مڪمل موقف جي عڪاسي نہ ڪندو؛ سندس پنهنجي لکڻين ۾ ان جا دفاعي ذميواري ۽ سياسي حاڪميت ٻئي پاسا موجود آهن. === احمديه مسئلو === [[احمديه جماعت]] بابت مودودي جو موقف پاڪستان جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ سندس سڀ کان تڪراري موقفن مان هڪ رهيو. هو احمدين کي اسلامي عقيدي جي دائري کان ٻاهر سمجهندو هو ۽ خاص طور [[ختم نبوت]] جي مسئلي تي سندن عقيدن جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Valentine2008">{{cite book |last=Valentine |first=Simon Ross |title=Islam and the Ahmadiyya Jama'at: History, Belief, Practice |publisher=Columbia University Press |year=2008 |pages=228–229 |isbn=9780231700948 }}</ref> 1953ع جي پنجاب ۽ لاهور واري احمديه مخالف تحريڪ دوران مودودي ''قادياني مسئلو'' نالي رسالو لکيو. ان ۾ هن احمدين جي مذهبي حيثيت ۽ پاڪستاني رياست ۾ سندن آئيني حيثيت بابت پنهنجا دليل پيش ڪيا. سندس تحرير ان دور جي وسيع احمديه مخالف سياسي مهم جو حصو بڻجي وئي.<ref name="Valentine2008"/> 1953ع جي فسادن کان پوءِ لاڳو ٿيل مارشل لا هيٺ هڪ فوجي عدالت مودودي کي موت جي سزا ٻڌائي. اها سزا عملي طور نافذ نہ ٿي؛ پوءِ ان کي عمر قيد ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996Ahmadi">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> احمدين ۽ مودودي جي اسلامي رياست جي تصور جي تعلق تي جديد تحقيق پڻ خاص ڌيان ڏنو آهي. مذهبي قوميت ۽ جديد اسلامي رياست بابت مطالعي ۾ مودودي جي احمدين بابت موقف کي ان وڏي سوال سان ڳنڍيو ويو آهي تہ هڪ نظرياتي اسلامي رياست ۾ ''مسلمان'' جي قانوني تعريف ڪرڻ جو اختيار ڪنهن وٽ هوندو ۽ اهڙي تعريف اقليتي شهريت تي ڪهڙا اثر وجهي سگهي ٿي.<ref name="Haj2023">{{cite book |last=Haj |first=Samira |chapter=Abul Ala Mawdudi's Islamic State and Minority Ahmadis |title=Sunni Chauvinism and the Roots of Muslim Modernism |publisher=Stanford University Press |year=2023 |pages=135–167 |doi=10.1515/9781503636255-008 }}</ref> === جهاد === مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''[[جهاد]]''' هڪ مرڪزي تصور هو. سندس پهريون وڏو علمي ڪم ''الجهاد في الاسلام'' هو، جيڪو 1927ع کان اخبار ۾ قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. اهو ڪتاب ان وقت لکيو ويو جڏهن هندستان برطانوي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ هو ۽ برصغير ۾ جنگ، آزادي، عدم تشدد ۽ اسلامي سياسي اختيار بابت شديد بحث جاري هئا.<ref name="Khalidi2012">{{cite book |last=Khalidi |first=Omar |chapter=Muslim Debates on Jihad in British India: The Writings of Chiragh ‘Ali and Abu al-A‘la Mawdudi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=305–321 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199755042.003.0015 }}</ref> مودودي جهاد کي فقط ذاتي روحاني جدوجهد يا صرف دفاعي جنگ تائين محدود نہ ڪيو. سندس نظريي ۾ اسلام هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي ۽ سياسي نظام هو، تنهنڪري جهاد اهڙي منظم جدوجهد جو نالو پڻ هو جنهن جو مقصد انسان جي انسان تي حاڪميت بدران خدا جي حاڪميت تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظام قائم ڪرڻ هو.<ref name="MawdudiThemes">{{cite book |chapter=Central themes of Mawdudi's writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 }}</ref> ==== ''الجهاد في الاسلام'' ==== ''الجهاد في الاسلام'' ۾ مودودي قومپرست جنگ ۽ اسلامي جهاد ۾ فرق ڪيو. سندس دليل موجب اسلامي جهاد جو مقصد ڪنهن خاص قوم، نسل يا علائقي جي سياسي طاقت وڌائڻ نہ، پر اهڙي سياسي ۽ سماجي نظام کي ختم ڪرڻ آهي جنهن کي هو غير اسلامي ۽ ظالماڻو سمجهي ٿو، ۽ ان جي جاءِ تي اسلامي نظام قائم ڪرڻ آهي.<ref name="AlJihad">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Al Jihad fil Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore }}</ref> ان ڪري سندس لکڻين ۾ اسلامي تحريڪ جي دائري کي ڪنهن هڪ ''وطن'' تائين محدود نہ ڪيو ويو. مودودي اسلامي پيغام کي عالمگير سمجهندو هو ۽ سياسي نظام جي تبديليءَ کي به ان عالمگير دعويٰ سان ڳنڍيندو هو.<ref name="MawdudiThemes"/> جديد محققن هن نظريي کي مختلف نمونن سان پڙهيو آهي. عمر خالدي ان کي برطانوي هند ۾ جهاد بابت جديد مسلم بحثن جي مخصوص تاريخي تناظر ۾ رکي ٿو، جڏهن تہ بين الاقوامي قانون بابت ڪجهه محقق مودودي کي ويهين صديءَ جي '''offensive theory of jihad''' جي اهم جديد نمائندن مان شمار ڪن ٿا.<ref name="Khalidi2012"/><ref name="UseForce2013">{{cite journal |title=Use of Force under Islamic Law |journal=European Journal of International Law |volume=24 |issue=1 |year=2013 |pages=343–365 |doi=10.1093/ejil/cht013 }}</ref> اهڙي scholarly classification کي مودودي جي پنهنجي اصطلاحن سان خلط نہ ڪرڻ گهرجي: هو پنهنجي تصور کي سامراجي توسيع يا قومي فتح طور پيش نہ ڪندو هو، بلڪه ان کي ظلم ۽ انسان جي انسان تي حاڪميت ختم ڪرڻ جي انقلابي جدوجهد قرار ڏيندو هو. تنهن هوندي بہ سندس نظريي ۾ ضرورت پوڻ تي سياسي نظام بدلائڻ لاءِ هٿياربند طاقت جي استعمال جي گنجائش موجود هئي.<ref name="UseForce2013"/> ==== جنگ ۽ غير جنگي جهاد ==== مودودي وٽ جهاد صرف جنگ جي ميدان ۾ وڙهڻ جو نالو نہ هو. سندس تشريح ۾ سياسي تنظيم، دعوت، تعليم، فڪري جدوجهد، مالي مدد ۽ جنگ لاءِ تياري پڻ وسيع جهاد جو حصو ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ سڌي هٿياربند جنگ لاءِ هن ''قتال'' جو تصور استعمال ڪيو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1979 |pages=104–105 }}</ref> هو جنگ ۾ جاني ۽ مالي نقصان کي سنجيده قرباني سمجهندو هو، پر سندس استدلال موجب جيڪڏهن وڏي اخلاقي ۽ سياسي برائي کي روڪڻ لاءِ محدود نقصان ناگزير هجي تہ اهو جائز ٿي سگهي ٿو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding"/> ==== جهاد جو اعلان ۽ ڪشمير ==== مودودي جي نظرياتي لکڻين جي باوجود، هو هر فرد يا مذهبي جماعت کي پنهنجي طور تي هٿياربند جهاد شروع ڪرڻ جو اختيار نہ ڏيندو هو. 1947ع–1948ع جي [[ڪشمير تڪرار]] دوران هن دليل ڏنو تہ منظم جنگ يا جهاد جو اعلان جائز سياسي حڪومت جي اختيار هيٺ هجڻ گهرجي.<ref name="NasrKashmir">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> ان سبب ڪشمير بابت سندس موقف سندس وسيع انقلابي ٻوليءَ جي مقابلي ۾ وڌيڪ رياست-مرڪوز هو: غير رياستي مذهبي اڳواڻ يا جماعت پنهنجي طور تي جنگ شروع ڪرڻ جا مجاز نہ هئا. اهو فرق مودودي جي جهاد جي نظريي کي بعد ۾ پيدا ٿيل ڪيترن غير رياستي هٿياربند اسلام پسند تصورن کان ڌار ڪري ٿو.<ref name="NasrKashmir"/> === شخصيت ۽ ذاتي زندگي === [[جماعت اسلامي]] جي امير طور مودودي پنهنجي جماعت جي ڪارڪنن سان نسبتاً ويجهو رابطو رکندو هو. سندس گهر ۾ عصر ۽ مغرب جي نمازن جي وچ واري وقت ۾ ڪارڪنن ۽ مهمانن سان غير رسمي ملاقاتون ۽ بحث ٿيندا هئا.<ref name="NasrPersonality">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=127–140 }}</ref> سندس سوانح نگارن ۽ همعصرن کيس خاموش طبع، منظم، مضبوط ارادي وارو ۽ پنهنجي فڪري موقف تي قائم رهندڙ شخص طور بيان ڪيو آهي. سندس تقرير جو انداز عام جذباتي خطابت کان مختلف هو؛ هو دليل کي مرحليوار ترتيب ڏيندي قرآن، حديث ۽ سياسي منطق مان نتيجا اخذ ڪندو هو.<ref name="NasrPersonality"/> اردو سندس فڪري اظهار جو بنيادي وسيلو هو. جيتوڻيڪ هو عربي ۽ فارسي علمي روايتن سان واقف هو ۽ جديد مغربي سياسي فڪر به پڙهيو هئائين، هن پنهنجي گهڻي تصنيف [[اردو]] ۾ ڪئي. ان سان سندس لکڻيون برصغير جي پڙهيل مسلم وچولي طبقي تائين وڏي پيماني تي پهتيون.<ref name="Qasmi2018">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |title=Muslims against the Muslim League |publisher=Cambridge University Press |year=2018 }}</ref> مودودي روايتي مدرسي مان مڪمل رسمي تعليم حاصل ڪندڙ عالم نہ هو. سندس علمي شخصيت صحافت، ذاتي مطالعي، عربي ۽ اسلامي علوم جي تعليم ۽ جديد سياسي ادب جي مطالعي جي ميلاپ مان ٺهي. جديد مؤرخ علي عثمان قاسمي کيس پنهنجي دور جي عالمن ۾ هڪ غير معمولي شخصيت قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ مدرسي جي روايتي مڪمل تعليم کان سواءِ به هن ڪلاسيڪي اسلامي علم ۽ جديد مغربي سياسي فڪر ٻنهي تي قابل ذڪر دسترس حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2018"/> ==== خاندان ==== مودودي پنهنجي گهرواري محمودہ بيگم سان شادي ڪئي ۽ سندن ڪيترائي پٽ ۽ ڌيئرون ٿيون. سندس سياسي، تصنيفي ۽ دعوتي مصروفيتن سبب گهريلو زندگيءَ لاءِ وقت محدود هوندو هو. Vali Nasr موجب سندس نون ٻارن مان فقط هڪ مستقل طور جماعت اسلامي سان تنظيمي طور وابسته ٿيو، جڏهن تہ سندس ڌيءَ اسماءَ کي علمي دلچسپيءَ جي لحاظ کان نمايان قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NasrFamily">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 }}</ref> مودودي کي روايتي [[يوناني طب]] سان پڻ دلچسپي هئي ۽ هو ذاتي سطح تي ان جي ڪجهه طريقن کان واقف ۽ عملي طور استعمال ڪندڙ هو، جيتوڻيڪ اها سندس عوامي سڃاڻپ جو بنيادي حصو نہ هئي.<ref name="NasrPersonality"/> ==== صحت ==== مودودي زندگيءَ جي وڏي حصي ۾ گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت ايتري خراب ٿي جو هو گهڻو وقت بستري تائين محدود رهيو. 1969ع ۾ علاج لاءِ انگلينڊ به ويو.<ref name="NasrFamily"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گردن جي پراڻي بيماري سان گڏ دل جون تڪليفون به وڌي ويون. ان وقت سندس عمر ۽ ڊگهي سياسي ۽ علمي سرگرميءَ سبب صحت مسلسل ڪمزور ٿيندي وئي. === آخري سال ۽ وفات === 1972ع ۾ مودودي جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، ديني فڪر ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. ساڳئي سال سندس لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تي پکڙيل قرآن جي تفسير '''[[تفہيم القرآن]]''' جي تصنيف مڪمل ٿي.<ref name="NasrLateLife">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت تي پهريون '''[[شاهه فيصل بين الاقوامي انعام]]''' ڏنو ويو. انعام ڏيندڙ اداري موجب سندس اسلامي فڪر، تفسير، سياسي نظريي ۽ اسلامي قانون بابت لکڻين کي ان اعزاز جو بنيادي سبب سمجهيو ويو.<ref name="KFIP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul A'la Al-Mawdudi |url=https://kingfaisalprize.org/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |access-date=7 October 2026 }}</ref> اپريل 1979ع کان سندس گردن ۽ دل جون بيماريون وڌيڪ شديد ٿي ويون. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيويارڪ]] ۾ اسپتال داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="NasrFamily"/> '''22 سيپٽمبر 1979ع''' تي 75 ورهين جي عمر ۾ آمريڪا ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="KFIP1979"/> سندس ميت پاڪستان آندي وئي، جتي لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس سندس رهائشگاهه [[اڇره]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NasrLateLife"/> سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. جنازي ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهن جي شرڪت سندس پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا ۾ حاصل ڪيل اثر جي عڪاسي ڪئي.<ref name="MaududiFuneral">{{cite news |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |work=Daily Pakistan |date=2 October 2020 }}</ref> == ورثو ۽ اثر == ابوالاعلى مودودي ويهين صديءَ جي جديد اسلامي سياسي فڪر جي سڀ کان اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. [[ولفريڊ ڪينٽويل سمٿ]] کيس جديد اسلام جي انتهائي منظم مفڪرن مان هڪ قرار ڏنو، جڏهن تہ بعد جي محققن سندس اهميت خاص طور ان ڳالهه ۾ ڏٺي آهي تہ هن اسلام کي رڳو عقيدي ۽ عبادت تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، معاشي ۽ سياسي '''نظامِ حيات''' طور منظم نظرياتي ٻوليءَ ۾ پيش ڪيو.<ref name="Smith1957">{{cite book |last=Smith |first=Wilfred Cantwell |title=Islam in Modern History |publisher=Princeton University Press |year=1957 |page=233 |oclc=397585 }}</ref><ref name="Hartung2014">{{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }}</ref> [[سيد ولي رضا نصر]] موجب مودودي جديد اسلامي احياءَ جي ابتدائي ۽ اهم نظرياتي معمارن مان هو. سندس لکڻين ۽ [[جماعت اسلامي]] جي تنظيمي سرگرمين سندس خيالن کي ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر وڏي مسلم دنيا تائين پهچايو؛ نصر سندس اثر جي جاگرافيائي دائري کي [[مراڪش]] کان [[ملائيشيا]] تائين پکڙيل قرار ڏئي ٿو.<ref name="Nasr1996Legacy">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 |doi=10.1093/oso/9780195096958.001.0001 }}</ref> مودودي جو اثر صرف سندس سياسي جماعت تائين محدود نہ رهيو. قرآن جي تفسير، حديث، اسلامي قانون، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم بابت سندس تصنيفون وڏي پيماني تي پڙهيون ويون. سندس ڪيترائي ڪتاب [[عربي]]، [[انگريزي]]، [[فارسي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيا، جنهن ڪري اردو کان ٻاهر به سندس فڪري اصطلاح ۽ دليل اسلامي تحريڪن ۽ علمي بحثن جو حصو بڻيا.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> === جديد اسلام پسنديءَ تي اثر === جديد تحقيق ۾ مودودي کي '''[[اسلام پسندي]]''' يا سياسي اسلام جي نظرياتي ارتقا جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام هڪ مڪمل نظام آهي، جنهن ۾ مذهب ۽ سياست کي الڳ نٿو ڪري سگهجي ۽ جنهن ۾ قانوني ۽ سياسي اقتدار آخرڪار خدا جي حاڪميت جي تابع آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> [[شير علي ترين]] مودودي کي ان فڪري رجحان جي اهم نظرياتي معمارن مان قرار ڏئي ٿو جنهن ۾ جديد قومي رياست جي سياسي مشينري کي مستند اسلامي قانوني نظام لاڳو ڪرڻ جو وسيلو سمجهيو ويو. ساڳئي وقت جديد scholarship اهو به ڏيکاري ٿي تہ مودودي جو فڪر رڳو روايتي اسلامي سياسي اصطلاحن جي بحالي نہ هو؛ هن ''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست'' ۽ ''نظام'' جهڙن جديد سياسي تصورن کي اسلامي اصطلاحن سان نئين ترتيب ۾ جوڙيو.<ref name="TareenMawdudi">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref><ref name="Hartung2014"/> اهڙيءَ طرح مودودي جي فڪر کي صرف ''مغربي جديديت جي رد'' طور سمجهڻ اڻپورو آهي. [[يان-پيٽر هارٽنگ]] جي تجزيي موجب مودودي مغربي سياسي ۽ فلسفيانه جديديت سان مقابلو ڪندي ساڳئي جديد دور جي ڪيترن نظرياتي تصورن کي اسلامي قالب ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو. ان لحاظ کان سندس اسلام پسندي جديديت جي مخالفت سان گڏ جديديت جي سياسي ٻوليءَ سان هڪ پيچيده لاڳاپو پڻ رکي ٿي.<ref name="Hartung2014"/> === پاڪستان === [[پاڪستان]] مودودي جي سياسي سرگرمين ۽ سندس فڪر جي عملي اثر جو سڀ کان اهم ميدان بڻيو. 1947ع کان پوءِ هن ۽ جماعت اسلاميءَ پاڪستان کي اسلامي آئين ۽ [[شريعت]] تي ٻڌل رياست بڻائڻ لاءِ منظم مهم هلائي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> پاڪستان ٺهڻ وقت ملڪ جي اسلامي يا سيڪيولر آئيني نوعيت بابت مڪمل اتفاق موجود نہ هو. مودودي انهن مذهبي سياسي مفڪرن ۾ شامل هو جيڪي رياست جي قانوني ۽ آئيني ڍانچي ۾ اسلام کي مرڪزي حيثيت ڏيڻ جو مطالبو ڪندا رهيا.<ref name="Jaffrelot2015">{{cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=439–480 |isbn=9780190235185 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190235185.003.0009 }}</ref> مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''حاڪميتِ الٰهي''' خاص اهميت رکي ٿي. [[محمد قاسم زمان]] موجب خدا جي حاڪميت جو تصور پاڪستاني اسلام پسند فڪر جي مرڪزي تصورن مان بڻيو، جنهن ۾ مودودي جو ڪردار انتهائي نمايان هو. ان تصور موجب آخري قانوني ۽ سياسي اختيار خدا جو آهي ۽ انساني قانونسازي قرآن ۽ سنت جي حدن اندر ٿيڻ گهرجي.<ref name="Zaman2018">{{cite book |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |chapter=Islamism and the Sovereignty of God |title=Islam in Pakistan: A History |publisher=Princeton University Press |year=2018 |pages=135–163 |isbn=9780691149226 |doi=10.23943/princeton/9780691149226.003.0005 }}</ref> ان جي باوجود، پاڪستان جي آئيني اسلامائيزيشن کي فقط مودودي يا جماعت اسلاميءَ جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو. [[عالمن]]، ٻين مذهبي جماعتن، مسلم ليگ جي سياستدانن ۽ مختلف اسلامي فڪري روايتن پڻ ملڪ جي اسلامي آئيني سڃاڻپ جي تشڪيل ۾ حصو ورتو.<ref name="Zaman2018"/><ref name="Jaffrelot2015"/> ==== جماعت اسلامي ==== مودودي جو سڀ کان واضح تنظيمي ورثو [[جماعت اسلامي]] آهي، جيڪا هن 1941ع ۾ قائم ڪئي. جماعت جو ابتدائي مقصد هڪ اهڙي منظم نظرياتي جماعت تيار ڪرڻ هو جنهن جا تربيت يافته ڪارڪن اسلامي اصولن مطابق سماج ۽ آخرڪار رياست جي تبديلي لاءِ ڪم ڪن.<ref name="Pervez2026">{{cite book |last=Pervez |first=Saulat |chapter=Sayyid Abul A'la al-Maududi and the Jama'at-e-Islami |editor1-last=Hamdeh |editor1-first=Emad |editor2-last=DeLong-Bas |editor2-first=Natana J. |title=The Oxford Handbook of Islamic Reform |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=416–432 |doi=10.1093/oxfordhb/9780197532805.013.55 }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ جماعت جا الڳ تنظيمي ڍانچا پاڪستان ۽ هندستان ۾ قائم ٿيا، جڏهن تہ بعد ۾ بنگلاديش ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ جماعت سان لاڳاپيل تحريڪون وجود ۾ آيون. پاڪستان ۾ جماعت مذهبي تحريڪ مان باقاعده سياسي جماعت جي صورت اختيار ڪئي ۽ چونڊن، آئيني سياست، شاگرد تنظيم، سماجي خدمتن ۽ عوامي مهمن ذريعي ڪم ڪرڻ لڳي.<ref name="Bokhari2013">{{cite book |last=Bokhari |first=Kamran |chapter=Jama'at-i Islami in Pakistan |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=574–586 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0006 }}</ref> جماعت پاڪستان جي سڀ کان منظم اسلام پسند سياسي تنظيمن مان هڪ رهي آهي، جيتوڻيڪ قومي چونڊن ۾ ان جي ووٽن ۽ پارلياماني سيٽن جو حصو گهڻو ڪري ان جي تنظيمي اثر کان گهٽ رهيو آهي. ان تضاد کي محقق جماعت جي مضبوط نظرياتي تنظيم ۽ ان جي نسبتاً محدود عوامي چونڊ مقبوليت جي فرق طور بيان ڪن ٿا.<ref name="Bokhari2013"/> ==== ضياءُ الحق جي اسلامائيزيشن ==== [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي حڪومت (1977ع–1988ع) دوران پاڪستان ۾ رياستي اسلامائيزيشن جي عمل ۽ جماعت اسلاميءَ وچ ۾ اهم سياسي لاڳاپا پيدا ٿيا. ضياءَ جي حڪومت [[زڪوات]] ۽ عشر جي سرڪاري نظام، سود کان پاڪ مالي قدمن، [[حدود آرڊيننس]] ۽ ٻين اسلامي قانوني قدمن کي اڳتي وڌايو.<ref name="Jaffrelot2015"/> انهن پاليسين مان ڪيترائي اهڙا موضوع هئا جن جي حمايت مودودي ۽ جماعت اسلامي اڳ ئي ڪندا رهيا هئا؛ تنهن هوندي بہ ضياءَ جي اسلامائيزيشن کي مودودي جي پروگرام جي سڌي يا مڪمل عملداري سمجهڻ صحيح نہ آهي. رياستي اقتدار، فوجي حڪومت جي سياسي ضرورتن، فقهي عالمن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي مطالبن پڻ ان عمل کي شڪل ڏني.<ref name="IslamicLeviathan">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Islamic Leviathan: Islam and the Making of State Power |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=9780195144260 }}</ref> ان دور ۾ جماعت اسلاميءَ جا ڪيترائي ڪارڪن ۽ همدرد رياستي ادارن، تعليم ۽ سياسي عمل ۾ وڌيڪ اثرائتا ٿيا. اهڙي طرح مودودي جي حياتيءَ ۾ مڪمل طور حاصل نہ ٿيل اسلامي رياست جو تصور سندس وفات کان پوءِ پاڪستان جي رياستي پاليسيءَ جي ڪجهه شعبن تي بالواسطه اثرانداز ٿيو.<ref name="Jaffrelot2015"/> === ڀارت ۽ بنگلاديش === ورهاڱي کان پوءِ مودودي پاڻ پاڪستان هليو ويو، پر سندس قائم ڪيل تحريڪ جو هندستاني حصو [[جماعت اسلامي هند]] جي صورت ۾ جاري رهيو. نئين سياسي حالتن ۾ هندستاني جماعت پنهنجي حڪمت عملي کي مسلمان اقليت جي مذهبي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن سان هم آهنگ ڪيو. اوڀر پاڪستان ۾ پڻ جماعت اسلامي منظم ٿي. 1971ع ۾ [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ پاڪستان جي ورهاڱي کان پوءِ بنگلاديش ۾ جماعت جي تاريخ شديد سياسي تڪرار جو موضوع بڻجي. تنهنڪري بنگلاديش ۾ مودودي جي فڪري اثر کي جماعت جي بعد واري سياسي تاريخ کان الڳ ڪري ڏسڻ ضروري آهي: مودودي جو فڪر تنظيم جو نظرياتي بنياد رهيو، پر بنگلاديشي جماعت جون بعد واريون سياسي پاليسيون مخصوص مقامي حالتن ۾ ٺهيون. === عرب دنيا ۽ اخوان المسلمين === مودودي جي اردو تصنيفن جا عربي ترجما سندس عالمي اثر وڌائڻ ۾ انتهائي اهم ثابت ٿيا. سندس اسلامي رياست، حاڪميتِ الٰهي، جاهليت، انقلاب ۽ اسلام کي مڪمل نظام سمجهڻ بابت خيالن کي عرب دنيا جي اسلام پسند حلقن ۾ پڙهيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> خاص طور [[مصر]] جي [[اخوان المسلمين]] سان لاڳاپيل مفڪرن ۾ مودودي جي تحريرن جي reception اهم رهي. هارٽنگ موجب سندس نظرياتي نظام کي وچ اوڀر، خاص طور مصري اخوان المسلمين جي فڪري حلقن ۾ قبول، ترجمو ۽ مقامي سياسي حالتن مطابق تبديل ڪيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> ==== سيد قطب ==== [[سيد قطب]] ۽ مودودي جي فڪري تعلق تي وڏي علمي ادب موجود آهي. ٻنهي وٽ اسلام کي مڪمل نظام، جديد جاهليت جي تنقيد ۽ خدا جي حاڪميت جي مرڪزيت جهڙا موضوع ملي سگهن ٿا. جديد تحقيق موجب مودودي جي 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي جي لکڻين ۾ الٰهي قانوني حاڪميت جو نظريو قطب جي آخري دور جي تحريرن کان اڳ ئي واضح صورت ۾ موجود هو.<ref name="TheonomicShift">{{cite book |chapter=Mawdudi and Qutb: The Theonomic Shift |title=Salafi Political Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |pages=164–239 |doi=10.1017/9781108850407.007 }}</ref> قطب انهن خيالن کي پنهنجي مصري، انقلابي ۽ قيد واري تجربي جي پسمنظر ۾ وڌيڪ مختلف ۽ ڪڏهن وڌيڪ سخت رخ ڏنو. تنهنڪري قطب کي صرف ''مودودي جو شاگرد'' يا سندس فڪر جي سادي نقل قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو؛ ٻنهي جي وچ ۾ اثر، ترجمي، مشترڪ اسلامي ذريعن ۽ الڳ سياسي تجربن جو پيچيده تعلق هو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> قطب جي بعد واري لکڻين، خاص طور حاڪميت ۽ جاهليت جي تشريح، 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه [[سلفي جهاديت|شدت پسند سلفي]] حلقن تي اثر وڌو. ان ڪري مودودي کان قطب ۽ پوءِ هر جديد جهادي تنظيم تائين سڌي فڪري لڪير ٺاهڻ تاريخي طور حد کان وڌيڪ سادو نتيجو ٿيندو؛ بعد واريون تحريڪون انهن تصورن کي نون سياسي ۽ فقهي معنائن ۾ استعمال ڪنديون رهيون.<ref name="TheonomicShift"/> === ايران === مودودي جون تحريرون [[ايران]] ۾ پڻ فارسي ترجمن ذريعي پهتيون. ويهين صديءَ ۾ اردو کان فارسي ترجمي جي وسيع فڪري عمل ۾ سندس ڪتاب به شامل هئا ۽ ايراني اسلامي سياسي حلقن ۾ پڙهيا ويندا هئا.<ref name="IranTranslation">{{cite journal |title=From Persianate Cosmopolis to Persianate Modernity: Translating from Urdu to Persian in Twentieth-Century Iran and Afghanistan |journal=Iranian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> [[روح الله خميني]] ۽ مودودي جي سڌي فڪري تعلق بابت محققن ۾ اختلاف آهي. ٻنهي 1963ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ملاقات ڪئي ۽ سياسي معاملن تي ڳالهه ٻولهه ڪئي هئي؛ 1979ع ۾ خميني جي ايران واپسيءَ کان اڳ سندس نمائندن مودودي سان پاڪستان ۾ ملاقات پڻ ڪئي.<ref name="IranTranslation"/> پر ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ تہ خميني جو اسلامي حڪومت وارو نظريو سڌي طرح مودودي کان ورتل هو، علمي اتفاق ناهي. ايراني انقلاب جي مؤرخ [[سعيد امير ارجمند]] اهڙي سڌي نظرياتي اثر تي شڪ ظاهر ڪيو آهي؛ ساڳئي وقت تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جون عربي ۽ فارسي ترجمو ٿيل لکڻيون خميني جي ڪيترن حامين ۾ پڙهيون وينديون هيون ۽ 1979ع جي انقلاب جي سياسي ٻولي ۽ نعرن تي سندس اصطلاحن جو ڪجهه اثر پيو.<ref name="IranTranslation"/> ان ڪري مودودي ۽ ايراني انقلاب جي لاڳاپي کي '''فڪري اثر ۽ اصطلاحي مشابهت''' جي سطح تي بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي، نہ تہ خميني جي [[ولايت فقيه]] واري نظريي کي مودودي مان نڪتل قرار ڏيڻ. === ترڪي === [[ترڪي]] ۾ مودودي جو نالو عام طور '''Mevdudi''' جي صورت ۾ لکيو ويو. 1960ع واري ڏهاڪي کان سندس تصنيفن جا ترڪي ترجما تيزيءَ سان شايع ٿيڻ شروع ٿيا ۽ ڪجهه سالن اندر سندس اهم لکڻين جو وڏو حصو ترڪي پڙهندڙن لاءِ موجود ٿي ويو.<ref name="Vomel2022">{{cite book |last=Vömel |first=Jan-Markus |chapter=Global Intellectual Transfers and the Making of Turkish High Islamism, c. 1960–1995 |title=The Turkish Connection: Global Intellectual Histories of the Late Ottoman Empire and Republican Turkey |publisher=De Gruyter |year=2022 |page=256 }}</ref> انهن ترجمن مودودي کي ترڪي جي اسلامي فڪري حلقن ۾ سڃاتل شخصيت بڻايو. تنهن هوندي بہ ترڪي جي اسلام پسند سياست پنهنجي عثماني ورثي، جمهوريه جي سيڪيولر نظام ۽ مقامي مذهبي تحريڪن مان پڻ ٺهي، تنهنڪري ان کي مودودي جي فڪر جو سادو تسلسل قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Vomel2022"/> === ڏکڻ اوڀر ايشيا === مودودي جو اثر [[ملائيشيا]]، [[انڊونيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين مسلم سماجن تائين پڻ پهتو. سندس ڪتابن جا ترجما، اسلامي شاگرد تحريڪون ۽ بين الاقوامي اسلامي تنظيمي رابطا سندس فڪر جي منتقلي جا اهم وسيلا بڻيا.<ref name="Nasr1996Legacy"/> خاص طور تعليم يافته مسلمان نوجوانن ۾ اسلام کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام طور ڏسڻ، اسلامي رياست، اخلاقي اصلاح ۽ منظم دعوتي تحريڪ جا تصور مودودي جي تحريرن وسيلي گردش ۾ آيا. پر انهن ملڪن ۾ سندس فڪر کي مقامي سياسي ۽ مذهبي روايتن مطابق تبديل ڪري قبول ڪيو ويو؛ ان ڪري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي اسلامي تحريڪن کي جماعت اسلاميءَ جون سڌيون نقلون سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> === اسلامي معاشيات ۽ بئنڪنگ === مودودي جديد '''[[اسلامي معاشيات]]''' جي ابتدائي نظرياتي ليکڪن مان پڻ شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ بعد ۾ شايع ٿيل ''Economic System of Islam'' ۾ سود جي خاتمي، زڪوات، ملڪيت جي حق، معاشي انصاف ۽ سرمائي ۽ محنت جي تعلق بابت خيال پيش ڪيا ويا. اسلامي معاشيات بابت بعد واري ادب ۾ سندس اهم اثر خاص طور [[ربا]] کي جديد بئنڪ جي هر قسم جي مقرر سود سان ڳنڍڻ ۽ سود کان پاڪ مالي نظام کي اسلامي رياست جي لازمي حصي طور پيش ڪرڻ ۾ ڏٺو ويو آهي.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |year=2004 |volume=94 |issue=2 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> هن سودي قرض جي متبادل طور نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت تي ٻڌل سرمائيڪاريءَ جي حمايت ڪئي. بعد واري اسلامي بئنڪنگ صنعت ۾ اهڙا تصور اهم ٿيا، جيتوڻيڪ جديد اسلامي بئنڪن جا عملي مالي اوزار مودودي جي اصل تجويزن کان گهڻو وڌيڪ پيچيده آهن. مودودي کي جديد اسلامي معاشيات جو اڪيلو باني قرار ڏيڻ بہ درست نہ ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ ساڳئي دور ۽ ان کان پوءِ ٻين مسلمان معاشيات دانن ۽ فقيهن پڻ هن شعبي جي نظرياتي ۽ عملي تعمير ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004"/> === قرآن جي تفسير تي اثر === مودودي جو سڀ کان وسيع پڙهيو ويندڙ علمي ڪم '''[[تفہيم القرآن]]''' آهي. هي اردو تفسير تقريباً ٽيهن سالن جي عرصي ۾ تيار ٿيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ قرآن جي روايتي تفسير سان گڏ جديد سماجي، سياسي ۽ اخلاقي مسئلن بابت تشريح شامل ڪئي وئي. ''تفہيم القرآن'' جو انداز خاص طور جديد تعليم يافته عام پڙهندڙ کي سامهون رکي تيار ڪيو ويو هو. مودودي آيتن جي لغوي ۽ تاريخي وضاحت سان گڏ انهن مان سماجي ۽ سياسي اصول اخذ ڪندو هو. سندس سليس اردو ۽ منظم استدلال سبب هي تفسير ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي پڙهيو ويو ۽ ٻين ٻولين ۾ پڻ ترجمو ٿيو.<ref name="Mir2026"/> ان جي تفسيرن تي اختلاف پڻ رهيا آهن. روايتي عالمن مان ڪن سندس سياسي اصطلاحن ۽ قرآن جي ڪجهه بنيادي لفظن—جهڙوڪ ''الهٰ''، ''رب''، ''دين'' ۽ ''عبادت''—جي سياسي ۽ حاڪميت سان ڳنڍيل تشريح تي تنقيد ڪئي. ان جي باوجود، انهن اصطلاحن بابت سندس تشريح جديد اسلام پسند فڪر جي لغت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Hartung2014"/> === بعد وارين اسلام پسند ۽ شدت پسند تحريڪن تي اثر === مودودي جي فڪر جو سڀ کان تڪراري ورثو ان جو بعد وارين اسلام پسند ۽ ڪجهه شدت پسند تحريڪن سان تعلق آهي. جديد مطالعي ۾ کيس [[حسن البنا]] ۽ [[سيد قطب]] سان گڏ ويهين صديءَ جي اسلام پسند فڪر جي اهم canonical ليکڪن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="PrincetonIslamist">{{cite book |editor1-last=Euben |editor1-first=Roxanne L. |editor2-last=Zaman |editor2-first=Muhammad Qasim |title=Princeton Readings in Islamist Thought: Texts and Contexts from al-Banna to Bin Laden |publisher=Princeton University Press |year=2009 |pages=79–106 }}</ref> سندس '''حاڪميتِ الٰهي'''، اسلامي نظام، جاهليت ۽ اسلامي انقلاب جهڙا تصور بعد جي مختلف تحريڪن ۾ ٻيهر استعمال ٿيا. خاص طور سيد قطب جي ذريعي انهن مان ڪجهه تصورن جو اثر بعد ۾ پيدا ٿيندڙ وڌيڪ سخت گير تحريڪن تائين پهتو.<ref name="TheonomicShift"/> پر هتي هڪ اهم تاريخي فرق ضروري آهي: مودودي پاڻ منظم جماعت، ڊگهي مدي واري اخلاقي ۽ تعليمي تربيت، ۽ وڏي حد تائين آئيني سياسي عمل کي سماجي تبديليءَ جو طريقو سمجهندو هو. هن پاڪستان ۾ پنهنجي جماعت کي حڪومت جي سخت دٻاءَ باوجود مسلسل ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل نہ ڪيو. تنهنڪري هر اهڙي بعد واري تنظيم جيڪا سندس اصطلاح استعمال ڪري، ان جي حڪمت عملي يا تشدد کي سڌو مودودي ڏانهن منسوب ڪرڻ تاريخي لحاظ کان درست ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> ان جي ابتڙ، سندس لکڻين ۾ عالمي اسلامي نظام، غير اسلامي سياسي حاڪميت جي خاتمي ۽ جهاد بابت اهڙا نظرياتي عنصر ضرور موجود آهن جن کي بعد وارين وڌيڪ انقلابي تحريڪن پنهنجي مخصوص حالتن مطابق نئين معنيٰ ڏني. ان ڪري scholarship ۾ سندس ورثي بابت ٻنهي پاسن—'''آئيني جماعت سازي''' ۽ '''انقلابي اسلامي نظريي'''—کي گڏ پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> === فڪري اثر جو خلاصو === مودودي جي عالمي اثر کي هيٺين ريت اختصار سان ڏيکاري سگهجي ٿو: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#274c77; color:white;" | ميدان ! style="background:#3a6ea5; color:white;" | بنيادي تصور يا ڪم ! style="background:#6096ba; color:white;" | بعد وارو اثر ! style="background:#a3cef1;" | اهم علائقو |- | سياسي فڪر | حاڪميتِ الٰهي، اسلامي رياست، اسلامي جمهوريت | جديد اسلام پسند سياسي نظريي جي تشڪيل | ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر |- | تنظيمي سياست | [[جماعت اسلامي]] | نظرياتي ڪارڪنن تي ٻڌل اسلامي سياسي جماعت جو نمونو | پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش |- | قرآن جي تفسير | ''[[تفہيم القرآن]]'' | جديد سماجي ۽ سياسي رخ رکندڙ قرآن فهم | ڏکڻ ايشيا ۽ ترجمن وسيلي ٻيا ملڪ |- | اسلامي معاشيات | ربا جي خاتمي ۽ اسلامي معاشي نظام | اسلامي معاشيات ۽ سود کان پاڪ بئنڪنگ جي بحثن تي اثر | پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا |- | عرب اسلام پسندي | حاڪميت، جاهليت، انقلاب ۽ نظام | [[سيد قطب]] سميت اسلام پسند فڪري حلقن ۾ قبول ۽ نئين تشريح | مصر ۽ عرب دنيا |- | ايران | اسلامي حڪومت ۽ مغربي سياسي نظام جي تنقيد | فارسي ترجما ۽ انقلابي اسلامي سياسي ٻوليءَ تي محدود/بحث هيٺ اثر | ايران |- | ترڪي | اسلام کي مڪمل نظام طور پيش ڪرڻ | 1960ع کان پوءِ اسلام پسند فڪري حلقن ۾ ترجما ۽ مطالعو | ترڪي |- | عالمي اسلامي احياءُ | دين کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام سمجهڻ | مختلف اسلامي تحريڪن طرفان مقامي حالتن مطابق قبول ۽ تبديلي | آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين |} === علمي جائزو === مودودي بابت جديد علمي جائزو هڪ رخ وارو ناهي. سندس حامين لاءِ هو اسلامي فڪر جي تجديد ڪندڙ، قرآن جو مفسر ۽ جديد حالتن ۾ اسلامي سماجي نظام جي تشريح ڪندڙ مفڪر آهي. سياسي اسلام جي تاريخ پڙهندڙ ڪيترن محققن لاءِ هو جديد اسلام پسنديءَ جو بنيادي نظرياتي معمار آهي، جڏهن تہ نقادن سندس نظرياتي رياست، مذهبي اقليتن، عورتن، سياسي پليورلزم ۽ حاڪميت بابت تصورن کي جديد برابر شهريت ۽ لبرل جمهوريت سان تڪرار ۾ ڏٺو آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/><ref name="Hartung2014"/> انهيءَ ڪري سندس تاريخي اهميت ڪنهن هڪ سياسي نتيجي ۾ نہ، پر ان ڳالهه ۾ پڻ آهي تہ هن ويهين صديءَ ۾ اسلام بابت بحث جي ٻولي تبديل ڪرڻ ۾ حصو ورتو. ''اسلامي رياست''، ''اسلامي انقلاب''، ''اسلامي نظامِ حيات'' ۽ خدا جي سياسي حاڪميت جهڙا تصور سندس لکڻين وسيلي وڏي مسلم عوامي ۽ سياسي بحث ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري ويا.<ref name="Nasr1996Legacy"/><ref name="Pervez2026"/> سندس اثر جي پائيداريءَ جو هڪ سبب سندس لکڻين جو انداز پڻ هو. هن پيچيده مذهبي ۽ سياسي دليلن کي نسبتاً سليس اردو ۾ پيش ڪيو، جنهن ڪري اهي رڳو روايتي عالمن بدران جديد تعليم يافته مسلمانن تائين به پهتا. سندس تحريرون سندس حياتيءَ کان پوءِ به ترجمن، جماعت اسلاميءَ جي ادارن ۽ ٻين اسلامي تحريڪن وسيلي گردش ۾ رهيون آهن.<ref name="Mir2026"/> 2026ع ۾ شايع ٿيل ''آڪسفورڊ ھينڊبڪ آف اسلامڪ ريفارم'' پڻ مودودي کي جديد اسلامي اصلاح ۽ احياءَ جي اهم شخصيتن ۾ شامل ڪري ٿو ۽ سندس عالمي اثر کي سندس وسيع تصنيفي ڪم، خدا جي حاڪميت جي نظريي ۽ هڪ پائيدار تنظيم ــ جماعت اسلامي ــ جي قيام سان ڳنڍي ٿو.<ref name="Pervez2026"/> == آخري زندگي، بيماري ۽ وفات == مودودي پنهنجي زندگيءَ جي وڏي حصي دوران گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت خاص طور خراب رهي ۽ هو وقت بوقت بستري تائين محدود رهيو؛ 1969ع ۾ علاج لاءِ [[برطانيا]] پڻ ويو.<ref name="Nasr1996p127">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1972ع ۾ هن [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي معاملن تي راءِ ڏيڻ ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. سندس آخري دور ۾ صحت جا مسئلا وڌندا ويا.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1979ع ۾ سندس پراڻي گردن جي بيماري وڌيڪ سنگين ٿي ۽ دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس هڪ پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيو يارڪ]] جي هڪ اسپتال ۾ داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="Nasr1996p127"/> مودودي 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 75 سال هئي.<ref name="Tareen2011">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو، جتي وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> [[File:Grave maududi.jpg|thumb|مودودي جي قبر، [[اڇرا]]، [[لاهور]]]] سندس جنازي نماز سان لاڳاپيل تقريبن ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهو شريڪ ٿيا. [[يوسف القرضاوي]] سندس جنازي نماز پڙهائيندڙ مشهور عالمن مان هو.<ref>{{cite web |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |url=https://dailypakistan.com.pk/02-Oct-2014/149195 |website=Daily Pakistan |date=2 October 2014 |access-date=7 October 2026 }}</ref> == اعزاز == مودودي کي 1979ع ۾ [[King Faisal International Prize|شاهه فيصل عالمي انعام]] جي اسلامي خدمتن واري شعبي جو انعام ڏنو ويو. اهو سندس زندگيءَ جي آخري سال ۾ ملندڙ اهم بين الاقوامي اعزازن مان هو. == تصنيفي ڪم == مودودي هڪ انتهائي گهڻو لکندڙ مصنف، صحافي، مفسر ۽ سياسي مفڪر هو. سندس لکڻيون قرآن جي تفسير، [[حديث]] ۽ [[سنت]]، علمِ ڪلام، اسلامي قانون، اخلاق، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم سميت ڪيترن ئي شعبن تي پکڙيل آهن.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> سندس لکڻين جو بنيادي گڏيل موضوع اسلام کي هڪ مڪمل ۽ باهمي طور ڳنڍيل '''نظامِ حيات''' طور پيش ڪرڻ هو. [[مستنصر مير]] موجب مودودي مختلف علمي شعبن تي لکندي به انهن کي هڪ ئي وسيع تصور سان ڳنڍيو: اسلام فرد جي عقيدي ۽ عبادت تائين محدود نه، پر اخلاقي، سماجي، اقتصادي ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ پڻ هڪ جامع نظام آهي.<ref name="Mir2026"/> مودودي پنهنجي لکڻين لاءِ بنيادي طور [[اردو]] استعمال ڪئي. سندس ڪيترائي مضمون پهرين سندس رسالي ''ترجمان القرآن'' ۾ قسطن جي صورت ۾ ڇپيا ۽ بعد ۾ ڪتابن جي صورت ۾ شايع ٿيا. سندس اهم ڪتابن مان گهڻن جا [[عربي]]، [[انگريزي]] ۽ ٻين اسلامي ۽ مغربي ٻولين ۾ ترجما ٿيا.<ref name="MirLife2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Introduction: Mawdudi’s life, personality, and works |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=1–18 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0001 }}</ref> سندس سليس ۽ عام پڙهندڙ لاءِ نسبتاً رسائي لائق اردو سندس فڪر جي ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[شير علي ترين]] موجب سندس اهم لکڻين جا انگريزيءَ ۾ ۽ ڪيترن جا عربي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجما ٿيا، جڏهن تہ ''تفہيم القرآن'' ڏکڻ ايشيا اندر ۽ ان کان ٻاهر پڻ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name="Tareen2011"/> === تفهيم القرآن === {{main|تفهيم القرآن}} مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف '''''[[تفهيم القرآن]]''''' آهي، جيڪا قرآن جو اردو ترجمو ۽ گهڻ-جلدي تفسير آهي. هن ان تي لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين ڪم ڪيو ۽ 1972ع ۾ ان کي مڪمل ڪيو.<ref name="Mir2026"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ آيتن جي ترجمي ۽ تشريح سان گڏ سورتن جو تاريخي پسمنظر، موضوعاتي تعارف، سماجي ۽ سياسي مسئلن بابت بحث ۽ مختلف هنڌن بابت وضاحتي مواد شامل آهي. مودودي قرآن کي جديد پڙهندڙ لاءِ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪندي ان جي هدايت کي انفرادي ۽ اجتماعي زندگي ٻنهي سان ڳنڍيو.<ref name="MirDomains2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Domains of thought and action |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=57–144 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0003 }}</ref> هي تفسير بعد ۾ مختلف ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ مودودي جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="Tareen2011"/> === الجهاد في الاسلام === مودودي جي ابتدائي اهم تصنيف '''''الجهاد في الاسلام''''' هئي. هن ان تي ڪم 1920ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيو؛ ان جو مواد پهرين قسطن ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. ڪتاب ۾ مودودي اسلامي قانون ۽ تاريخ جي تناظر ۾ جنگ، امن ۽ جهاد بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو. هي تصنيف سندس شروعاتي فڪري شهرت جو اهم سبب بڻي ۽ بعد جي لکڻين ۾ اسلامي سياسي نظام، رياست ۽ جهاد بابت سندس خيالن جي تشڪيل لاءِ پڻ اهم رهي.<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Jamal |title=Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām: A Neglected Document |journal=Zeitschrift für Religionswissenschaft |year=2009 |volume=17 |issue=1 |pages=61–84 |doi=10.1515/zfr.2009.17.1.61 }}</ref> === پرده === '''''پرده''''' ۾ مودودي عورتن ۽ مردن جي سماجي تعلق، لباس، حجاب، خاندان ۽ صنفي اختلاط بابت پنهنجا نظريا تفصيل سان بيان ڪيا. هي ڪتاب سندس سماجي فڪر جي اهم تصنيفن مان آهي، پر عورتن جي سماجي ۽ سياسي ڪردار بابت ان ۾ پيش ڪيل خيال جديد دور ۾ تنقيد ۽ بحث جو موضوع پڻ رهيا آهن. === اسلامي قانون ۽ دستور === '''''Islamic Law and Constitution''''' جي نالي سان انگريزيءَ ۾ مشهور لکڻين جي مجموعي ۾ مودودي اسلامي رياست، شريعت، قانونسازي، حاڪميت، خلافت، جمهوريت، اقليتن ۽ آئين بابت پنهنجا سياسي ۽ قانوني تصور بيان ڪيا. سندس جديد '''اسلامي رياست''' واري تصور کي سمجهڻ لاءِ هي سندس اهم ترين سياسي تصنيفن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> === خلافت ۽ ملوڪيت === '''''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]''''' مودودي جي تاريخي ۽ سياسي طور سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل ڪتابن مان آهي. ان ۾ هن ابتدائي اسلامي خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن سياسي تبديليءَ جو تنقيدي جائزو ورتو. ڪتاب خاص طور پهرين مسلمان حڪمرانن کان پوءِ اسلامي سياسي اقتدار جي نوعيت بابت بحث سبب مختلف مذهبي عالمن وچ ۾ اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="MirDomains2026"/> === قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون === '''''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون''''' ۾ مودودي قرآن جي چئن اصطلاحن ــ '''الهٰ، رب، عبادت ۽ دين''' ــ جي تشريح ڪئي. هن انهن لفظن کي رڳو محدود مذهبي معنائن ۾ نه، پر اقتدار، اطاعت ۽ زندگيءَ جي مجموعي نظام سان پڻ ڳنڍيو. اهي تشريحون سندس سياسي-مذهبي فڪر جي اهم بنيادن مان بڻيون، جيتوڻيڪ ٻين اسلامي عالمن سندس ڪجهه تعبيرن سان اختلاف پڻ ڪيو آهي.<ref name="MirThemes2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Central themes of Mawdudi’s writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=19–56 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0002 }}</ref> == چونڊ ڪتابيات == مودودي جي لکڻين جو تعداد تمام وڏو آهي ۽ مختلف ڇاپن، مجموعن ۽ ترجمن ۾ ڪتابن جا عنوان ڪڏهن مختلف صورتن ۾ ڏنا ويا آهن. سندس اهم تصنيفن مان هيٺيان شامل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#264653;color:white;" | تصنيف ! style="background:#2a9d8f;color:white;" | موضوع ! style="background:#457b9d;color:white;" | مختصر وضاحت |- | ''[[تفهيم القرآن]]'' | قرآن جي تفسير | گهڻ-جلدي اردو ترجمو ۽ تفسير؛ مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف |- | ''الجهاد في الاسلام'' | جهاد، جنگ ۽ سياسي نظريو | سندس ابتدائي اهم تصنيفن مان؛ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ لکڻ شروع ڪيائين |- | ''دينيّات'' / ''Towards Understanding Islam'' | اسلام جو تعارف | اسلام جي بنيادي عقيدن، عبادتن ۽ نظامِ زندگيءَ جو عام پڙهندڙ لاءِ تعارف |- | ''پردہ'' | عورت، خاندان ۽ سماج | حجاب، صنفي تعلقن ۽ اسلامي سماجي نظام بابت سندس نظريا |- | ''اسلامي قانون ۽ دستور'' | قانون ۽ سياست | اسلامي رياست، شريعت، آئين، حاڪميت ۽ قانونسازي |- | ''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]'' | اسلامي سياسي تاريخ | خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن تبديليءَ جو تنقيدي مطالعو |- | ''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون'' | قرآني اصطلاح | الهٰ، رب، عبادت ۽ دين جي مودودي واري تشريح |- | ''اسلامي نظامِ زندگي'' | سماجي ۽ سياسي فڪر | اسلام کي جامع نظامِ حيات طور بيان ڪندڙ تحريرون |- | ''اسلام جو معاشي نظام'' | [[اسلامي معاشيات]] | ملڪيت، ربا، زڪوات، سرمائي ۽ معاشي انصاف بابت بحث |- | ''اسلامي رياست'' | سياسي نظريو | اسلامي حڪومت ۽ رياست جي اصولن بابت تحريرون |- | ''تجديد و احياءِ دين'' | اسلامي تجديد | اسلامي تاريخ ۾ مجدد ۽ تجديد جي تصور بابت بحث |- | ''سنت جي آئيني حيثيت'' | حديث ۽ سنت | اسلامي قانون ۽ ديني حجت طور سنت جي حيثيت جو دفاع |- | ''رسائل و مسائل'' | مختلف مذهبي موضوع | مختلف سوالن جي جوابن ۽ فڪري مضمونن جا مجموعا |- | ''سيرت سرور عالم'' | [[محمد|محمد ﷺ]] جي سيرت | پيغمبر اسلام جي زندگي ۽ پيغام بابت تصنيف |} === انگريزي ترجمن ۾ مشهور ڪتاب === سندس ڪيترين تصنيفن جا انگريزي ترجما مختلف عنوانن هيٺ شايع ٿيا آهن، جن ۾ هي شامل آهن: * ''Towards Understanding Islam'' * ''Purdah and the Status of Woman in Islam'' * ''The Islamic Law and Constitution'' * ''Let Us Be Muslims'' * ''The Islamic Way of Life'' * ''A Short History of the Revivalist Movement in Islam'' * ''Human Rights in Islam'' * ''Four Basic Qur'anic Terms'' * ''The Process of Islamic Revolution'' * ''Unity of the Muslim World'' * ''The Moral Foundations of the Islamic Movement'' * ''Economic System of Islam'' * ''The Road to Peace and Salvation'' * ''The Qadiani Problem'' * ''The Question of Dress'' * ''The Rights of Non-Muslims in Islamic State'' * ''Caliphate and Kingship'' * ''Islamic Law and its Introduction in Pakistan'' * ''Khutabat: Fundamentals of Islam'' == چونڊ زماني وار خاڪو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#283618;color:white;" | سال ! style="background:#606c38;color:white;" | واقعو |- | 1903ع | [[اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ ڄائو |- | 1918ع | صحافت سان عملي وابستگي شروع ڪئي |- | 1920ع | جبلپور جي روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو |- | 1920ع وارو ڏهاڪو | دهليءَ ۾ صحافت ۽ ديني مطالعي سان لاڳاپيل رهيو |- | 1927ع | ''الجهاد في الاسلام'' لکڻ ۽ شايع ڪرائڻ جو ابتدائي سلسلو شروع ٿيو |- | 1932ع–1933ع | ''ترجمان القرآن'' سان سندس ڊگهي ادارت ۽ فڪري سرگرميءَ جو دور شروع ٿيو |- | 1938ع | [[پٺاڻ ڪوٽ]] ويجهو دارالاسلام منصوبي سان وابسته ٿيو |- | 1941ع | [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو |- | 1942ع | ''[[تفهيم القرآن]]'' تي ڪم شروع ڪيو |- | 1947ع | ورهاڱي کان پوءِ پاڪستان منتقل ٿيو |- | 1948ع | پاڪستان ۾ اسلامي آئين ۽ رياست لاءِ مهم؛ بعد ۾ گرفتار ٿيو |- | 1953ع | احمديه مخالف تحريڪ جي پسمنظر ۾ فوجي عدالت موت جي سزا ٻڌائي؛ سزا بعد ۾ عمر قيد ۾ تبديل ۽ پوءِ ختم ڪئي وئي |- | 1964ع | جماعت اسلامي خلاف حڪومتي ڪارروائي دوران ٻيهر قيد ٿيو |- | 1972ع | ''تفهيم القرآن'' مڪمل ڪيو؛ جماعت اسلاميءَ جي امير جي عهدي تان پڻ الڳ ٿيو |- | 1979ع | [[شاهه فيصل عالمي انعام]] حاصل ڪيو |- | 22 سيپٽمبر 1979ع | [[بفيلو، نيو يارڪ]]، آمريڪا ۾ وفات |- | 1979ع | [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ دفن ڪيو ويو |} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }} * {{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }} * {{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }} * {{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }} == پڻ ڏسو == * [[جماعت اسلامي]] * [[جماعت اسلامي پاڪستان]] * [[اسلام پسندي]] * [[اسلامي رياست]] * [[اسلامي احياءُ]] * [[اسلامي معاشيات]] * [[تفهيم القرآن]] * [[خلافت ۽ ملوڪيت]] * [[سيد قطب]] * [[محمد اقبال]] == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Abul A'la Maududi}} {{Wikiquote}} == حوالا == {{Reflist}} {{Authority control}} jhzuz1vlxadxzab8y8p3j2vegezlob3 417609 417608 2026-10-06T22:05:19Z Intisar Ali 8681 417609 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ ۽ جماعت اسلامي جو باني (1903–1979)}} {{Infobox religious biography | name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | image = أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg | caption = سيد ابوالاعلى مودودي | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | birth_name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | birth_date = {{Birth date|1903|9|25|df=y}} | birth_place = [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1979|9|22|1903|9|25|df=y}} | death_place = [[بفيلو، نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]] | resting_place = [[اڇرا]]، [[لاهور]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | occupation = اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ، صحافي، مفسر ۽ سياسي اڳواڻ | notable_works = ''[[تفہيم القرآن]]''، ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' | known_for = [[جماعت اسلامي]] جو قيام، اسلامي سياسي فڪر | movement = [[جماعت اسلامي]] | founder = [[جماعت اسلامي]] | awards = [[شاهه فيصل عالمي انعام]]، 1979ع }} '''سيد ابو الاعلىٰ مودودي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Abul A'la Maududi}} (25 سيپٽمبر 1903ع – 22 سيپٽمبر 1979ع) ننڍي کنڊ جو اسلامي عالم، قرآن جو مفسر، صحافي، ليکڪ، سياسي مفڪر ۽ [[جماعت اسلامي]] جو باني هو.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-509695-8 }}</ref> هن ويهين صديءَ ۾ اسلام کي رڳو شخصي عقيدي يا عبادتن جي دائري بدران سماجي، سياسي، قانوني ۽ معاشي نظام طور بيان ڪرڻ لاءِ هڪ منظم فڪري خاڪو پيش ڪيو. جديد تحقيق ۾ کيس جديد اسلامي احياءَ ۽ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم ترين نظريه سازن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009230438 |isbn=9781009230438 }}</ref> مودودي جي لکڻين ۾ [[قرآن جي تفسير]]، حديث، اسلامي قانون، سياست، معيشت، سماج، اخلاق، قومپرستي، سيڪيولرزم، عورتن جي سماجي حيثيت ۽ اسلامي رياست جهڙا موضوع شامل آهن. سندس سڀ کان وڏي علمي تصنيف اردو تفسير ''[[تفہيم القرآن]]'' آهي، جڏهن تہ ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' ۽ ٻيا ڪيترائي ڪتاب پڻ سندس مشهور تصنيفن ۾ شامل آهن.<ref name="Nasr1996"/> سندس تحريرون اردو مان عربي، انگريزي، بنگالي، هندي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيون ۽ سندس فڪر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ٻين مسلم معاشرن جي اسلامي احيائي تحريڪن تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Nasr1996"/> 26 آگسٽ 1941ع تي مودودي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو پاڪستان آيو ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي ذريعي ملڪ جي آئين ۽ رياستي نظام کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي اصولن تي قائم ڪرڻ جي سياسي مهم هلائيندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> سندس سياسي ۽ مذهبي نظرين جا ڪيترائي پهلو—خاص ڪري اسلامي رياست، حاڪميت، جمهوريت، عورتن، غير مسلم شهرين، جهاد ۽ اسلامي قانون بابت موقف—علمي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Iqtidar2026"/> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul Ala'a Al-Mowdoodi |url=https://kingfaisalprize.org/ar/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |publisher=King Faisal Foundation |access-date=7 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == ابو الاعلىٰ مودودي 25 سيپٽمبر 1903ع تي [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، ان وقت جي نوابي [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ پيدا ٿيو.<ref name="KFP1979"/> سندس خاندان دهليءَ جي اشرافيه سان تاريخي نسبت رکندڙ سيد خاندان هو.<ref name="Qasmi2017">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |editor-last1=Qasmi |editor-first1=Ali Usman |editor-last2=Robb |editor-first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |doi=10.1017/9781108628012 }}</ref> مودودي پنهنجي دور جي ڪيترن روايتي عالمن جي ابتڙ ڪنهن هڪ مدرسي جي باقاعده ڊگهي نصابي تعليم مان فارغ ٿيل عالم نه هو. سندس تعليم جو وڏو حصو گهر، ذاتي مطالعي ۽ مختلف استادن وٽ حاصل ڪيل تعليم تي ٻڌل هو. ان هوندي به هن عربي، فارسي ۽ اسلامي علوم جو مطالعو ڪيو ۽ بعد ۾ قرآن، حديث، فقه ۽ جديد سياسي فڪر بابت وسيع لکڻيون ڪيون. مورخ علي عثمان قاسمي موجب، مدرسي جي روايتي رسمي تربيت نه هئڻ باوجود مودودي ڪلاسيڪي اسلامي روايت سان گڏ جديد مغربي سياسي فڪر جي به قابل ذڪر ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> سندس والد سيد احمد حسن مودودي وڪالت سان وابسته هو ۽ مذهبي رجحان رکندو هو. ابتدائي عمر ۾ مودودي کي گهر ۾ عربي، فارسي، قرآن ۽ اسلامي تعليم ڏني وئي. سندس رسمي تعليم گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي؛ والد جي بيماري ۽ پوءِ خاندان جي معاشي حالتن سبب نوجوان مودودي کي نسبتاً ننڍي عمر ۾ عملي زندگي اختيار ڪرڻي پئي.<ref name="Nasr1996"/> == صحافتي زندگي == مودودي جي عملي زندگيءَ جي شروعات بنيادي طور [[صحافت]] سان ٿي، ۽ اهو تجربو سندس بعد واري لکڻيءَ جي اسلوب ۽ سياسي فڪر تي نمايان اثرانداز ٿيو. قاسمي موجب، مسجد يا مدرسي سان مستقل وابستگي بدران صحافت مان ڪيريئر شروع ڪرڻ کيس هندستان جي آئيني مستقبل، مسلمانن جي سياسي نمائندگي، هندو-مسلم لاڳاپن ۽ برطانوي اقتدار کان پوءِ ممڪن سياسي نظام بابت هلندڙ بحثن سان سڌي واقفيت ڏني.<ref name="Qasmi2017"/> نوجوانيءَ ۾ هن مختلف اخبارن سان ڪم ڪيو. 1918ع ڌاري سندس صحافتي زندگي شروع ٿي ۽ پوءِ هو جبلپور مان نڪرندڙ روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو. بعد ۾ دهليءَ ۾ مسلمان صحافت سان ڪم ڪيائين. هن ''مسلم'' ۽ پوءِ [[جمعيت علماءِ هند]] سان لاڳاپيل اخبار ''الجمعية'' جي ادارت پڻ ڪئي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Qasmi2017"/> صحافت مودودي لاءِ رڳو پيشو نه رهي؛ اها سندس سياسي ۽ مذهبي خيالن جي تشڪيل جو اهم ذريعو بڻجي وئي. سندس تحرير جو انداز روايتي عالماڻي نثر کان نسبتاً مختلف، سڌو ۽ عام پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ جوڳو هو. ان وسيلي هو پيچيده مذهبي ۽ سياسي تصورن کي جديد سياسي اصطلاحن سان پيش ڪرڻ لڳو.<ref name="Qasmi2017"/> == علمي ۽ فڪري تشڪيل == 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان ۾ فرقيواراڻي تشدد، خلافت تحريڪ کان پوءِ جي سياسي صورتحال ۽ اسلام ۽ جهاد بابت ٿيندڙ بحثن مودودي جي فڪري ارتقا تي اثر وڌو. ان ماحول ۾ هن جهاد جي اسلامي تصور بابت لکڻ شروع ڪيو، جنهن جو نتيجو سندس ابتدائي اهم تصنيف ''الجهاد في الإسلام'' جي صورت ۾ نڪتو. ڪتاب جو مواد پهرين قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Iqtidar2026"/> ''الجهاد في الإسلام'' مودودي جي شروعاتي دور جي اهم تصنيفن مان هئي. جديد Cambridge edition هن ڪتاب کي سندس شروعاتي ۽ اثرائتي سياسي تحريرن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان کي نوآبادياتي دور، تشدد جي جواز، اسلامي سياسي نظام ۽ جديد رياست بابت سندس وسيع فڪر جي پسمنظر ۾ رکي ٿي.<ref name="Iqtidar2026"/> مودودي جو فڪر وقت سان هڪ اهڙي نظريي ڏانهن وڌيو جنهن ۾ اسلام کي مڪمل طرزِ حيات قرار ڏنو ويو. سندس نظر ۾ دين جي دائري ۾ فردي عبادت سان گڏ سياست، معيشت، قانون، سماج ۽ رياست پڻ شامل هئا. ولي نصر جي تجزيي موجب مودودي جديد دور ۾ سياسي اسلام جو هڪ منظم نظرياتي خاڪو تيار ڪيو ۽ ان نظريي کي عملي سماجي تحريڪ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> بهرحال، جديد علمي تحقيق مودودي جي فڪري تشڪيل کي صرف ”اولهه جي مخالفت“ جو نتيجو نٿي سمجهي. نصر ان کي برطانوي هندستان ۾ مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ سياسي طاقت، اجتماعي سڃاڻپ، قومپرستي ۽ نوآبادياتي نظام کان پوءِ مستقبل جي رياست بابت بحثن سان پڻ ڳنڍي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == ترجمان القرآن == 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مودودي پنهنجي رسالي ''ترجمان القرآن'' جي ادارت ۽ اشاعت شروع ڪئي. اهو رسالو اڳتي هلي سندس فڪر جي تشهير جو اهم ذريعو بڻيو. ''ترجمان القرآن'' ۾ هن قرآن، اسلامي تاريخ، سياست، قومپرستي، جديد تهذيب، مسلمانن جي اجتماعي حالت ۽ اسلامي نظام بابت مسلسل مضمون لکيا.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> هن دور تائين مودودي روايتي صحافي کان هڪ منظم مذهبي-سياسي مفڪر ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو. سندس لکڻين ۾ اهو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو تہ مسلمانن جي مسئلن جو حل رڳو سياسي نمائندگي يا اقتدار ۾ حصي حاصل ڪرڻ ۾ نه، پر فرد ۽ سماج کي اسلامي اصولن مطابق نئين سر منظم ڪرڻ ۾ آهي.<ref name="Nasr1996"/> == علامه اقبال ۽ دارالاسلام == 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ مودودي جو رابطو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] ۽ چوڌري نياز علي خان سان ٿيو. چوڌري نياز علي خان پنجاب ۾ هڪ علمي ۽ ديني مرڪز قائم ڪرڻ لاءِ زمين وقف ڪئي هئي، جنهن کي ''دارالاسلام'' جي نالي سان سڃاتو ويو. 1938ع ۾ مودودي حيدرآباد دکن ڇڏي [[پٺاڻ ڪوٽ]] ڀرسان دارالاسلام منتقل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> دارالاسلام واري دور ۾ مودودي کي پنهنجي مذهبي ۽ سماجي فڪر کي هڪ منظم تحريڪ جي صورت ڏيڻ لاءِ ماحول مليو. جيتوڻيڪ اقبال اپريل 1938ع ۾ وفات ڪري ويو، دارالاسلام جو تجربو مودودي جي بعد واري تنظيمي سوچ ۽ جماعت اسلامي جي قيام کان اڳ واري فڪري مرحلي ۾ اهم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> == هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ بابت موقف == مودودي گڏيل هندستان ۾ رائج علائقائي يا قومي قومپرستيءَ جو سخت نقاد هو. سندس نظر ۾ مسلمانن جي بنيادي اجتماعي سڃاڻپ قوم، نسل يا جاگرافي بدران اسلام سان وابسته هئڻ گهرجي. انهيءَ بنياد تي هن [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي گڏيل هندستاني قومپرستيءَ سان گڏ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي مسلمان قومپرستيءَ جي سياسي صورت تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> اهو موقف هڪ اهم تاريخي فرق پيدا ڪري ٿو: مودودي مسلمانن لاءِ اسلامي سياسي نظام جو حامي هو، پر مسلم ليگ جي قيادت هيٺ هلي رهي پاڪستان تحريڪ جي سياسي نظريي ۽ حڪمت عمليءَ سان شروع کان متفق نه هو. علي عثمان قاسمي جي تحقيق موجب مودودي مسلم ليگ ۽ [[محمد علي جناح]] تي تنقيد ڪندي دليل ڏنو تہ رڳو مسلمانن جي اڪثريت واري قومي رياست قائم ٿيڻ سان اها خود بخود ”اسلامي رياست“ نه بڻجي ويندي.<ref name="Qasmi2017"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو پاڪستان بابت ورهاڱي کان اڳ وارو موقف ۽ 1947ع کان پوءِ پاڪستان کي اسلامي رياست بنائڻ لاءِ سندس سياسي سرگرمي ٻه الڳ تاريخي مرحلا آهن؛ ٻنهي کي هڪٻئي سان ملائي پيش ڪرڻ سان سندس سياسي ارتقا جي صحيح تصوير سامهون نٿي اچي.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جو قيام == {{Main|جماعت اسلامي}} مودودي جي فڪري ۽ تنظيمي سرگرمين جو نتيجو 26 آگسٽ 1941ع تي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] جي قيام جي صورت ۾ سامهون آيو. جماعت جي قيام جو مقصد اهڙي منظم جماعت تيار ڪرڻ هو جيڪا اسلامي اصولن مطابق فرد، سماج ۽ آخرڪار رياستي نظام جي تبديلي لاءِ ڪم ڪري. مودودي جماعت جو پهريون امير چونڊيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي جي تصور ۾ جماعت محض چونڊن لاءِ قائم ڪيل سياسي پارٽي نه هئي، بلڪه هڪ نظرياتي ۽ اصلاحي تحريڪ هئي. ان جو ابتدائي طريقو تعليم، تربيت، اشاعت ۽ چونڊيل ڪارڪنن جي تياري ذريعي سماج ۾ تدريجي تبديلي آڻڻ هو. نصر موجب مودودي جي اهم جدت اها هئي تہ هن پنهنجي سياسي-مذهبي نظريي سان گڏ ان کي عملي جامو پارائڻ لاءِ هڪ منظم سماجي ۽ سياسي تنظيم جو خاڪو پڻ پيش ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> ورهاڱي کان اڳ جماعت اسلامي سڄي برطانوي هندستان جي تنظيم هئي. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت جون هندستاني ۽ پاڪستاني شاخون جدا تنظيمي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ لڳيون، جڏهن تہ مودودي پاڪستان منتقل ٿيو ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي قيادت جاري رکي.<ref name="Nasr1996"/> == پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ == 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ مودودي پاڪستان لڏي آيو ۽ [[لاهور]] سندس سياسي، علمي ۽ تنظيمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. ورهاڱي کان اڳ مسلم ليگ جي پاڪستان واري تصور تي تنقيد ڪرڻ باوجود، نئين رياست قائم ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي سرگرمين جو مرڪز پاڪستان جي آئيني ۽ قانوني ڍانچي کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي بنائڻ تي رکيو.<ref name="Nasr1996"/> هن ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي آئين ۾ خدا جي حاڪميت، اسلامي قانون جي بالادستي ۽ رياست جي اسلامي سڃاڻپ کي تسليم ڪرائڻ لاءِ مهم هلائي. پاڪستان جي رياست سان سندس تعلق ان ڪري مختلف وقتن تي تعاون، سياسي اختلاف، گرفتاري ۽ قيد جي مرحلن مان گذريو. سندس اسلامي رياست، جمهوريت ۽ آئين بابت تفصيلي نظريو بعد وارن حصن ۾ الڳ بيان ڪيو ويندو. == گرفتاريون ۽ رياست سان ٽڪراءُ == پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ مودودي ۽ حڪومت جا لاڳاپا جلد خراب ٿيا. 1948ع ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصو قيد ۾ رکيو ويو. سندس سياسي سرگرمين ۾ پاڪستان کي اسلامي آئين ڏيڻ جو مطالبو مرڪزي حيثيت اختيار ڪندو ويو.<ref name="Nasr1996"/> 1953ع ۾ پنجاب، خاص طور [[لاهور]]، ۾ احمدين خلاف تحريڪ ۽ فسادن دوران مودودي جو لکيل رسالو ''قادياني مسئلو'' پڻ شديد سياسي تڪرار جو حصو بڻيو. مارشل لا اختيارين کيس گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ موت جي سزا ٻڌائي. سزا تي عمل نه ٿيو؛ بعد ۾ اها عمر قيد ۾ تبديل ڪئي وئي ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> ان واقعي مودودي جي سياسي حيثيت کي وڏي شهرت ڏني، پر 1953ع جي تشدد ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي تنظيمن جي ڪردار، جماعت اسلامي جي ذميواري ۽ مودودي جي تحريرن جي اثر بابت تاريخي بحث کي سندس حامين جي روايت کان الڳ، معتبر ثانوي ذريعن جي بنياد تي ڏسڻ ضروري آهي. ان موضوع کي سندس احمديت بابت نظرين واري حصي ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويندو. == تفسير تفهيم القرآن == {{Main|تفهيم القرآن}} مودودي 1942ع ۾ قرآن جي اردو تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' لکڻ شروع ڪئي. اهو منصوبو لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تائين جاري رهيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ ترجمي سان گڏ تاريخي پسمنظر، آيتن جي تشريح، سماجي ۽ قانوني مسئلن ۽ مودودي جي سياسي ۽ مذهبي فڪر بابت تفصيلي حاشيا شامل آهن. هي تفسير سندس سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ وسيع اثر رکندڙ تصنيفن مان بڻيو ۽ بعد ۾ ڪيترين ٻولين ۾ ان جا ترجما ٿيا. ''تفهيم القرآن'' سندس مجموعي فڪر کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي رياست، قانون، معيشت، عورت، جهاد، غير مسلمانن ۽ سماجي نظام بابت سندس ڪيترن نظرين جي قرآني استدلال جو تفصيلي اظهار ان ۾ ملي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا == مودودي تقريباً ٽن ڏهاڪن تائين جماعت اسلامي جي قيادت ڪئي. صحت جي مسئلن ۽ تنظيمي حالتن جي پسمنظر ۾ هن 1972ع ۾ جماعت اسلامي جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. امارت ڇڏڻ کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي فڪر ۽ جماعت سان فڪري لاڳاپي ۾ سرگرم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> ساڳئي سال سندس ڊگهي عرصي کان جاري ''تفهيم القرآن'' پڻ مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ جو آخري دور بنيادي طور علمي ڪم، لکڻين ۽ خراب ٿيندڙ صحت سان لاڳاپيل رهيو. == آخري بيماري ۽ وفات == مودودي ڪيترن سالن کان گڙدن جي بيماريءَ ۾ مبتلا هو ۽ زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.<ref name="Nasr1996"/> 1979ع ۾ علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. علاج دوران سندس حالت وڌيڪ خراب ٿي ۽ 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ 75 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪيائين.<ref name="Nasr1996"/> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو. لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو. سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. [[File:Grave maududi.jpg|thumb|ساڄو|[[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ ابو الاعلىٰ مودودي جي قبر]] مودودي جي وفات سندس سياسي ۽ فڪري اثر جو خاتمو ثابت نه ٿي. سندس لکڻيون، جماعت اسلامي جو تنظيمي ڍانچو ۽ اسلامي رياست بابت سندس اصطلاحي ۽ نظرياتي تصورات ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر به جديد اسلامي سياسي تحريڪن جي بحث جو حصو بڻيا. جديد علمي ادب ۾ ان اثر جي نوعيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن، جن جو تفصيلي جائزو مضمون جي ''اثر ۽ ورثو'' واري حصي ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026"/> == فڪر ۽ نظريا == مودودي جي فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام رڳو فرد جي ذاتي عقيدي، عبادت يا روحاني زندگي تائين محدود مذهب نہ، پر انسان جي انفرادي ۽ اجتماعي زندگيءَ لاءِ هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، قانوني ۽ سياسي نظام آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت کي ان نظام جا بنيادي ماخذ قرار ڏنو ۽ جديد رياست، آئين، معيشت ۽ سماج بابت اسلامي اصطلاحن کي ويهين صديءَ جي سياسي ٻوليءَ سان ملائي هڪ منظم نظريو پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Iqtidar2020">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Theorizing Popular Sovereignty in the Colony: Abul Aʿla Maududi's “Theodemocracy” |journal=The Review of Politics |volume=82 |issue=4 |year=2020 |pages=595–617 |doi=10.1017/S0034670520000595 }}</ref> جديد عالمن مودودي جي هن فڪر کي رڳو قديم اسلامي سياسي تصورن جي بحالي قرار ڏيڻ بدران نوآبادياتي هندستان، جديد قومي رياست، عوامي حاڪميت، جمهوريت، سوشلزم ۽ يورپي سياسي نظرين سان سندس فڪري بحث جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهيو آهي.<ref name="Iqtidar2020"/><ref name="Iqtidar2026"/> خاص طور سندس ''حاڪميت''، ''اسلامي رياست'' ۽ ''اسلامي انقلاب'' جهڙا تصور بعد ۾ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم اصطلاحن ۾ شامل ٿيا.<ref name="Zaman2015">{{cite journal |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |title=The Sovereignty of God in Modern Islamic Thought |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=25 |issue=3 |year=2015 |pages=389–418 |doi=10.1017/S1356186314000561 }}</ref> === قرآن ۽ سنت === مودودي قرآن کي اسلامي فڪر ۽ قانون جو بنيادي ماخذ سمجهندو هو، پر قرآن سان گڏ [[سنت]] کي پڻ لازمي قانوني ۽ ديني حجت قرار ڏيندو هو. سندس دليل موجب قرآن پاڻ رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو، تنهنڪري اسلامي نظام کي صرف قرآن تائين محدود ڪري سنت کي قانوني حجيت کان ڌار نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Adams1983">{{cite book |last=Adams |first=Charles J. |chapter=Mawdudi and the Islamic State |editor-last=Esposito |editor-first=John L. |title=Voices of Resurgent Islam |publisher=Oxford University Press |year=1983 |pages=99–133 |isbn=9780195033404 }}</ref> سندس مشهور تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' صرف لفظي يا لغوي تفسير نہ هو؛ ان ۾ تاريخ، قانون، سياست، معيشت ۽ سماجي معاملن بابت سندس فڪري موقف پڻ وڏي پيماني تي بيان ٿيل آهي. انهيءَ ڪري ''تفهيم القرآن'' مودودي جي سياسي ۽ سماجي فڪر کي سمجهڻ لاءِ به بنيادي ماخذ آهي.<ref name="Nasr1996"/> === حاڪميتِ الٰهي === مودودي جي سياسي فڪر جو هڪ اهم تصور '''حاڪميتِ الٰهي''' هو. سندس نظر ۾ آخري ۽ مطلق حاڪميت انسان، بادشاهه، پارليامينٽ يا قوم بدران خدا جي آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙو مطلق قانون ساز اختيار حاصل نہ آهي جنهن تحت هو خدائي هدايت کان آزاد ٿي حلال ۽ حرام جا بنيادي معيار مقرر ڪري.<ref name="Zaman2015"/> محمد قاسم زمان موجب ''حاڪميتِ الٰهي'' جديد اسلام پسند سياسي فڪر جو نمايان تصور بڻيو ۽ مودودي ان جي ويهين صديءَ واري تشڪيل جي اهم ترين مفڪرن مان هو.<ref name="Zaman2015"/> جديد تحقيق ساڳئي وقت اهو پڻ واضح ڪري ٿي تہ مودودي جي حاڪميت واري تصور کي سڌي طرح وچئين دور جي اسلامي سياسي نظريي جو نقل سمجهڻ درست نہ ٿيندو؛ ان جي جديد صورت نوآبادياتي رياست، قانون سازي ۽ عوامي حاڪميت بابت جديد بحثن سان پڻ جڙيل هئي.<ref name="AlAzami2022">{{cite journal |last=Al-Azami |first=Usaama |title=Locating Ḥākimiyya in Global History: The Concept of Sovereignty in Premodern Islam and Its Reception after Mawdūdī and Quṭb |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=355–376 |doi=10.1017/S1356186321000605 }}</ref> مودودي انساني حاڪميت کي رد ڪندي اهو نہ چيو تہ رياستي انتظام ۾ ماڻهن جو ڪو ڪردار ئي نہ هجي. سندس تصور ۾ مسلمان خدا جا ''خليفا'' يا نائب آهن ۽ مقرر ڪيل اسلامي حدن اندر اجتماعي معاملن جي انتظام، مشاورت ۽ اهڙن معاملن بابت فيصلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا جن بابت شريعت ڪو واضح حڪم نہ ڏنو هجي.<ref name="ILC1977">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1977 }}</ref> === اسلامي رياست === {{further|اسلامي رياست}} مودودي جديد دور ۾ ''اسلامي رياست'' جي منظم نظريي کي ترقي ڏيندڙ نمايان مفڪرن مان هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس تصور ۾ اسلامي رياست جي بنياد جا ٽي اهم اصول '''توحيد'''، '''رسالت''' ۽ '''خلافت''' هئا. توحيد مان خدا جي حاڪميت، رسالت مان قرآن ۽ سنت جي رهنمائي، ۽ خلافت مان انسان جي محدود ۽ امانتي سياسي اختيار جو تصور اخذ ڪيو ويو.<ref name="ILC1977"/> هن اسلامي رياست کي ڪنهن مخصوص نسل، قوم يا جاگرافيءَ تي ٻڌل قومي رياست بدران هڪ '''نظرياتي رياست''' طور پيش ڪيو. سندس نظر ۾ رياست جي اسلامي هجڻ جو بنيادي معيار ان جي آباديءَ جو فقط مسلمان هجڻ نہ، پر ان جي قانوني ۽ سياسي نظام جو اسلامي اصولن سان مطابقت رکڻ هو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي 1955ع ۾ پنهنجي مثالي نظام لاءِ ”خدا پرست جمهوري خلافت“ جهڙا لفظ پڻ استعمال ڪيا.<ref name="Nasr1996"/> سندس لکڻين ۾ اسلامي رياست جو دائرو وسيع آهي: خانداني معاملن کان وٺي معيشت، عدليه، انتظاميا، شهرين جي حقن ۽ فرضن، جنگ ۽ امن ۽ بين الاقوامي لاڳاپن تائين شريعت کي هدايت جو بنياد قرار ڏنو ويو.<ref name="Adams1983"/> بهرحال سندس تصور ۾ رياست جو هر انتظامي تفصيل اڳواٽ مقرر ٿيل نہ هو. مودودي پاڻ تسليم ڪيو تہ انساني معاملن جو هڪ وڏو ميدان اهڙو آهي جنهن بابت شريعت خاموش آهي؛ اهڙن معاملن ۾ اسلامي رياست حالتن مطابق قانون ۽ ضابطا ٺاهي سگهي ٿي، بشرطيڪ اهي قرآن ۽ سنت جي واضح حڪمن سان ٽڪراءَ ۾ نہ هجن.<ref name="Adams1983"/> === ٿيئوڊيموڪريسي === مودودي پنهنجي مثالي سياسي نظام کي روايتي معنيٰ ۾ '''[[ٿيوڪريسي]]''' سڏڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن '''خدائي جمهوريت''' (Theodemocracy) يا ''خدائي جمهوري نظام'' جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ آخري حاڪميت خدا جي هجي، پر مسلمان اجتماعي طور خلافت جي حق کي استعمال ڪن.<ref name="Iqtidar2020"/> حميرا اقتدار جي تحقيق موجب مودودي جي ''خدائي جمھوريت'' کي فقط ”مذهبي آمريت“ جو مترادف سمجهڻ سندس نظريي جي پيچيدگي کي نظرانداز ڪري ٿو. مودودي هڪ طرف مطلق عوامي حاڪميت کي رد ڪيو، پر ٻئي طرف حڪمرانن کي خدا جي نمائندگي ڪندڙ پادري طبقي جي صورت ۾ مطلق اختيار ڏيڻ به قبول نہ ڪيو. سندس تصور ۾ اجتماعي مشاورت، نمائندگي ۽ عوام جي سياسي شموليت موجود هئي، پر اها شريعت جي حدن اندر هئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === جمهوريت ۽ شوريٰ === مودودي مغربي لبرل جمهوريت جي ان اصول سان اختلاف رکندو هو جنهن موجب عوام يا سندن چونڊيل پارليامينٽ آخري قانون ساز حاڪم آهي. سندس خيال ۾ جيڪڏهن اڪثريت کي اخلاقي يا خدائي حدن کان آزاد مڪمل قانون ساز اختيار ڏنو وڃي تہ مقبول خواهش پاڻ صحيح ۽ غلط جو معيار بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Iqtidar2020"/> هن آمريڪا ۾ شراب جي ممانعت ۽ پوءِ ان جي خاتمي کي مثال طور استعمال ڪندي دليل ڏنو تہ عددي اڪثريت لازمي طور اخلاقي يا سماجي لحاظ کان درست فيصلو نٿي ڪري.<ref name="PoliticalTheory">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Political Theory of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |edition=8th |year=1993 |pages=23–25 }}</ref> ٻئي طرف، هو حڪومت جي معاملن ۾ '''شوريٰ''' يا گڏيل صلاح مشوري کي ضروري سمجهندو هو. حڪمران کي ماڻهن جي اعتماد جو حامل هئڻ گهرجي ۽ جن معاملن بابت شريعت ۾ قطعي حڪم موجود نہ هجي، انهن بابت مسلمانن جي صلاح ۽ اتفاق ذريعي فيصلا ڪري سگهجن ٿا.<ref name="ILC1977"/><ref name="Adams1983"/> انهيءَ سبب مودودي جي جمهوريت بابت موقف کي سادي نموني ”جمهوريت جي حمايت“ يا ”جمهوريت جي مڪمل مخالفت“ طور بيان ڪرڻ اڻپورو آهي. هو عوامي نمائندگي ۽ مشاورت قبول ڪندو هو، پر عوام جي غير محدود قانون ساز حاڪميت کي رد ڪندو هو.<ref name="Iqtidar2020"/> === رياستي ادارا ۽ آئين === مودودي جو خيال هو تہ اسلام جا بنيادي آئيني اصول قرآن، سنت، خلفاءِ راشدين جي روايت ۽ اسلامي قانوني ورثي مان اخذ ٿين ٿا، پر جديد رياست لاءِ انهن اصولن کي لکيل آئين جي صورت ڏيڻ ضروري آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن جي تصور موجب رياست جو سربراهه چونڊيل هجي ۽ عوام جو اعتماد حاصل هجي. قانون ساز اداري ۾ اهڙا ماڻهو شامل هجن جيڪي اسلامي قانون کي سمجهڻ ۽ جديد مسئلن تي ان جي اصولن کي لاڳو ڪرڻ جي صلاحيت رکن. قانون سازيءَ جو اختيار اهڙن شعبن ۾ وسيع ٿي سگهي ٿو جن بابت شريعت واضح حڪم نہ ڏئي، پر قرآن ۽ سنت جي قطعي حڪمن کي تبديل ڪرڻ پارليامينٽ جي اختيار ۾ نہ هوندو.<ref name="ILC1977"/> مودودي جي عدليه بابت سوچ وقت سان تبديل ٿي. شروعاتي دور ۾ هن مغربي adversarial عدالتي نظام ۽ وڪيلن جي ڪردار تي تنقيد ڪئي، پر پاڪستان ۾ جماعت اسلامي خلاف سرڪاري ڪارروائين دوران عدالتن کان رليف ملڻ کان پوءِ هن آزاد عدليه، اپيل جي حق ۽ [[مخالف ڌرين وارو عدالتي نظام]] يا فريقي مقابلي وارو عدالتي نظام يا ايڊورسريل سسسٽم جي فائدن کي وڌيڪ قبول ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح سندس سياسي فڪر مڪمل طور جامد نہ رهيو؛ عملي پاڪستاني سياست ۽ رياستي ادارن سان تجربن جي نتيجي ۾ سندس ڪجهه آئيني تجويزون تبديل ٿينديون رهيون.<ref name="Nasr1996"/> === شريعت === مودودي لاءِ '''[[شريعت]]''' اسلامي رياست جي سڃاڻپ جو بنيادي معيار هئي. هن لکيو تہ جيڪڏهن مسلمان سماج شعوري طور شريعت کي رد ڪري پنهنجو قانون ان کان آزاد ڪنهن ٻئي ماخذ مان اخذ ڪري، تہ اهڙو سماج اسلامي نظام جي بنيادي دعويٰ کي ڪمزور ڪري ٿو.<ref name="IslamicLaw1955">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=Islamic Law and Its Introduction |publisher=Islamic Publications |year=1955 |pages=13–14 }}</ref> سندس تصور ۾ شريعت رڳو عبادتن يا خانداني قانون تائين محدود نہ هئي، پر سماجي ۽ معاشي معاملا، انتظام، عدليه، شهري حق ۽ فرض ۽ جنگ ۽ امن جا اصول پڻ ان جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref name="Adams1983"/> مودودي اسلامي فوجداري قانون جي [[حدود]]، سود جي خاتمي ۽ ٻين شرعي حڪمن جي نفاذ جي حمايت ڪئي. هن مغربي يا مغرب زدہ مسلمانن طرفان حدود کي ظالماڻو قرار ڏيڻ واري تنقيد رد ڪئي، پر ساڳئي وقت دليل ڏنو تہ اهڙيون سزائون هڪ مڪمل اسلامي سماجي نظام ۽ اسلامي تعليم جي قيام کان اڳ الڳ نموني لاڳو ڪرڻ مناسب نہ ٿيندو.<ref name="Nasr1996"/> 2026ع ۾ [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] پاران شايع ڪيل سندس چونڊ سياسي تحريرن جي اسڪالري ايڊيشن پڻ سندس ''Islamic Law and Constitution'' واري بحث کي ان ڪوشش طور بيان ڪري ٿي جنهن ۾ مودودي جديد رياستي حڪمراني ۽ شريعت جي وچ ۾ مطابقت جو سياسي-قانوني تصور پيش ڪيو.<ref name="Iqtidar2026"/> === اجتهاد === مودودي [[اجتهاد]] کي مڪمل طور رد نہ ڪيو، پر ان جي استعمال لاءِ سخت علمي شرطون رکندو هو. سندس نظر ۾ اجتهاد اهڙي شخص يا اداري جو ڪم هجڻ گهرجي جنهن کي قرآن، سنت، فقهي اصولن ۽ اسلامي علمي روايت تي عبور هجي ۽ جيڪو شريعت کي آخري معيار طور قبول ڪري.<ref name="Nasr1996"/> ان لحاظ کان سندس تصور جديديت پسند مفڪرن کان مختلف هو، جيڪي جديد عقل يا سماجي ضرورتن کي روايتي فقهي نتيجن جي وسيع نئين تشريح لاءِ وڌيڪ آزاد معيار طور استعمال ڪندا هئا. === اسلامي انقلاب === مودودي 1930ع ۽ 1940ع جي ڏهاڪن کان اسلام کي هڪ ''انقلابي نظريي'' ۽ جماعت اسلامي کي سماجي تبديليءَ جي تحريڪ طور بيان ڪندو رهيو. سندس استعمال ڪيل '''اسلامي انقلاب''' جو تصور بعد ۾ ٻين اسلامي تحريڪن ۾ وڏي پيماني تي رائج ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> پر مودودي جو ”انقلاب“ عام طور هٿياربند بغاوت يا اوچتي اقتدار تي قبضي جي معنيٰ ۾ نہ هو. هن سماج جي اخلاقي ۽ فڪري تبديلي، تربيت يافته ڪارڪنن جي تياري، تعليم ۽ دعوت ذريعي تدريجي تبديليءَ کي ترجيح ڏني. سندس خيال ۾ پائيدار سياسي تبديلي ان وقت ممڪن هئي جڏهن سماج ۾ ان لاءِ فڪري ۽ اخلاقي بنياد تيار ٿي وڃي.<ref name="Nasr1996"/> 1957ع ۾ جماعت اسلامي جي مستقبل جي حڪمت عملي بابت هن غير آئيني ذريعن سان سياسي نظام بدلائڻ جي مخالفت ڪئي. ايوب خان ۽ پوءِ ذوالفقار علي ڀٽي جي حڪومتن سان شديد اختلافن باوجود مودودي عام طور جماعت کي ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جي مخالفت ڪندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو انقلابي سياسي vocabulary ۽ سندس تجويز ڪيل عملي طريقو الڳ رکڻ ضروري آهي: سندس لکڻين ۾ سماجي نظام جي بنيادي تبديلي لاءِ انقلابي اصطلاح موجود آهن، پر جماعت لاءِ سندس سياسي حڪمت عملي گهڻو ڪري تدريجي، تنظيمي ۽ آئيني رهي.<ref name="Nasr1996"/> === قومپرستي === مودودي '''[[قومپرستي]]''' کي جديد مغربي سياسي تصور سمجهندو هو ۽ مسلمانن جي بنيادي سياسي سڃاڻپ کي جاگرافي، نسل يا ٻوليءَ سان ٻڌڻ جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس خيال ۾ اسلامي امت سرحدن ۽ نسلي قوميتن کان مٿانهين مذهبي برادري آهي، تنهنڪري مسلمانن کي قومپرست وفاداريءَ بدران اسلام سان پنهنجي بنيادي اجتماعي وابستگي قائم رکڻ گهرجي. هن قومپرستيءَ جي ڪجهه صورتن کي ايتري حد تائين رد ڪيو جو انهن کي توحيد سان متصادم قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ قوم کي آخري سياسي وفاداريءَ جو مرڪز بڻائڻ اسلام جي عالمگير دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> اهو ئي سبب هو جو ورهاڱي کان اڳ هو ڪانگريس جي گڏيل هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ جي مسلمان قومي رياست واري منصوبي ٻنهي کان فاصلو رکندو هو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ، البت، هن نئين ملڪ کي پنهنجي تصور واري اسلامي رياست ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ڪئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === سيڪيولرزم === مودودي [[سيڪيولرزم]] جو پڻ سخت نقاد هو. هن ان لاءِ اردو ۾ اڪثر ''لادينيت'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ۽ سيڪيولر سياست کي مذهب ۽ اخلاقيات کي اجتماعي حڪمرانيءَ کان جدا ڪرڻ واري نظام طور ڏٺو.<ref name="Adams1983"/> سندس نظر ۾ اخلاقي قدرن جو آخري سرچشمو خدا ۽ وحي هئا؛ تنهنڪري رياست کي مذهب کان اصولي طور آزاد ڪرڻ آخرڪار سياست کي مستقل خدائي اخلاقي معيار کان محروم ڪري ڇڏيندو. Charles J. Adams جي تجزيي موجب مودودي لاءِ سيڪيولرزم صرف رياست جي مذهبي غيرجانبداري نہ، پر هڪ اهڙو تصور هو جنهن ۾ انساني خواهش يا سياسي طاقت کي خدائي هدايت کان خودمختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Adams1983"/> هي تفسير جديد سيڪيولرزم جي سڀني نظرين جي غيرجانبدار وصف نہ، بلڪه '''مودودي جو پنهنجو تنقيدي تصور''' هو؛ تنهنڪري ان کي سندس موقف طور بيان ڪرڻ ضروري آهي. === اسلامي جديديت === مودودي جديديت ۽ مغربي تهذيب کي هڪ ئي شيءِ نہ سمجهندو هو. هن جديد سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ ڪارائتي ادارتي طريقن کي اصولي طور رد نہ ڪيو، پر مغربي تهذيب جي فلسفي، سيڪيولر اخلاقيات ۽ سماجي قدرن جي تقليد جي مخالفت ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> هو [[اسلامي جديديت]] جي انهن مفڪرن سان متفق هو تہ اسلام عقل جي خلاف نہ آهي. اختلاف ان ڳالهه تي هو تہ قرآن ۽ سنت کي جديد انساني عقل جي معيار تي پرکيو وڃي يا عقل کي وحي جي دائري اندر استعمال ڪيو وڃي. مودودي جي نظر ۾ قرآن ۽ سنت آخري معيار هئا؛ عقل جو ڪم انهن جي معنائن ۽ نون حالتن ۾ انهن جي اطلاق کي سمجهڻ هو، نہ تہ وحي جي صحت جو آزاد حاڪم بڻجڻ.<ref name="Mortimer1982">{{cite book |last=Mortimer |first=Edward |title=Faith and Power: The Politics of Islam |publisher=Vintage Books |year=1982 |page=204 |isbn=9780571119448 }}</ref> محققن ساڳئي وقت نشاندهي ڪئي آهي تہ مغربيت جي مخالفت باوجود مودودي پنهنجي فڪر ۾ جديد سياسي اصطلاحن—''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست''، ''آئين''، ''پارٽي'' ۽ ''نظام''—جو وسيع استعمال ڪيو. ان ڪري سندس فڪر روايتي اسلامي اصطلاحن ۽ جديد سياسي لغت جي هڪ نئين ميلاپ طور پڻ مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="Iqtidar2026"/> === سائنس === مودودي جديد [[سائنس]] کي بذات خود ڪنهن مخصوص مذهبي يا سيڪيولر فلسفي سان لازم ملزوم نہ سمجهندو هو. سندس مشهور تشبيهه موجب جديد سائنس هڪ ''جسم'' وانگر هئي جنهن ۾ مختلف فلسفي يا قدرن جو ''روح'' داخل ٿي سگهي ٿو؛ جيئن ريڊيو پاڻ پيغام جو نظريو مقرر نہ ڪندو آهي پر مختلف قسم جا پيغام نشر ڪري سگهي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> انهيءَ بنياد تي هن جديد سائنسي ۽ فني علم حاصل ڪرڻ جي مخالفت نہ ڪئي؛ سندس اعتراض ان وقت پيدا ٿيندو هو جڏهن سائنس سان گڏ مادي پرستي يا سيڪيولر فلسفي کي به لازمي سچ طور قبول ڪيو وڃي.<ref name="Nasr1996"/> === مغربي تهذيب بابت موقف === مودودي جديد مغربي تهذيب جي سائنس ۽ فني ڪاميابين ۽ ان جي اخلاقي ۽ سماجي قدرن وچ ۾ فرق ڪندو هو. سندس تنقيد خاص طور سيڪيولرزم، قومپرستي، آزاد جنسي سماجي لاڳاپن، سودي معيشت ۽ مطلق عوامي حاڪميت تي مرڪوز هئي.<ref name="Nasr1996"/> ان هوندي به جديد تحقيق سندس فڪر کي ”مغرب جي مڪمل رد“ تائين محدود نٿي ڪري. [[حميرا اقتدار]] موجب مودودي نوآبادياتي لبرل رياست کي هڪ طرف تنقيد جو نشانو بڻايو، پر ٻئي طرف جديد رياست، آئين، نمائندگي ۽ حاڪميت جي ڪيترن ئي ادارتي تصورن سان فڪري طور بحث ڪندي انهن کي پنهنجي اسلامي سياسي نظريي ۾ نئين صورت پڻ ڏني.<ref name="Iqtidar2020"/> === مغل سلطنت ۽ اڪبر بابت موقف === مودودي [[مغل سلطنت]] جي تاريخ کي مڪمل طور مثالي اسلامي حڪمراني نہ سمجهندو هو. خاص طور هن [[اڪبر اعظم]] جي مذهبي پاليسين ۽ جنهن کي بعد جي ادب ۾ ''[[دين الهي]]'' چيو ويو، ان تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان کي اسلامي عقيدي کان انحراف سان ڳنڍيو. بهرحال اڪبر جي مذهبي پاليسيءَ بابت جديد مورخن ۾ اختلاف موجود آهي. [[ايس. ايم. اڪرام]] سميت ڪجهه محققن دليل ڏنو آهي تہ اڪبر جو مقصد نئون منظم مذهب قائم ڪرڻ بدران پنهنجي چونڊيل درٻارين سان ''ارادت'' يا روحاني شاگرديءَ جو تعلق پيدا ڪرڻ هو.<ref name="Ikram1964">{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |editor-last=Embree |editor-first=Ainslie T. |title=Muslim Civilization in India |chapter=Religion at Akbar's Court |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 }}</ref> ان ڪري اڪبر بابت مودودي جي راءِ کي تاريخي حقيقت جي قطعي بيان بدران سندس مذهبي-سياسي تفسير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === عالمن ۽ روايتي فقهي ورثي بابت موقف === مودودي روايتي [[علماء]] جو مڪمل مخالف نہ هو، پر هن پنهنجي دور جي مذهبي عالمن جي علمي ۽ سياسي ڪردار تي سخت تنقيد ڪئي. سندس خيال ۾ ڪيترائي عالم جديد سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کان اڻواقف هئا ۽ فقهي روايت جي بنيادي اصولن ۽ تاريخي تفصيلن وچ ۾ فرق ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا هئا.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع ۽ جديد حالتن لاءِ اجتهاد تي زور ڏنو، پر ساڳئي وقت اجتهاد کي غير تربيت يافته ماڻهن لاءِ آزاد نہ ڇڏيو. سندس مثالي اسلامي نظام ۾ جديد ۽ روايتي ٻنهي علمن سان واقف عالمن ۽ قانوندانن کي اهم ڪردار حاصل هو.<ref name="Nasr1996"/> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس علماء سان تعلق پڻ تبديل ٿيو. جن روايتي مذهبي حلقن تي هو اڳ تنقيد ڪندو هو، انهن مان ڪيترن سان اسلامي آئين ۽ ٻين سياسي مسئلن تي جماعت اسلامي عملي اتحاد پڻ قائم ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> === عورتن بابت خيال === مودودي جي سماجي فڪر ۾ [[عورت]]، خاندان، پردو ۽ مردن ۽ عورتن جي سماجي ڪردارن بابت سوالن کي خاص اهميت حاصل هئي. هن انهن موضوعن تي پنهنجي مشهور ڪتاب ''پردہ'' (''Purdah and the Status of Woman in Islam'') ۾ تفصيلي بحث ڪيو. ڪتاب پهريون ڀيرو 1939ع–1940ع جي لڳ ڀڳ شايع ٿيو ۽ شروع کان ئي بحث هيٺ رهيو.<ref name="IqtidarPardah2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=160–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> مودودي جو خيال هو تہ مرد ۽ عورت انساني ۽ اخلاقي قدر جي لحاظ کان خدا آڏو ذميوار آهن، پر سندن سماجي ڪردار مڪمل طور هڪجهڙا نہ آهن. هن اهڙي صنفي مساوات جي مخالفت ڪئي جنهن ۾ مرد ۽ عورت جا سماجي ڪردار هڪٻئي سان مڪمل طور مٽاسٽا لائق سمجهيا وڃن. جديد محقق [[حميرا اقتدار]] جي تجزيي موجب ''پردہ'' ۾ مودودي جو استدلال صرف روايتي صنفي علحدگيءَ جو دفاع نہ هو؛ هن جديد سرمائيداري، مارڪيٽ ۾ عورت جي محنت جي وڪري ۽ خاندان تي مارڪيٽ جي اثرن بابت پڻ تنقيدي دليل ڏنا.<ref name="IqtidarEquality2021">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Conservative Anti-Colonialism: Maududi, Marx and Social Equality |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=295–310 |doi=10.1017/S1356186321000332 }}</ref> [[عرفان احمد]] موجب مودودي جديد شهري زندگيءَ ۾ عورتن جي وڌندڙ عوامي موجودگيءَ کي اسلامي اخلاقي ۽ خانداني نظام لاءِ هڪ اهم چئلينج سمجهندو هو. هن بازارن، ڪاليجن، ٿيئٽرن ۽ ٻين گڏيل سماجي هنڌن ۾ مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول، ۽ جديد تفريحي ثقافت جي ڪيترن پاسن تي تنقيد ڪئي.<ref name="IrfanAhmad2013">{{cite book |last=Ahmad |first=Irfan |chapter=Cracks in the 'Mightiest Fortress' |editor1-last=Osella |editor1-first=Filippo |editor2-last=Osella |editor2-first=Caroline |title=Islamic Reform in South Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |page=322 |isbn=9781107276673 }}</ref> ==== خاندان ۽ گهريلو ڪردار ==== مودودي خاندان کي اسلامي سماج جي بنيادي اداري طور ڏٺو. ''Towards Understanding Islam'' ۾ هن عورت جي بنيادي ذميوارين ۾ گهر جي انتظام، ٻارن جي تربيت ۽ پرورش ۽ خانداني زندگيءَ جي سنڀال کي شامل ڪيو.<ref name="TUIWomen">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |others=Khurshid Ahmad, translator |year=1979 |page=112 }}</ref> سندس نظر ۾ خاندان اندر مرد ۽ عورت جي ذميوارين جي ورهاست سندن برابريءَ جي نفي نہ، پر مختلف سماجي ڪردارن جي تقسيم هئي. تنهن هوندي بہ جديد صنفي مطالعي ۾ سندس هن تصور کي واضح طور درجابنديءَ تي ٻڌل تصور پڻ سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس تجويز ڪيل سماجي نظام عورت جي عوامي، سياسي ۽ معاشي سرگرميءَ تي مرد جي ڀيٽ ۾ گهڻيون پابنديون لاڳو ڪندو هو.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== پردو ۽ صنفي علحدگي ==== مودودي [[پردو|پردي]] کي رڳو لباس جو مسئلو نہ، پر مردن ۽ عورتن جي سماجي تعلقن کي منظم ڪندڙ وسيع نظام سمجهندو هو. هن غير محرم مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول جي مخالفت ڪئي ۽ دليل ڏنو تہ ضرورت کان سواءِ عورتن جو گهر کان ٻاهر نڪرڻ محدود رهڻ گهرجي.<ref name="IqtidarPardah2026"/> هن [[سورة النور]] جي آيتن 30–31 ۽ [[سورة الأحزاب]] جي آيتن 32–33 ۽ 59 کي پردي ۽ صنفي اخلاق بابت پنهنجي استدلال جي اهم بنيادن طور استعمال ڪيو.<ref name="PardahCommands2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Commandments regarding Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=191–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> منهن ۽ هٿن جي پردي بابت فقهي اختلاف ۾ مودودي وڌيڪ سخت موقف اختيار ڪيو. سندس لکڻين ۾ عام حالتن ۾ گهر کان ٻاهر نڪرندڙ عورت لاءِ منهن ۽ هٿن کي به ڍڪڻ جي حمايت ملي ٿي، جڏهن تہ حقيقي ضرورت جي حالت ۾ ان جي گنجائش تسليم ڪئي وئي.<ref name="TUIWomen"/><ref name="Ruthven329">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |page=329 }}</ref> مودودي جو عورتن بابت هي موقف جماعت اسلامي اندر هميشه اڻبدليل نہ رهيو. عرفان احمد جي تحقيق موجب 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جماعت جي ڪجهه ڪارڪنن ۽ مفڪرن عورتن جي تعليم، ملازمت، سياسي شموليت ۽ چهري جي پردي بابت مودودي جي تشريح کان مختلف رايا پيش ڪيا.<ref name="AhmadWomen2008">{{cite journal |last=Ahmad |first=Irfan |title=Cracks in the 'Mightiest Fortress': Jamaat-e-Islami's Changing Discourse on Women |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=549–575 |doi=10.1017/S0026749X07003101 }}</ref> ==== عورتن جي سياسي ڪردار بابت موقف ==== مودودي عورت کي رياست جي سربراهه ٿيڻ يا مردن ۽ عورتن تي مشتمل عام قانون ساز اداري ۾ ساڳي سياسي ڪردار ادا ڪرڻ جي حمايت نہ ڪندو هو. سندس تجويز موجب عورتون پنهنجي نمائندن تي مشتمل هڪ الڳ مجلس چونڊي سگهن ٿيون، جيڪا عورتن جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل معاملن تي راءِ ڏئي ۽ عام قومي معاملن تي تنقيد پڻ ڪري سگهي.<ref name="ILC308">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=308 }}</ref> بعد واري جماعت اسلامي جي عملي سياست هن ابتدائي نظريي کان ڪيترن معاملن ۾ اڳتي وڌي. ڏکڻ ايشيا ۾ جماعت سان لاڳاپيل عورتن تعليم، سياسي مهمن ۽ تنظيمي سرگرمين ۾ وڌندڙ ڪردار ادا ڪيو؛ بنگلاديش بابت مطالعي پڻ جماعت جي بعد واري عورتن بابت discourse ۽ مودودي جي ابتدائي موقف وچ ۾ تبديليءَ جي نشاندهي ڪئي آهي.<ref name="Shehabuddin2008">{{cite journal |last=Shehabuddin |first=Elora |title=Jamaat-i-Islami in Bangladesh: Women, Democracy and the Transformation of Islamist Politics |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=577–603 |doi=10.1017/S0026749X07003210 }}</ref> ==== خانداني منصوبابندي ==== مودودي جديد [[خانداني منصوبابندي]] ۽ خاص طور آباديءَ کي سرڪاري پاليسيءَ وسيلي محدود ڪرڻ جو مخالف هو. هن اهڙي پاليسيءَ کي فطري نظام ۾ مداخلت ۽ خدا جي رزق ۽ آباديءَ بابت تدبير تي اعتماد جي کوٽ سان ڳنڍيو.<ref name="BirthControl">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Birth Control |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1978 |page=73 }}</ref> هن آباديءَ جي واڌ کي لازمي طور معاشي تباهيءَ جو سبب سمجهڻ کان به انڪار ڪيو. محمد نجات الله صديقي موجب مودودي ان دليل سان به اختلاف ڪيو تہ ننڍو خاندان لازمي طور ٻارن کي بهتر غذا ۽ تعليم فراهم ڪري ٿو؛ مودودي مشڪلات ۽ محدود وسيلن کي ڪڏهن ڪڏهن انساني شخصيت ۽ محنت لاءِ محرڪ پڻ سمجهندو هو.<ref name="Siddiqi2007">{{cite book |last=Siddiqi |first=Mohammad Nejatullah |title=Muslim Economic Thinking: A Survey of Contemporary Literature |publisher=The Islamic Foundation |location=Leicester |year=2007 |page=41 }}</ref> === موسيقي ۽ تفريح === مودودي [[موسيقي]] ۽ ناچ جي ڪيترين مروج صورتن کي پنهنجي اسلامي اخلاقي نظام سان ناموافق سمجهندو هو. سندس معاشي ۽ سماجي لکڻين ۾ موسيقارن، ناچ ڪندڙن ۽ تفريحي صنعت کي اهڙي عياش معاشري جي مثالن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ دولت ضرورتن ۽ سماجي ڀلائيءَ بدران اهڙين سرگرمين تي خرچ ٿئي ٿي جن کي هو اخلاقي طور نقصانڪار سمجهندو هو.<ref name="EconomicSystem1941">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |orig-year=1941 }}</ref> ان موقف کي مودودي جي مجموعي سماجي فلسفي جي پسمنظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ هو جديد تجارتي تفريح، جنسي نمائش ۽ صارف پرستيءَ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل مسئلا سمجهندو هو. سندس موسيقي بابت موقف کي سڀني اسلامي فقهي مڪتبن جو متفقه موقف سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي تاريخ ۾ موسيقي ۽ سماع بابت مختلف فقهي ۽ صوفيانه رايا موجود رهيا آهن. === معاشي فڪر === مودودي جديد '''اسلامي معاشيات''' جي ابتدائي اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيل ''The Economic Problem of Man and Its Islamic Solution'' ۽ ''Economic System of Islam'' جديد اسلامي معاشي فڪر جي تشڪيل ۾ اثرانداز ٿيا.<ref name="NasrEconomics">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=103–106 |isbn=9780195096958 }}</ref> اقتصاديات جي ماهر [[محمد عمر چپرا]] مودودي کي انهن مفڪرن مان شمار ڪيو آهي جن جديد دور ۾ اسلامي معاشيات کي هڪ جدا فڪري موضوع طور اڳتي وڌائڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |volume=94 |issue=2 |year=2004 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> مودودي جو معاشي نظريو سرمائيداري ۽ سوشلزم ٻنهي کان پاڻ کي الڳ پيش ڪندو هو. سندس خيال ۾ اسلام خانگي ملڪيت ۽ واپار کي تسليم ڪري ٿو، پر ملڪيت کي مڪمل ۽ غير مشروط حق نہ بڻائي ٿو؛ زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، اخلاقي پابنديون ۽ سماجي ذميواري ملڪيت جي استعمال تي حدون مقرر ڪن ٿيون.<ref name="EconomicSystem1941"/> جديد اسلامي معاشيات بابت وسيع علمي ادب ۾ پڻ خانگي ملڪيت ۽ مارڪيٽ کي عام طور قبول ڪرڻ، پر انهن کي شريعت ۽ اخلاقي ذميوارين سان محدود ڪرڻ، اسلامي معاشي فڪر جون اهم خصوصيتون سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="OxfordIslamicEconomics">{{cite encyclopedia |last=Wilson |first=Rodney |title=Islamic Economic Principles |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Religion |publisher=Oxford University Press |year=2019 |doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.685 }}</ref> ==== سرمائيداريءَ تي تنقيد ==== مودودي [[سرمائيداري]] کي ان جي غير محدود صورت ۾ رد ڪيو. سندس تنقيد جو هڪ حصو سودي مالياتي نظام، دولت جي ارتڪاز، استحصال ۽ دولت کي اخلاقي ذميواريءَ کان آزاد سمجهڻ تي مرڪوز هو.<ref name="EconomicSystem1941"/> هن جديد اقتصاديات جي بچت ۽ سيڙپڪاريءَ بابت ڪجهه بنيادي مفروضن تي پڻ سخت تنقيد ڪئي. سندس دليل هو تہ آمدنيءَ جو وڏي پيماني تي خرچ کان هٽي مالي بچت ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ ڏانهن وڃڻ مجموعي طلب کي گهٽائي سگهي ٿو ۽ ان مان وڌيڪ پيداوار، واپاري مقابلو ۽ معاشي بحران پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="MaududiSaving">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=21–24 }}</ref> هي معاشي تجزيو جديد mainstream economics جو متفقه نتيجو نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي مودودي جي معاشي نظريي طور ئي بيان ڪرڻ مناسب آهي. ==== سوشلزم بابت موقف ==== مودودي [[سوشلزم]] ۽ [[ڪميونزم]] جو پڻ سخت مخالف هو. سندس خيال ۾ پيداوار جي ذريعن کي وڏي پيماني تي رياست جي ملڪيت ۾ ڏيڻ معاشي طاقت سان گڏ سياسي طاقت به حڪومت وٽ مرڪوز ڪري ڇڏي ٿو ۽ فرد جي آزادي ۽ ملڪيت جي حق کي خطري ۾ وجهي ٿو.<ref name="EconomicSystemSocialism">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=25–28 }}</ref> هن غربت ۽ معاشي استحصال جي وجود کي تسليم ڪيو، پر مارڪسي تجزيي سان اختلاف ڪيو تہ انهن جو بنيادي سبب خانگي ملڪيت يا نفعي جو تصور آهي. سندس نظر ۾ اصل مسئلو دولت جي استعمال ۾ اخلاقي ضابطن، سماجي ذميواري ۽ شرعي حدن جي کوٽ هو.<ref name="RuthvenEconomic">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=329–330 }}</ref> حميرا اقتدار جي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جي سوشلزم سان سخت اختلاف باوجود سندس سرمائيداري ۽ مارڪيٽائيزيشن بابت ڪجهه دليلن ۾ مارڪسي تنقيد سان قابل ذڪر فڪري مشابهت موجود هئي، خاص طور سماجي تعلقن کي مارڪيٽ جي منطق هيٺ آڻڻ بابت.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== اسلامي معاشي نظام ==== مودودي پنهنجي تجويز ڪيل نظام کي ليسي فيئر (گهٽ حڪومتي مداخلت واري آزاد معاشي پاليسي) سرمائيداري ۽ رياستي سوشلزم جي وچ ۾ صرف هڪ '''مخلوط معيشت''' نہ سمجهندو هو. سندس دعويٰ هئي تہ اسلامي معاشي نظام جو بنياد هڪ الڳ اخلاقي ۽ قانوني worldview تي آهي، جنهن ۾ حلال ۽ حرام، زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، سماجي ذميواري ۽ خانگي ملڪيت گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="NasrEconomics"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ مودودي جي بيان ڪيل معاشي نظامن جو تقابلي خاڪو ! پهلو ! سرمائيداري بابت سندس تنقيد ! سوشلزم بابت سندس تنقيد ! سندس تجويز ڪيل اسلامي نظام |- | ملڪيت | خانگي ملڪيت کي حد کان وڌيڪ آزادي | رياستي ملڪيت جو حد کان وڌيڪ غلبو | خانگي ملڪيت، پر شرعي ۽ سماجي ذميوارين سان |- | سرمايو | سودي سرمايي ۽ دولت جي ارتڪاز تي تنقيد | سرمايي تي رياستي ڪنٽرول | سود کان پاڪ سيڙپڪاري ۽ نفعي-نقصان ۾ شراڪت |- | سماجي انصاف | مارڪيٽ پاڻ ڪافي نہ آهي | جبري مساوات فردي آزادي گهٽائي سگهي ٿي | زڪوات، وراثت، خيرات ۽ اخلاقي ذميواري |- | رياست | غير محدود مارڪيٽ جي مخالفت | مڪمل معاشي مرڪزيت جي مخالفت | شرعي حدن اندر ضابطو ۽ سماجي ڀلائي |} هي جدول مودودي جي پنهنجي اصولي درجابندي جو خلاصو آهي؛ جديد معاشي علم ۾ سرمائيداري ۽ سوشلزم جون گهڻيون مختلف صورتون موجود آهن ۽ اهي لازمي طور انهن ٽن سادن خانن تائين محدود نہ آهن.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== سود جي ممانعت ==== مودودي جي معاشي فڪر ۾ سڀ کان اهم مسئلن مان هڪ '''[[ربا|سود (ربا)]]''' هو. هن قرض تي ورتل هر مقرر واڌ کي ربا قرار ڏيندي ان جي مڪمل خاتمي جي حمايت ڪئي. سندس نظر ۾ قرآن جي سود بابت ممانعت صرف انتهائي يا استحصالي وياج تائين محدود نہ هئي.<ref name="MaududiRiba">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=166–199 }}</ref> هن ”مناسب“ يا گهٽ شرح واري سود ۽ استحصالي سود جي وچ ۾ بنيادي شرعي فرق قبول نہ ڪيو. سندس دليل موجب جيڪڏهن قرض تي اڳواٽ مقرر واڌ جو اصول تسليم ڪيو وڃي تہ شرح گهٽ يا وڌيڪ هجڻ ان جي بنيادي نوعيت تبديل نٿي ڪري.<ref name="MaududiRiba"/> سودي قرض جي متبادل طور مودودي '''سڌي حصيداريءَ واري سيڙپڪاري''' ۽ [[نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت]] تي زور ڏنو، جنهن ۾ سرمايو فراهم ڪندڙ کي اڳواٽ مقرر وياج بدران ڪاروبار جي حقيقي نتيجي ۾ حصو ملي.<ref name="MaududiRiba"/> اهو تصور بعد ۾ اسلامي بئنڪنگ جي نظرياتي ادب ۾ [[مضاربت]] ۽ [[مشارڪت]] جهڙن risk-sharing طريقن سان ڳنڍيو ويو. جديد اسلامي ماليات ۾، البت، عملي ادارا صرف equity finance تي نہ هلن ٿا ۽ مرابحه، اجاره ۽ ٻين شريعت مطابق معاهدن جو پڻ وسيع استعمال ڪن ٿا.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== مودودي جي معاشي فڪر تي تنقيد ==== معاشيات جي محقق [[فيصل خان]] دليل ڏنو آهي تہ مودودي جو سودي ماليات جو بيان گهڻو ڪري ڏکڻ ايشيا جي ڳوٺاڻي قرض ڏيندڙ ۽ غريب هاريءَ جي استحصالي تعلق سان مشابهت رکي ٿو، جڏهن تہ جديد تجارتي بئنڪنگ جا ڪيترائي پاسا ان کان وڌيڪ پيچيدا آهن.<ref name="FeisalKhan">{{cite book |last=Khan |first=Feisal |title=Islamic Banking in Pakistan: Shariah-Compliant Finance and the Quest to Make Pakistan More Islamic |publisher=Routledge |year=2015 |pages=57–65 |isbn=9780415712699 }}</ref> خان اهو سوال پڻ اٿاري ٿو تہ سود جي بدران equity financing اختيار ڪرڻ پاڻمرادو اهڙي منصوبي ڏانهن سرمايو ڇو منتقل ڪندو جيڪو سماجي طور فائديمند هجي پر مالي طور گهٽ منافعي وارو هجي. ان ڪري مودودي جي تجويزن کي جديد اسلامي معاشيات جي تاريخ ۾ اثرائتو نظرياتي قدم سمجهيو وڃي ٿو، پر انهن جي عملي معاشي نتيجن بابت بحث جاري رهيو آهي.<ref name="FeisalKhan"/> ==== زمينداري ۽ زرعي سڌارا ==== مودودي خانگي ملڪيت جي حق جو مضبوط حامي هو ۽ پاڪستان جي شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني جي [[زرعي سڌارا|زرعي سڌارن]] ۽ زمين جي جبري ورهاست بابت شڪي موقف اختيار ڪيائين. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ هن پنجاب ۾ زمين جي مالڪيءَ تي سخت حدون لاڳو ڪرڻ جي ڪجهه تجويزن جي مخالفت ڪئي.<ref name="NasrLand">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> سندس دليل جو بنياد اهو هو تہ جيڪڏهن ملڪيت شرعي طور جائز طريقي سان حاصل ڪئي وئي هجي تہ صرف ان جي وڏي مقدار رياست کي ان جي ضبط يا ورهاست جو پاڻمرادو حق نٿي ڏئي. بعد ۾ هن معاشي انصاف ۽ دولت جي منصفاڻي ورڇ تي وڌيڪ زور ڏنو، پر [[مساوات پسندي]] ۽ خانگي ملڪيت جي جبري خاتمي جي مخالفت جاري رکي.<ref name="NasrLand"/> === تصوف === مودودي جو [[تصوف]] بابت موقف وقت سان تبديل ٿيو ۽ ان کي فقط ”تصوف جي مخالفت“ طور بيان ڪرڻ درست نہ آهي. پنهنجي ابتدائي دور ۾ هو برصغير ۾ رائج تصوف جي ڪيترين رسمن، پير پرستي، مزارن سان لاڳاپيل عقيدن ۽ اهڙين صوفيانه تشريحن جو سخت نقاد هو جيڪي سندس نظر ۾ قرآن، سنت ۽ شريعت کان پري ٿي ويون هيون.<ref name="NasrSufism">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=122–124 |isbn=9780195096958 }}</ref> هن پنهنجي جوانيءَ ۾ اسلامي روحانيت ۽ تصوف جي ڪجهه علمن جو باقاعده مطالعو پڻ ڪيو. سندس فڪري پسمنظر تي [[ديوبندي]] اصلاح پسند روايت، [[ابن تيميه]] ۽ ٻين اهڙن عالمن جي اثر جي نشاندهي ڪئي وئي آهي، جيڪي روحاني تزڪيي کي قبول ڪندي غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تي تنقيد ڪندا هئا.<ref name="Sirriyeh2013">{{cite book |last=Sirriyeh |first=Elizabeth |title=Sufis and Anti-Sufis: The Defence, Rethinking and Rejection of Sufism in the Modern World |publisher=Routledge |year=2013 |pages=162–164 |isbn=9781136812767 }}</ref> ==== تصوف ۽ شريعت ==== مودودي پنهنجي بعد واري لکڻين ۾ واضح ڪيو تہ سندس اعتراض '''تصوف بذات خود''' تي نہ، پر اهڙي تصوف تي آهي جيڪو شريعت کان آزاد ٿيڻ جي دعويٰ ڪري. هن ''Towards Understanding Islam'' ۾ فقہ ۽ تصوف جي وچ ۾ فرق کي نماز جي مثال سان بيان ڪيو: فقہ نماز جي ظاهري شرطن ۽ عملن کي ڏسي ٿي، جڏهن تہ تصوف عبادت جي اندروني توجهه، اخلاص ۽ انسان جي اخلاق تي ان جي اثر کي ڏسي ٿو.<ref name="MaududiTasawwuf">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=111 }}</ref> هن اهڙي روحاني تربيت کي قبول ڪيو جيڪا قرآن، سنت ۽ شريعت جي پابنديءَ سان گڏ هجي، پر انهن صوفيانه دعوائن جي مخالفت ڪئي جن موجب ڪو روحاني مقام حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان عام شرعي فرضن کان مٿانهون ٿي سگهي ٿو.<ref name="Sirriyeh2013"/> ==== موقف ۾ تبديلي ==== Vali Nasr موجب مودودي جي شروعاتي تحريرن ۾ تصوف بابت ٻولي ڪافي سخت هئي، پر پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس موقف وڌيڪ تفريقي بڻيو. هن تصوف جي روحاني ۽ اخلاقي پهلو کي قبول ڪندي پنهنجي تنقيد کي خاص طور غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تائين محدود ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="NasrSufism"/> 1951ع ۾ هن واضح طور چيو تہ نہ هو ۽ نہ جماعت اسلامي تصوف جي اصل روحاني تصور جا مخالف آهن. هن شرعي پابنديءَ ۾ رهندڙ تصوف ۽ مزارن، ميلن ۽ ٻين اهڙين عوامي رسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو جن کي هو بعد ۾ پيدا ٿيل بدعتون سمجهندو هو.<ref name="NasrSufism"/> مودودي جي وفات کان پوءِ جماعت اسلامي جو تصوف سان عملي تعلق به هڪجهڙو نہ رهيو. مثال طور جماعت جي امير [[قاضي حسين احمد]] 1987ع ۾ لاهور جي مشهور صوفي درگاهه [[داتا درٻار]] جو دورو ڪيو، جڏهن تہ جماعت جي ٻين حلقن صوفي رسمن جي ڪجهه صورتن تي تنقيد جاري رکي.<ref name="NasrSufism"/><ref name="Sirriyeh2013"/> ان ڪري مودودي جي تصوف بابت فڪر کي ٽن پاسن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: روحاني تزڪيي ۽ احسان جي قبوليت، شريعت کان آزاد باطنيت جي مخالفت، ۽ مزارن يا اولياءَ سان لاڳاپيل انهن عوامي رسمن تي تنقيد جن کي هو قرآن ۽ سنت سان غير موافق سمجهندو هو. === غير مسلمانن بابت خيال === مودودي جي سياسي نظريي ۾ غير مسلمانن جي حيثيت سندس '''اسلامي رياست''' جي تصور سان ڳنڍيل هئي. هو غير مسلمانن جي جان، مال، عبادت ۽ شخصي قانونن جي تحفظ جو حامي هو، پر ساڳئي وقت سندس تجويز ڪيل رياست هڪ نظرياتي اسلامي رياست هئي، جنهن جي بنيادي پاليسي ۽ اعليٰ حڪمراني سندس نظر ۾ انهن ماڻهن جي هٿ ۾ رهڻ گهرجي جيڪي ان جي اسلامي نظريي کي قبول ڪن.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> برطانوي هند واري دور ۾ مودودي اقليتن جي مسئلي کي اڪثريتي قومي جمهوريت جي تنقيد سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال هو تہ جيڪڏهن رياست ۾ سياسي اقتدار رڳو عددي اڪثريت جي بنياد تي هجي تہ مستقل مذهبي اقليتون اڪثريت جي سياسي غلبي هيٺ اچي سگهن ٿيون. ان ڪري سندس قومپرستيءَ خلاف لکڻين ۾ ''بنيادي حقن'' ۽ اقليتن جي تحفظ جو سوال نمايان رهيو.<ref name="Iqtidar2026Rights">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Fundamental Rights |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=129–143 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس حل سيڪيولر شهريت بدران اسلامي نظرياتي رياست جي اندر اقليتن جي تحفظ تي ٻڌل ٿيو. سندس لکڻين موجب غير مسلمانن جي مذهبي عقيدن، عبادتن ۽ ذاتي سماجي رسمن ۾ عام طور مداخلت نہ ٿيڻ گهرجي، پر رياست جي بنيادي اسلامي پاليسيءَ کي تبديل ڪرڻ يا ان جي اعليٰ نظرياتي قيادت تي اثرانداز ٿيڻ جو کين ساڳيو حق حاصل نہ هوندو.<ref name="ILC237">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237 }}</ref> هن تصور ۾ غير مسلمان عام سرڪاري ملازمتن ۾ ڪم ڪري سگهن ٿا، پر اهڙن اهم عهدن کان محروم رهندا جن وسيلي اسلامي رياست جي بنيادي پاليسي طئي ٿئي. مودودي الڳ نمائندگيءَ جو تصور پڻ پيش ڪيو، جنهن موجب غير مسلم شهري پنهنجا نمائندا چونڊي سگهن ٿا.<ref name="ILCMinorities">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237, 282, 288–297 }}</ref> اهڙي نموني سندس فڪر ۾ مذهبي آزادي ۽ قانوني تحفظ سان گڏ سياسي اختيار جي غير مساوي ورڇ موجود هئي. جديد سياسي معيارن، خاص طور برابر شهريت جي تصور، جي لحاظ کان اهو پاسو تنقيد جو موضوع رهيو آهي؛ جڏهن تہ مودودي پاڻ اهڙي فرق کي مذهبي امتياز بدران نظرياتي رياست جي منطقي نتيجي طور پيش ڪندو هو.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/> ==== جزيه ==== مودودي روايتي اسلامي [[جزيه]] جي ادائيگيءَ کي اسلامي رياست ۾ غير مسلم مرد شهرين جي حيثيت سان ڳنڍيو. سندس تشريح موجب بالغ ۽ قابل غير مسلم مرد جزيه ادا ڪندا، جڏهن تہ عورتون، ٻار ۽ ڪجهه ٻين مستثنيٰ طبقن تي اهو لاڳو نہ ٿيندو؛ فوجي خدمت ڪندڙ غير مسلمانن کي پڻ ان کان ڇوٽ ملي سگهي ٿي.<ref name="ILC292">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1983 |page=292 }}</ref> مودودي جزيي کي صرف مالي محصول نہ، پر اسلامي رياست جي سياسي حاڪميت سان پڻ ڳنڍيو. ''تفہيم القرآن'' ۾ سندس تشريح موجب جزيي جي ادائيگي غير مسلم سياسي گروهن جي آزاد حاڪميت ختم ٿيڻ ۽ اسلامي سياسي اقتدار جي قبوليت جي علامت پڻ هئي.<ref name="TafhimJizya">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Meaning of the Qur'an |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1993 |volume=2 |pages=183–186 }}</ref> ان ڪري مودودي جي جزيي بابت تصور کي رڳو جديد ''tax in lieu of military service'' سان برابر سمجهڻ سندس مڪمل موقف جي عڪاسي نہ ڪندو؛ سندس پنهنجي لکڻين ۾ ان جا دفاعي ذميواري ۽ سياسي حاڪميت ٻئي پاسا موجود آهن. === احمديه مسئلو === [[احمديه جماعت]] بابت مودودي جو موقف پاڪستان جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ سندس سڀ کان تڪراري موقفن مان هڪ رهيو. هو احمدين کي اسلامي عقيدي جي دائري کان ٻاهر سمجهندو هو ۽ خاص طور [[ختم نبوت]] جي مسئلي تي سندن عقيدن جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Valentine2008">{{cite book |last=Valentine |first=Simon Ross |title=Islam and the Ahmadiyya Jama'at: History, Belief, Practice |publisher=Columbia University Press |year=2008 |pages=228–229 |isbn=9780231700948 }}</ref> 1953ع جي پنجاب ۽ لاهور واري احمديه مخالف تحريڪ دوران مودودي ''قادياني مسئلو'' نالي رسالو لکيو. ان ۾ هن احمدين جي مذهبي حيثيت ۽ پاڪستاني رياست ۾ سندن آئيني حيثيت بابت پنهنجا دليل پيش ڪيا. سندس تحرير ان دور جي وسيع احمديه مخالف سياسي مهم جو حصو بڻجي وئي.<ref name="Valentine2008"/> 1953ع جي فسادن کان پوءِ لاڳو ٿيل مارشل لا هيٺ هڪ فوجي عدالت مودودي کي موت جي سزا ٻڌائي. اها سزا عملي طور نافذ نہ ٿي؛ پوءِ ان کي عمر قيد ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996Ahmadi">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> احمدين ۽ مودودي جي اسلامي رياست جي تصور جي تعلق تي جديد تحقيق پڻ خاص ڌيان ڏنو آهي. مذهبي قوميت ۽ جديد اسلامي رياست بابت مطالعي ۾ مودودي جي احمدين بابت موقف کي ان وڏي سوال سان ڳنڍيو ويو آهي تہ هڪ نظرياتي اسلامي رياست ۾ ''مسلمان'' جي قانوني تعريف ڪرڻ جو اختيار ڪنهن وٽ هوندو ۽ اهڙي تعريف اقليتي شهريت تي ڪهڙا اثر وجهي سگهي ٿي.<ref name="Haj2023">{{cite book |last=Haj |first=Samira |chapter=Abul Ala Mawdudi's Islamic State and Minority Ahmadis |title=Sunni Chauvinism and the Roots of Muslim Modernism |publisher=Stanford University Press |year=2023 |pages=135–167 |doi=10.1515/9781503636255-008 }}</ref> === جهاد === مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''[[جهاد]]''' هڪ مرڪزي تصور هو. سندس پهريون وڏو علمي ڪم ''الجهاد في الاسلام'' هو، جيڪو 1927ع کان اخبار ۾ قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. اهو ڪتاب ان وقت لکيو ويو جڏهن هندستان برطانوي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ هو ۽ برصغير ۾ جنگ، آزادي، عدم تشدد ۽ اسلامي سياسي اختيار بابت شديد بحث جاري هئا.<ref name="Khalidi2012">{{cite book |last=Khalidi |first=Omar |chapter=Muslim Debates on Jihad in British India: The Writings of Chiragh ‘Ali and Abu al-A‘la Mawdudi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=305–321 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199755042.003.0015 }}</ref> مودودي جهاد کي فقط ذاتي روحاني جدوجهد يا صرف دفاعي جنگ تائين محدود نہ ڪيو. سندس نظريي ۾ اسلام هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي ۽ سياسي نظام هو، تنهنڪري جهاد اهڙي منظم جدوجهد جو نالو پڻ هو جنهن جو مقصد انسان جي انسان تي حاڪميت بدران خدا جي حاڪميت تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظام قائم ڪرڻ هو.<ref name="MawdudiThemes">{{cite book |chapter=Central themes of Mawdudi's writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 }}</ref> ==== ''الجهاد في الاسلام'' ==== ''الجهاد في الاسلام'' ۾ مودودي قومپرست جنگ ۽ اسلامي جهاد ۾ فرق ڪيو. سندس دليل موجب اسلامي جهاد جو مقصد ڪنهن خاص قوم، نسل يا علائقي جي سياسي طاقت وڌائڻ نہ، پر اهڙي سياسي ۽ سماجي نظام کي ختم ڪرڻ آهي جنهن کي هو غير اسلامي ۽ ظالماڻو سمجهي ٿو، ۽ ان جي جاءِ تي اسلامي نظام قائم ڪرڻ آهي.<ref name="AlJihad">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Al Jihad fil Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore }}</ref> ان ڪري سندس لکڻين ۾ اسلامي تحريڪ جي دائري کي ڪنهن هڪ ''وطن'' تائين محدود نہ ڪيو ويو. مودودي اسلامي پيغام کي عالمگير سمجهندو هو ۽ سياسي نظام جي تبديليءَ کي به ان عالمگير دعويٰ سان ڳنڍيندو هو.<ref name="MawdudiThemes"/> جديد محققن هن نظريي کي مختلف نمونن سان پڙهيو آهي. عمر خالدي ان کي برطانوي هند ۾ جهاد بابت جديد مسلم بحثن جي مخصوص تاريخي تناظر ۾ رکي ٿو، جڏهن تہ بين الاقوامي قانون بابت ڪجهه محقق مودودي کي ويهين صديءَ جي '''offensive theory of jihad''' جي اهم جديد نمائندن مان شمار ڪن ٿا.<ref name="Khalidi2012"/><ref name="UseForce2013">{{cite journal |title=Use of Force under Islamic Law |journal=European Journal of International Law |volume=24 |issue=1 |year=2013 |pages=343–365 |doi=10.1093/ejil/cht013 }}</ref> اهڙي scholarly classification کي مودودي جي پنهنجي اصطلاحن سان خلط نہ ڪرڻ گهرجي: هو پنهنجي تصور کي سامراجي توسيع يا قومي فتح طور پيش نہ ڪندو هو، بلڪه ان کي ظلم ۽ انسان جي انسان تي حاڪميت ختم ڪرڻ جي انقلابي جدوجهد قرار ڏيندو هو. تنهن هوندي بہ سندس نظريي ۾ ضرورت پوڻ تي سياسي نظام بدلائڻ لاءِ هٿياربند طاقت جي استعمال جي گنجائش موجود هئي.<ref name="UseForce2013"/> ==== جنگ ۽ غير جنگي جهاد ==== مودودي وٽ جهاد صرف جنگ جي ميدان ۾ وڙهڻ جو نالو نہ هو. سندس تشريح ۾ سياسي تنظيم، دعوت، تعليم، فڪري جدوجهد، مالي مدد ۽ جنگ لاءِ تياري پڻ وسيع جهاد جو حصو ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ سڌي هٿياربند جنگ لاءِ هن ''قتال'' جو تصور استعمال ڪيو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1979 |pages=104–105 }}</ref> هو جنگ ۾ جاني ۽ مالي نقصان کي سنجيده قرباني سمجهندو هو، پر سندس استدلال موجب جيڪڏهن وڏي اخلاقي ۽ سياسي برائي کي روڪڻ لاءِ محدود نقصان ناگزير هجي تہ اهو جائز ٿي سگهي ٿو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding"/> ==== جهاد جو اعلان ۽ ڪشمير ==== مودودي جي نظرياتي لکڻين جي باوجود، هو هر فرد يا مذهبي جماعت کي پنهنجي طور تي هٿياربند جهاد شروع ڪرڻ جو اختيار نہ ڏيندو هو. 1947ع–1948ع جي [[ڪشمير تڪرار]] دوران هن دليل ڏنو تہ منظم جنگ يا جهاد جو اعلان جائز سياسي حڪومت جي اختيار هيٺ هجڻ گهرجي.<ref name="NasrKashmir">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> ان سبب ڪشمير بابت سندس موقف سندس وسيع انقلابي ٻوليءَ جي مقابلي ۾ وڌيڪ رياست-مرڪوز هو: غير رياستي مذهبي اڳواڻ يا جماعت پنهنجي طور تي جنگ شروع ڪرڻ جا مجاز نہ هئا. اهو فرق مودودي جي جهاد جي نظريي کي بعد ۾ پيدا ٿيل ڪيترن غير رياستي هٿياربند اسلام پسند تصورن کان ڌار ڪري ٿو.<ref name="NasrKashmir"/> === شخصيت ۽ ذاتي زندگي === [[جماعت اسلامي]] جي امير طور مودودي پنهنجي جماعت جي ڪارڪنن سان نسبتاً ويجهو رابطو رکندو هو. سندس گهر ۾ عصر ۽ مغرب جي نمازن جي وچ واري وقت ۾ ڪارڪنن ۽ مهمانن سان غير رسمي ملاقاتون ۽ بحث ٿيندا هئا.<ref name="NasrPersonality">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=127–140 }}</ref> سندس سوانح نگارن ۽ همعصرن کيس خاموش طبع، منظم، مضبوط ارادي وارو ۽ پنهنجي فڪري موقف تي قائم رهندڙ شخص طور بيان ڪيو آهي. سندس تقرير جو انداز عام جذباتي خطابت کان مختلف هو؛ هو دليل کي مرحليوار ترتيب ڏيندي قرآن، حديث ۽ سياسي منطق مان نتيجا اخذ ڪندو هو.<ref name="NasrPersonality"/> اردو سندس فڪري اظهار جو بنيادي وسيلو هو. جيتوڻيڪ هو عربي ۽ فارسي علمي روايتن سان واقف هو ۽ جديد مغربي سياسي فڪر به پڙهيو هئائين، هن پنهنجي گهڻي تصنيف [[اردو]] ۾ ڪئي. ان سان سندس لکڻيون برصغير جي پڙهيل مسلم وچولي طبقي تائين وڏي پيماني تي پهتيون.<ref name="Qasmi2018">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |title=Muslims against the Muslim League |publisher=Cambridge University Press |year=2018 }}</ref> مودودي روايتي مدرسي مان مڪمل رسمي تعليم حاصل ڪندڙ عالم نہ هو. سندس علمي شخصيت صحافت، ذاتي مطالعي، عربي ۽ اسلامي علوم جي تعليم ۽ جديد سياسي ادب جي مطالعي جي ميلاپ مان ٺهي. جديد مؤرخ علي عثمان قاسمي کيس پنهنجي دور جي عالمن ۾ هڪ غير معمولي شخصيت قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ مدرسي جي روايتي مڪمل تعليم کان سواءِ به هن ڪلاسيڪي اسلامي علم ۽ جديد مغربي سياسي فڪر ٻنهي تي قابل ذڪر دسترس حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2018"/> ==== خاندان ==== مودودي پنهنجي گهرواري محمودہ بيگم سان شادي ڪئي ۽ سندن ڪيترائي پٽ ۽ ڌيئرون ٿيون. سندس سياسي، تصنيفي ۽ دعوتي مصروفيتن سبب گهريلو زندگيءَ لاءِ وقت محدود هوندو هو. Vali Nasr موجب سندس نون ٻارن مان فقط هڪ مستقل طور جماعت اسلامي سان تنظيمي طور وابسته ٿيو، جڏهن تہ سندس ڌيءَ اسماءَ کي علمي دلچسپيءَ جي لحاظ کان نمايان قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NasrFamily">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 }}</ref> مودودي کي روايتي [[يوناني طب]] سان پڻ دلچسپي هئي ۽ هو ذاتي سطح تي ان جي ڪجهه طريقن کان واقف ۽ عملي طور استعمال ڪندڙ هو، جيتوڻيڪ اها سندس عوامي سڃاڻپ جو بنيادي حصو نہ هئي.<ref name="NasrPersonality"/> ==== صحت ==== مودودي زندگيءَ جي وڏي حصي ۾ گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت ايتري خراب ٿي جو هو گهڻو وقت بستري تائين محدود رهيو. 1969ع ۾ علاج لاءِ انگلينڊ به ويو.<ref name="NasrFamily"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گردن جي پراڻي بيماري سان گڏ دل جون تڪليفون به وڌي ويون. ان وقت سندس عمر ۽ ڊگهي سياسي ۽ علمي سرگرميءَ سبب صحت مسلسل ڪمزور ٿيندي وئي. === آخري سال ۽ وفات === 1972ع ۾ مودودي جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، ديني فڪر ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. ساڳئي سال سندس لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تي پکڙيل قرآن جي تفسير '''[[تفہيم القرآن]]''' جي تصنيف مڪمل ٿي.<ref name="NasrLateLife">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت تي پهريون '''[[شاهه فيصل بين الاقوامي انعام]]''' ڏنو ويو. انعام ڏيندڙ اداري موجب سندس اسلامي فڪر، تفسير، سياسي نظريي ۽ اسلامي قانون بابت لکڻين کي ان اعزاز جو بنيادي سبب سمجهيو ويو.<ref name="KFIP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul A'la Al-Mawdudi |url=https://kingfaisalprize.org/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |access-date=7 October 2026 }}</ref> اپريل 1979ع کان سندس گردن ۽ دل جون بيماريون وڌيڪ شديد ٿي ويون. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيويارڪ]] ۾ اسپتال داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="NasrFamily"/> '''22 سيپٽمبر 1979ع''' تي 75 ورهين جي عمر ۾ آمريڪا ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="KFIP1979"/> سندس ميت پاڪستان آندي وئي، جتي لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس سندس رهائشگاهه [[اڇره]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NasrLateLife"/> سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. جنازي ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهن جي شرڪت سندس پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا ۾ حاصل ڪيل اثر جي عڪاسي ڪئي.<ref name="MaududiFuneral">{{cite news |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |work=Daily Pakistan |date=2 October 2020 }}</ref> == ورثو ۽ اثر == ابوالاعلى مودودي ويهين صديءَ جي جديد اسلامي سياسي فڪر جي سڀ کان اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. [[ولفريڊ ڪينٽويل سمٿ]] کيس جديد اسلام جي انتهائي منظم مفڪرن مان هڪ قرار ڏنو، جڏهن تہ بعد جي محققن سندس اهميت خاص طور ان ڳالهه ۾ ڏٺي آهي تہ هن اسلام کي رڳو عقيدي ۽ عبادت تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، معاشي ۽ سياسي '''نظامِ حيات''' طور منظم نظرياتي ٻوليءَ ۾ پيش ڪيو.<ref name="Smith1957">{{cite book |last=Smith |first=Wilfred Cantwell |title=Islam in Modern History |publisher=Princeton University Press |year=1957 |page=233 |oclc=397585 }}</ref><ref name="Hartung2014">{{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }}</ref> [[سيد ولي رضا نصر]] موجب مودودي جديد اسلامي احياءَ جي ابتدائي ۽ اهم نظرياتي معمارن مان هو. سندس لکڻين ۽ [[جماعت اسلامي]] جي تنظيمي سرگرمين سندس خيالن کي ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر وڏي مسلم دنيا تائين پهچايو؛ نصر سندس اثر جي جاگرافيائي دائري کي [[مراڪش]] کان [[ملائيشيا]] تائين پکڙيل قرار ڏئي ٿو.<ref name="Nasr1996Legacy">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 |doi=10.1093/oso/9780195096958.001.0001 }}</ref> مودودي جو اثر صرف سندس سياسي جماعت تائين محدود نہ رهيو. قرآن جي تفسير، حديث، اسلامي قانون، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم بابت سندس تصنيفون وڏي پيماني تي پڙهيون ويون. سندس ڪيترائي ڪتاب [[عربي]]، [[انگريزي]]، [[فارسي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيا، جنهن ڪري اردو کان ٻاهر به سندس فڪري اصطلاح ۽ دليل اسلامي تحريڪن ۽ علمي بحثن جو حصو بڻيا.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> === جديد اسلام پسنديءَ تي اثر === جديد تحقيق ۾ مودودي کي '''[[اسلام پسندي]]''' يا سياسي اسلام جي نظرياتي ارتقا جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام هڪ مڪمل نظام آهي، جنهن ۾ مذهب ۽ سياست کي الڳ نٿو ڪري سگهجي ۽ جنهن ۾ قانوني ۽ سياسي اقتدار آخرڪار خدا جي حاڪميت جي تابع آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> [[شير علي ترين]] مودودي کي ان فڪري رجحان جي اهم نظرياتي معمارن مان قرار ڏئي ٿو جنهن ۾ جديد قومي رياست جي سياسي مشينري کي مستند اسلامي قانوني نظام لاڳو ڪرڻ جو وسيلو سمجهيو ويو. ساڳئي وقت جديد scholarship اهو به ڏيکاري ٿي تہ مودودي جو فڪر رڳو روايتي اسلامي سياسي اصطلاحن جي بحالي نہ هو؛ هن ''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست'' ۽ ''نظام'' جهڙن جديد سياسي تصورن کي اسلامي اصطلاحن سان نئين ترتيب ۾ جوڙيو.<ref name="TareenMawdudi">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref><ref name="Hartung2014"/> اهڙيءَ طرح مودودي جي فڪر کي صرف ''مغربي جديديت جي رد'' طور سمجهڻ اڻپورو آهي. [[يان-پيٽر هارٽنگ]] جي تجزيي موجب مودودي مغربي سياسي ۽ فلسفيانه جديديت سان مقابلو ڪندي ساڳئي جديد دور جي ڪيترن نظرياتي تصورن کي اسلامي قالب ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو. ان لحاظ کان سندس اسلام پسندي جديديت جي مخالفت سان گڏ جديديت جي سياسي ٻوليءَ سان هڪ پيچيده لاڳاپو پڻ رکي ٿي.<ref name="Hartung2014"/> === پاڪستان === [[پاڪستان]] مودودي جي سياسي سرگرمين ۽ سندس فڪر جي عملي اثر جو سڀ کان اهم ميدان بڻيو. 1947ع کان پوءِ هن ۽ جماعت اسلاميءَ پاڪستان کي اسلامي آئين ۽ [[شريعت]] تي ٻڌل رياست بڻائڻ لاءِ منظم مهم هلائي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> پاڪستان ٺهڻ وقت ملڪ جي اسلامي يا سيڪيولر آئيني نوعيت بابت مڪمل اتفاق موجود نہ هو. مودودي انهن مذهبي سياسي مفڪرن ۾ شامل هو جيڪي رياست جي قانوني ۽ آئيني ڍانچي ۾ اسلام کي مرڪزي حيثيت ڏيڻ جو مطالبو ڪندا رهيا.<ref name="Jaffrelot2015">{{cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=439–480 |isbn=9780190235185 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190235185.003.0009 }}</ref> مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''حاڪميتِ الٰهي''' خاص اهميت رکي ٿي. [[محمد قاسم زمان]] موجب خدا جي حاڪميت جو تصور پاڪستاني اسلام پسند فڪر جي مرڪزي تصورن مان بڻيو، جنهن ۾ مودودي جو ڪردار انتهائي نمايان هو. ان تصور موجب آخري قانوني ۽ سياسي اختيار خدا جو آهي ۽ انساني قانونسازي قرآن ۽ سنت جي حدن اندر ٿيڻ گهرجي.<ref name="Zaman2018">{{cite book |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |chapter=Islamism and the Sovereignty of God |title=Islam in Pakistan: A History |publisher=Princeton University Press |year=2018 |pages=135–163 |isbn=9780691149226 |doi=10.23943/princeton/9780691149226.003.0005 }}</ref> ان جي باوجود، پاڪستان جي آئيني اسلامائيزيشن کي فقط مودودي يا جماعت اسلاميءَ جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو. [[عالمن]]، ٻين مذهبي جماعتن، مسلم ليگ جي سياستدانن ۽ مختلف اسلامي فڪري روايتن پڻ ملڪ جي اسلامي آئيني سڃاڻپ جي تشڪيل ۾ حصو ورتو.<ref name="Zaman2018"/><ref name="Jaffrelot2015"/> ==== جماعت اسلامي ==== مودودي جو سڀ کان واضح تنظيمي ورثو [[جماعت اسلامي]] آهي، جيڪا هن 1941ع ۾ قائم ڪئي. جماعت جو ابتدائي مقصد هڪ اهڙي منظم نظرياتي جماعت تيار ڪرڻ هو جنهن جا تربيت يافته ڪارڪن اسلامي اصولن مطابق سماج ۽ آخرڪار رياست جي تبديلي لاءِ ڪم ڪن.<ref name="Pervez2026">{{cite book |last=Pervez |first=Saulat |chapter=Sayyid Abul A'la al-Maududi and the Jama'at-e-Islami |editor1-last=Hamdeh |editor1-first=Emad |editor2-last=DeLong-Bas |editor2-first=Natana J. |title=The Oxford Handbook of Islamic Reform |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=416–432 |doi=10.1093/oxfordhb/9780197532805.013.55 }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ جماعت جا الڳ تنظيمي ڍانچا پاڪستان ۽ هندستان ۾ قائم ٿيا، جڏهن تہ بعد ۾ بنگلاديش ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ جماعت سان لاڳاپيل تحريڪون وجود ۾ آيون. پاڪستان ۾ جماعت مذهبي تحريڪ مان باقاعده سياسي جماعت جي صورت اختيار ڪئي ۽ چونڊن، آئيني سياست، شاگرد تنظيم، سماجي خدمتن ۽ عوامي مهمن ذريعي ڪم ڪرڻ لڳي.<ref name="Bokhari2013">{{cite book |last=Bokhari |first=Kamran |chapter=Jama'at-i Islami in Pakistan |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=574–586 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0006 }}</ref> جماعت پاڪستان جي سڀ کان منظم اسلام پسند سياسي تنظيمن مان هڪ رهي آهي، جيتوڻيڪ قومي چونڊن ۾ ان جي ووٽن ۽ پارلياماني سيٽن جو حصو گهڻو ڪري ان جي تنظيمي اثر کان گهٽ رهيو آهي. ان تضاد کي محقق جماعت جي مضبوط نظرياتي تنظيم ۽ ان جي نسبتاً محدود عوامي چونڊ مقبوليت جي فرق طور بيان ڪن ٿا.<ref name="Bokhari2013"/> ==== ضياءُ الحق جي اسلامائيزيشن ==== [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي حڪومت (1977ع–1988ع) دوران پاڪستان ۾ رياستي اسلامائيزيشن جي عمل ۽ جماعت اسلاميءَ وچ ۾ اهم سياسي لاڳاپا پيدا ٿيا. ضياءَ جي حڪومت [[زڪوات]] ۽ عشر جي سرڪاري نظام، سود کان پاڪ مالي قدمن، [[حدود آرڊيننس]] ۽ ٻين اسلامي قانوني قدمن کي اڳتي وڌايو.<ref name="Jaffrelot2015"/> انهن پاليسين مان ڪيترائي اهڙا موضوع هئا جن جي حمايت مودودي ۽ جماعت اسلامي اڳ ئي ڪندا رهيا هئا؛ تنهن هوندي بہ ضياءَ جي اسلامائيزيشن کي مودودي جي پروگرام جي سڌي يا مڪمل عملداري سمجهڻ صحيح نہ آهي. رياستي اقتدار، فوجي حڪومت جي سياسي ضرورتن، فقهي عالمن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي مطالبن پڻ ان عمل کي شڪل ڏني.<ref name="IslamicLeviathan">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Islamic Leviathan: Islam and the Making of State Power |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=9780195144260 }}</ref> ان دور ۾ جماعت اسلاميءَ جا ڪيترائي ڪارڪن ۽ همدرد رياستي ادارن، تعليم ۽ سياسي عمل ۾ وڌيڪ اثرائتا ٿيا. اهڙي طرح مودودي جي حياتيءَ ۾ مڪمل طور حاصل نہ ٿيل اسلامي رياست جو تصور سندس وفات کان پوءِ پاڪستان جي رياستي پاليسيءَ جي ڪجهه شعبن تي بالواسطه اثرانداز ٿيو.<ref name="Jaffrelot2015"/> === ڀارت ۽ بنگلاديش === ورهاڱي کان پوءِ مودودي پاڻ پاڪستان هليو ويو، پر سندس قائم ڪيل تحريڪ جو هندستاني حصو [[جماعت اسلامي هند]] جي صورت ۾ جاري رهيو. نئين سياسي حالتن ۾ هندستاني جماعت پنهنجي حڪمت عملي کي مسلمان اقليت جي مذهبي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن سان هم آهنگ ڪيو. اوڀر پاڪستان ۾ پڻ جماعت اسلامي منظم ٿي. 1971ع ۾ [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ پاڪستان جي ورهاڱي کان پوءِ بنگلاديش ۾ جماعت جي تاريخ شديد سياسي تڪرار جو موضوع بڻجي. تنهنڪري بنگلاديش ۾ مودودي جي فڪري اثر کي جماعت جي بعد واري سياسي تاريخ کان الڳ ڪري ڏسڻ ضروري آهي: مودودي جو فڪر تنظيم جو نظرياتي بنياد رهيو، پر بنگلاديشي جماعت جون بعد واريون سياسي پاليسيون مخصوص مقامي حالتن ۾ ٺهيون. === عرب دنيا ۽ اخوان المسلمين === مودودي جي اردو تصنيفن جا عربي ترجما سندس عالمي اثر وڌائڻ ۾ انتهائي اهم ثابت ٿيا. سندس اسلامي رياست، حاڪميتِ الٰهي، جاهليت، انقلاب ۽ اسلام کي مڪمل نظام سمجهڻ بابت خيالن کي عرب دنيا جي اسلام پسند حلقن ۾ پڙهيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> خاص طور [[مصر]] جي [[اخوان المسلمين]] سان لاڳاپيل مفڪرن ۾ مودودي جي تحريرن جي reception اهم رهي. هارٽنگ موجب سندس نظرياتي نظام کي وچ اوڀر، خاص طور مصري اخوان المسلمين جي فڪري حلقن ۾ قبول، ترجمو ۽ مقامي سياسي حالتن مطابق تبديل ڪيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> ==== سيد قطب ==== [[سيد قطب]] ۽ مودودي جي فڪري تعلق تي وڏي علمي ادب موجود آهي. ٻنهي وٽ اسلام کي مڪمل نظام، جديد جاهليت جي تنقيد ۽ خدا جي حاڪميت جي مرڪزيت جهڙا موضوع ملي سگهن ٿا. جديد تحقيق موجب مودودي جي 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي جي لکڻين ۾ الٰهي قانوني حاڪميت جو نظريو قطب جي آخري دور جي تحريرن کان اڳ ئي واضح صورت ۾ موجود هو.<ref name="TheonomicShift">{{cite book |chapter=Mawdudi and Qutb: The Theonomic Shift |title=Salafi Political Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |pages=164–239 |doi=10.1017/9781108850407.007 }}</ref> قطب انهن خيالن کي پنهنجي مصري، انقلابي ۽ قيد واري تجربي جي پسمنظر ۾ وڌيڪ مختلف ۽ ڪڏهن وڌيڪ سخت رخ ڏنو. تنهنڪري قطب کي صرف ''مودودي جو شاگرد'' يا سندس فڪر جي سادي نقل قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو؛ ٻنهي جي وچ ۾ اثر، ترجمي، مشترڪ اسلامي ذريعن ۽ الڳ سياسي تجربن جو پيچيده تعلق هو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> قطب جي بعد واري لکڻين، خاص طور حاڪميت ۽ جاهليت جي تشريح، 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه [[سلفي جهاديت|شدت پسند سلفي]] حلقن تي اثر وڌو. ان ڪري مودودي کان قطب ۽ پوءِ هر جديد جهادي تنظيم تائين سڌي فڪري لڪير ٺاهڻ تاريخي طور حد کان وڌيڪ سادو نتيجو ٿيندو؛ بعد واريون تحريڪون انهن تصورن کي نون سياسي ۽ فقهي معنائن ۾ استعمال ڪنديون رهيون.<ref name="TheonomicShift"/> === ايران === مودودي جون تحريرون [[ايران]] ۾ پڻ فارسي ترجمن ذريعي پهتيون. ويهين صديءَ ۾ اردو کان فارسي ترجمي جي وسيع فڪري عمل ۾ سندس ڪتاب به شامل هئا ۽ ايراني اسلامي سياسي حلقن ۾ پڙهيا ويندا هئا.<ref name="IranTranslation">{{cite journal |title=From Persianate Cosmopolis to Persianate Modernity: Translating from Urdu to Persian in Twentieth-Century Iran and Afghanistan |journal=Iranian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> [[روح الله خميني]] ۽ مودودي جي سڌي فڪري تعلق بابت محققن ۾ اختلاف آهي. ٻنهي 1963ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ملاقات ڪئي ۽ سياسي معاملن تي ڳالهه ٻولهه ڪئي هئي؛ 1979ع ۾ خميني جي ايران واپسيءَ کان اڳ سندس نمائندن مودودي سان پاڪستان ۾ ملاقات پڻ ڪئي.<ref name="IranTranslation"/> پر ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ تہ خميني جو اسلامي حڪومت وارو نظريو سڌي طرح مودودي کان ورتل هو، علمي اتفاق ناهي. ايراني انقلاب جي مؤرخ [[سعيد امير ارجمند]] اهڙي سڌي نظرياتي اثر تي شڪ ظاهر ڪيو آهي؛ ساڳئي وقت تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جون عربي ۽ فارسي ترجمو ٿيل لکڻيون خميني جي ڪيترن حامين ۾ پڙهيون وينديون هيون ۽ 1979ع جي انقلاب جي سياسي ٻولي ۽ نعرن تي سندس اصطلاحن جو ڪجهه اثر پيو.<ref name="IranTranslation"/> ان ڪري مودودي ۽ ايراني انقلاب جي لاڳاپي کي '''فڪري اثر ۽ اصطلاحي مشابهت''' جي سطح تي بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي، نہ تہ خميني جي [[ولايت فقيه]] واري نظريي کي مودودي مان نڪتل قرار ڏيڻ. === ترڪي === [[ترڪي]] ۾ مودودي جو نالو عام طور '''Mevdudi''' جي صورت ۾ لکيو ويو. 1960ع واري ڏهاڪي کان سندس تصنيفن جا ترڪي ترجما تيزيءَ سان شايع ٿيڻ شروع ٿيا ۽ ڪجهه سالن اندر سندس اهم لکڻين جو وڏو حصو ترڪي پڙهندڙن لاءِ موجود ٿي ويو.<ref name="Vomel2022">{{cite book |last=Vömel |first=Jan-Markus |chapter=Global Intellectual Transfers and the Making of Turkish High Islamism, c. 1960–1995 |title=The Turkish Connection: Global Intellectual Histories of the Late Ottoman Empire and Republican Turkey |publisher=De Gruyter |year=2022 |page=256 }}</ref> انهن ترجمن مودودي کي ترڪي جي اسلامي فڪري حلقن ۾ سڃاتل شخصيت بڻايو. تنهن هوندي بہ ترڪي جي اسلام پسند سياست پنهنجي عثماني ورثي، جمهوريه جي سيڪيولر نظام ۽ مقامي مذهبي تحريڪن مان پڻ ٺهي، تنهنڪري ان کي مودودي جي فڪر جو سادو تسلسل قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Vomel2022"/> === ڏکڻ اوڀر ايشيا === مودودي جو اثر [[ملائيشيا]]، [[انڊونيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين مسلم سماجن تائين پڻ پهتو. سندس ڪتابن جا ترجما، اسلامي شاگرد تحريڪون ۽ بين الاقوامي اسلامي تنظيمي رابطا سندس فڪر جي منتقلي جا اهم وسيلا بڻيا.<ref name="Nasr1996Legacy"/> خاص طور تعليم يافته مسلمان نوجوانن ۾ اسلام کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام طور ڏسڻ، اسلامي رياست، اخلاقي اصلاح ۽ منظم دعوتي تحريڪ جا تصور مودودي جي تحريرن وسيلي گردش ۾ آيا. پر انهن ملڪن ۾ سندس فڪر کي مقامي سياسي ۽ مذهبي روايتن مطابق تبديل ڪري قبول ڪيو ويو؛ ان ڪري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي اسلامي تحريڪن کي جماعت اسلاميءَ جون سڌيون نقلون سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> === اسلامي معاشيات ۽ بئنڪنگ === مودودي جديد '''[[اسلامي معاشيات]]''' جي ابتدائي نظرياتي ليکڪن مان پڻ شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ بعد ۾ شايع ٿيل ''Economic System of Islam'' ۾ سود جي خاتمي، زڪوات، ملڪيت جي حق، معاشي انصاف ۽ سرمائي ۽ محنت جي تعلق بابت خيال پيش ڪيا ويا. اسلامي معاشيات بابت بعد واري ادب ۾ سندس اهم اثر خاص طور [[ربا]] کي جديد بئنڪ جي هر قسم جي مقرر سود سان ڳنڍڻ ۽ سود کان پاڪ مالي نظام کي اسلامي رياست جي لازمي حصي طور پيش ڪرڻ ۾ ڏٺو ويو آهي.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |year=2004 |volume=94 |issue=2 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> هن سودي قرض جي متبادل طور نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت تي ٻڌل سرمائيڪاريءَ جي حمايت ڪئي. بعد واري اسلامي بئنڪنگ صنعت ۾ اهڙا تصور اهم ٿيا، جيتوڻيڪ جديد اسلامي بئنڪن جا عملي مالي اوزار مودودي جي اصل تجويزن کان گهڻو وڌيڪ پيچيده آهن. مودودي کي جديد اسلامي معاشيات جو اڪيلو باني قرار ڏيڻ بہ درست نہ ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ ساڳئي دور ۽ ان کان پوءِ ٻين مسلمان معاشيات دانن ۽ فقيهن پڻ هن شعبي جي نظرياتي ۽ عملي تعمير ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004"/> === قرآن جي تفسير تي اثر === مودودي جو سڀ کان وسيع پڙهيو ويندڙ علمي ڪم '''[[تفہيم القرآن]]''' آهي. هي اردو تفسير تقريباً ٽيهن سالن جي عرصي ۾ تيار ٿيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ قرآن جي روايتي تفسير سان گڏ جديد سماجي، سياسي ۽ اخلاقي مسئلن بابت تشريح شامل ڪئي وئي. ''تفہيم القرآن'' جو انداز خاص طور جديد تعليم يافته عام پڙهندڙ کي سامهون رکي تيار ڪيو ويو هو. مودودي آيتن جي لغوي ۽ تاريخي وضاحت سان گڏ انهن مان سماجي ۽ سياسي اصول اخذ ڪندو هو. سندس سليس اردو ۽ منظم استدلال سبب هي تفسير ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي پڙهيو ويو ۽ ٻين ٻولين ۾ پڻ ترجمو ٿيو.<ref name="Mir2026"/> ان جي تفسيرن تي اختلاف پڻ رهيا آهن. روايتي عالمن مان ڪن سندس سياسي اصطلاحن ۽ قرآن جي ڪجهه بنيادي لفظن—جهڙوڪ ''الهٰ''، ''رب''، ''دين'' ۽ ''عبادت''—جي سياسي ۽ حاڪميت سان ڳنڍيل تشريح تي تنقيد ڪئي. ان جي باوجود، انهن اصطلاحن بابت سندس تشريح جديد اسلام پسند فڪر جي لغت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Hartung2014"/> === بعد وارين اسلام پسند ۽ شدت پسند تحريڪن تي اثر === مودودي جي فڪر جو سڀ کان تڪراري ورثو ان جو بعد وارين اسلام پسند ۽ ڪجهه شدت پسند تحريڪن سان تعلق آهي. جديد مطالعي ۾ کيس [[حسن البنا]] ۽ [[سيد قطب]] سان گڏ ويهين صديءَ جي اسلام پسند فڪر جي اهم canonical ليکڪن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="PrincetonIslamist">{{cite book |editor1-last=Euben |editor1-first=Roxanne L. |editor2-last=Zaman |editor2-first=Muhammad Qasim |title=Princeton Readings in Islamist Thought: Texts and Contexts from al-Banna to Bin Laden |publisher=Princeton University Press |year=2009 |pages=79–106 }}</ref> سندس '''حاڪميتِ الٰهي'''، اسلامي نظام، جاهليت ۽ اسلامي انقلاب جهڙا تصور بعد جي مختلف تحريڪن ۾ ٻيهر استعمال ٿيا. خاص طور سيد قطب جي ذريعي انهن مان ڪجهه تصورن جو اثر بعد ۾ پيدا ٿيندڙ وڌيڪ سخت گير تحريڪن تائين پهتو.<ref name="TheonomicShift"/> پر هتي هڪ اهم تاريخي فرق ضروري آهي: مودودي پاڻ منظم جماعت، ڊگهي مدي واري اخلاقي ۽ تعليمي تربيت، ۽ وڏي حد تائين آئيني سياسي عمل کي سماجي تبديليءَ جو طريقو سمجهندو هو. هن پاڪستان ۾ پنهنجي جماعت کي حڪومت جي سخت دٻاءَ باوجود مسلسل ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل نہ ڪيو. تنهنڪري هر اهڙي بعد واري تنظيم جيڪا سندس اصطلاح استعمال ڪري، ان جي حڪمت عملي يا تشدد کي سڌو مودودي ڏانهن منسوب ڪرڻ تاريخي لحاظ کان درست ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> ان جي ابتڙ، سندس لکڻين ۾ عالمي اسلامي نظام، غير اسلامي سياسي حاڪميت جي خاتمي ۽ جهاد بابت اهڙا نظرياتي عنصر ضرور موجود آهن جن کي بعد وارين وڌيڪ انقلابي تحريڪن پنهنجي مخصوص حالتن مطابق نئين معنيٰ ڏني. ان ڪري scholarship ۾ سندس ورثي بابت ٻنهي پاسن—'''آئيني جماعت سازي''' ۽ '''انقلابي اسلامي نظريي'''—کي گڏ پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> === فڪري اثر جو خلاصو === مودودي جي عالمي اثر کي هيٺين ريت اختصار سان ڏيکاري سگهجي ٿو: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#274c77; color:white;" | ميدان ! style="background:#3a6ea5; color:white;" | بنيادي تصور يا ڪم ! style="background:#6096ba; color:white;" | بعد وارو اثر ! style="background:#a3cef1;" | اهم علائقو |- | سياسي فڪر | حاڪميتِ الٰهي، اسلامي رياست، اسلامي جمهوريت | جديد اسلام پسند سياسي نظريي جي تشڪيل | ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر |- | تنظيمي سياست | [[جماعت اسلامي]] | نظرياتي ڪارڪنن تي ٻڌل اسلامي سياسي جماعت جو نمونو | پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش |- | قرآن جي تفسير | ''[[تفہيم القرآن]]'' | جديد سماجي ۽ سياسي رخ رکندڙ قرآن فهم | ڏکڻ ايشيا ۽ ترجمن وسيلي ٻيا ملڪ |- | اسلامي معاشيات | ربا جي خاتمي ۽ اسلامي معاشي نظام | اسلامي معاشيات ۽ سود کان پاڪ بئنڪنگ جي بحثن تي اثر | پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا |- | عرب اسلام پسندي | حاڪميت، جاهليت، انقلاب ۽ نظام | [[سيد قطب]] سميت اسلام پسند فڪري حلقن ۾ قبول ۽ نئين تشريح | مصر ۽ عرب دنيا |- | ايران | اسلامي حڪومت ۽ مغربي سياسي نظام جي تنقيد | فارسي ترجما ۽ انقلابي اسلامي سياسي ٻوليءَ تي محدود/بحث هيٺ اثر | ايران |- | ترڪي | اسلام کي مڪمل نظام طور پيش ڪرڻ | 1960ع کان پوءِ اسلام پسند فڪري حلقن ۾ ترجما ۽ مطالعو | ترڪي |- | عالمي اسلامي احياءُ | دين کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام سمجهڻ | مختلف اسلامي تحريڪن طرفان مقامي حالتن مطابق قبول ۽ تبديلي | آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين |} === علمي جائزو === مودودي بابت جديد علمي جائزو هڪ رخ وارو ناهي. سندس حامين لاءِ هو اسلامي فڪر جي تجديد ڪندڙ، قرآن جو مفسر ۽ جديد حالتن ۾ اسلامي سماجي نظام جي تشريح ڪندڙ مفڪر آهي. سياسي اسلام جي تاريخ پڙهندڙ ڪيترن محققن لاءِ هو جديد اسلام پسنديءَ جو بنيادي نظرياتي معمار آهي، جڏهن تہ نقادن سندس نظرياتي رياست، مذهبي اقليتن، عورتن، سياسي پليورلزم ۽ حاڪميت بابت تصورن کي جديد برابر شهريت ۽ لبرل جمهوريت سان تڪرار ۾ ڏٺو آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/><ref name="Hartung2014"/> انهيءَ ڪري سندس تاريخي اهميت ڪنهن هڪ سياسي نتيجي ۾ نہ، پر ان ڳالهه ۾ پڻ آهي تہ هن ويهين صديءَ ۾ اسلام بابت بحث جي ٻولي تبديل ڪرڻ ۾ حصو ورتو. ''اسلامي رياست''، ''اسلامي انقلاب''، ''اسلامي نظامِ حيات'' ۽ خدا جي سياسي حاڪميت جهڙا تصور سندس لکڻين وسيلي وڏي مسلم عوامي ۽ سياسي بحث ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري ويا.<ref name="Nasr1996Legacy"/><ref name="Pervez2026"/> سندس اثر جي پائيداريءَ جو هڪ سبب سندس لکڻين جو انداز پڻ هو. هن پيچيده مذهبي ۽ سياسي دليلن کي نسبتاً سليس اردو ۾ پيش ڪيو، جنهن ڪري اهي رڳو روايتي عالمن بدران جديد تعليم يافته مسلمانن تائين به پهتا. سندس تحريرون سندس حياتيءَ کان پوءِ به ترجمن، جماعت اسلاميءَ جي ادارن ۽ ٻين اسلامي تحريڪن وسيلي گردش ۾ رهيون آهن.<ref name="Mir2026"/> 2026ع ۾ شايع ٿيل ''آڪسفورڊ ھينڊبڪ آف اسلامڪ ريفارم'' پڻ مودودي کي جديد اسلامي اصلاح ۽ احياءَ جي اهم شخصيتن ۾ شامل ڪري ٿو ۽ سندس عالمي اثر کي سندس وسيع تصنيفي ڪم، خدا جي حاڪميت جي نظريي ۽ هڪ پائيدار تنظيم ــ جماعت اسلامي ــ جي قيام سان ڳنڍي ٿو.<ref name="Pervez2026"/> == آخري زندگي، بيماري ۽ وفات == مودودي پنهنجي زندگيءَ جي وڏي حصي دوران گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت خاص طور خراب رهي ۽ هو وقت بوقت بستري تائين محدود رهيو؛ 1969ع ۾ علاج لاءِ [[برطانيا]] پڻ ويو.<ref name="Nasr1996p127">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1972ع ۾ هن [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي معاملن تي راءِ ڏيڻ ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. سندس آخري دور ۾ صحت جا مسئلا وڌندا ويا.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1979ع ۾ سندس پراڻي گردن جي بيماري وڌيڪ سنگين ٿي ۽ دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس هڪ پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيو يارڪ]] جي هڪ اسپتال ۾ داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="Nasr1996p127"/> مودودي 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 75 سال هئي.<ref name="Tareen2011">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو، جتي وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> [[File:Grave maududi.jpg|thumb|مودودي جي قبر، [[اڇرا]]، [[لاهور]]]] سندس جنازي نماز سان لاڳاپيل تقريبن ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهو شريڪ ٿيا. [[يوسف القرضاوي]] سندس جنازي نماز پڙهائيندڙ مشهور عالمن مان هو.<ref>{{cite web |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |url=https://dailypakistan.com.pk/02-Oct-2014/149195 |website=Daily Pakistan |date=2 October 2014 |access-date=7 October 2026 }}</ref> == اعزاز == مودودي کي 1979ع ۾ [[King Faisal International Prize|شاهه فيصل عالمي انعام]] جي اسلامي خدمتن واري شعبي جو انعام ڏنو ويو. اهو سندس زندگيءَ جي آخري سال ۾ ملندڙ اهم بين الاقوامي اعزازن مان هو. == تصنيفي ڪم == مودودي هڪ انتهائي گهڻو لکندڙ مصنف، صحافي، مفسر ۽ سياسي مفڪر هو. سندس لکڻيون قرآن جي تفسير، [[حديث]] ۽ [[سنت]]، علمِ ڪلام، اسلامي قانون، اخلاق، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم سميت ڪيترن ئي شعبن تي پکڙيل آهن.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> سندس لکڻين جو بنيادي گڏيل موضوع اسلام کي هڪ مڪمل ۽ باهمي طور ڳنڍيل '''نظامِ حيات''' طور پيش ڪرڻ هو. [[مستنصر مير]] موجب مودودي مختلف علمي شعبن تي لکندي به انهن کي هڪ ئي وسيع تصور سان ڳنڍيو: اسلام فرد جي عقيدي ۽ عبادت تائين محدود نه، پر اخلاقي، سماجي، اقتصادي ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ پڻ هڪ جامع نظام آهي.<ref name="Mir2026"/> مودودي پنهنجي لکڻين لاءِ بنيادي طور [[اردو]] استعمال ڪئي. سندس ڪيترائي مضمون پهرين سندس رسالي ''ترجمان القرآن'' ۾ قسطن جي صورت ۾ ڇپيا ۽ بعد ۾ ڪتابن جي صورت ۾ شايع ٿيا. سندس اهم ڪتابن مان گهڻن جا [[عربي]]، [[انگريزي]] ۽ ٻين اسلامي ۽ مغربي ٻولين ۾ ترجما ٿيا.<ref name="MirLife2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Introduction: Mawdudi’s life, personality, and works |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=1–18 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0001 }}</ref> سندس سليس ۽ عام پڙهندڙ لاءِ نسبتاً رسائي لائق اردو سندس فڪر جي ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[شير علي ترين]] موجب سندس اهم لکڻين جا انگريزيءَ ۾ ۽ ڪيترن جا عربي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجما ٿيا، جڏهن تہ ''تفہيم القرآن'' ڏکڻ ايشيا اندر ۽ ان کان ٻاهر پڻ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name="Tareen2011"/> === تفهيم القرآن === {{main|تفهيم القرآن}} مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف '''''[[تفهيم القرآن]]''''' آهي، جيڪا قرآن جو اردو ترجمو ۽ گهڻ-جلدي تفسير آهي. هن ان تي لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين ڪم ڪيو ۽ 1972ع ۾ ان کي مڪمل ڪيو.<ref name="Mir2026"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ آيتن جي ترجمي ۽ تشريح سان گڏ سورتن جو تاريخي پسمنظر، موضوعاتي تعارف، سماجي ۽ سياسي مسئلن بابت بحث ۽ مختلف هنڌن بابت وضاحتي مواد شامل آهي. مودودي قرآن کي جديد پڙهندڙ لاءِ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪندي ان جي هدايت کي انفرادي ۽ اجتماعي زندگي ٻنهي سان ڳنڍيو.<ref name="MirDomains2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Domains of thought and action |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=57–144 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0003 }}</ref> هي تفسير بعد ۾ مختلف ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ مودودي جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="Tareen2011"/> === الجهاد في الاسلام === مودودي جي ابتدائي اهم تصنيف '''''الجهاد في الاسلام''''' هئي. هن ان تي ڪم 1920ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيو؛ ان جو مواد پهرين قسطن ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. ڪتاب ۾ مودودي اسلامي قانون ۽ تاريخ جي تناظر ۾ جنگ، امن ۽ جهاد بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو. هي تصنيف سندس شروعاتي فڪري شهرت جو اهم سبب بڻي ۽ بعد جي لکڻين ۾ اسلامي سياسي نظام، رياست ۽ جهاد بابت سندس خيالن جي تشڪيل لاءِ پڻ اهم رهي.<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Jamal |title=Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām: A Neglected Document |journal=Zeitschrift für Religionswissenschaft |year=2009 |volume=17 |issue=1 |pages=61–84 |doi=10.1515/zfr.2009.17.1.61 }}</ref> === پرده === '''''پرده''''' ۾ مودودي عورتن ۽ مردن جي سماجي تعلق، لباس، حجاب، خاندان ۽ صنفي اختلاط بابت پنهنجا نظريا تفصيل سان بيان ڪيا. هي ڪتاب سندس سماجي فڪر جي اهم تصنيفن مان آهي، پر عورتن جي سماجي ۽ سياسي ڪردار بابت ان ۾ پيش ڪيل خيال جديد دور ۾ تنقيد ۽ بحث جو موضوع پڻ رهيا آهن. === اسلامي قانون ۽ دستور === '''''Islamic Law and Constitution''''' جي نالي سان انگريزيءَ ۾ مشهور لکڻين جي مجموعي ۾ مودودي اسلامي رياست، شريعت، قانونسازي، حاڪميت، خلافت، جمهوريت، اقليتن ۽ آئين بابت پنهنجا سياسي ۽ قانوني تصور بيان ڪيا. سندس جديد '''اسلامي رياست''' واري تصور کي سمجهڻ لاءِ هي سندس اهم ترين سياسي تصنيفن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> === خلافت ۽ ملوڪيت === '''''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]''''' مودودي جي تاريخي ۽ سياسي طور سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل ڪتابن مان آهي. ان ۾ هن ابتدائي اسلامي خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن سياسي تبديليءَ جو تنقيدي جائزو ورتو. ڪتاب خاص طور پهرين مسلمان حڪمرانن کان پوءِ اسلامي سياسي اقتدار جي نوعيت بابت بحث سبب مختلف مذهبي عالمن وچ ۾ اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="MirDomains2026"/> === قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون === '''''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون''''' ۾ مودودي قرآن جي چئن اصطلاحن ــ '''الهٰ، رب، عبادت ۽ دين''' ــ جي تشريح ڪئي. هن انهن لفظن کي رڳو محدود مذهبي معنائن ۾ نه، پر اقتدار، اطاعت ۽ زندگيءَ جي مجموعي نظام سان پڻ ڳنڍيو. اهي تشريحون سندس سياسي-مذهبي فڪر جي اهم بنيادن مان بڻيون، جيتوڻيڪ ٻين اسلامي عالمن سندس ڪجهه تعبيرن سان اختلاف پڻ ڪيو آهي.<ref name="MirThemes2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Central themes of Mawdudi’s writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=19–56 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0002 }}</ref> == چونڊ ڪتابيات == مودودي جي لکڻين جو تعداد تمام وڏو آهي ۽ مختلف ڇاپن، مجموعن ۽ ترجمن ۾ ڪتابن جا عنوان ڪڏهن مختلف صورتن ۾ ڏنا ويا آهن. سندس اهم تصنيفن مان هيٺيان شامل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#264653;color:white;" | تصنيف ! style="background:#2a9d8f;color:white;" | موضوع ! style="background:#457b9d;color:white;" | مختصر وضاحت |- | ''[[تفهيم القرآن]]'' | قرآن جي تفسير | گهڻ-جلدي اردو ترجمو ۽ تفسير؛ مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف |- | ''الجهاد في الاسلام'' | جهاد، جنگ ۽ سياسي نظريو | سندس ابتدائي اهم تصنيفن مان؛ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ لکڻ شروع ڪيائين |- | ''دينيّات'' / ''Towards Understanding Islam'' | اسلام جو تعارف | اسلام جي بنيادي عقيدن، عبادتن ۽ نظامِ زندگيءَ جو عام پڙهندڙ لاءِ تعارف |- | ''پردہ'' | عورت، خاندان ۽ سماج | حجاب، صنفي تعلقن ۽ اسلامي سماجي نظام بابت سندس نظريا |- | ''اسلامي قانون ۽ دستور'' | قانون ۽ سياست | اسلامي رياست، شريعت، آئين، حاڪميت ۽ قانونسازي |- | ''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]'' | اسلامي سياسي تاريخ | خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن تبديليءَ جو تنقيدي مطالعو |- | ''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون'' | قرآني اصطلاح | الهٰ، رب، عبادت ۽ دين جي مودودي واري تشريح |- | ''اسلامي نظامِ زندگي'' | سماجي ۽ سياسي فڪر | اسلام کي جامع نظامِ حيات طور بيان ڪندڙ تحريرون |- | ''اسلام جو معاشي نظام'' | [[اسلامي معاشيات]] | ملڪيت، ربا، زڪوات، سرمائي ۽ معاشي انصاف بابت بحث |- | ''اسلامي رياست'' | سياسي نظريو | اسلامي حڪومت ۽ رياست جي اصولن بابت تحريرون |- | ''تجديد و احياءِ دين'' | اسلامي تجديد | اسلامي تاريخ ۾ مجدد ۽ تجديد جي تصور بابت بحث |- | ''سنت جي آئيني حيثيت'' | حديث ۽ سنت | اسلامي قانون ۽ ديني حجت طور سنت جي حيثيت جو دفاع |- | ''رسائل و مسائل'' | مختلف مذهبي موضوع | مختلف سوالن جي جوابن ۽ فڪري مضمونن جا مجموعا |- | ''سيرت سرور عالم'' | [[محمد|محمد ﷺ]] جي سيرت | پيغمبر اسلام جي زندگي ۽ پيغام بابت تصنيف |} === انگريزي ترجمن ۾ مشهور ڪتاب === سندس ڪيترين تصنيفن جا انگريزي ترجما مختلف عنوانن هيٺ شايع ٿيا آهن، جن ۾ هي شامل آهن: * ''Towards Understanding Islam'' * ''Purdah and the Status of Woman in Islam'' * ''The Islamic Law and Constitution'' * ''Let Us Be Muslims'' * ''The Islamic Way of Life'' * ''A Short History of the Revivalist Movement in Islam'' * ''Human Rights in Islam'' * ''Four Basic Qur'anic Terms'' * ''The Process of Islamic Revolution'' * ''Unity of the Muslim World'' * ''The Moral Foundations of the Islamic Movement'' * ''Economic System of Islam'' * ''The Road to Peace and Salvation'' * ''The Qadiani Problem'' * ''The Question of Dress'' * ''The Rights of Non-Muslims in Islamic State'' * ''Caliphate and Kingship'' * ''Islamic Law and its Introduction in Pakistan'' * ''Khutabat: Fundamentals of Islam'' == چونڊ زماني وار خاڪو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#283618;color:white;" | سال ! style="background:#606c38;color:white;" | واقعو |- | 1903ع | [[اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ ڄائو |- | 1918ع | صحافت سان عملي وابستگي شروع ڪئي |- | 1920ع | جبلپور جي روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو |- | 1920ع وارو ڏهاڪو | دهليءَ ۾ صحافت ۽ ديني مطالعي سان لاڳاپيل رهيو |- | 1927ع | ''الجهاد في الاسلام'' لکڻ ۽ شايع ڪرائڻ جو ابتدائي سلسلو شروع ٿيو |- | 1932ع–1933ع | ''ترجمان القرآن'' سان سندس ڊگهي ادارت ۽ فڪري سرگرميءَ جو دور شروع ٿيو |- | 1938ع | [[پٺاڻ ڪوٽ]] ويجهو دارالاسلام منصوبي سان وابسته ٿيو |- | 1941ع | [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو |- | 1942ع | ''[[تفهيم القرآن]]'' تي ڪم شروع ڪيو |- | 1947ع | ورهاڱي کان پوءِ پاڪستان منتقل ٿيو |- | 1948ع | پاڪستان ۾ اسلامي آئين ۽ رياست لاءِ مهم؛ بعد ۾ گرفتار ٿيو |- | 1953ع | احمديه مخالف تحريڪ جي پسمنظر ۾ فوجي عدالت موت جي سزا ٻڌائي؛ سزا بعد ۾ عمر قيد ۾ تبديل ۽ پوءِ ختم ڪئي وئي |- | 1964ع | جماعت اسلامي خلاف حڪومتي ڪارروائي دوران ٻيهر قيد ٿيو |- | 1972ع | ''تفهيم القرآن'' مڪمل ڪيو؛ جماعت اسلاميءَ جي امير جي عهدي تان پڻ الڳ ٿيو |- | 1979ع | [[شاهه فيصل عالمي انعام]] حاصل ڪيو |- | 22 سيپٽمبر 1979ع | [[بفيلو، نيو يارڪ]]، آمريڪا ۾ وفات |- | 1979ع | [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ دفن ڪيو ويو |} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }} * {{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }} * {{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }} * {{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }} == پڻ ڏسو == * [[جماعت اسلامي]] * [[جماعت اسلامي پاڪستان]] * [[اسلام پسندي]] * [[اسلامي رياست]] * [[اسلامي احياءُ]] * [[اسلامي معاشيات]] * [[تفهيم القرآن]] * [[خلافت ۽ ملوڪيت]] * [[سيد قطب]] * [[محمد اقبال]] == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Abul A'la Maududi}} {{Wikiquote}} == حوالا == {{Reflist}} {{Authority control}} karujk5ffp2vqlyo8m9kx76s42hg4vb 417610 417609 2026-10-06T22:06:19Z Intisar Ali 8681 417610 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ ۽ جماعت اسلامي جو باني (1903–1979)}} {{Infobox religious biography | name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | image = أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg | caption = سيد ابوالاعلى مودودي | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | birth_name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | birth_date = {{Birth date|1903|9|25|df=y}} | birth_place = [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1979|9|22|1903|9|25|df=y}} | death_place = [[بفيلو، نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]] | resting_place = [[اڇرا]]، [[لاهور]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | occupation = اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ، صحافي، مفسر ۽ سياسي اڳواڻ | notable_works = ''[[تفہيم القرآن]]''، ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' | known_for = [[جماعت اسلامي]] جو قيام، اسلامي سياسي فڪر | movement = [[جماعت اسلامي]] | founder = [[جماعت اسلامي]] | awards = [[شاهه فيصل عالمي انعام]]، 1979ع }} '''سيد ابو الاعلىٰ مودودي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Abul A'la Maududi}} (25 سيپٽمبر 1903ع – 22 سيپٽمبر 1979ع) ننڍي کنڊ جو اسلامي عالم، قرآن جو مفسر، صحافي، ليکڪ، سياسي مفڪر ۽ [[جماعت اسلامي]] جو باني هو.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-509695-8 }}</ref> هن ويهين صديءَ ۾ اسلام کي رڳو شخصي عقيدي يا عبادتن جي دائري بدران سماجي، سياسي، قانوني ۽ معاشي نظام طور بيان ڪرڻ لاءِ هڪ منظم فڪري خاڪو پيش ڪيو. جديد تحقيق ۾ کيس جديد اسلامي احياءَ ۽ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم ترين نظريه سازن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009230438 |isbn=9781009230438 }}</ref> مودودي جي لکڻين ۾ [[قرآن جي تفسير]]، حديث، اسلامي قانون، سياست، معيشت، سماج، اخلاق، قومپرستي، سيڪيولرزم، عورتن جي سماجي حيثيت ۽ اسلامي رياست جهڙا موضوع شامل آهن. سندس سڀ کان وڏي علمي تصنيف اردو تفسير ''[[تفہيم القرآن]]'' آهي، جڏهن تہ ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' ۽ ٻيا ڪيترائي ڪتاب پڻ سندس مشهور تصنيفن ۾ شامل آهن.<ref name="Nasr1996"/> سندس تحريرون اردو مان عربي، انگريزي، بنگالي، هندي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيون ۽ سندس فڪر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ٻين مسلم معاشرن جي اسلامي احيائي تحريڪن تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Nasr1996"/> 26 آگسٽ 1941ع تي مودودي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو پاڪستان آيو ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي ذريعي ملڪ جي آئين ۽ رياستي نظام کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي اصولن تي قائم ڪرڻ جي سياسي مهم هلائيندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> سندس سياسي ۽ مذهبي نظرين جا ڪيترائي پهلو—خاص ڪري اسلامي رياست، حاڪميت، جمهوريت، عورتن، غير مسلم شهرين، جهاد ۽ اسلامي قانون بابت موقف—علمي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Iqtidar2026"/> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul Ala'a Al-Mowdoodi |url=https://kingfaisalprize.org/ar/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |publisher=King Faisal Foundation |access-date=7 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == ابو الاعلىٰ مودودي 25 سيپٽمبر 1903ع تي [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، ان وقت جي نوابي [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ پيدا ٿيو.<ref name="KFP1979"/> سندس خاندان دهليءَ جي اشرافيه سان تاريخي نسبت رکندڙ سيد خاندان هو.<ref name="Qasmi2017">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |editor-last1=Qasmi |editor-first1=Ali Usman |editor-last2=Robb |editor-first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |doi=10.1017/9781108628012 }}</ref> مودودي پنهنجي دور جي ڪيترن روايتي عالمن جي ابتڙ ڪنهن هڪ مدرسي جي باقاعده ڊگهي نصابي تعليم مان فارغ ٿيل عالم نه هو. سندس تعليم جو وڏو حصو گهر، ذاتي مطالعي ۽ مختلف استادن وٽ حاصل ڪيل تعليم تي ٻڌل هو. ان هوندي به هن عربي، فارسي ۽ اسلامي علوم جو مطالعو ڪيو ۽ بعد ۾ قرآن، حديث، فقه ۽ جديد سياسي فڪر بابت وسيع لکڻيون ڪيون. مورخ علي عثمان قاسمي موجب، مدرسي جي روايتي رسمي تربيت نه هئڻ باوجود مودودي ڪلاسيڪي اسلامي روايت سان گڏ جديد مغربي سياسي فڪر جي به قابل ذڪر ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> سندس والد سيد احمد حسن مودودي وڪالت سان وابسته هو ۽ مذهبي رجحان رکندو هو. ابتدائي عمر ۾ مودودي کي گهر ۾ عربي، فارسي، قرآن ۽ اسلامي تعليم ڏني وئي. سندس رسمي تعليم گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي؛ والد جي بيماري ۽ پوءِ خاندان جي معاشي حالتن سبب نوجوان مودودي کي نسبتاً ننڍي عمر ۾ عملي زندگي اختيار ڪرڻي پئي.<ref name="Nasr1996"/> == صحافتي زندگي == مودودي جي عملي زندگيءَ جي شروعات بنيادي طور [[صحافت]] سان ٿي، ۽ اهو تجربو سندس بعد واري لکڻيءَ جي اسلوب ۽ سياسي فڪر تي نمايان اثرانداز ٿيو. قاسمي موجب، مسجد يا مدرسي سان مستقل وابستگي بدران صحافت مان ڪيريئر شروع ڪرڻ کيس هندستان جي آئيني مستقبل، مسلمانن جي سياسي نمائندگي، هندو-مسلم لاڳاپن ۽ برطانوي اقتدار کان پوءِ ممڪن سياسي نظام بابت هلندڙ بحثن سان سڌي واقفيت ڏني.<ref name="Qasmi2017"/> نوجوانيءَ ۾ هن مختلف اخبارن سان ڪم ڪيو. 1918ع ڌاري سندس صحافتي زندگي شروع ٿي ۽ پوءِ هو جبلپور مان نڪرندڙ روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو. بعد ۾ دهليءَ ۾ مسلمان صحافت سان ڪم ڪيائين. هن ''مسلم'' ۽ پوءِ [[جمعيت علماءِ هند]] سان لاڳاپيل اخبار ''الجمعية'' جي ادارت پڻ ڪئي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Qasmi2017"/> صحافت مودودي لاءِ رڳو پيشو نه رهي؛ اها سندس سياسي ۽ مذهبي خيالن جي تشڪيل جو اهم ذريعو بڻجي وئي. سندس تحرير جو انداز روايتي عالماڻي نثر کان نسبتاً مختلف، سڌو ۽ عام پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ جوڳو هو. ان وسيلي هو پيچيده مذهبي ۽ سياسي تصورن کي جديد سياسي اصطلاحن سان پيش ڪرڻ لڳو.<ref name="Qasmi2017"/> == علمي ۽ فڪري تشڪيل == 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان ۾ فرقيواراڻي تشدد، خلافت تحريڪ کان پوءِ جي سياسي صورتحال ۽ اسلام ۽ جهاد بابت ٿيندڙ بحثن مودودي جي فڪري ارتقا تي اثر وڌو. ان ماحول ۾ هن جهاد جي اسلامي تصور بابت لکڻ شروع ڪيو، جنهن جو نتيجو سندس ابتدائي اهم تصنيف ''الجهاد في الإسلام'' جي صورت ۾ نڪتو. ڪتاب جو مواد پهرين قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Iqtidar2026"/> ''الجهاد في الإسلام'' مودودي جي شروعاتي دور جي اهم تصنيفن مان هئي. جديد Cambridge edition هن ڪتاب کي سندس شروعاتي ۽ اثرائتي سياسي تحريرن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان کي نوآبادياتي دور، تشدد جي جواز، اسلامي سياسي نظام ۽ جديد رياست بابت سندس وسيع فڪر جي پسمنظر ۾ رکي ٿي.<ref name="Iqtidar2026"/> مودودي جو فڪر وقت سان هڪ اهڙي نظريي ڏانهن وڌيو جنهن ۾ اسلام کي مڪمل طرزِ حيات قرار ڏنو ويو. سندس نظر ۾ دين جي دائري ۾ فردي عبادت سان گڏ سياست، معيشت، قانون، سماج ۽ رياست پڻ شامل هئا. ولي نصر جي تجزيي موجب مودودي جديد دور ۾ سياسي اسلام جو هڪ منظم نظرياتي خاڪو تيار ڪيو ۽ ان نظريي کي عملي سماجي تحريڪ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> بهرحال، جديد علمي تحقيق مودودي جي فڪري تشڪيل کي صرف ”اولهه جي مخالفت“ جو نتيجو نٿي سمجهي. نصر ان کي برطانوي هندستان ۾ مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ سياسي طاقت، اجتماعي سڃاڻپ، قومپرستي ۽ نوآبادياتي نظام کان پوءِ مستقبل جي رياست بابت بحثن سان پڻ ڳنڍي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == ترجمان القرآن == 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مودودي پنهنجي رسالي ''ترجمان القرآن'' جي ادارت ۽ اشاعت شروع ڪئي. اهو رسالو اڳتي هلي سندس فڪر جي تشهير جو اهم ذريعو بڻيو. ''ترجمان القرآن'' ۾ هن قرآن، اسلامي تاريخ، سياست، قومپرستي، جديد تهذيب، مسلمانن جي اجتماعي حالت ۽ اسلامي نظام بابت مسلسل مضمون لکيا.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> هن دور تائين مودودي روايتي صحافي کان هڪ منظم مذهبي-سياسي مفڪر ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو. سندس لکڻين ۾ اهو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو تہ مسلمانن جي مسئلن جو حل رڳو سياسي نمائندگي يا اقتدار ۾ حصي حاصل ڪرڻ ۾ نه، پر فرد ۽ سماج کي اسلامي اصولن مطابق نئين سر منظم ڪرڻ ۾ آهي.<ref name="Nasr1996"/> == علامه اقبال ۽ دارالاسلام == 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ مودودي جو رابطو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] ۽ چوڌري نياز علي خان سان ٿيو. چوڌري نياز علي خان پنجاب ۾ هڪ علمي ۽ ديني مرڪز قائم ڪرڻ لاءِ زمين وقف ڪئي هئي، جنهن کي ''دارالاسلام'' جي نالي سان سڃاتو ويو. 1938ع ۾ مودودي حيدرآباد دکن ڇڏي [[پٺاڻ ڪوٽ]] ڀرسان دارالاسلام منتقل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> دارالاسلام واري دور ۾ مودودي کي پنهنجي مذهبي ۽ سماجي فڪر کي هڪ منظم تحريڪ جي صورت ڏيڻ لاءِ ماحول مليو. جيتوڻيڪ اقبال اپريل 1938ع ۾ وفات ڪري ويو، دارالاسلام جو تجربو مودودي جي بعد واري تنظيمي سوچ ۽ جماعت اسلامي جي قيام کان اڳ واري فڪري مرحلي ۾ اهم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> == هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ بابت موقف == مودودي گڏيل هندستان ۾ رائج علائقائي يا قومي قومپرستيءَ جو سخت نقاد هو. سندس نظر ۾ مسلمانن جي بنيادي اجتماعي سڃاڻپ قوم، نسل يا جاگرافي بدران اسلام سان وابسته هئڻ گهرجي. انهيءَ بنياد تي هن [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي گڏيل هندستاني قومپرستيءَ سان گڏ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي مسلمان قومپرستيءَ جي سياسي صورت تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> اهو موقف هڪ اهم تاريخي فرق پيدا ڪري ٿو: مودودي مسلمانن لاءِ اسلامي سياسي نظام جو حامي هو، پر مسلم ليگ جي قيادت هيٺ هلي رهي پاڪستان تحريڪ جي سياسي نظريي ۽ حڪمت عمليءَ سان شروع کان متفق نه هو. علي عثمان قاسمي جي تحقيق موجب مودودي مسلم ليگ ۽ [[محمد علي جناح]] تي تنقيد ڪندي دليل ڏنو تہ رڳو مسلمانن جي اڪثريت واري قومي رياست قائم ٿيڻ سان اها خود بخود ”اسلامي رياست“ نه بڻجي ويندي.<ref name="Qasmi2017"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو پاڪستان بابت ورهاڱي کان اڳ وارو موقف ۽ 1947ع کان پوءِ پاڪستان کي اسلامي رياست بنائڻ لاءِ سندس سياسي سرگرمي ٻه الڳ تاريخي مرحلا آهن؛ ٻنهي کي هڪٻئي سان ملائي پيش ڪرڻ سان سندس سياسي ارتقا جي صحيح تصوير سامهون نٿي اچي.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جو قيام == {{Main|جماعت اسلامي}} مودودي جي فڪري ۽ تنظيمي سرگرمين جو نتيجو 26 آگسٽ 1941ع تي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] جي قيام جي صورت ۾ سامهون آيو. جماعت جي قيام جو مقصد اهڙي منظم جماعت تيار ڪرڻ هو جيڪا اسلامي اصولن مطابق فرد، سماج ۽ آخرڪار رياستي نظام جي تبديلي لاءِ ڪم ڪري. مودودي جماعت جو پهريون امير چونڊيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي جي تصور ۾ جماعت محض چونڊن لاءِ قائم ڪيل سياسي پارٽي نه هئي، بلڪه هڪ نظرياتي ۽ اصلاحي تحريڪ هئي. ان جو ابتدائي طريقو تعليم، تربيت، اشاعت ۽ چونڊيل ڪارڪنن جي تياري ذريعي سماج ۾ تدريجي تبديلي آڻڻ هو. نصر موجب مودودي جي اهم جدت اها هئي تہ هن پنهنجي سياسي-مذهبي نظريي سان گڏ ان کي عملي جامو پارائڻ لاءِ هڪ منظم سماجي ۽ سياسي تنظيم جو خاڪو پڻ پيش ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> ورهاڱي کان اڳ جماعت اسلامي سڄي برطانوي هندستان جي تنظيم هئي. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت جون هندستاني ۽ پاڪستاني شاخون جدا تنظيمي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ لڳيون، جڏهن تہ مودودي پاڪستان منتقل ٿيو ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي قيادت جاري رکي.<ref name="Nasr1996"/> == پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ == 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ مودودي پاڪستان لڏي آيو ۽ [[لاهور]] سندس سياسي، علمي ۽ تنظيمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. ورهاڱي کان اڳ مسلم ليگ جي پاڪستان واري تصور تي تنقيد ڪرڻ باوجود، نئين رياست قائم ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي سرگرمين جو مرڪز پاڪستان جي آئيني ۽ قانوني ڍانچي کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي بنائڻ تي رکيو.<ref name="Nasr1996"/> هن ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي آئين ۾ خدا جي حاڪميت، اسلامي قانون جي بالادستي ۽ رياست جي اسلامي سڃاڻپ کي تسليم ڪرائڻ لاءِ مهم هلائي. پاڪستان جي رياست سان سندس تعلق ان ڪري مختلف وقتن تي تعاون، سياسي اختلاف، گرفتاري ۽ قيد جي مرحلن مان گذريو. سندس اسلامي رياست، جمهوريت ۽ آئين بابت تفصيلي نظريو بعد وارن حصن ۾ الڳ بيان ڪيو ويندو. == گرفتاريون ۽ رياست سان ٽڪراءُ == پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ مودودي ۽ حڪومت جا لاڳاپا جلد خراب ٿيا. 1948ع ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصو قيد ۾ رکيو ويو. سندس سياسي سرگرمين ۾ پاڪستان کي اسلامي آئين ڏيڻ جو مطالبو مرڪزي حيثيت اختيار ڪندو ويو.<ref name="Nasr1996"/> 1953ع ۾ پنجاب، خاص طور [[لاهور]]، ۾ احمدين خلاف تحريڪ ۽ فسادن دوران مودودي جو لکيل رسالو ''قادياني مسئلو'' پڻ شديد سياسي تڪرار جو حصو بڻيو. مارشل لا اختيارين کيس گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ موت جي سزا ٻڌائي. سزا تي عمل نه ٿيو؛ بعد ۾ اها عمر قيد ۾ تبديل ڪئي وئي ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> ان واقعي مودودي جي سياسي حيثيت کي وڏي شهرت ڏني، پر 1953ع جي تشدد ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي تنظيمن جي ڪردار، جماعت اسلامي جي ذميواري ۽ مودودي جي تحريرن جي اثر بابت تاريخي بحث کي سندس حامين جي روايت کان الڳ، معتبر ثانوي ذريعن جي بنياد تي ڏسڻ ضروري آهي. ان موضوع کي سندس احمديت بابت نظرين واري حصي ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويندو. == تفسير تفهيم القرآن == {{Main|تفهيم القرآن}} مودودي 1942ع ۾ قرآن جي اردو تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' لکڻ شروع ڪئي. اهو منصوبو لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تائين جاري رهيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ ترجمي سان گڏ تاريخي پسمنظر، آيتن جي تشريح، سماجي ۽ قانوني مسئلن ۽ مودودي جي سياسي ۽ مذهبي فڪر بابت تفصيلي حاشيا شامل آهن. هي تفسير سندس سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ وسيع اثر رکندڙ تصنيفن مان بڻيو ۽ بعد ۾ ڪيترين ٻولين ۾ ان جا ترجما ٿيا. ''تفهيم القرآن'' سندس مجموعي فڪر کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي رياست، قانون، معيشت، عورت، جهاد، غير مسلمانن ۽ سماجي نظام بابت سندس ڪيترن نظرين جي قرآني استدلال جو تفصيلي اظهار ان ۾ ملي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا == مودودي تقريباً ٽن ڏهاڪن تائين جماعت اسلامي جي قيادت ڪئي. صحت جي مسئلن ۽ تنظيمي حالتن جي پسمنظر ۾ هن 1972ع ۾ جماعت اسلامي جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. امارت ڇڏڻ کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي فڪر ۽ جماعت سان فڪري لاڳاپي ۾ سرگرم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> ساڳئي سال سندس ڊگهي عرصي کان جاري ''تفهيم القرآن'' پڻ مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ جو آخري دور بنيادي طور علمي ڪم، لکڻين ۽ خراب ٿيندڙ صحت سان لاڳاپيل رهيو. == فڪر ۽ نظريا == مودودي جي فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام رڳو فرد جي ذاتي عقيدي، عبادت يا روحاني زندگي تائين محدود مذهب نہ، پر انسان جي انفرادي ۽ اجتماعي زندگيءَ لاءِ هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، قانوني ۽ سياسي نظام آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت کي ان نظام جا بنيادي ماخذ قرار ڏنو ۽ جديد رياست، آئين، معيشت ۽ سماج بابت اسلامي اصطلاحن کي ويهين صديءَ جي سياسي ٻوليءَ سان ملائي هڪ منظم نظريو پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Iqtidar2020">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Theorizing Popular Sovereignty in the Colony: Abul Aʿla Maududi's “Theodemocracy” |journal=The Review of Politics |volume=82 |issue=4 |year=2020 |pages=595–617 |doi=10.1017/S0034670520000595 }}</ref> جديد عالمن مودودي جي هن فڪر کي رڳو قديم اسلامي سياسي تصورن جي بحالي قرار ڏيڻ بدران نوآبادياتي هندستان، جديد قومي رياست، عوامي حاڪميت، جمهوريت، سوشلزم ۽ يورپي سياسي نظرين سان سندس فڪري بحث جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهيو آهي.<ref name="Iqtidar2020"/><ref name="Iqtidar2026"/> خاص طور سندس ''حاڪميت''، ''اسلامي رياست'' ۽ ''اسلامي انقلاب'' جهڙا تصور بعد ۾ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم اصطلاحن ۾ شامل ٿيا.<ref name="Zaman2015">{{cite journal |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |title=The Sovereignty of God in Modern Islamic Thought |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=25 |issue=3 |year=2015 |pages=389–418 |doi=10.1017/S1356186314000561 }}</ref> === قرآن ۽ سنت === مودودي قرآن کي اسلامي فڪر ۽ قانون جو بنيادي ماخذ سمجهندو هو، پر قرآن سان گڏ [[سنت]] کي پڻ لازمي قانوني ۽ ديني حجت قرار ڏيندو هو. سندس دليل موجب قرآن پاڻ رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو، تنهنڪري اسلامي نظام کي صرف قرآن تائين محدود ڪري سنت کي قانوني حجيت کان ڌار نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Adams1983">{{cite book |last=Adams |first=Charles J. |chapter=Mawdudi and the Islamic State |editor-last=Esposito |editor-first=John L. |title=Voices of Resurgent Islam |publisher=Oxford University Press |year=1983 |pages=99–133 |isbn=9780195033404 }}</ref> سندس مشهور تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' صرف لفظي يا لغوي تفسير نہ هو؛ ان ۾ تاريخ، قانون، سياست، معيشت ۽ سماجي معاملن بابت سندس فڪري موقف پڻ وڏي پيماني تي بيان ٿيل آهي. انهيءَ ڪري ''تفهيم القرآن'' مودودي جي سياسي ۽ سماجي فڪر کي سمجهڻ لاءِ به بنيادي ماخذ آهي.<ref name="Nasr1996"/> === حاڪميتِ الٰهي === مودودي جي سياسي فڪر جو هڪ اهم تصور '''حاڪميتِ الٰهي''' هو. سندس نظر ۾ آخري ۽ مطلق حاڪميت انسان، بادشاهه، پارليامينٽ يا قوم بدران خدا جي آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙو مطلق قانون ساز اختيار حاصل نہ آهي جنهن تحت هو خدائي هدايت کان آزاد ٿي حلال ۽ حرام جا بنيادي معيار مقرر ڪري.<ref name="Zaman2015"/> محمد قاسم زمان موجب ''حاڪميتِ الٰهي'' جديد اسلام پسند سياسي فڪر جو نمايان تصور بڻيو ۽ مودودي ان جي ويهين صديءَ واري تشڪيل جي اهم ترين مفڪرن مان هو.<ref name="Zaman2015"/> جديد تحقيق ساڳئي وقت اهو پڻ واضح ڪري ٿي تہ مودودي جي حاڪميت واري تصور کي سڌي طرح وچئين دور جي اسلامي سياسي نظريي جو نقل سمجهڻ درست نہ ٿيندو؛ ان جي جديد صورت نوآبادياتي رياست، قانون سازي ۽ عوامي حاڪميت بابت جديد بحثن سان پڻ جڙيل هئي.<ref name="AlAzami2022">{{cite journal |last=Al-Azami |first=Usaama |title=Locating Ḥākimiyya in Global History: The Concept of Sovereignty in Premodern Islam and Its Reception after Mawdūdī and Quṭb |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=355–376 |doi=10.1017/S1356186321000605 }}</ref> مودودي انساني حاڪميت کي رد ڪندي اهو نہ چيو تہ رياستي انتظام ۾ ماڻهن جو ڪو ڪردار ئي نہ هجي. سندس تصور ۾ مسلمان خدا جا ''خليفا'' يا نائب آهن ۽ مقرر ڪيل اسلامي حدن اندر اجتماعي معاملن جي انتظام، مشاورت ۽ اهڙن معاملن بابت فيصلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا جن بابت شريعت ڪو واضح حڪم نہ ڏنو هجي.<ref name="ILC1977">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1977 }}</ref> === اسلامي رياست === {{further|اسلامي رياست}} مودودي جديد دور ۾ ''اسلامي رياست'' جي منظم نظريي کي ترقي ڏيندڙ نمايان مفڪرن مان هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس تصور ۾ اسلامي رياست جي بنياد جا ٽي اهم اصول '''توحيد'''، '''رسالت''' ۽ '''خلافت''' هئا. توحيد مان خدا جي حاڪميت، رسالت مان قرآن ۽ سنت جي رهنمائي، ۽ خلافت مان انسان جي محدود ۽ امانتي سياسي اختيار جو تصور اخذ ڪيو ويو.<ref name="ILC1977"/> هن اسلامي رياست کي ڪنهن مخصوص نسل، قوم يا جاگرافيءَ تي ٻڌل قومي رياست بدران هڪ '''نظرياتي رياست''' طور پيش ڪيو. سندس نظر ۾ رياست جي اسلامي هجڻ جو بنيادي معيار ان جي آباديءَ جو فقط مسلمان هجڻ نہ، پر ان جي قانوني ۽ سياسي نظام جو اسلامي اصولن سان مطابقت رکڻ هو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي 1955ع ۾ پنهنجي مثالي نظام لاءِ ”خدا پرست جمهوري خلافت“ جهڙا لفظ پڻ استعمال ڪيا.<ref name="Nasr1996"/> سندس لکڻين ۾ اسلامي رياست جو دائرو وسيع آهي: خانداني معاملن کان وٺي معيشت، عدليه، انتظاميا، شهرين جي حقن ۽ فرضن، جنگ ۽ امن ۽ بين الاقوامي لاڳاپن تائين شريعت کي هدايت جو بنياد قرار ڏنو ويو.<ref name="Adams1983"/> بهرحال سندس تصور ۾ رياست جو هر انتظامي تفصيل اڳواٽ مقرر ٿيل نہ هو. مودودي پاڻ تسليم ڪيو تہ انساني معاملن جو هڪ وڏو ميدان اهڙو آهي جنهن بابت شريعت خاموش آهي؛ اهڙن معاملن ۾ اسلامي رياست حالتن مطابق قانون ۽ ضابطا ٺاهي سگهي ٿي، بشرطيڪ اهي قرآن ۽ سنت جي واضح حڪمن سان ٽڪراءَ ۾ نہ هجن.<ref name="Adams1983"/> === ٿيئوڊيموڪريسي === مودودي پنهنجي مثالي سياسي نظام کي روايتي معنيٰ ۾ '''[[ٿيوڪريسي]]''' سڏڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن '''خدائي جمهوريت''' (Theodemocracy) يا ''خدائي جمهوري نظام'' جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ آخري حاڪميت خدا جي هجي، پر مسلمان اجتماعي طور خلافت جي حق کي استعمال ڪن.<ref name="Iqtidar2020"/> حميرا اقتدار جي تحقيق موجب مودودي جي ''خدائي جمھوريت'' کي فقط ”مذهبي آمريت“ جو مترادف سمجهڻ سندس نظريي جي پيچيدگي کي نظرانداز ڪري ٿو. مودودي هڪ طرف مطلق عوامي حاڪميت کي رد ڪيو، پر ٻئي طرف حڪمرانن کي خدا جي نمائندگي ڪندڙ پادري طبقي جي صورت ۾ مطلق اختيار ڏيڻ به قبول نہ ڪيو. سندس تصور ۾ اجتماعي مشاورت، نمائندگي ۽ عوام جي سياسي شموليت موجود هئي، پر اها شريعت جي حدن اندر هئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === جمهوريت ۽ شوريٰ === مودودي مغربي لبرل جمهوريت جي ان اصول سان اختلاف رکندو هو جنهن موجب عوام يا سندن چونڊيل پارليامينٽ آخري قانون ساز حاڪم آهي. سندس خيال ۾ جيڪڏهن اڪثريت کي اخلاقي يا خدائي حدن کان آزاد مڪمل قانون ساز اختيار ڏنو وڃي تہ مقبول خواهش پاڻ صحيح ۽ غلط جو معيار بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Iqtidar2020"/> هن آمريڪا ۾ شراب جي ممانعت ۽ پوءِ ان جي خاتمي کي مثال طور استعمال ڪندي دليل ڏنو تہ عددي اڪثريت لازمي طور اخلاقي يا سماجي لحاظ کان درست فيصلو نٿي ڪري.<ref name="PoliticalTheory">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Political Theory of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |edition=8th |year=1993 |pages=23–25 }}</ref> ٻئي طرف، هو حڪومت جي معاملن ۾ '''شوريٰ''' يا گڏيل صلاح مشوري کي ضروري سمجهندو هو. حڪمران کي ماڻهن جي اعتماد جو حامل هئڻ گهرجي ۽ جن معاملن بابت شريعت ۾ قطعي حڪم موجود نہ هجي، انهن بابت مسلمانن جي صلاح ۽ اتفاق ذريعي فيصلا ڪري سگهجن ٿا.<ref name="ILC1977"/><ref name="Adams1983"/> انهيءَ سبب مودودي جي جمهوريت بابت موقف کي سادي نموني ”جمهوريت جي حمايت“ يا ”جمهوريت جي مڪمل مخالفت“ طور بيان ڪرڻ اڻپورو آهي. هو عوامي نمائندگي ۽ مشاورت قبول ڪندو هو، پر عوام جي غير محدود قانون ساز حاڪميت کي رد ڪندو هو.<ref name="Iqtidar2020"/> === رياستي ادارا ۽ آئين === مودودي جو خيال هو تہ اسلام جا بنيادي آئيني اصول قرآن، سنت، خلفاءِ راشدين جي روايت ۽ اسلامي قانوني ورثي مان اخذ ٿين ٿا، پر جديد رياست لاءِ انهن اصولن کي لکيل آئين جي صورت ڏيڻ ضروري آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن جي تصور موجب رياست جو سربراهه چونڊيل هجي ۽ عوام جو اعتماد حاصل هجي. قانون ساز اداري ۾ اهڙا ماڻهو شامل هجن جيڪي اسلامي قانون کي سمجهڻ ۽ جديد مسئلن تي ان جي اصولن کي لاڳو ڪرڻ جي صلاحيت رکن. قانون سازيءَ جو اختيار اهڙن شعبن ۾ وسيع ٿي سگهي ٿو جن بابت شريعت واضح حڪم نہ ڏئي، پر قرآن ۽ سنت جي قطعي حڪمن کي تبديل ڪرڻ پارليامينٽ جي اختيار ۾ نہ هوندو.<ref name="ILC1977"/> مودودي جي عدليه بابت سوچ وقت سان تبديل ٿي. شروعاتي دور ۾ هن مغربي adversarial عدالتي نظام ۽ وڪيلن جي ڪردار تي تنقيد ڪئي، پر پاڪستان ۾ جماعت اسلامي خلاف سرڪاري ڪارروائين دوران عدالتن کان رليف ملڻ کان پوءِ هن آزاد عدليه، اپيل جي حق ۽ [[مخالف ڌرين وارو عدالتي نظام]] يا فريقي مقابلي وارو عدالتي نظام يا ايڊورسريل سسسٽم جي فائدن کي وڌيڪ قبول ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح سندس سياسي فڪر مڪمل طور جامد نہ رهيو؛ عملي پاڪستاني سياست ۽ رياستي ادارن سان تجربن جي نتيجي ۾ سندس ڪجهه آئيني تجويزون تبديل ٿينديون رهيون.<ref name="Nasr1996"/> === شريعت === مودودي لاءِ '''[[شريعت]]''' اسلامي رياست جي سڃاڻپ جو بنيادي معيار هئي. هن لکيو تہ جيڪڏهن مسلمان سماج شعوري طور شريعت کي رد ڪري پنهنجو قانون ان کان آزاد ڪنهن ٻئي ماخذ مان اخذ ڪري، تہ اهڙو سماج اسلامي نظام جي بنيادي دعويٰ کي ڪمزور ڪري ٿو.<ref name="IslamicLaw1955">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=Islamic Law and Its Introduction |publisher=Islamic Publications |year=1955 |pages=13–14 }}</ref> سندس تصور ۾ شريعت رڳو عبادتن يا خانداني قانون تائين محدود نہ هئي، پر سماجي ۽ معاشي معاملا، انتظام، عدليه، شهري حق ۽ فرض ۽ جنگ ۽ امن جا اصول پڻ ان جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref name="Adams1983"/> مودودي اسلامي فوجداري قانون جي [[حدود]]، سود جي خاتمي ۽ ٻين شرعي حڪمن جي نفاذ جي حمايت ڪئي. هن مغربي يا مغرب زدہ مسلمانن طرفان حدود کي ظالماڻو قرار ڏيڻ واري تنقيد رد ڪئي، پر ساڳئي وقت دليل ڏنو تہ اهڙيون سزائون هڪ مڪمل اسلامي سماجي نظام ۽ اسلامي تعليم جي قيام کان اڳ الڳ نموني لاڳو ڪرڻ مناسب نہ ٿيندو.<ref name="Nasr1996"/> 2026ع ۾ [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] پاران شايع ڪيل سندس چونڊ سياسي تحريرن جي اسڪالري ايڊيشن پڻ سندس ''Islamic Law and Constitution'' واري بحث کي ان ڪوشش طور بيان ڪري ٿي جنهن ۾ مودودي جديد رياستي حڪمراني ۽ شريعت جي وچ ۾ مطابقت جو سياسي-قانوني تصور پيش ڪيو.<ref name="Iqtidar2026"/> === اجتهاد === مودودي [[اجتهاد]] کي مڪمل طور رد نہ ڪيو، پر ان جي استعمال لاءِ سخت علمي شرطون رکندو هو. سندس نظر ۾ اجتهاد اهڙي شخص يا اداري جو ڪم هجڻ گهرجي جنهن کي قرآن، سنت، فقهي اصولن ۽ اسلامي علمي روايت تي عبور هجي ۽ جيڪو شريعت کي آخري معيار طور قبول ڪري.<ref name="Nasr1996"/> ان لحاظ کان سندس تصور جديديت پسند مفڪرن کان مختلف هو، جيڪي جديد عقل يا سماجي ضرورتن کي روايتي فقهي نتيجن جي وسيع نئين تشريح لاءِ وڌيڪ آزاد معيار طور استعمال ڪندا هئا. === اسلامي انقلاب === مودودي 1930ع ۽ 1940ع جي ڏهاڪن کان اسلام کي هڪ ''انقلابي نظريي'' ۽ جماعت اسلامي کي سماجي تبديليءَ جي تحريڪ طور بيان ڪندو رهيو. سندس استعمال ڪيل '''اسلامي انقلاب''' جو تصور بعد ۾ ٻين اسلامي تحريڪن ۾ وڏي پيماني تي رائج ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> پر مودودي جو ”انقلاب“ عام طور هٿياربند بغاوت يا اوچتي اقتدار تي قبضي جي معنيٰ ۾ نہ هو. هن سماج جي اخلاقي ۽ فڪري تبديلي، تربيت يافته ڪارڪنن جي تياري، تعليم ۽ دعوت ذريعي تدريجي تبديليءَ کي ترجيح ڏني. سندس خيال ۾ پائيدار سياسي تبديلي ان وقت ممڪن هئي جڏهن سماج ۾ ان لاءِ فڪري ۽ اخلاقي بنياد تيار ٿي وڃي.<ref name="Nasr1996"/> 1957ع ۾ جماعت اسلامي جي مستقبل جي حڪمت عملي بابت هن غير آئيني ذريعن سان سياسي نظام بدلائڻ جي مخالفت ڪئي. ايوب خان ۽ پوءِ ذوالفقار علي ڀٽي جي حڪومتن سان شديد اختلافن باوجود مودودي عام طور جماعت کي ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جي مخالفت ڪندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو انقلابي سياسي vocabulary ۽ سندس تجويز ڪيل عملي طريقو الڳ رکڻ ضروري آهي: سندس لکڻين ۾ سماجي نظام جي بنيادي تبديلي لاءِ انقلابي اصطلاح موجود آهن، پر جماعت لاءِ سندس سياسي حڪمت عملي گهڻو ڪري تدريجي، تنظيمي ۽ آئيني رهي.<ref name="Nasr1996"/> === قومپرستي === مودودي '''[[قومپرستي]]''' کي جديد مغربي سياسي تصور سمجهندو هو ۽ مسلمانن جي بنيادي سياسي سڃاڻپ کي جاگرافي، نسل يا ٻوليءَ سان ٻڌڻ جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس خيال ۾ اسلامي امت سرحدن ۽ نسلي قوميتن کان مٿانهين مذهبي برادري آهي، تنهنڪري مسلمانن کي قومپرست وفاداريءَ بدران اسلام سان پنهنجي بنيادي اجتماعي وابستگي قائم رکڻ گهرجي. هن قومپرستيءَ جي ڪجهه صورتن کي ايتري حد تائين رد ڪيو جو انهن کي توحيد سان متصادم قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ قوم کي آخري سياسي وفاداريءَ جو مرڪز بڻائڻ اسلام جي عالمگير دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> اهو ئي سبب هو جو ورهاڱي کان اڳ هو ڪانگريس جي گڏيل هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ جي مسلمان قومي رياست واري منصوبي ٻنهي کان فاصلو رکندو هو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ، البت، هن نئين ملڪ کي پنهنجي تصور واري اسلامي رياست ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ڪئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === سيڪيولرزم === مودودي [[سيڪيولرزم]] جو پڻ سخت نقاد هو. هن ان لاءِ اردو ۾ اڪثر ''لادينيت'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ۽ سيڪيولر سياست کي مذهب ۽ اخلاقيات کي اجتماعي حڪمرانيءَ کان جدا ڪرڻ واري نظام طور ڏٺو.<ref name="Adams1983"/> سندس نظر ۾ اخلاقي قدرن جو آخري سرچشمو خدا ۽ وحي هئا؛ تنهنڪري رياست کي مذهب کان اصولي طور آزاد ڪرڻ آخرڪار سياست کي مستقل خدائي اخلاقي معيار کان محروم ڪري ڇڏيندو. Charles J. Adams جي تجزيي موجب مودودي لاءِ سيڪيولرزم صرف رياست جي مذهبي غيرجانبداري نہ، پر هڪ اهڙو تصور هو جنهن ۾ انساني خواهش يا سياسي طاقت کي خدائي هدايت کان خودمختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Adams1983"/> هي تفسير جديد سيڪيولرزم جي سڀني نظرين جي غيرجانبدار وصف نہ، بلڪه '''مودودي جو پنهنجو تنقيدي تصور''' هو؛ تنهنڪري ان کي سندس موقف طور بيان ڪرڻ ضروري آهي. === اسلامي جديديت === مودودي جديديت ۽ مغربي تهذيب کي هڪ ئي شيءِ نہ سمجهندو هو. هن جديد سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ ڪارائتي ادارتي طريقن کي اصولي طور رد نہ ڪيو، پر مغربي تهذيب جي فلسفي، سيڪيولر اخلاقيات ۽ سماجي قدرن جي تقليد جي مخالفت ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> هو [[اسلامي جديديت]] جي انهن مفڪرن سان متفق هو تہ اسلام عقل جي خلاف نہ آهي. اختلاف ان ڳالهه تي هو تہ قرآن ۽ سنت کي جديد انساني عقل جي معيار تي پرکيو وڃي يا عقل کي وحي جي دائري اندر استعمال ڪيو وڃي. مودودي جي نظر ۾ قرآن ۽ سنت آخري معيار هئا؛ عقل جو ڪم انهن جي معنائن ۽ نون حالتن ۾ انهن جي اطلاق کي سمجهڻ هو، نہ تہ وحي جي صحت جو آزاد حاڪم بڻجڻ.<ref name="Mortimer1982">{{cite book |last=Mortimer |first=Edward |title=Faith and Power: The Politics of Islam |publisher=Vintage Books |year=1982 |page=204 |isbn=9780571119448 }}</ref> محققن ساڳئي وقت نشاندهي ڪئي آهي تہ مغربيت جي مخالفت باوجود مودودي پنهنجي فڪر ۾ جديد سياسي اصطلاحن—''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست''، ''آئين''، ''پارٽي'' ۽ ''نظام''—جو وسيع استعمال ڪيو. ان ڪري سندس فڪر روايتي اسلامي اصطلاحن ۽ جديد سياسي لغت جي هڪ نئين ميلاپ طور پڻ مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="Iqtidar2026"/> === سائنس === مودودي جديد [[سائنس]] کي بذات خود ڪنهن مخصوص مذهبي يا سيڪيولر فلسفي سان لازم ملزوم نہ سمجهندو هو. سندس مشهور تشبيهه موجب جديد سائنس هڪ ''جسم'' وانگر هئي جنهن ۾ مختلف فلسفي يا قدرن جو ''روح'' داخل ٿي سگهي ٿو؛ جيئن ريڊيو پاڻ پيغام جو نظريو مقرر نہ ڪندو آهي پر مختلف قسم جا پيغام نشر ڪري سگهي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> انهيءَ بنياد تي هن جديد سائنسي ۽ فني علم حاصل ڪرڻ جي مخالفت نہ ڪئي؛ سندس اعتراض ان وقت پيدا ٿيندو هو جڏهن سائنس سان گڏ مادي پرستي يا سيڪيولر فلسفي کي به لازمي سچ طور قبول ڪيو وڃي.<ref name="Nasr1996"/> === مغربي تهذيب بابت موقف === مودودي جديد مغربي تهذيب جي سائنس ۽ فني ڪاميابين ۽ ان جي اخلاقي ۽ سماجي قدرن وچ ۾ فرق ڪندو هو. سندس تنقيد خاص طور سيڪيولرزم، قومپرستي، آزاد جنسي سماجي لاڳاپن، سودي معيشت ۽ مطلق عوامي حاڪميت تي مرڪوز هئي.<ref name="Nasr1996"/> ان هوندي به جديد تحقيق سندس فڪر کي ”مغرب جي مڪمل رد“ تائين محدود نٿي ڪري. [[حميرا اقتدار]] موجب مودودي نوآبادياتي لبرل رياست کي هڪ طرف تنقيد جو نشانو بڻايو، پر ٻئي طرف جديد رياست، آئين، نمائندگي ۽ حاڪميت جي ڪيترن ئي ادارتي تصورن سان فڪري طور بحث ڪندي انهن کي پنهنجي اسلامي سياسي نظريي ۾ نئين صورت پڻ ڏني.<ref name="Iqtidar2020"/> === مغل سلطنت ۽ اڪبر بابت موقف === مودودي [[مغل سلطنت]] جي تاريخ کي مڪمل طور مثالي اسلامي حڪمراني نہ سمجهندو هو. خاص طور هن [[اڪبر اعظم]] جي مذهبي پاليسين ۽ جنهن کي بعد جي ادب ۾ ''[[دين الهي]]'' چيو ويو، ان تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان کي اسلامي عقيدي کان انحراف سان ڳنڍيو. بهرحال اڪبر جي مذهبي پاليسيءَ بابت جديد مورخن ۾ اختلاف موجود آهي. [[ايس. ايم. اڪرام]] سميت ڪجهه محققن دليل ڏنو آهي تہ اڪبر جو مقصد نئون منظم مذهب قائم ڪرڻ بدران پنهنجي چونڊيل درٻارين سان ''ارادت'' يا روحاني شاگرديءَ جو تعلق پيدا ڪرڻ هو.<ref name="Ikram1964">{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |editor-last=Embree |editor-first=Ainslie T. |title=Muslim Civilization in India |chapter=Religion at Akbar's Court |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 }}</ref> ان ڪري اڪبر بابت مودودي جي راءِ کي تاريخي حقيقت جي قطعي بيان بدران سندس مذهبي-سياسي تفسير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === عالمن ۽ روايتي فقهي ورثي بابت موقف === مودودي روايتي [[علماء]] جو مڪمل مخالف نہ هو، پر هن پنهنجي دور جي مذهبي عالمن جي علمي ۽ سياسي ڪردار تي سخت تنقيد ڪئي. سندس خيال ۾ ڪيترائي عالم جديد سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کان اڻواقف هئا ۽ فقهي روايت جي بنيادي اصولن ۽ تاريخي تفصيلن وچ ۾ فرق ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا هئا.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع ۽ جديد حالتن لاءِ اجتهاد تي زور ڏنو، پر ساڳئي وقت اجتهاد کي غير تربيت يافته ماڻهن لاءِ آزاد نہ ڇڏيو. سندس مثالي اسلامي نظام ۾ جديد ۽ روايتي ٻنهي علمن سان واقف عالمن ۽ قانوندانن کي اهم ڪردار حاصل هو.<ref name="Nasr1996"/> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس علماء سان تعلق پڻ تبديل ٿيو. جن روايتي مذهبي حلقن تي هو اڳ تنقيد ڪندو هو، انهن مان ڪيترن سان اسلامي آئين ۽ ٻين سياسي مسئلن تي جماعت اسلامي عملي اتحاد پڻ قائم ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> === عورتن بابت خيال === مودودي جي سماجي فڪر ۾ [[عورت]]، خاندان، پردو ۽ مردن ۽ عورتن جي سماجي ڪردارن بابت سوالن کي خاص اهميت حاصل هئي. هن انهن موضوعن تي پنهنجي مشهور ڪتاب ''پردہ'' (''Purdah and the Status of Woman in Islam'') ۾ تفصيلي بحث ڪيو. ڪتاب پهريون ڀيرو 1939ع–1940ع جي لڳ ڀڳ شايع ٿيو ۽ شروع کان ئي بحث هيٺ رهيو.<ref name="IqtidarPardah2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=160–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> مودودي جو خيال هو تہ مرد ۽ عورت انساني ۽ اخلاقي قدر جي لحاظ کان خدا آڏو ذميوار آهن، پر سندن سماجي ڪردار مڪمل طور هڪجهڙا نہ آهن. هن اهڙي صنفي مساوات جي مخالفت ڪئي جنهن ۾ مرد ۽ عورت جا سماجي ڪردار هڪٻئي سان مڪمل طور مٽاسٽا لائق سمجهيا وڃن. جديد محقق [[حميرا اقتدار]] جي تجزيي موجب ''پردہ'' ۾ مودودي جو استدلال صرف روايتي صنفي علحدگيءَ جو دفاع نہ هو؛ هن جديد سرمائيداري، مارڪيٽ ۾ عورت جي محنت جي وڪري ۽ خاندان تي مارڪيٽ جي اثرن بابت پڻ تنقيدي دليل ڏنا.<ref name="IqtidarEquality2021">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Conservative Anti-Colonialism: Maududi, Marx and Social Equality |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=295–310 |doi=10.1017/S1356186321000332 }}</ref> [[عرفان احمد]] موجب مودودي جديد شهري زندگيءَ ۾ عورتن جي وڌندڙ عوامي موجودگيءَ کي اسلامي اخلاقي ۽ خانداني نظام لاءِ هڪ اهم چئلينج سمجهندو هو. هن بازارن، ڪاليجن، ٿيئٽرن ۽ ٻين گڏيل سماجي هنڌن ۾ مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول، ۽ جديد تفريحي ثقافت جي ڪيترن پاسن تي تنقيد ڪئي.<ref name="IrfanAhmad2013">{{cite book |last=Ahmad |first=Irfan |chapter=Cracks in the 'Mightiest Fortress' |editor1-last=Osella |editor1-first=Filippo |editor2-last=Osella |editor2-first=Caroline |title=Islamic Reform in South Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |page=322 |isbn=9781107276673 }}</ref> ==== خاندان ۽ گهريلو ڪردار ==== مودودي خاندان کي اسلامي سماج جي بنيادي اداري طور ڏٺو. ''Towards Understanding Islam'' ۾ هن عورت جي بنيادي ذميوارين ۾ گهر جي انتظام، ٻارن جي تربيت ۽ پرورش ۽ خانداني زندگيءَ جي سنڀال کي شامل ڪيو.<ref name="TUIWomen">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |others=Khurshid Ahmad, translator |year=1979 |page=112 }}</ref> سندس نظر ۾ خاندان اندر مرد ۽ عورت جي ذميوارين جي ورهاست سندن برابريءَ جي نفي نہ، پر مختلف سماجي ڪردارن جي تقسيم هئي. تنهن هوندي بہ جديد صنفي مطالعي ۾ سندس هن تصور کي واضح طور درجابنديءَ تي ٻڌل تصور پڻ سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس تجويز ڪيل سماجي نظام عورت جي عوامي، سياسي ۽ معاشي سرگرميءَ تي مرد جي ڀيٽ ۾ گهڻيون پابنديون لاڳو ڪندو هو.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== پردو ۽ صنفي علحدگي ==== مودودي [[پردو|پردي]] کي رڳو لباس جو مسئلو نہ، پر مردن ۽ عورتن جي سماجي تعلقن کي منظم ڪندڙ وسيع نظام سمجهندو هو. هن غير محرم مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول جي مخالفت ڪئي ۽ دليل ڏنو تہ ضرورت کان سواءِ عورتن جو گهر کان ٻاهر نڪرڻ محدود رهڻ گهرجي.<ref name="IqtidarPardah2026"/> هن [[سورة النور]] جي آيتن 30–31 ۽ [[سورة الأحزاب]] جي آيتن 32–33 ۽ 59 کي پردي ۽ صنفي اخلاق بابت پنهنجي استدلال جي اهم بنيادن طور استعمال ڪيو.<ref name="PardahCommands2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Commandments regarding Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=191–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> منهن ۽ هٿن جي پردي بابت فقهي اختلاف ۾ مودودي وڌيڪ سخت موقف اختيار ڪيو. سندس لکڻين ۾ عام حالتن ۾ گهر کان ٻاهر نڪرندڙ عورت لاءِ منهن ۽ هٿن کي به ڍڪڻ جي حمايت ملي ٿي، جڏهن تہ حقيقي ضرورت جي حالت ۾ ان جي گنجائش تسليم ڪئي وئي.<ref name="TUIWomen"/><ref name="Ruthven329">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |page=329 }}</ref> مودودي جو عورتن بابت هي موقف جماعت اسلامي اندر هميشه اڻبدليل نہ رهيو. عرفان احمد جي تحقيق موجب 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جماعت جي ڪجهه ڪارڪنن ۽ مفڪرن عورتن جي تعليم، ملازمت، سياسي شموليت ۽ چهري جي پردي بابت مودودي جي تشريح کان مختلف رايا پيش ڪيا.<ref name="AhmadWomen2008">{{cite journal |last=Ahmad |first=Irfan |title=Cracks in the 'Mightiest Fortress': Jamaat-e-Islami's Changing Discourse on Women |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=549–575 |doi=10.1017/S0026749X07003101 }}</ref> ==== عورتن جي سياسي ڪردار بابت موقف ==== مودودي عورت کي رياست جي سربراهه ٿيڻ يا مردن ۽ عورتن تي مشتمل عام قانون ساز اداري ۾ ساڳي سياسي ڪردار ادا ڪرڻ جي حمايت نہ ڪندو هو. سندس تجويز موجب عورتون پنهنجي نمائندن تي مشتمل هڪ الڳ مجلس چونڊي سگهن ٿيون، جيڪا عورتن جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل معاملن تي راءِ ڏئي ۽ عام قومي معاملن تي تنقيد پڻ ڪري سگهي.<ref name="ILC308">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=308 }}</ref> بعد واري جماعت اسلامي جي عملي سياست هن ابتدائي نظريي کان ڪيترن معاملن ۾ اڳتي وڌي. ڏکڻ ايشيا ۾ جماعت سان لاڳاپيل عورتن تعليم، سياسي مهمن ۽ تنظيمي سرگرمين ۾ وڌندڙ ڪردار ادا ڪيو؛ بنگلاديش بابت مطالعي پڻ جماعت جي بعد واري عورتن بابت discourse ۽ مودودي جي ابتدائي موقف وچ ۾ تبديليءَ جي نشاندهي ڪئي آهي.<ref name="Shehabuddin2008">{{cite journal |last=Shehabuddin |first=Elora |title=Jamaat-i-Islami in Bangladesh: Women, Democracy and the Transformation of Islamist Politics |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=577–603 |doi=10.1017/S0026749X07003210 }}</ref> ==== خانداني منصوبابندي ==== مودودي جديد [[خانداني منصوبابندي]] ۽ خاص طور آباديءَ کي سرڪاري پاليسيءَ وسيلي محدود ڪرڻ جو مخالف هو. هن اهڙي پاليسيءَ کي فطري نظام ۾ مداخلت ۽ خدا جي رزق ۽ آباديءَ بابت تدبير تي اعتماد جي کوٽ سان ڳنڍيو.<ref name="BirthControl">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Birth Control |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1978 |page=73 }}</ref> هن آباديءَ جي واڌ کي لازمي طور معاشي تباهيءَ جو سبب سمجهڻ کان به انڪار ڪيو. محمد نجات الله صديقي موجب مودودي ان دليل سان به اختلاف ڪيو تہ ننڍو خاندان لازمي طور ٻارن کي بهتر غذا ۽ تعليم فراهم ڪري ٿو؛ مودودي مشڪلات ۽ محدود وسيلن کي ڪڏهن ڪڏهن انساني شخصيت ۽ محنت لاءِ محرڪ پڻ سمجهندو هو.<ref name="Siddiqi2007">{{cite book |last=Siddiqi |first=Mohammad Nejatullah |title=Muslim Economic Thinking: A Survey of Contemporary Literature |publisher=The Islamic Foundation |location=Leicester |year=2007 |page=41 }}</ref> === موسيقي ۽ تفريح === مودودي [[موسيقي]] ۽ ناچ جي ڪيترين مروج صورتن کي پنهنجي اسلامي اخلاقي نظام سان ناموافق سمجهندو هو. سندس معاشي ۽ سماجي لکڻين ۾ موسيقارن، ناچ ڪندڙن ۽ تفريحي صنعت کي اهڙي عياش معاشري جي مثالن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ دولت ضرورتن ۽ سماجي ڀلائيءَ بدران اهڙين سرگرمين تي خرچ ٿئي ٿي جن کي هو اخلاقي طور نقصانڪار سمجهندو هو.<ref name="EconomicSystem1941">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |orig-year=1941 }}</ref> ان موقف کي مودودي جي مجموعي سماجي فلسفي جي پسمنظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ هو جديد تجارتي تفريح، جنسي نمائش ۽ صارف پرستيءَ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل مسئلا سمجهندو هو. سندس موسيقي بابت موقف کي سڀني اسلامي فقهي مڪتبن جو متفقه موقف سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي تاريخ ۾ موسيقي ۽ سماع بابت مختلف فقهي ۽ صوفيانه رايا موجود رهيا آهن. === معاشي فڪر === مودودي جديد '''اسلامي معاشيات''' جي ابتدائي اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيل ''The Economic Problem of Man and Its Islamic Solution'' ۽ ''Economic System of Islam'' جديد اسلامي معاشي فڪر جي تشڪيل ۾ اثرانداز ٿيا.<ref name="NasrEconomics">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=103–106 |isbn=9780195096958 }}</ref> اقتصاديات جي ماهر [[محمد عمر چپرا]] مودودي کي انهن مفڪرن مان شمار ڪيو آهي جن جديد دور ۾ اسلامي معاشيات کي هڪ جدا فڪري موضوع طور اڳتي وڌائڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |volume=94 |issue=2 |year=2004 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> مودودي جو معاشي نظريو سرمائيداري ۽ سوشلزم ٻنهي کان پاڻ کي الڳ پيش ڪندو هو. سندس خيال ۾ اسلام خانگي ملڪيت ۽ واپار کي تسليم ڪري ٿو، پر ملڪيت کي مڪمل ۽ غير مشروط حق نہ بڻائي ٿو؛ زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، اخلاقي پابنديون ۽ سماجي ذميواري ملڪيت جي استعمال تي حدون مقرر ڪن ٿيون.<ref name="EconomicSystem1941"/> جديد اسلامي معاشيات بابت وسيع علمي ادب ۾ پڻ خانگي ملڪيت ۽ مارڪيٽ کي عام طور قبول ڪرڻ، پر انهن کي شريعت ۽ اخلاقي ذميوارين سان محدود ڪرڻ، اسلامي معاشي فڪر جون اهم خصوصيتون سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="OxfordIslamicEconomics">{{cite encyclopedia |last=Wilson |first=Rodney |title=Islamic Economic Principles |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Religion |publisher=Oxford University Press |year=2019 |doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.685 }}</ref> ==== سرمائيداريءَ تي تنقيد ==== مودودي [[سرمائيداري]] کي ان جي غير محدود صورت ۾ رد ڪيو. سندس تنقيد جو هڪ حصو سودي مالياتي نظام، دولت جي ارتڪاز، استحصال ۽ دولت کي اخلاقي ذميواريءَ کان آزاد سمجهڻ تي مرڪوز هو.<ref name="EconomicSystem1941"/> هن جديد اقتصاديات جي بچت ۽ سيڙپڪاريءَ بابت ڪجهه بنيادي مفروضن تي پڻ سخت تنقيد ڪئي. سندس دليل هو تہ آمدنيءَ جو وڏي پيماني تي خرچ کان هٽي مالي بچت ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ ڏانهن وڃڻ مجموعي طلب کي گهٽائي سگهي ٿو ۽ ان مان وڌيڪ پيداوار، واپاري مقابلو ۽ معاشي بحران پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="MaududiSaving">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=21–24 }}</ref> هي معاشي تجزيو جديد mainstream economics جو متفقه نتيجو نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي مودودي جي معاشي نظريي طور ئي بيان ڪرڻ مناسب آهي. ==== سوشلزم بابت موقف ==== مودودي [[سوشلزم]] ۽ [[ڪميونزم]] جو پڻ سخت مخالف هو. سندس خيال ۾ پيداوار جي ذريعن کي وڏي پيماني تي رياست جي ملڪيت ۾ ڏيڻ معاشي طاقت سان گڏ سياسي طاقت به حڪومت وٽ مرڪوز ڪري ڇڏي ٿو ۽ فرد جي آزادي ۽ ملڪيت جي حق کي خطري ۾ وجهي ٿو.<ref name="EconomicSystemSocialism">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=25–28 }}</ref> هن غربت ۽ معاشي استحصال جي وجود کي تسليم ڪيو، پر مارڪسي تجزيي سان اختلاف ڪيو تہ انهن جو بنيادي سبب خانگي ملڪيت يا نفعي جو تصور آهي. سندس نظر ۾ اصل مسئلو دولت جي استعمال ۾ اخلاقي ضابطن، سماجي ذميواري ۽ شرعي حدن جي کوٽ هو.<ref name="RuthvenEconomic">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=329–330 }}</ref> حميرا اقتدار جي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جي سوشلزم سان سخت اختلاف باوجود سندس سرمائيداري ۽ مارڪيٽائيزيشن بابت ڪجهه دليلن ۾ مارڪسي تنقيد سان قابل ذڪر فڪري مشابهت موجود هئي، خاص طور سماجي تعلقن کي مارڪيٽ جي منطق هيٺ آڻڻ بابت.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== اسلامي معاشي نظام ==== مودودي پنهنجي تجويز ڪيل نظام کي ليسي فيئر (گهٽ حڪومتي مداخلت واري آزاد معاشي پاليسي) سرمائيداري ۽ رياستي سوشلزم جي وچ ۾ صرف هڪ '''مخلوط معيشت''' نہ سمجهندو هو. سندس دعويٰ هئي تہ اسلامي معاشي نظام جو بنياد هڪ الڳ اخلاقي ۽ قانوني worldview تي آهي، جنهن ۾ حلال ۽ حرام، زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، سماجي ذميواري ۽ خانگي ملڪيت گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="NasrEconomics"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ مودودي جي بيان ڪيل معاشي نظامن جو تقابلي خاڪو ! پهلو ! سرمائيداري بابت سندس تنقيد ! سوشلزم بابت سندس تنقيد ! سندس تجويز ڪيل اسلامي نظام |- | ملڪيت | خانگي ملڪيت کي حد کان وڌيڪ آزادي | رياستي ملڪيت جو حد کان وڌيڪ غلبو | خانگي ملڪيت، پر شرعي ۽ سماجي ذميوارين سان |- | سرمايو | سودي سرمايي ۽ دولت جي ارتڪاز تي تنقيد | سرمايي تي رياستي ڪنٽرول | سود کان پاڪ سيڙپڪاري ۽ نفعي-نقصان ۾ شراڪت |- | سماجي انصاف | مارڪيٽ پاڻ ڪافي نہ آهي | جبري مساوات فردي آزادي گهٽائي سگهي ٿي | زڪوات، وراثت، خيرات ۽ اخلاقي ذميواري |- | رياست | غير محدود مارڪيٽ جي مخالفت | مڪمل معاشي مرڪزيت جي مخالفت | شرعي حدن اندر ضابطو ۽ سماجي ڀلائي |} هي جدول مودودي جي پنهنجي اصولي درجابندي جو خلاصو آهي؛ جديد معاشي علم ۾ سرمائيداري ۽ سوشلزم جون گهڻيون مختلف صورتون موجود آهن ۽ اهي لازمي طور انهن ٽن سادن خانن تائين محدود نہ آهن.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== سود جي ممانعت ==== مودودي جي معاشي فڪر ۾ سڀ کان اهم مسئلن مان هڪ '''[[ربا|سود (ربا)]]''' هو. هن قرض تي ورتل هر مقرر واڌ کي ربا قرار ڏيندي ان جي مڪمل خاتمي جي حمايت ڪئي. سندس نظر ۾ قرآن جي سود بابت ممانعت صرف انتهائي يا استحصالي وياج تائين محدود نہ هئي.<ref name="MaududiRiba">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=166–199 }}</ref> هن ”مناسب“ يا گهٽ شرح واري سود ۽ استحصالي سود جي وچ ۾ بنيادي شرعي فرق قبول نہ ڪيو. سندس دليل موجب جيڪڏهن قرض تي اڳواٽ مقرر واڌ جو اصول تسليم ڪيو وڃي تہ شرح گهٽ يا وڌيڪ هجڻ ان جي بنيادي نوعيت تبديل نٿي ڪري.<ref name="MaududiRiba"/> سودي قرض جي متبادل طور مودودي '''سڌي حصيداريءَ واري سيڙپڪاري''' ۽ [[نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت]] تي زور ڏنو، جنهن ۾ سرمايو فراهم ڪندڙ کي اڳواٽ مقرر وياج بدران ڪاروبار جي حقيقي نتيجي ۾ حصو ملي.<ref name="MaududiRiba"/> اهو تصور بعد ۾ اسلامي بئنڪنگ جي نظرياتي ادب ۾ [[مضاربت]] ۽ [[مشارڪت]] جهڙن risk-sharing طريقن سان ڳنڍيو ويو. جديد اسلامي ماليات ۾، البت، عملي ادارا صرف equity finance تي نہ هلن ٿا ۽ مرابحه، اجاره ۽ ٻين شريعت مطابق معاهدن جو پڻ وسيع استعمال ڪن ٿا.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== مودودي جي معاشي فڪر تي تنقيد ==== معاشيات جي محقق [[فيصل خان]] دليل ڏنو آهي تہ مودودي جو سودي ماليات جو بيان گهڻو ڪري ڏکڻ ايشيا جي ڳوٺاڻي قرض ڏيندڙ ۽ غريب هاريءَ جي استحصالي تعلق سان مشابهت رکي ٿو، جڏهن تہ جديد تجارتي بئنڪنگ جا ڪيترائي پاسا ان کان وڌيڪ پيچيدا آهن.<ref name="FeisalKhan">{{cite book |last=Khan |first=Feisal |title=Islamic Banking in Pakistan: Shariah-Compliant Finance and the Quest to Make Pakistan More Islamic |publisher=Routledge |year=2015 |pages=57–65 |isbn=9780415712699 }}</ref> خان اهو سوال پڻ اٿاري ٿو تہ سود جي بدران equity financing اختيار ڪرڻ پاڻمرادو اهڙي منصوبي ڏانهن سرمايو ڇو منتقل ڪندو جيڪو سماجي طور فائديمند هجي پر مالي طور گهٽ منافعي وارو هجي. ان ڪري مودودي جي تجويزن کي جديد اسلامي معاشيات جي تاريخ ۾ اثرائتو نظرياتي قدم سمجهيو وڃي ٿو، پر انهن جي عملي معاشي نتيجن بابت بحث جاري رهيو آهي.<ref name="FeisalKhan"/> ==== زمينداري ۽ زرعي سڌارا ==== مودودي خانگي ملڪيت جي حق جو مضبوط حامي هو ۽ پاڪستان جي شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني جي [[زرعي سڌارا|زرعي سڌارن]] ۽ زمين جي جبري ورهاست بابت شڪي موقف اختيار ڪيائين. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ هن پنجاب ۾ زمين جي مالڪيءَ تي سخت حدون لاڳو ڪرڻ جي ڪجهه تجويزن جي مخالفت ڪئي.<ref name="NasrLand">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> سندس دليل جو بنياد اهو هو تہ جيڪڏهن ملڪيت شرعي طور جائز طريقي سان حاصل ڪئي وئي هجي تہ صرف ان جي وڏي مقدار رياست کي ان جي ضبط يا ورهاست جو پاڻمرادو حق نٿي ڏئي. بعد ۾ هن معاشي انصاف ۽ دولت جي منصفاڻي ورڇ تي وڌيڪ زور ڏنو، پر [[مساوات پسندي]] ۽ خانگي ملڪيت جي جبري خاتمي جي مخالفت جاري رکي.<ref name="NasrLand"/> === تصوف === مودودي جو [[تصوف]] بابت موقف وقت سان تبديل ٿيو ۽ ان کي فقط ”تصوف جي مخالفت“ طور بيان ڪرڻ درست نہ آهي. پنهنجي ابتدائي دور ۾ هو برصغير ۾ رائج تصوف جي ڪيترين رسمن، پير پرستي، مزارن سان لاڳاپيل عقيدن ۽ اهڙين صوفيانه تشريحن جو سخت نقاد هو جيڪي سندس نظر ۾ قرآن، سنت ۽ شريعت کان پري ٿي ويون هيون.<ref name="NasrSufism">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=122–124 |isbn=9780195096958 }}</ref> هن پنهنجي جوانيءَ ۾ اسلامي روحانيت ۽ تصوف جي ڪجهه علمن جو باقاعده مطالعو پڻ ڪيو. سندس فڪري پسمنظر تي [[ديوبندي]] اصلاح پسند روايت، [[ابن تيميه]] ۽ ٻين اهڙن عالمن جي اثر جي نشاندهي ڪئي وئي آهي، جيڪي روحاني تزڪيي کي قبول ڪندي غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تي تنقيد ڪندا هئا.<ref name="Sirriyeh2013">{{cite book |last=Sirriyeh |first=Elizabeth |title=Sufis and Anti-Sufis: The Defence, Rethinking and Rejection of Sufism in the Modern World |publisher=Routledge |year=2013 |pages=162–164 |isbn=9781136812767 }}</ref> ==== تصوف ۽ شريعت ==== مودودي پنهنجي بعد واري لکڻين ۾ واضح ڪيو تہ سندس اعتراض '''تصوف بذات خود''' تي نہ، پر اهڙي تصوف تي آهي جيڪو شريعت کان آزاد ٿيڻ جي دعويٰ ڪري. هن ''Towards Understanding Islam'' ۾ فقہ ۽ تصوف جي وچ ۾ فرق کي نماز جي مثال سان بيان ڪيو: فقہ نماز جي ظاهري شرطن ۽ عملن کي ڏسي ٿي، جڏهن تہ تصوف عبادت جي اندروني توجهه، اخلاص ۽ انسان جي اخلاق تي ان جي اثر کي ڏسي ٿو.<ref name="MaududiTasawwuf">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=111 }}</ref> هن اهڙي روحاني تربيت کي قبول ڪيو جيڪا قرآن، سنت ۽ شريعت جي پابنديءَ سان گڏ هجي، پر انهن صوفيانه دعوائن جي مخالفت ڪئي جن موجب ڪو روحاني مقام حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان عام شرعي فرضن کان مٿانهون ٿي سگهي ٿو.<ref name="Sirriyeh2013"/> ==== موقف ۾ تبديلي ==== Vali Nasr موجب مودودي جي شروعاتي تحريرن ۾ تصوف بابت ٻولي ڪافي سخت هئي، پر پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس موقف وڌيڪ تفريقي بڻيو. هن تصوف جي روحاني ۽ اخلاقي پهلو کي قبول ڪندي پنهنجي تنقيد کي خاص طور غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تائين محدود ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="NasrSufism"/> 1951ع ۾ هن واضح طور چيو تہ نہ هو ۽ نہ جماعت اسلامي تصوف جي اصل روحاني تصور جا مخالف آهن. هن شرعي پابنديءَ ۾ رهندڙ تصوف ۽ مزارن، ميلن ۽ ٻين اهڙين عوامي رسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو جن کي هو بعد ۾ پيدا ٿيل بدعتون سمجهندو هو.<ref name="NasrSufism"/> مودودي جي وفات کان پوءِ جماعت اسلامي جو تصوف سان عملي تعلق به هڪجهڙو نہ رهيو. مثال طور جماعت جي امير [[قاضي حسين احمد]] 1987ع ۾ لاهور جي مشهور صوفي درگاهه [[داتا درٻار]] جو دورو ڪيو، جڏهن تہ جماعت جي ٻين حلقن صوفي رسمن جي ڪجهه صورتن تي تنقيد جاري رکي.<ref name="NasrSufism"/><ref name="Sirriyeh2013"/> ان ڪري مودودي جي تصوف بابت فڪر کي ٽن پاسن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: روحاني تزڪيي ۽ احسان جي قبوليت، شريعت کان آزاد باطنيت جي مخالفت، ۽ مزارن يا اولياءَ سان لاڳاپيل انهن عوامي رسمن تي تنقيد جن کي هو قرآن ۽ سنت سان غير موافق سمجهندو هو. === غير مسلمانن بابت خيال === مودودي جي سياسي نظريي ۾ غير مسلمانن جي حيثيت سندس '''اسلامي رياست''' جي تصور سان ڳنڍيل هئي. هو غير مسلمانن جي جان، مال، عبادت ۽ شخصي قانونن جي تحفظ جو حامي هو، پر ساڳئي وقت سندس تجويز ڪيل رياست هڪ نظرياتي اسلامي رياست هئي، جنهن جي بنيادي پاليسي ۽ اعليٰ حڪمراني سندس نظر ۾ انهن ماڻهن جي هٿ ۾ رهڻ گهرجي جيڪي ان جي اسلامي نظريي کي قبول ڪن.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> برطانوي هند واري دور ۾ مودودي اقليتن جي مسئلي کي اڪثريتي قومي جمهوريت جي تنقيد سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال هو تہ جيڪڏهن رياست ۾ سياسي اقتدار رڳو عددي اڪثريت جي بنياد تي هجي تہ مستقل مذهبي اقليتون اڪثريت جي سياسي غلبي هيٺ اچي سگهن ٿيون. ان ڪري سندس قومپرستيءَ خلاف لکڻين ۾ ''بنيادي حقن'' ۽ اقليتن جي تحفظ جو سوال نمايان رهيو.<ref name="Iqtidar2026Rights">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Fundamental Rights |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=129–143 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس حل سيڪيولر شهريت بدران اسلامي نظرياتي رياست جي اندر اقليتن جي تحفظ تي ٻڌل ٿيو. سندس لکڻين موجب غير مسلمانن جي مذهبي عقيدن، عبادتن ۽ ذاتي سماجي رسمن ۾ عام طور مداخلت نہ ٿيڻ گهرجي، پر رياست جي بنيادي اسلامي پاليسيءَ کي تبديل ڪرڻ يا ان جي اعليٰ نظرياتي قيادت تي اثرانداز ٿيڻ جو کين ساڳيو حق حاصل نہ هوندو.<ref name="ILC237">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237 }}</ref> هن تصور ۾ غير مسلمان عام سرڪاري ملازمتن ۾ ڪم ڪري سگهن ٿا، پر اهڙن اهم عهدن کان محروم رهندا جن وسيلي اسلامي رياست جي بنيادي پاليسي طئي ٿئي. مودودي الڳ نمائندگيءَ جو تصور پڻ پيش ڪيو، جنهن موجب غير مسلم شهري پنهنجا نمائندا چونڊي سگهن ٿا.<ref name="ILCMinorities">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237, 282, 288–297 }}</ref> اهڙي نموني سندس فڪر ۾ مذهبي آزادي ۽ قانوني تحفظ سان گڏ سياسي اختيار جي غير مساوي ورڇ موجود هئي. جديد سياسي معيارن، خاص طور برابر شهريت جي تصور، جي لحاظ کان اهو پاسو تنقيد جو موضوع رهيو آهي؛ جڏهن تہ مودودي پاڻ اهڙي فرق کي مذهبي امتياز بدران نظرياتي رياست جي منطقي نتيجي طور پيش ڪندو هو.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/> ==== جزيه ==== مودودي روايتي اسلامي [[جزيه]] جي ادائيگيءَ کي اسلامي رياست ۾ غير مسلم مرد شهرين جي حيثيت سان ڳنڍيو. سندس تشريح موجب بالغ ۽ قابل غير مسلم مرد جزيه ادا ڪندا، جڏهن تہ عورتون، ٻار ۽ ڪجهه ٻين مستثنيٰ طبقن تي اهو لاڳو نہ ٿيندو؛ فوجي خدمت ڪندڙ غير مسلمانن کي پڻ ان کان ڇوٽ ملي سگهي ٿي.<ref name="ILC292">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1983 |page=292 }}</ref> مودودي جزيي کي صرف مالي محصول نہ، پر اسلامي رياست جي سياسي حاڪميت سان پڻ ڳنڍيو. ''تفہيم القرآن'' ۾ سندس تشريح موجب جزيي جي ادائيگي غير مسلم سياسي گروهن جي آزاد حاڪميت ختم ٿيڻ ۽ اسلامي سياسي اقتدار جي قبوليت جي علامت پڻ هئي.<ref name="TafhimJizya">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Meaning of the Qur'an |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1993 |volume=2 |pages=183–186 }}</ref> ان ڪري مودودي جي جزيي بابت تصور کي رڳو جديد ''tax in lieu of military service'' سان برابر سمجهڻ سندس مڪمل موقف جي عڪاسي نہ ڪندو؛ سندس پنهنجي لکڻين ۾ ان جا دفاعي ذميواري ۽ سياسي حاڪميت ٻئي پاسا موجود آهن. === احمديه مسئلو === [[احمديه جماعت]] بابت مودودي جو موقف پاڪستان جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ سندس سڀ کان تڪراري موقفن مان هڪ رهيو. هو احمدين کي اسلامي عقيدي جي دائري کان ٻاهر سمجهندو هو ۽ خاص طور [[ختم نبوت]] جي مسئلي تي سندن عقيدن جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Valentine2008">{{cite book |last=Valentine |first=Simon Ross |title=Islam and the Ahmadiyya Jama'at: History, Belief, Practice |publisher=Columbia University Press |year=2008 |pages=228–229 |isbn=9780231700948 }}</ref> 1953ع جي پنجاب ۽ لاهور واري احمديه مخالف تحريڪ دوران مودودي ''قادياني مسئلو'' نالي رسالو لکيو. ان ۾ هن احمدين جي مذهبي حيثيت ۽ پاڪستاني رياست ۾ سندن آئيني حيثيت بابت پنهنجا دليل پيش ڪيا. سندس تحرير ان دور جي وسيع احمديه مخالف سياسي مهم جو حصو بڻجي وئي.<ref name="Valentine2008"/> 1953ع جي فسادن کان پوءِ لاڳو ٿيل مارشل لا هيٺ هڪ فوجي عدالت مودودي کي موت جي سزا ٻڌائي. اها سزا عملي طور نافذ نہ ٿي؛ پوءِ ان کي عمر قيد ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996Ahmadi">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> احمدين ۽ مودودي جي اسلامي رياست جي تصور جي تعلق تي جديد تحقيق پڻ خاص ڌيان ڏنو آهي. مذهبي قوميت ۽ جديد اسلامي رياست بابت مطالعي ۾ مودودي جي احمدين بابت موقف کي ان وڏي سوال سان ڳنڍيو ويو آهي تہ هڪ نظرياتي اسلامي رياست ۾ ''مسلمان'' جي قانوني تعريف ڪرڻ جو اختيار ڪنهن وٽ هوندو ۽ اهڙي تعريف اقليتي شهريت تي ڪهڙا اثر وجهي سگهي ٿي.<ref name="Haj2023">{{cite book |last=Haj |first=Samira |chapter=Abul Ala Mawdudi's Islamic State and Minority Ahmadis |title=Sunni Chauvinism and the Roots of Muslim Modernism |publisher=Stanford University Press |year=2023 |pages=135–167 |doi=10.1515/9781503636255-008 }}</ref> === جهاد === مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''[[جهاد]]''' هڪ مرڪزي تصور هو. سندس پهريون وڏو علمي ڪم ''الجهاد في الاسلام'' هو، جيڪو 1927ع کان اخبار ۾ قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. اهو ڪتاب ان وقت لکيو ويو جڏهن هندستان برطانوي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ هو ۽ برصغير ۾ جنگ، آزادي، عدم تشدد ۽ اسلامي سياسي اختيار بابت شديد بحث جاري هئا.<ref name="Khalidi2012">{{cite book |last=Khalidi |first=Omar |chapter=Muslim Debates on Jihad in British India: The Writings of Chiragh ‘Ali and Abu al-A‘la Mawdudi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=305–321 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199755042.003.0015 }}</ref> مودودي جهاد کي فقط ذاتي روحاني جدوجهد يا صرف دفاعي جنگ تائين محدود نہ ڪيو. سندس نظريي ۾ اسلام هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي ۽ سياسي نظام هو، تنهنڪري جهاد اهڙي منظم جدوجهد جو نالو پڻ هو جنهن جو مقصد انسان جي انسان تي حاڪميت بدران خدا جي حاڪميت تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظام قائم ڪرڻ هو.<ref name="MawdudiThemes">{{cite book |chapter=Central themes of Mawdudi's writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 }}</ref> ==== ''الجهاد في الاسلام'' ==== ''الجهاد في الاسلام'' ۾ مودودي قومپرست جنگ ۽ اسلامي جهاد ۾ فرق ڪيو. سندس دليل موجب اسلامي جهاد جو مقصد ڪنهن خاص قوم، نسل يا علائقي جي سياسي طاقت وڌائڻ نہ، پر اهڙي سياسي ۽ سماجي نظام کي ختم ڪرڻ آهي جنهن کي هو غير اسلامي ۽ ظالماڻو سمجهي ٿو، ۽ ان جي جاءِ تي اسلامي نظام قائم ڪرڻ آهي.<ref name="AlJihad">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Al Jihad fil Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore }}</ref> ان ڪري سندس لکڻين ۾ اسلامي تحريڪ جي دائري کي ڪنهن هڪ ''وطن'' تائين محدود نہ ڪيو ويو. مودودي اسلامي پيغام کي عالمگير سمجهندو هو ۽ سياسي نظام جي تبديليءَ کي به ان عالمگير دعويٰ سان ڳنڍيندو هو.<ref name="MawdudiThemes"/> جديد محققن هن نظريي کي مختلف نمونن سان پڙهيو آهي. عمر خالدي ان کي برطانوي هند ۾ جهاد بابت جديد مسلم بحثن جي مخصوص تاريخي تناظر ۾ رکي ٿو، جڏهن تہ بين الاقوامي قانون بابت ڪجهه محقق مودودي کي ويهين صديءَ جي '''offensive theory of jihad''' جي اهم جديد نمائندن مان شمار ڪن ٿا.<ref name="Khalidi2012"/><ref name="UseForce2013">{{cite journal |title=Use of Force under Islamic Law |journal=European Journal of International Law |volume=24 |issue=1 |year=2013 |pages=343–365 |doi=10.1093/ejil/cht013 }}</ref> اهڙي scholarly classification کي مودودي جي پنهنجي اصطلاحن سان خلط نہ ڪرڻ گهرجي: هو پنهنجي تصور کي سامراجي توسيع يا قومي فتح طور پيش نہ ڪندو هو، بلڪه ان کي ظلم ۽ انسان جي انسان تي حاڪميت ختم ڪرڻ جي انقلابي جدوجهد قرار ڏيندو هو. تنهن هوندي بہ سندس نظريي ۾ ضرورت پوڻ تي سياسي نظام بدلائڻ لاءِ هٿياربند طاقت جي استعمال جي گنجائش موجود هئي.<ref name="UseForce2013"/> ==== جنگ ۽ غير جنگي جهاد ==== مودودي وٽ جهاد صرف جنگ جي ميدان ۾ وڙهڻ جو نالو نہ هو. سندس تشريح ۾ سياسي تنظيم، دعوت، تعليم، فڪري جدوجهد، مالي مدد ۽ جنگ لاءِ تياري پڻ وسيع جهاد جو حصو ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ سڌي هٿياربند جنگ لاءِ هن ''قتال'' جو تصور استعمال ڪيو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1979 |pages=104–105 }}</ref> هو جنگ ۾ جاني ۽ مالي نقصان کي سنجيده قرباني سمجهندو هو، پر سندس استدلال موجب جيڪڏهن وڏي اخلاقي ۽ سياسي برائي کي روڪڻ لاءِ محدود نقصان ناگزير هجي تہ اهو جائز ٿي سگهي ٿو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding"/> ==== جهاد جو اعلان ۽ ڪشمير ==== مودودي جي نظرياتي لکڻين جي باوجود، هو هر فرد يا مذهبي جماعت کي پنهنجي طور تي هٿياربند جهاد شروع ڪرڻ جو اختيار نہ ڏيندو هو. 1947ع–1948ع جي [[ڪشمير تڪرار]] دوران هن دليل ڏنو تہ منظم جنگ يا جهاد جو اعلان جائز سياسي حڪومت جي اختيار هيٺ هجڻ گهرجي.<ref name="NasrKashmir">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> ان سبب ڪشمير بابت سندس موقف سندس وسيع انقلابي ٻوليءَ جي مقابلي ۾ وڌيڪ رياست-مرڪوز هو: غير رياستي مذهبي اڳواڻ يا جماعت پنهنجي طور تي جنگ شروع ڪرڻ جا مجاز نہ هئا. اهو فرق مودودي جي جهاد جي نظريي کي بعد ۾ پيدا ٿيل ڪيترن غير رياستي هٿياربند اسلام پسند تصورن کان ڌار ڪري ٿو.<ref name="NasrKashmir"/> === شخصيت ۽ ذاتي زندگي === [[جماعت اسلامي]] جي امير طور مودودي پنهنجي جماعت جي ڪارڪنن سان نسبتاً ويجهو رابطو رکندو هو. سندس گهر ۾ عصر ۽ مغرب جي نمازن جي وچ واري وقت ۾ ڪارڪنن ۽ مهمانن سان غير رسمي ملاقاتون ۽ بحث ٿيندا هئا.<ref name="NasrPersonality">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=127–140 }}</ref> سندس سوانح نگارن ۽ همعصرن کيس خاموش طبع، منظم، مضبوط ارادي وارو ۽ پنهنجي فڪري موقف تي قائم رهندڙ شخص طور بيان ڪيو آهي. سندس تقرير جو انداز عام جذباتي خطابت کان مختلف هو؛ هو دليل کي مرحليوار ترتيب ڏيندي قرآن، حديث ۽ سياسي منطق مان نتيجا اخذ ڪندو هو.<ref name="NasrPersonality"/> اردو سندس فڪري اظهار جو بنيادي وسيلو هو. جيتوڻيڪ هو عربي ۽ فارسي علمي روايتن سان واقف هو ۽ جديد مغربي سياسي فڪر به پڙهيو هئائين، هن پنهنجي گهڻي تصنيف [[اردو]] ۾ ڪئي. ان سان سندس لکڻيون برصغير جي پڙهيل مسلم وچولي طبقي تائين وڏي پيماني تي پهتيون.<ref name="Qasmi2018">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |title=Muslims against the Muslim League |publisher=Cambridge University Press |year=2018 }}</ref> مودودي روايتي مدرسي مان مڪمل رسمي تعليم حاصل ڪندڙ عالم نہ هو. سندس علمي شخصيت صحافت، ذاتي مطالعي، عربي ۽ اسلامي علوم جي تعليم ۽ جديد سياسي ادب جي مطالعي جي ميلاپ مان ٺهي. جديد مؤرخ علي عثمان قاسمي کيس پنهنجي دور جي عالمن ۾ هڪ غير معمولي شخصيت قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ مدرسي جي روايتي مڪمل تعليم کان سواءِ به هن ڪلاسيڪي اسلامي علم ۽ جديد مغربي سياسي فڪر ٻنهي تي قابل ذڪر دسترس حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2018"/> ==== خاندان ==== مودودي پنهنجي گهرواري محمودہ بيگم سان شادي ڪئي ۽ سندن ڪيترائي پٽ ۽ ڌيئرون ٿيون. سندس سياسي، تصنيفي ۽ دعوتي مصروفيتن سبب گهريلو زندگيءَ لاءِ وقت محدود هوندو هو. Vali Nasr موجب سندس نون ٻارن مان فقط هڪ مستقل طور جماعت اسلامي سان تنظيمي طور وابسته ٿيو، جڏهن تہ سندس ڌيءَ اسماءَ کي علمي دلچسپيءَ جي لحاظ کان نمايان قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NasrFamily">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 }}</ref> مودودي کي روايتي [[يوناني طب]] سان پڻ دلچسپي هئي ۽ هو ذاتي سطح تي ان جي ڪجهه طريقن کان واقف ۽ عملي طور استعمال ڪندڙ هو، جيتوڻيڪ اها سندس عوامي سڃاڻپ جو بنيادي حصو نہ هئي.<ref name="NasrPersonality"/> ==== صحت ==== مودودي زندگيءَ جي وڏي حصي ۾ گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت ايتري خراب ٿي جو هو گهڻو وقت بستري تائين محدود رهيو. 1969ع ۾ علاج لاءِ انگلينڊ به ويو.<ref name="NasrFamily"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گردن جي پراڻي بيماري سان گڏ دل جون تڪليفون به وڌي ويون. ان وقت سندس عمر ۽ ڊگهي سياسي ۽ علمي سرگرميءَ سبب صحت مسلسل ڪمزور ٿيندي وئي. === آخري سال ۽ وفات === 1972ع ۾ مودودي جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، ديني فڪر ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. ساڳئي سال سندس لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تي پکڙيل قرآن جي تفسير '''[[تفہيم القرآن]]''' جي تصنيف مڪمل ٿي.<ref name="NasrLateLife">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت تي پهريون '''[[شاهه فيصل بين الاقوامي انعام]]''' ڏنو ويو. انعام ڏيندڙ اداري موجب سندس اسلامي فڪر، تفسير، سياسي نظريي ۽ اسلامي قانون بابت لکڻين کي ان اعزاز جو بنيادي سبب سمجهيو ويو.<ref name="KFIP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul A'la Al-Mawdudi |url=https://kingfaisalprize.org/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |access-date=7 October 2026 }}</ref> اپريل 1979ع کان سندس گردن ۽ دل جون بيماريون وڌيڪ شديد ٿي ويون. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيويارڪ]] ۾ اسپتال داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="NasrFamily"/> '''22 سيپٽمبر 1979ع''' تي 75 ورهين جي عمر ۾ آمريڪا ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="KFIP1979"/> سندس ميت پاڪستان آندي وئي، جتي لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس سندس رهائشگاهه [[اڇره]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NasrLateLife"/> سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. جنازي ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهن جي شرڪت سندس پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا ۾ حاصل ڪيل اثر جي عڪاسي ڪئي.<ref name="MaududiFuneral">{{cite news |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |work=Daily Pakistan |date=2 October 2020 }}</ref> == ورثو ۽ اثر == ابوالاعلى مودودي ويهين صديءَ جي جديد اسلامي سياسي فڪر جي سڀ کان اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. [[ولفريڊ ڪينٽويل سمٿ]] کيس جديد اسلام جي انتهائي منظم مفڪرن مان هڪ قرار ڏنو، جڏهن تہ بعد جي محققن سندس اهميت خاص طور ان ڳالهه ۾ ڏٺي آهي تہ هن اسلام کي رڳو عقيدي ۽ عبادت تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، معاشي ۽ سياسي '''نظامِ حيات''' طور منظم نظرياتي ٻوليءَ ۾ پيش ڪيو.<ref name="Smith1957">{{cite book |last=Smith |first=Wilfred Cantwell |title=Islam in Modern History |publisher=Princeton University Press |year=1957 |page=233 |oclc=397585 }}</ref><ref name="Hartung2014">{{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }}</ref> [[سيد ولي رضا نصر]] موجب مودودي جديد اسلامي احياءَ جي ابتدائي ۽ اهم نظرياتي معمارن مان هو. سندس لکڻين ۽ [[جماعت اسلامي]] جي تنظيمي سرگرمين سندس خيالن کي ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر وڏي مسلم دنيا تائين پهچايو؛ نصر سندس اثر جي جاگرافيائي دائري کي [[مراڪش]] کان [[ملائيشيا]] تائين پکڙيل قرار ڏئي ٿو.<ref name="Nasr1996Legacy">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 |doi=10.1093/oso/9780195096958.001.0001 }}</ref> مودودي جو اثر صرف سندس سياسي جماعت تائين محدود نہ رهيو. قرآن جي تفسير، حديث، اسلامي قانون، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم بابت سندس تصنيفون وڏي پيماني تي پڙهيون ويون. سندس ڪيترائي ڪتاب [[عربي]]، [[انگريزي]]، [[فارسي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيا، جنهن ڪري اردو کان ٻاهر به سندس فڪري اصطلاح ۽ دليل اسلامي تحريڪن ۽ علمي بحثن جو حصو بڻيا.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> === جديد اسلام پسنديءَ تي اثر === جديد تحقيق ۾ مودودي کي '''[[اسلام پسندي]]''' يا سياسي اسلام جي نظرياتي ارتقا جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام هڪ مڪمل نظام آهي، جنهن ۾ مذهب ۽ سياست کي الڳ نٿو ڪري سگهجي ۽ جنهن ۾ قانوني ۽ سياسي اقتدار آخرڪار خدا جي حاڪميت جي تابع آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> [[شير علي ترين]] مودودي کي ان فڪري رجحان جي اهم نظرياتي معمارن مان قرار ڏئي ٿو جنهن ۾ جديد قومي رياست جي سياسي مشينري کي مستند اسلامي قانوني نظام لاڳو ڪرڻ جو وسيلو سمجهيو ويو. ساڳئي وقت جديد scholarship اهو به ڏيکاري ٿي تہ مودودي جو فڪر رڳو روايتي اسلامي سياسي اصطلاحن جي بحالي نہ هو؛ هن ''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست'' ۽ ''نظام'' جهڙن جديد سياسي تصورن کي اسلامي اصطلاحن سان نئين ترتيب ۾ جوڙيو.<ref name="TareenMawdudi">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref><ref name="Hartung2014"/> اهڙيءَ طرح مودودي جي فڪر کي صرف ''مغربي جديديت جي رد'' طور سمجهڻ اڻپورو آهي. [[يان-پيٽر هارٽنگ]] جي تجزيي موجب مودودي مغربي سياسي ۽ فلسفيانه جديديت سان مقابلو ڪندي ساڳئي جديد دور جي ڪيترن نظرياتي تصورن کي اسلامي قالب ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو. ان لحاظ کان سندس اسلام پسندي جديديت جي مخالفت سان گڏ جديديت جي سياسي ٻوليءَ سان هڪ پيچيده لاڳاپو پڻ رکي ٿي.<ref name="Hartung2014"/> === پاڪستان === [[پاڪستان]] مودودي جي سياسي سرگرمين ۽ سندس فڪر جي عملي اثر جو سڀ کان اهم ميدان بڻيو. 1947ع کان پوءِ هن ۽ جماعت اسلاميءَ پاڪستان کي اسلامي آئين ۽ [[شريعت]] تي ٻڌل رياست بڻائڻ لاءِ منظم مهم هلائي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> پاڪستان ٺهڻ وقت ملڪ جي اسلامي يا سيڪيولر آئيني نوعيت بابت مڪمل اتفاق موجود نہ هو. مودودي انهن مذهبي سياسي مفڪرن ۾ شامل هو جيڪي رياست جي قانوني ۽ آئيني ڍانچي ۾ اسلام کي مرڪزي حيثيت ڏيڻ جو مطالبو ڪندا رهيا.<ref name="Jaffrelot2015">{{cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=439–480 |isbn=9780190235185 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190235185.003.0009 }}</ref> مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''حاڪميتِ الٰهي''' خاص اهميت رکي ٿي. [[محمد قاسم زمان]] موجب خدا جي حاڪميت جو تصور پاڪستاني اسلام پسند فڪر جي مرڪزي تصورن مان بڻيو، جنهن ۾ مودودي جو ڪردار انتهائي نمايان هو. ان تصور موجب آخري قانوني ۽ سياسي اختيار خدا جو آهي ۽ انساني قانونسازي قرآن ۽ سنت جي حدن اندر ٿيڻ گهرجي.<ref name="Zaman2018">{{cite book |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |chapter=Islamism and the Sovereignty of God |title=Islam in Pakistan: A History |publisher=Princeton University Press |year=2018 |pages=135–163 |isbn=9780691149226 |doi=10.23943/princeton/9780691149226.003.0005 }}</ref> ان جي باوجود، پاڪستان جي آئيني اسلامائيزيشن کي فقط مودودي يا جماعت اسلاميءَ جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو. [[عالمن]]، ٻين مذهبي جماعتن، مسلم ليگ جي سياستدانن ۽ مختلف اسلامي فڪري روايتن پڻ ملڪ جي اسلامي آئيني سڃاڻپ جي تشڪيل ۾ حصو ورتو.<ref name="Zaman2018"/><ref name="Jaffrelot2015"/> ==== جماعت اسلامي ==== مودودي جو سڀ کان واضح تنظيمي ورثو [[جماعت اسلامي]] آهي، جيڪا هن 1941ع ۾ قائم ڪئي. جماعت جو ابتدائي مقصد هڪ اهڙي منظم نظرياتي جماعت تيار ڪرڻ هو جنهن جا تربيت يافته ڪارڪن اسلامي اصولن مطابق سماج ۽ آخرڪار رياست جي تبديلي لاءِ ڪم ڪن.<ref name="Pervez2026">{{cite book |last=Pervez |first=Saulat |chapter=Sayyid Abul A'la al-Maududi and the Jama'at-e-Islami |editor1-last=Hamdeh |editor1-first=Emad |editor2-last=DeLong-Bas |editor2-first=Natana J. |title=The Oxford Handbook of Islamic Reform |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=416–432 |doi=10.1093/oxfordhb/9780197532805.013.55 }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ جماعت جا الڳ تنظيمي ڍانچا پاڪستان ۽ هندستان ۾ قائم ٿيا، جڏهن تہ بعد ۾ بنگلاديش ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ جماعت سان لاڳاپيل تحريڪون وجود ۾ آيون. پاڪستان ۾ جماعت مذهبي تحريڪ مان باقاعده سياسي جماعت جي صورت اختيار ڪئي ۽ چونڊن، آئيني سياست، شاگرد تنظيم، سماجي خدمتن ۽ عوامي مهمن ذريعي ڪم ڪرڻ لڳي.<ref name="Bokhari2013">{{cite book |last=Bokhari |first=Kamran |chapter=Jama'at-i Islami in Pakistan |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=574–586 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0006 }}</ref> جماعت پاڪستان جي سڀ کان منظم اسلام پسند سياسي تنظيمن مان هڪ رهي آهي، جيتوڻيڪ قومي چونڊن ۾ ان جي ووٽن ۽ پارلياماني سيٽن جو حصو گهڻو ڪري ان جي تنظيمي اثر کان گهٽ رهيو آهي. ان تضاد کي محقق جماعت جي مضبوط نظرياتي تنظيم ۽ ان جي نسبتاً محدود عوامي چونڊ مقبوليت جي فرق طور بيان ڪن ٿا.<ref name="Bokhari2013"/> ==== ضياءُ الحق جي اسلامائيزيشن ==== [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي حڪومت (1977ع–1988ع) دوران پاڪستان ۾ رياستي اسلامائيزيشن جي عمل ۽ جماعت اسلاميءَ وچ ۾ اهم سياسي لاڳاپا پيدا ٿيا. ضياءَ جي حڪومت [[زڪوات]] ۽ عشر جي سرڪاري نظام، سود کان پاڪ مالي قدمن، [[حدود آرڊيننس]] ۽ ٻين اسلامي قانوني قدمن کي اڳتي وڌايو.<ref name="Jaffrelot2015"/> انهن پاليسين مان ڪيترائي اهڙا موضوع هئا جن جي حمايت مودودي ۽ جماعت اسلامي اڳ ئي ڪندا رهيا هئا؛ تنهن هوندي بہ ضياءَ جي اسلامائيزيشن کي مودودي جي پروگرام جي سڌي يا مڪمل عملداري سمجهڻ صحيح نہ آهي. رياستي اقتدار، فوجي حڪومت جي سياسي ضرورتن، فقهي عالمن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي مطالبن پڻ ان عمل کي شڪل ڏني.<ref name="IslamicLeviathan">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Islamic Leviathan: Islam and the Making of State Power |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=9780195144260 }}</ref> ان دور ۾ جماعت اسلاميءَ جا ڪيترائي ڪارڪن ۽ همدرد رياستي ادارن، تعليم ۽ سياسي عمل ۾ وڌيڪ اثرائتا ٿيا. اهڙي طرح مودودي جي حياتيءَ ۾ مڪمل طور حاصل نہ ٿيل اسلامي رياست جو تصور سندس وفات کان پوءِ پاڪستان جي رياستي پاليسيءَ جي ڪجهه شعبن تي بالواسطه اثرانداز ٿيو.<ref name="Jaffrelot2015"/> === ڀارت ۽ بنگلاديش === ورهاڱي کان پوءِ مودودي پاڻ پاڪستان هليو ويو، پر سندس قائم ڪيل تحريڪ جو هندستاني حصو [[جماعت اسلامي هند]] جي صورت ۾ جاري رهيو. نئين سياسي حالتن ۾ هندستاني جماعت پنهنجي حڪمت عملي کي مسلمان اقليت جي مذهبي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن سان هم آهنگ ڪيو. اوڀر پاڪستان ۾ پڻ جماعت اسلامي منظم ٿي. 1971ع ۾ [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ پاڪستان جي ورهاڱي کان پوءِ بنگلاديش ۾ جماعت جي تاريخ شديد سياسي تڪرار جو موضوع بڻجي. تنهنڪري بنگلاديش ۾ مودودي جي فڪري اثر کي جماعت جي بعد واري سياسي تاريخ کان الڳ ڪري ڏسڻ ضروري آهي: مودودي جو فڪر تنظيم جو نظرياتي بنياد رهيو، پر بنگلاديشي جماعت جون بعد واريون سياسي پاليسيون مخصوص مقامي حالتن ۾ ٺهيون. === عرب دنيا ۽ اخوان المسلمين === مودودي جي اردو تصنيفن جا عربي ترجما سندس عالمي اثر وڌائڻ ۾ انتهائي اهم ثابت ٿيا. سندس اسلامي رياست، حاڪميتِ الٰهي، جاهليت، انقلاب ۽ اسلام کي مڪمل نظام سمجهڻ بابت خيالن کي عرب دنيا جي اسلام پسند حلقن ۾ پڙهيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> خاص طور [[مصر]] جي [[اخوان المسلمين]] سان لاڳاپيل مفڪرن ۾ مودودي جي تحريرن جي reception اهم رهي. هارٽنگ موجب سندس نظرياتي نظام کي وچ اوڀر، خاص طور مصري اخوان المسلمين جي فڪري حلقن ۾ قبول، ترجمو ۽ مقامي سياسي حالتن مطابق تبديل ڪيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> ==== سيد قطب ==== [[سيد قطب]] ۽ مودودي جي فڪري تعلق تي وڏي علمي ادب موجود آهي. ٻنهي وٽ اسلام کي مڪمل نظام، جديد جاهليت جي تنقيد ۽ خدا جي حاڪميت جي مرڪزيت جهڙا موضوع ملي سگهن ٿا. جديد تحقيق موجب مودودي جي 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي جي لکڻين ۾ الٰهي قانوني حاڪميت جو نظريو قطب جي آخري دور جي تحريرن کان اڳ ئي واضح صورت ۾ موجود هو.<ref name="TheonomicShift">{{cite book |chapter=Mawdudi and Qutb: The Theonomic Shift |title=Salafi Political Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |pages=164–239 |doi=10.1017/9781108850407.007 }}</ref> قطب انهن خيالن کي پنهنجي مصري، انقلابي ۽ قيد واري تجربي جي پسمنظر ۾ وڌيڪ مختلف ۽ ڪڏهن وڌيڪ سخت رخ ڏنو. تنهنڪري قطب کي صرف ''مودودي جو شاگرد'' يا سندس فڪر جي سادي نقل قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو؛ ٻنهي جي وچ ۾ اثر، ترجمي، مشترڪ اسلامي ذريعن ۽ الڳ سياسي تجربن جو پيچيده تعلق هو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> قطب جي بعد واري لکڻين، خاص طور حاڪميت ۽ جاهليت جي تشريح، 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه [[سلفي جهاديت|شدت پسند سلفي]] حلقن تي اثر وڌو. ان ڪري مودودي کان قطب ۽ پوءِ هر جديد جهادي تنظيم تائين سڌي فڪري لڪير ٺاهڻ تاريخي طور حد کان وڌيڪ سادو نتيجو ٿيندو؛ بعد واريون تحريڪون انهن تصورن کي نون سياسي ۽ فقهي معنائن ۾ استعمال ڪنديون رهيون.<ref name="TheonomicShift"/> === ايران === مودودي جون تحريرون [[ايران]] ۾ پڻ فارسي ترجمن ذريعي پهتيون. ويهين صديءَ ۾ اردو کان فارسي ترجمي جي وسيع فڪري عمل ۾ سندس ڪتاب به شامل هئا ۽ ايراني اسلامي سياسي حلقن ۾ پڙهيا ويندا هئا.<ref name="IranTranslation">{{cite journal |title=From Persianate Cosmopolis to Persianate Modernity: Translating from Urdu to Persian in Twentieth-Century Iran and Afghanistan |journal=Iranian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> [[روح الله خميني]] ۽ مودودي جي سڌي فڪري تعلق بابت محققن ۾ اختلاف آهي. ٻنهي 1963ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ملاقات ڪئي ۽ سياسي معاملن تي ڳالهه ٻولهه ڪئي هئي؛ 1979ع ۾ خميني جي ايران واپسيءَ کان اڳ سندس نمائندن مودودي سان پاڪستان ۾ ملاقات پڻ ڪئي.<ref name="IranTranslation"/> پر ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ تہ خميني جو اسلامي حڪومت وارو نظريو سڌي طرح مودودي کان ورتل هو، علمي اتفاق ناهي. ايراني انقلاب جي مؤرخ [[سعيد امير ارجمند]] اهڙي سڌي نظرياتي اثر تي شڪ ظاهر ڪيو آهي؛ ساڳئي وقت تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جون عربي ۽ فارسي ترجمو ٿيل لکڻيون خميني جي ڪيترن حامين ۾ پڙهيون وينديون هيون ۽ 1979ع جي انقلاب جي سياسي ٻولي ۽ نعرن تي سندس اصطلاحن جو ڪجهه اثر پيو.<ref name="IranTranslation"/> ان ڪري مودودي ۽ ايراني انقلاب جي لاڳاپي کي '''فڪري اثر ۽ اصطلاحي مشابهت''' جي سطح تي بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي، نہ تہ خميني جي [[ولايت فقيه]] واري نظريي کي مودودي مان نڪتل قرار ڏيڻ. === ترڪي === [[ترڪي]] ۾ مودودي جو نالو عام طور '''Mevdudi''' جي صورت ۾ لکيو ويو. 1960ع واري ڏهاڪي کان سندس تصنيفن جا ترڪي ترجما تيزيءَ سان شايع ٿيڻ شروع ٿيا ۽ ڪجهه سالن اندر سندس اهم لکڻين جو وڏو حصو ترڪي پڙهندڙن لاءِ موجود ٿي ويو.<ref name="Vomel2022">{{cite book |last=Vömel |first=Jan-Markus |chapter=Global Intellectual Transfers and the Making of Turkish High Islamism, c. 1960–1995 |title=The Turkish Connection: Global Intellectual Histories of the Late Ottoman Empire and Republican Turkey |publisher=De Gruyter |year=2022 |page=256 }}</ref> انهن ترجمن مودودي کي ترڪي جي اسلامي فڪري حلقن ۾ سڃاتل شخصيت بڻايو. تنهن هوندي بہ ترڪي جي اسلام پسند سياست پنهنجي عثماني ورثي، جمهوريه جي سيڪيولر نظام ۽ مقامي مذهبي تحريڪن مان پڻ ٺهي، تنهنڪري ان کي مودودي جي فڪر جو سادو تسلسل قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Vomel2022"/> === ڏکڻ اوڀر ايشيا === مودودي جو اثر [[ملائيشيا]]، [[انڊونيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين مسلم سماجن تائين پڻ پهتو. سندس ڪتابن جا ترجما، اسلامي شاگرد تحريڪون ۽ بين الاقوامي اسلامي تنظيمي رابطا سندس فڪر جي منتقلي جا اهم وسيلا بڻيا.<ref name="Nasr1996Legacy"/> خاص طور تعليم يافته مسلمان نوجوانن ۾ اسلام کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام طور ڏسڻ، اسلامي رياست، اخلاقي اصلاح ۽ منظم دعوتي تحريڪ جا تصور مودودي جي تحريرن وسيلي گردش ۾ آيا. پر انهن ملڪن ۾ سندس فڪر کي مقامي سياسي ۽ مذهبي روايتن مطابق تبديل ڪري قبول ڪيو ويو؛ ان ڪري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي اسلامي تحريڪن کي جماعت اسلاميءَ جون سڌيون نقلون سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> === اسلامي معاشيات ۽ بئنڪنگ === مودودي جديد '''[[اسلامي معاشيات]]''' جي ابتدائي نظرياتي ليکڪن مان پڻ شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ بعد ۾ شايع ٿيل ''Economic System of Islam'' ۾ سود جي خاتمي، زڪوات، ملڪيت جي حق، معاشي انصاف ۽ سرمائي ۽ محنت جي تعلق بابت خيال پيش ڪيا ويا. اسلامي معاشيات بابت بعد واري ادب ۾ سندس اهم اثر خاص طور [[ربا]] کي جديد بئنڪ جي هر قسم جي مقرر سود سان ڳنڍڻ ۽ سود کان پاڪ مالي نظام کي اسلامي رياست جي لازمي حصي طور پيش ڪرڻ ۾ ڏٺو ويو آهي.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |year=2004 |volume=94 |issue=2 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> هن سودي قرض جي متبادل طور نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت تي ٻڌل سرمائيڪاريءَ جي حمايت ڪئي. بعد واري اسلامي بئنڪنگ صنعت ۾ اهڙا تصور اهم ٿيا، جيتوڻيڪ جديد اسلامي بئنڪن جا عملي مالي اوزار مودودي جي اصل تجويزن کان گهڻو وڌيڪ پيچيده آهن. مودودي کي جديد اسلامي معاشيات جو اڪيلو باني قرار ڏيڻ بہ درست نہ ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ ساڳئي دور ۽ ان کان پوءِ ٻين مسلمان معاشيات دانن ۽ فقيهن پڻ هن شعبي جي نظرياتي ۽ عملي تعمير ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004"/> === قرآن جي تفسير تي اثر === مودودي جو سڀ کان وسيع پڙهيو ويندڙ علمي ڪم '''[[تفہيم القرآن]]''' آهي. هي اردو تفسير تقريباً ٽيهن سالن جي عرصي ۾ تيار ٿيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ قرآن جي روايتي تفسير سان گڏ جديد سماجي، سياسي ۽ اخلاقي مسئلن بابت تشريح شامل ڪئي وئي. ''تفہيم القرآن'' جو انداز خاص طور جديد تعليم يافته عام پڙهندڙ کي سامهون رکي تيار ڪيو ويو هو. مودودي آيتن جي لغوي ۽ تاريخي وضاحت سان گڏ انهن مان سماجي ۽ سياسي اصول اخذ ڪندو هو. سندس سليس اردو ۽ منظم استدلال سبب هي تفسير ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي پڙهيو ويو ۽ ٻين ٻولين ۾ پڻ ترجمو ٿيو.<ref name="Mir2026"/> ان جي تفسيرن تي اختلاف پڻ رهيا آهن. روايتي عالمن مان ڪن سندس سياسي اصطلاحن ۽ قرآن جي ڪجهه بنيادي لفظن—جهڙوڪ ''الهٰ''، ''رب''، ''دين'' ۽ ''عبادت''—جي سياسي ۽ حاڪميت سان ڳنڍيل تشريح تي تنقيد ڪئي. ان جي باوجود، انهن اصطلاحن بابت سندس تشريح جديد اسلام پسند فڪر جي لغت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Hartung2014"/> === بعد وارين اسلام پسند ۽ شدت پسند تحريڪن تي اثر === مودودي جي فڪر جو سڀ کان تڪراري ورثو ان جو بعد وارين اسلام پسند ۽ ڪجهه شدت پسند تحريڪن سان تعلق آهي. جديد مطالعي ۾ کيس [[حسن البنا]] ۽ [[سيد قطب]] سان گڏ ويهين صديءَ جي اسلام پسند فڪر جي اهم canonical ليکڪن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="PrincetonIslamist">{{cite book |editor1-last=Euben |editor1-first=Roxanne L. |editor2-last=Zaman |editor2-first=Muhammad Qasim |title=Princeton Readings in Islamist Thought: Texts and Contexts from al-Banna to Bin Laden |publisher=Princeton University Press |year=2009 |pages=79–106 }}</ref> سندس '''حاڪميتِ الٰهي'''، اسلامي نظام، جاهليت ۽ اسلامي انقلاب جهڙا تصور بعد جي مختلف تحريڪن ۾ ٻيهر استعمال ٿيا. خاص طور سيد قطب جي ذريعي انهن مان ڪجهه تصورن جو اثر بعد ۾ پيدا ٿيندڙ وڌيڪ سخت گير تحريڪن تائين پهتو.<ref name="TheonomicShift"/> پر هتي هڪ اهم تاريخي فرق ضروري آهي: مودودي پاڻ منظم جماعت، ڊگهي مدي واري اخلاقي ۽ تعليمي تربيت، ۽ وڏي حد تائين آئيني سياسي عمل کي سماجي تبديليءَ جو طريقو سمجهندو هو. هن پاڪستان ۾ پنهنجي جماعت کي حڪومت جي سخت دٻاءَ باوجود مسلسل ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل نہ ڪيو. تنهنڪري هر اهڙي بعد واري تنظيم جيڪا سندس اصطلاح استعمال ڪري، ان جي حڪمت عملي يا تشدد کي سڌو مودودي ڏانهن منسوب ڪرڻ تاريخي لحاظ کان درست ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> ان جي ابتڙ، سندس لکڻين ۾ عالمي اسلامي نظام، غير اسلامي سياسي حاڪميت جي خاتمي ۽ جهاد بابت اهڙا نظرياتي عنصر ضرور موجود آهن جن کي بعد وارين وڌيڪ انقلابي تحريڪن پنهنجي مخصوص حالتن مطابق نئين معنيٰ ڏني. ان ڪري scholarship ۾ سندس ورثي بابت ٻنهي پاسن—'''آئيني جماعت سازي''' ۽ '''انقلابي اسلامي نظريي'''—کي گڏ پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> === فڪري اثر جو خلاصو === مودودي جي عالمي اثر کي هيٺين ريت اختصار سان ڏيکاري سگهجي ٿو: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#274c77; color:white;" | ميدان ! style="background:#3a6ea5; color:white;" | بنيادي تصور يا ڪم ! style="background:#6096ba; color:white;" | بعد وارو اثر ! style="background:#a3cef1;" | اهم علائقو |- | سياسي فڪر | حاڪميتِ الٰهي، اسلامي رياست، اسلامي جمهوريت | جديد اسلام پسند سياسي نظريي جي تشڪيل | ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر |- | تنظيمي سياست | [[جماعت اسلامي]] | نظرياتي ڪارڪنن تي ٻڌل اسلامي سياسي جماعت جو نمونو | پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش |- | قرآن جي تفسير | ''[[تفہيم القرآن]]'' | جديد سماجي ۽ سياسي رخ رکندڙ قرآن فهم | ڏکڻ ايشيا ۽ ترجمن وسيلي ٻيا ملڪ |- | اسلامي معاشيات | ربا جي خاتمي ۽ اسلامي معاشي نظام | اسلامي معاشيات ۽ سود کان پاڪ بئنڪنگ جي بحثن تي اثر | پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا |- | عرب اسلام پسندي | حاڪميت، جاهليت، انقلاب ۽ نظام | [[سيد قطب]] سميت اسلام پسند فڪري حلقن ۾ قبول ۽ نئين تشريح | مصر ۽ عرب دنيا |- | ايران | اسلامي حڪومت ۽ مغربي سياسي نظام جي تنقيد | فارسي ترجما ۽ انقلابي اسلامي سياسي ٻوليءَ تي محدود/بحث هيٺ اثر | ايران |- | ترڪي | اسلام کي مڪمل نظام طور پيش ڪرڻ | 1960ع کان پوءِ اسلام پسند فڪري حلقن ۾ ترجما ۽ مطالعو | ترڪي |- | عالمي اسلامي احياءُ | دين کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام سمجهڻ | مختلف اسلامي تحريڪن طرفان مقامي حالتن مطابق قبول ۽ تبديلي | آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين |} === علمي جائزو === مودودي بابت جديد علمي جائزو هڪ رخ وارو ناهي. سندس حامين لاءِ هو اسلامي فڪر جي تجديد ڪندڙ، قرآن جو مفسر ۽ جديد حالتن ۾ اسلامي سماجي نظام جي تشريح ڪندڙ مفڪر آهي. سياسي اسلام جي تاريخ پڙهندڙ ڪيترن محققن لاءِ هو جديد اسلام پسنديءَ جو بنيادي نظرياتي معمار آهي، جڏهن تہ نقادن سندس نظرياتي رياست، مذهبي اقليتن، عورتن، سياسي پليورلزم ۽ حاڪميت بابت تصورن کي جديد برابر شهريت ۽ لبرل جمهوريت سان تڪرار ۾ ڏٺو آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/><ref name="Hartung2014"/> انهيءَ ڪري سندس تاريخي اهميت ڪنهن هڪ سياسي نتيجي ۾ نہ، پر ان ڳالهه ۾ پڻ آهي تہ هن ويهين صديءَ ۾ اسلام بابت بحث جي ٻولي تبديل ڪرڻ ۾ حصو ورتو. ''اسلامي رياست''، ''اسلامي انقلاب''، ''اسلامي نظامِ حيات'' ۽ خدا جي سياسي حاڪميت جهڙا تصور سندس لکڻين وسيلي وڏي مسلم عوامي ۽ سياسي بحث ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري ويا.<ref name="Nasr1996Legacy"/><ref name="Pervez2026"/> سندس اثر جي پائيداريءَ جو هڪ سبب سندس لکڻين جو انداز پڻ هو. هن پيچيده مذهبي ۽ سياسي دليلن کي نسبتاً سليس اردو ۾ پيش ڪيو، جنهن ڪري اهي رڳو روايتي عالمن بدران جديد تعليم يافته مسلمانن تائين به پهتا. سندس تحريرون سندس حياتيءَ کان پوءِ به ترجمن، جماعت اسلاميءَ جي ادارن ۽ ٻين اسلامي تحريڪن وسيلي گردش ۾ رهيون آهن.<ref name="Mir2026"/> 2026ع ۾ شايع ٿيل ''آڪسفورڊ ھينڊبڪ آف اسلامڪ ريفارم'' پڻ مودودي کي جديد اسلامي اصلاح ۽ احياءَ جي اهم شخصيتن ۾ شامل ڪري ٿو ۽ سندس عالمي اثر کي سندس وسيع تصنيفي ڪم، خدا جي حاڪميت جي نظريي ۽ هڪ پائيدار تنظيم ــ جماعت اسلامي ــ جي قيام سان ڳنڍي ٿو.<ref name="Pervez2026"/> == آخري زندگي، بيماري ۽ وفات == مودودي پنهنجي زندگيءَ جي وڏي حصي دوران گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت خاص طور خراب رهي ۽ هو وقت بوقت بستري تائين محدود رهيو؛ 1969ع ۾ علاج لاءِ [[برطانيا]] پڻ ويو.<ref name="Nasr1996p127">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1972ع ۾ هن [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي معاملن تي راءِ ڏيڻ ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. سندس آخري دور ۾ صحت جا مسئلا وڌندا ويا.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1979ع ۾ سندس پراڻي گردن جي بيماري وڌيڪ سنگين ٿي ۽ دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس هڪ پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيو يارڪ]] جي هڪ اسپتال ۾ داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="Nasr1996p127"/> مودودي 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 75 سال هئي.<ref name="Tareen2011">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو، جتي وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> [[File:Grave maududi.jpg|thumb|مودودي جي قبر، [[اڇرا]]، [[لاهور]]]] سندس جنازي نماز سان لاڳاپيل تقريبن ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهو شريڪ ٿيا. [[يوسف القرضاوي]] سندس جنازي نماز پڙهائيندڙ مشهور عالمن مان هو.<ref>{{cite web |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |url=https://dailypakistan.com.pk/02-Oct-2014/149195 |website=Daily Pakistan |date=2 October 2014 |access-date=7 October 2026 }}</ref> == اعزاز == مودودي کي 1979ع ۾ [[King Faisal International Prize|شاهه فيصل عالمي انعام]] جي اسلامي خدمتن واري شعبي جو انعام ڏنو ويو. اهو سندس زندگيءَ جي آخري سال ۾ ملندڙ اهم بين الاقوامي اعزازن مان هو. == تصنيفي ڪم == مودودي هڪ انتهائي گهڻو لکندڙ مصنف، صحافي، مفسر ۽ سياسي مفڪر هو. سندس لکڻيون قرآن جي تفسير، [[حديث]] ۽ [[سنت]]، علمِ ڪلام، اسلامي قانون، اخلاق، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم سميت ڪيترن ئي شعبن تي پکڙيل آهن.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> سندس لکڻين جو بنيادي گڏيل موضوع اسلام کي هڪ مڪمل ۽ باهمي طور ڳنڍيل '''نظامِ حيات''' طور پيش ڪرڻ هو. [[مستنصر مير]] موجب مودودي مختلف علمي شعبن تي لکندي به انهن کي هڪ ئي وسيع تصور سان ڳنڍيو: اسلام فرد جي عقيدي ۽ عبادت تائين محدود نه، پر اخلاقي، سماجي، اقتصادي ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ پڻ هڪ جامع نظام آهي.<ref name="Mir2026"/> مودودي پنهنجي لکڻين لاءِ بنيادي طور [[اردو]] استعمال ڪئي. سندس ڪيترائي مضمون پهرين سندس رسالي ''ترجمان القرآن'' ۾ قسطن جي صورت ۾ ڇپيا ۽ بعد ۾ ڪتابن جي صورت ۾ شايع ٿيا. سندس اهم ڪتابن مان گهڻن جا [[عربي]]، [[انگريزي]] ۽ ٻين اسلامي ۽ مغربي ٻولين ۾ ترجما ٿيا.<ref name="MirLife2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Introduction: Mawdudi’s life, personality, and works |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=1–18 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0001 }}</ref> سندس سليس ۽ عام پڙهندڙ لاءِ نسبتاً رسائي لائق اردو سندس فڪر جي ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[شير علي ترين]] موجب سندس اهم لکڻين جا انگريزيءَ ۾ ۽ ڪيترن جا عربي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجما ٿيا، جڏهن تہ ''تفہيم القرآن'' ڏکڻ ايشيا اندر ۽ ان کان ٻاهر پڻ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name="Tareen2011"/> === تفهيم القرآن === {{main|تفهيم القرآن}} مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف '''''[[تفهيم القرآن]]''''' آهي، جيڪا قرآن جو اردو ترجمو ۽ گهڻ-جلدي تفسير آهي. هن ان تي لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين ڪم ڪيو ۽ 1972ع ۾ ان کي مڪمل ڪيو.<ref name="Mir2026"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ آيتن جي ترجمي ۽ تشريح سان گڏ سورتن جو تاريخي پسمنظر، موضوعاتي تعارف، سماجي ۽ سياسي مسئلن بابت بحث ۽ مختلف هنڌن بابت وضاحتي مواد شامل آهي. مودودي قرآن کي جديد پڙهندڙ لاءِ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪندي ان جي هدايت کي انفرادي ۽ اجتماعي زندگي ٻنهي سان ڳنڍيو.<ref name="MirDomains2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Domains of thought and action |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=57–144 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0003 }}</ref> هي تفسير بعد ۾ مختلف ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ مودودي جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="Tareen2011"/> === الجهاد في الاسلام === مودودي جي ابتدائي اهم تصنيف '''''الجهاد في الاسلام''''' هئي. هن ان تي ڪم 1920ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيو؛ ان جو مواد پهرين قسطن ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. ڪتاب ۾ مودودي اسلامي قانون ۽ تاريخ جي تناظر ۾ جنگ، امن ۽ جهاد بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو. هي تصنيف سندس شروعاتي فڪري شهرت جو اهم سبب بڻي ۽ بعد جي لکڻين ۾ اسلامي سياسي نظام، رياست ۽ جهاد بابت سندس خيالن جي تشڪيل لاءِ پڻ اهم رهي.<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Jamal |title=Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām: A Neglected Document |journal=Zeitschrift für Religionswissenschaft |year=2009 |volume=17 |issue=1 |pages=61–84 |doi=10.1515/zfr.2009.17.1.61 }}</ref> === پرده === '''''پرده''''' ۾ مودودي عورتن ۽ مردن جي سماجي تعلق، لباس، حجاب، خاندان ۽ صنفي اختلاط بابت پنهنجا نظريا تفصيل سان بيان ڪيا. هي ڪتاب سندس سماجي فڪر جي اهم تصنيفن مان آهي، پر عورتن جي سماجي ۽ سياسي ڪردار بابت ان ۾ پيش ڪيل خيال جديد دور ۾ تنقيد ۽ بحث جو موضوع پڻ رهيا آهن. === اسلامي قانون ۽ دستور === '''''Islamic Law and Constitution''''' جي نالي سان انگريزيءَ ۾ مشهور لکڻين جي مجموعي ۾ مودودي اسلامي رياست، شريعت، قانونسازي، حاڪميت، خلافت، جمهوريت، اقليتن ۽ آئين بابت پنهنجا سياسي ۽ قانوني تصور بيان ڪيا. سندس جديد '''اسلامي رياست''' واري تصور کي سمجهڻ لاءِ هي سندس اهم ترين سياسي تصنيفن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> === خلافت ۽ ملوڪيت === '''''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]''''' مودودي جي تاريخي ۽ سياسي طور سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل ڪتابن مان آهي. ان ۾ هن ابتدائي اسلامي خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن سياسي تبديليءَ جو تنقيدي جائزو ورتو. ڪتاب خاص طور پهرين مسلمان حڪمرانن کان پوءِ اسلامي سياسي اقتدار جي نوعيت بابت بحث سبب مختلف مذهبي عالمن وچ ۾ اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="MirDomains2026"/> === قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون === '''''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون''''' ۾ مودودي قرآن جي چئن اصطلاحن ــ '''الهٰ، رب، عبادت ۽ دين''' ــ جي تشريح ڪئي. هن انهن لفظن کي رڳو محدود مذهبي معنائن ۾ نه، پر اقتدار، اطاعت ۽ زندگيءَ جي مجموعي نظام سان پڻ ڳنڍيو. اهي تشريحون سندس سياسي-مذهبي فڪر جي اهم بنيادن مان بڻيون، جيتوڻيڪ ٻين اسلامي عالمن سندس ڪجهه تعبيرن سان اختلاف پڻ ڪيو آهي.<ref name="MirThemes2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Central themes of Mawdudi’s writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=19–56 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0002 }}</ref> == چونڊ ڪتابيات == مودودي جي لکڻين جو تعداد تمام وڏو آهي ۽ مختلف ڇاپن، مجموعن ۽ ترجمن ۾ ڪتابن جا عنوان ڪڏهن مختلف صورتن ۾ ڏنا ويا آهن. سندس اهم تصنيفن مان هيٺيان شامل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#264653;color:white;" | تصنيف ! style="background:#2a9d8f;color:white;" | موضوع ! style="background:#457b9d;color:white;" | مختصر وضاحت |- | ''[[تفهيم القرآن]]'' | قرآن جي تفسير | گهڻ-جلدي اردو ترجمو ۽ تفسير؛ مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف |- | ''الجهاد في الاسلام'' | جهاد، جنگ ۽ سياسي نظريو | سندس ابتدائي اهم تصنيفن مان؛ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ لکڻ شروع ڪيائين |- | ''دينيّات'' / ''Towards Understanding Islam'' | اسلام جو تعارف | اسلام جي بنيادي عقيدن، عبادتن ۽ نظامِ زندگيءَ جو عام پڙهندڙ لاءِ تعارف |- | ''پردہ'' | عورت، خاندان ۽ سماج | حجاب، صنفي تعلقن ۽ اسلامي سماجي نظام بابت سندس نظريا |- | ''اسلامي قانون ۽ دستور'' | قانون ۽ سياست | اسلامي رياست، شريعت، آئين، حاڪميت ۽ قانونسازي |- | ''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]'' | اسلامي سياسي تاريخ | خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن تبديليءَ جو تنقيدي مطالعو |- | ''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون'' | قرآني اصطلاح | الهٰ، رب، عبادت ۽ دين جي مودودي واري تشريح |- | ''اسلامي نظامِ زندگي'' | سماجي ۽ سياسي فڪر | اسلام کي جامع نظامِ حيات طور بيان ڪندڙ تحريرون |- | ''اسلام جو معاشي نظام'' | [[اسلامي معاشيات]] | ملڪيت، ربا، زڪوات، سرمائي ۽ معاشي انصاف بابت بحث |- | ''اسلامي رياست'' | سياسي نظريو | اسلامي حڪومت ۽ رياست جي اصولن بابت تحريرون |- | ''تجديد و احياءِ دين'' | اسلامي تجديد | اسلامي تاريخ ۾ مجدد ۽ تجديد جي تصور بابت بحث |- | ''سنت جي آئيني حيثيت'' | حديث ۽ سنت | اسلامي قانون ۽ ديني حجت طور سنت جي حيثيت جو دفاع |- | ''رسائل و مسائل'' | مختلف مذهبي موضوع | مختلف سوالن جي جوابن ۽ فڪري مضمونن جا مجموعا |- | ''سيرت سرور عالم'' | [[محمد|محمد ﷺ]] جي سيرت | پيغمبر اسلام جي زندگي ۽ پيغام بابت تصنيف |} === انگريزي ترجمن ۾ مشهور ڪتاب === سندس ڪيترين تصنيفن جا انگريزي ترجما مختلف عنوانن هيٺ شايع ٿيا آهن، جن ۾ هي شامل آهن: * ''Towards Understanding Islam'' * ''Purdah and the Status of Woman in Islam'' * ''The Islamic Law and Constitution'' * ''Let Us Be Muslims'' * ''The Islamic Way of Life'' * ''A Short History of the Revivalist Movement in Islam'' * ''Human Rights in Islam'' * ''Four Basic Qur'anic Terms'' * ''The Process of Islamic Revolution'' * ''Unity of the Muslim World'' * ''The Moral Foundations of the Islamic Movement'' * ''Economic System of Islam'' * ''The Road to Peace and Salvation'' * ''The Qadiani Problem'' * ''The Question of Dress'' * ''The Rights of Non-Muslims in Islamic State'' * ''Caliphate and Kingship'' * ''Islamic Law and its Introduction in Pakistan'' * ''Khutabat: Fundamentals of Islam'' == چونڊ زماني وار خاڪو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#283618;color:white;" | سال ! style="background:#606c38;color:white;" | واقعو |- | 1903ع | [[اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ ڄائو |- | 1918ع | صحافت سان عملي وابستگي شروع ڪئي |- | 1920ع | جبلپور جي روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو |- | 1920ع وارو ڏهاڪو | دهليءَ ۾ صحافت ۽ ديني مطالعي سان لاڳاپيل رهيو |- | 1927ع | ''الجهاد في الاسلام'' لکڻ ۽ شايع ڪرائڻ جو ابتدائي سلسلو شروع ٿيو |- | 1932ع–1933ع | ''ترجمان القرآن'' سان سندس ڊگهي ادارت ۽ فڪري سرگرميءَ جو دور شروع ٿيو |- | 1938ع | [[پٺاڻ ڪوٽ]] ويجهو دارالاسلام منصوبي سان وابسته ٿيو |- | 1941ع | [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو |- | 1942ع | ''[[تفهيم القرآن]]'' تي ڪم شروع ڪيو |- | 1947ع | ورهاڱي کان پوءِ پاڪستان منتقل ٿيو |- | 1948ع | پاڪستان ۾ اسلامي آئين ۽ رياست لاءِ مهم؛ بعد ۾ گرفتار ٿيو |- | 1953ع | احمديه مخالف تحريڪ جي پسمنظر ۾ فوجي عدالت موت جي سزا ٻڌائي؛ سزا بعد ۾ عمر قيد ۾ تبديل ۽ پوءِ ختم ڪئي وئي |- | 1964ع | جماعت اسلامي خلاف حڪومتي ڪارروائي دوران ٻيهر قيد ٿيو |- | 1972ع | ''تفهيم القرآن'' مڪمل ڪيو؛ جماعت اسلاميءَ جي امير جي عهدي تان پڻ الڳ ٿيو |- | 1979ع | [[شاهه فيصل عالمي انعام]] حاصل ڪيو |- | 22 سيپٽمبر 1979ع | [[بفيلو، نيو يارڪ]]، آمريڪا ۾ وفات |- | 1979ع | [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ دفن ڪيو ويو |} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }} * {{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }} * {{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }} * {{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }} == پڻ ڏسو == * [[جماعت اسلامي]] * [[جماعت اسلامي پاڪستان]] * [[اسلام پسندي]] * [[اسلامي رياست]] * [[اسلامي احياءُ]] * [[اسلامي معاشيات]] * [[تفهيم القرآن]] * [[خلافت ۽ ملوڪيت]] * [[سيد قطب]] * [[محمد اقبال]] == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Abul A'la Maududi}} {{Wikiquote}} == حوالا == {{Reflist}} {{Authority control}} 07hrgum2443dci05unamphqbq3cutky 417611 417610 2026-10-06T22:07:02Z Intisar Ali 8681 417611 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ ۽ جماعت اسلامي جو باني (1903–1979)}} {{Infobox religious biography | name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | image = أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg | caption = سيد ابوالاعلى مودودي | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | birth_name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | birth_date = {{Birth date|1903|9|25|df=y}} | birth_place = [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1979|9|22|1903|9|25|df=y}} | death_place = [[بفيلو، نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]] | resting_place = [[اڇرا]]، [[لاهور]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | occupation = اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ، صحافي، مفسر ۽ سياسي اڳواڻ | notable_works = ''[[تفہيم القرآن]]''، ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' | known_for = [[جماعت اسلامي]] جو قيام، اسلامي سياسي فڪر | movement = [[جماعت اسلامي]] | founder = [[جماعت اسلامي]] | awards = [[شاهه فيصل عالمي انعام]]، 1979ع }} '''سيد ابو الاعلىٰ مودودي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Abul A'la Maududi}} (25 سيپٽمبر 1903ع – 22 سيپٽمبر 1979ع) ننڍي کنڊ جو اسلامي عالم، قرآن جو مفسر، صحافي، ليکڪ، سياسي مفڪر ۽ [[جماعت اسلامي]] جو باني هو.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-509695-8 }}</ref> هن ويهين صديءَ ۾ اسلام کي رڳو شخصي عقيدي يا عبادتن جي دائري بدران سماجي، سياسي، قانوني ۽ معاشي نظام طور بيان ڪرڻ لاءِ هڪ منظم فڪري خاڪو پيش ڪيو. جديد تحقيق ۾ کيس جديد اسلامي احياءَ ۽ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم ترين نظريه سازن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009230438 |isbn=9781009230438 }}</ref> مودودي جي لکڻين ۾ [[قرآن جي تفسير]]، حديث، اسلامي قانون، سياست، معيشت، سماج، اخلاق، قومپرستي، سيڪيولرزم، عورتن جي سماجي حيثيت ۽ اسلامي رياست جهڙا موضوع شامل آهن. سندس سڀ کان وڏي علمي تصنيف اردو تفسير ''[[تفہيم القرآن]]'' آهي، جڏهن تہ ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' ۽ ٻيا ڪيترائي ڪتاب پڻ سندس مشهور تصنيفن ۾ شامل آهن.<ref name="Nasr1996"/> سندس تحريرون اردو مان عربي، انگريزي، بنگالي، هندي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيون ۽ سندس فڪر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ٻين مسلم معاشرن جي اسلامي احيائي تحريڪن تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Nasr1996"/> 26 آگسٽ 1941ع تي مودودي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو پاڪستان آيو ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي ذريعي ملڪ جي آئين ۽ رياستي نظام کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي اصولن تي قائم ڪرڻ جي سياسي مهم هلائيندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> سندس سياسي ۽ مذهبي نظرين جا ڪيترائي پهلو—خاص ڪري اسلامي رياست، حاڪميت، جمهوريت، عورتن، غير مسلم شهرين، جهاد ۽ اسلامي قانون بابت موقف—علمي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Iqtidar2026"/> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul Ala'a Al-Mowdoodi |url=https://kingfaisalprize.org/ar/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |publisher=King Faisal Foundation |access-date=7 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == ابو الاعلىٰ مودودي 25 سيپٽمبر 1903ع تي [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، ان وقت جي نوابي [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ پيدا ٿيو.<ref name="KFP1979"/> سندس خاندان دهليءَ جي اشرافيه سان تاريخي نسبت رکندڙ سيد خاندان هو.<ref name="Qasmi2017">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |editor-last1=Qasmi |editor-first1=Ali Usman |editor-last2=Robb |editor-first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |doi=10.1017/9781108628012 }}</ref> مودودي پنهنجي دور جي ڪيترن روايتي عالمن جي ابتڙ ڪنهن هڪ مدرسي جي باقاعده ڊگهي نصابي تعليم مان فارغ ٿيل عالم نه هو. سندس تعليم جو وڏو حصو گهر، ذاتي مطالعي ۽ مختلف استادن وٽ حاصل ڪيل تعليم تي ٻڌل هو. ان هوندي به هن عربي، فارسي ۽ اسلامي علوم جو مطالعو ڪيو ۽ بعد ۾ قرآن، حديث، فقه ۽ جديد سياسي فڪر بابت وسيع لکڻيون ڪيون. مورخ علي عثمان قاسمي موجب، مدرسي جي روايتي رسمي تربيت نه هئڻ باوجود مودودي ڪلاسيڪي اسلامي روايت سان گڏ جديد مغربي سياسي فڪر جي به قابل ذڪر ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> سندس والد سيد احمد حسن مودودي وڪالت سان وابسته هو ۽ مذهبي رجحان رکندو هو. ابتدائي عمر ۾ مودودي کي گهر ۾ عربي، فارسي، قرآن ۽ اسلامي تعليم ڏني وئي. سندس رسمي تعليم گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي؛ والد جي بيماري ۽ پوءِ خاندان جي معاشي حالتن سبب نوجوان مودودي کي نسبتاً ننڍي عمر ۾ عملي زندگي اختيار ڪرڻي پئي.<ref name="Nasr1996"/> == صحافتي زندگي == مودودي جي عملي زندگيءَ جي شروعات بنيادي طور [[صحافت]] سان ٿي، ۽ اهو تجربو سندس بعد واري لکڻيءَ جي اسلوب ۽ سياسي فڪر تي نمايان اثرانداز ٿيو. قاسمي موجب، مسجد يا مدرسي سان مستقل وابستگي بدران صحافت مان ڪيريئر شروع ڪرڻ کيس هندستان جي آئيني مستقبل، مسلمانن جي سياسي نمائندگي، هندو-مسلم لاڳاپن ۽ برطانوي اقتدار کان پوءِ ممڪن سياسي نظام بابت هلندڙ بحثن سان سڌي واقفيت ڏني.<ref name="Qasmi2017"/> نوجوانيءَ ۾ هن مختلف اخبارن سان ڪم ڪيو. 1918ع ڌاري سندس صحافتي زندگي شروع ٿي ۽ پوءِ هو جبلپور مان نڪرندڙ روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو. بعد ۾ دهليءَ ۾ مسلمان صحافت سان ڪم ڪيائين. هن ''مسلم'' ۽ پوءِ [[جمعيت علماءِ هند]] سان لاڳاپيل اخبار ''الجمعية'' جي ادارت پڻ ڪئي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Qasmi2017"/> صحافت مودودي لاءِ رڳو پيشو نه رهي؛ اها سندس سياسي ۽ مذهبي خيالن جي تشڪيل جو اهم ذريعو بڻجي وئي. سندس تحرير جو انداز روايتي عالماڻي نثر کان نسبتاً مختلف، سڌو ۽ عام پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ جوڳو هو. ان وسيلي هو پيچيده مذهبي ۽ سياسي تصورن کي جديد سياسي اصطلاحن سان پيش ڪرڻ لڳو.<ref name="Qasmi2017"/> == علمي ۽ فڪري تشڪيل == 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان ۾ فرقيواراڻي تشدد، خلافت تحريڪ کان پوءِ جي سياسي صورتحال ۽ اسلام ۽ جهاد بابت ٿيندڙ بحثن مودودي جي فڪري ارتقا تي اثر وڌو. ان ماحول ۾ هن جهاد جي اسلامي تصور بابت لکڻ شروع ڪيو، جنهن جو نتيجو سندس ابتدائي اهم تصنيف ''الجهاد في الإسلام'' جي صورت ۾ نڪتو. ڪتاب جو مواد پهرين قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Iqtidar2026"/> ''الجهاد في الإسلام'' مودودي جي شروعاتي دور جي اهم تصنيفن مان هئي. جديد Cambridge edition هن ڪتاب کي سندس شروعاتي ۽ اثرائتي سياسي تحريرن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان کي نوآبادياتي دور، تشدد جي جواز، اسلامي سياسي نظام ۽ جديد رياست بابت سندس وسيع فڪر جي پسمنظر ۾ رکي ٿي.<ref name="Iqtidar2026"/> مودودي جو فڪر وقت سان هڪ اهڙي نظريي ڏانهن وڌيو جنهن ۾ اسلام کي مڪمل طرزِ حيات قرار ڏنو ويو. سندس نظر ۾ دين جي دائري ۾ فردي عبادت سان گڏ سياست، معيشت، قانون، سماج ۽ رياست پڻ شامل هئا. ولي نصر جي تجزيي موجب مودودي جديد دور ۾ سياسي اسلام جو هڪ منظم نظرياتي خاڪو تيار ڪيو ۽ ان نظريي کي عملي سماجي تحريڪ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> بهرحال، جديد علمي تحقيق مودودي جي فڪري تشڪيل کي صرف ”اولهه جي مخالفت“ جو نتيجو نٿي سمجهي. نصر ان کي برطانوي هندستان ۾ مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ سياسي طاقت، اجتماعي سڃاڻپ، قومپرستي ۽ نوآبادياتي نظام کان پوءِ مستقبل جي رياست بابت بحثن سان پڻ ڳنڍي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == ترجمان القرآن == 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مودودي پنهنجي رسالي ''ترجمان القرآن'' جي ادارت ۽ اشاعت شروع ڪئي. اهو رسالو اڳتي هلي سندس فڪر جي تشهير جو اهم ذريعو بڻيو. ''ترجمان القرآن'' ۾ هن قرآن، اسلامي تاريخ، سياست، قومپرستي، جديد تهذيب، مسلمانن جي اجتماعي حالت ۽ اسلامي نظام بابت مسلسل مضمون لکيا.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> هن دور تائين مودودي روايتي صحافي کان هڪ منظم مذهبي-سياسي مفڪر ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو. سندس لکڻين ۾ اهو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو تہ مسلمانن جي مسئلن جو حل رڳو سياسي نمائندگي يا اقتدار ۾ حصي حاصل ڪرڻ ۾ نه، پر فرد ۽ سماج کي اسلامي اصولن مطابق نئين سر منظم ڪرڻ ۾ آهي.<ref name="Nasr1996"/> == علامه اقبال ۽ دارالاسلام == 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ مودودي جو رابطو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] ۽ چوڌري نياز علي خان سان ٿيو. چوڌري نياز علي خان پنجاب ۾ هڪ علمي ۽ ديني مرڪز قائم ڪرڻ لاءِ زمين وقف ڪئي هئي، جنهن کي ''دارالاسلام'' جي نالي سان سڃاتو ويو. 1938ع ۾ مودودي حيدرآباد دکن ڇڏي [[پٺاڻ ڪوٽ]] ڀرسان دارالاسلام منتقل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> دارالاسلام واري دور ۾ مودودي کي پنهنجي مذهبي ۽ سماجي فڪر کي هڪ منظم تحريڪ جي صورت ڏيڻ لاءِ ماحول مليو. جيتوڻيڪ اقبال اپريل 1938ع ۾ وفات ڪري ويو، دارالاسلام جو تجربو مودودي جي بعد واري تنظيمي سوچ ۽ جماعت اسلامي جي قيام کان اڳ واري فڪري مرحلي ۾ اهم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> == هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ بابت موقف == مودودي گڏيل هندستان ۾ رائج علائقائي يا قومي قومپرستيءَ جو سخت نقاد هو. سندس نظر ۾ مسلمانن جي بنيادي اجتماعي سڃاڻپ قوم، نسل يا جاگرافي بدران اسلام سان وابسته هئڻ گهرجي. انهيءَ بنياد تي هن [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي گڏيل هندستاني قومپرستيءَ سان گڏ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي مسلمان قومپرستيءَ جي سياسي صورت تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> اهو موقف هڪ اهم تاريخي فرق پيدا ڪري ٿو: مودودي مسلمانن لاءِ اسلامي سياسي نظام جو حامي هو، پر مسلم ليگ جي قيادت هيٺ هلي رهي پاڪستان تحريڪ جي سياسي نظريي ۽ حڪمت عمليءَ سان شروع کان متفق نه هو. علي عثمان قاسمي جي تحقيق موجب مودودي مسلم ليگ ۽ [[محمد علي جناح]] تي تنقيد ڪندي دليل ڏنو تہ رڳو مسلمانن جي اڪثريت واري قومي رياست قائم ٿيڻ سان اها خود بخود ”اسلامي رياست“ نه بڻجي ويندي.<ref name="Qasmi2017"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو پاڪستان بابت ورهاڱي کان اڳ وارو موقف ۽ 1947ع کان پوءِ پاڪستان کي اسلامي رياست بنائڻ لاءِ سندس سياسي سرگرمي ٻه الڳ تاريخي مرحلا آهن؛ ٻنهي کي هڪٻئي سان ملائي پيش ڪرڻ سان سندس سياسي ارتقا جي صحيح تصوير سامهون نٿي اچي.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جو قيام == {{Main|جماعت اسلامي}} مودودي جي فڪري ۽ تنظيمي سرگرمين جو نتيجو 26 آگسٽ 1941ع تي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] جي قيام جي صورت ۾ سامهون آيو. جماعت جي قيام جو مقصد اهڙي منظم جماعت تيار ڪرڻ هو جيڪا اسلامي اصولن مطابق فرد، سماج ۽ آخرڪار رياستي نظام جي تبديلي لاءِ ڪم ڪري. مودودي جماعت جو پهريون امير چونڊيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي جي تصور ۾ جماعت محض چونڊن لاءِ قائم ڪيل سياسي پارٽي نه هئي، بلڪه هڪ نظرياتي ۽ اصلاحي تحريڪ هئي. ان جو ابتدائي طريقو تعليم، تربيت، اشاعت ۽ چونڊيل ڪارڪنن جي تياري ذريعي سماج ۾ تدريجي تبديلي آڻڻ هو. نصر موجب مودودي جي اهم جدت اها هئي تہ هن پنهنجي سياسي-مذهبي نظريي سان گڏ ان کي عملي جامو پارائڻ لاءِ هڪ منظم سماجي ۽ سياسي تنظيم جو خاڪو پڻ پيش ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> ورهاڱي کان اڳ جماعت اسلامي سڄي برطانوي هندستان جي تنظيم هئي. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت جون هندستاني ۽ پاڪستاني شاخون جدا تنظيمي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ لڳيون، جڏهن تہ مودودي پاڪستان منتقل ٿيو ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي قيادت جاري رکي.<ref name="Nasr1996"/> == پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ == 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ مودودي پاڪستان لڏي آيو ۽ [[لاهور]] سندس سياسي، علمي ۽ تنظيمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. ورهاڱي کان اڳ مسلم ليگ جي پاڪستان واري تصور تي تنقيد ڪرڻ باوجود، نئين رياست قائم ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي سرگرمين جو مرڪز پاڪستان جي آئيني ۽ قانوني ڍانچي کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي بنائڻ تي رکيو.<ref name="Nasr1996"/> هن ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي آئين ۾ خدا جي حاڪميت، اسلامي قانون جي بالادستي ۽ رياست جي اسلامي سڃاڻپ کي تسليم ڪرائڻ لاءِ مهم هلائي. پاڪستان جي رياست سان سندس تعلق ان ڪري مختلف وقتن تي تعاون، سياسي اختلاف، گرفتاري ۽ قيد جي مرحلن مان گذريو. سندس اسلامي رياست، جمهوريت ۽ آئين بابت تفصيلي نظريو بعد وارن حصن ۾ الڳ بيان ڪيو ويندو. == گرفتاريون ۽ رياست سان ٽڪراءُ == پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ مودودي ۽ حڪومت جا لاڳاپا جلد خراب ٿيا. 1948ع ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصو قيد ۾ رکيو ويو. سندس سياسي سرگرمين ۾ پاڪستان کي اسلامي آئين ڏيڻ جو مطالبو مرڪزي حيثيت اختيار ڪندو ويو.<ref name="Nasr1996"/> 1953ع ۾ پنجاب، خاص طور [[لاهور]]، ۾ احمدين خلاف تحريڪ ۽ فسادن دوران مودودي جو لکيل رسالو ''قادياني مسئلو'' پڻ شديد سياسي تڪرار جو حصو بڻيو. مارشل لا اختيارين کيس گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ موت جي سزا ٻڌائي. سزا تي عمل نه ٿيو؛ بعد ۾ اها عمر قيد ۾ تبديل ڪئي وئي ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> ان واقعي مودودي جي سياسي حيثيت کي وڏي شهرت ڏني، پر 1953ع جي تشدد ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي تنظيمن جي ڪردار، جماعت اسلامي جي ذميواري ۽ مودودي جي تحريرن جي اثر بابت تاريخي بحث کي سندس حامين جي روايت کان الڳ، معتبر ثانوي ذريعن جي بنياد تي ڏسڻ ضروري آهي. ان موضوع کي سندس احمديت بابت نظرين واري حصي ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويندو. == تفسير تفهيم القرآن == {{Main|تفهيم القرآن}} مودودي 1942ع ۾ قرآن جي اردو تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' لکڻ شروع ڪئي. اهو منصوبو لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تائين جاري رهيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ ترجمي سان گڏ تاريخي پسمنظر، آيتن جي تشريح، سماجي ۽ قانوني مسئلن ۽ مودودي جي سياسي ۽ مذهبي فڪر بابت تفصيلي حاشيا شامل آهن. هي تفسير سندس سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ وسيع اثر رکندڙ تصنيفن مان بڻيو ۽ بعد ۾ ڪيترين ٻولين ۾ ان جا ترجما ٿيا. ''تفهيم القرآن'' سندس مجموعي فڪر کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي رياست، قانون، معيشت، عورت، جهاد، غير مسلمانن ۽ سماجي نظام بابت سندس ڪيترن نظرين جي قرآني استدلال جو تفصيلي اظهار ان ۾ ملي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا == مودودي تقريباً ٽن ڏهاڪن تائين جماعت اسلامي جي قيادت ڪئي. صحت جي مسئلن ۽ تنظيمي حالتن جي پسمنظر ۾ هن 1972ع ۾ جماعت اسلامي جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. امارت ڇڏڻ کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي فڪر ۽ جماعت سان فڪري لاڳاپي ۾ سرگرم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> ساڳئي سال سندس ڊگهي عرصي کان جاري ''تفهيم القرآن'' پڻ مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ جو آخري دور بنيادي طور علمي ڪم، لکڻين ۽ خراب ٿيندڙ صحت سان لاڳاپيل رهيو. == فڪر ۽ نظريا == مودودي جي فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام رڳو فرد جي ذاتي عقيدي، عبادت يا روحاني زندگي تائين محدود مذهب نہ، پر انسان جي انفرادي ۽ اجتماعي زندگيءَ لاءِ هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، قانوني ۽ سياسي نظام آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت کي ان نظام جا بنيادي ماخذ قرار ڏنو ۽ جديد رياست، آئين، معيشت ۽ سماج بابت اسلامي اصطلاحن کي ويهين صديءَ جي سياسي ٻوليءَ سان ملائي هڪ منظم نظريو پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Iqtidar2020">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Theorizing Popular Sovereignty in the Colony: Abul Aʿla Maududi's “Theodemocracy” |journal=The Review of Politics |volume=82 |issue=4 |year=2020 |pages=595–617 |doi=10.1017/S0034670520000595 }}</ref> جديد عالمن مودودي جي هن فڪر کي رڳو قديم اسلامي سياسي تصورن جي بحالي قرار ڏيڻ بدران نوآبادياتي هندستان، جديد قومي رياست، عوامي حاڪميت، جمهوريت، سوشلزم ۽ يورپي سياسي نظرين سان سندس فڪري بحث جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهيو آهي.<ref name="Iqtidar2020"/><ref name="Iqtidar2026"/> خاص طور سندس ''حاڪميت''، ''اسلامي رياست'' ۽ ''اسلامي انقلاب'' جهڙا تصور بعد ۾ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم اصطلاحن ۾ شامل ٿيا.<ref name="Zaman2015">{{cite journal |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |title=The Sovereignty of God in Modern Islamic Thought |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=25 |issue=3 |year=2015 |pages=389–418 |doi=10.1017/S1356186314000561 }}</ref> === قرآن ۽ سنت === مودودي قرآن کي اسلامي فڪر ۽ قانون جو بنيادي ماخذ سمجهندو هو، پر قرآن سان گڏ [[سنت]] کي پڻ لازمي قانوني ۽ ديني حجت قرار ڏيندو هو. سندس دليل موجب قرآن پاڻ رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو، تنهنڪري اسلامي نظام کي صرف قرآن تائين محدود ڪري سنت کي قانوني حجيت کان ڌار نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Adams1983">{{cite book |last=Adams |first=Charles J. |chapter=Mawdudi and the Islamic State |editor-last=Esposito |editor-first=John L. |title=Voices of Resurgent Islam |publisher=Oxford University Press |year=1983 |pages=99–133 |isbn=9780195033404 }}</ref> سندس مشهور تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' صرف لفظي يا لغوي تفسير نہ هو؛ ان ۾ تاريخ، قانون، سياست، معيشت ۽ سماجي معاملن بابت سندس فڪري موقف پڻ وڏي پيماني تي بيان ٿيل آهي. انهيءَ ڪري ''تفهيم القرآن'' مودودي جي سياسي ۽ سماجي فڪر کي سمجهڻ لاءِ به بنيادي ماخذ آهي.<ref name="Nasr1996"/> === حاڪميتِ الٰهي === مودودي جي سياسي فڪر جو هڪ اهم تصور '''حاڪميتِ الٰهي''' هو. سندس نظر ۾ آخري ۽ مطلق حاڪميت انسان، بادشاهه، پارليامينٽ يا قوم بدران خدا جي آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙو مطلق قانون ساز اختيار حاصل نہ آهي جنهن تحت هو خدائي هدايت کان آزاد ٿي حلال ۽ حرام جا بنيادي معيار مقرر ڪري.<ref name="Zaman2015"/> محمد قاسم زمان موجب ''حاڪميتِ الٰهي'' جديد اسلام پسند سياسي فڪر جو نمايان تصور بڻيو ۽ مودودي ان جي ويهين صديءَ واري تشڪيل جي اهم ترين مفڪرن مان هو.<ref name="Zaman2015"/> جديد تحقيق ساڳئي وقت اهو پڻ واضح ڪري ٿي تہ مودودي جي حاڪميت واري تصور کي سڌي طرح وچئين دور جي اسلامي سياسي نظريي جو نقل سمجهڻ درست نہ ٿيندو؛ ان جي جديد صورت نوآبادياتي رياست، قانون سازي ۽ عوامي حاڪميت بابت جديد بحثن سان پڻ جڙيل هئي.<ref name="AlAzami2022">{{cite journal |last=Al-Azami |first=Usaama |title=Locating Ḥākimiyya in Global History: The Concept of Sovereignty in Premodern Islam and Its Reception after Mawdūdī and Quṭb |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=355–376 |doi=10.1017/S1356186321000605 }}</ref> مودودي انساني حاڪميت کي رد ڪندي اهو نہ چيو تہ رياستي انتظام ۾ ماڻهن جو ڪو ڪردار ئي نہ هجي. سندس تصور ۾ مسلمان خدا جا ''خليفا'' يا نائب آهن ۽ مقرر ڪيل اسلامي حدن اندر اجتماعي معاملن جي انتظام، مشاورت ۽ اهڙن معاملن بابت فيصلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا جن بابت شريعت ڪو واضح حڪم نہ ڏنو هجي.<ref name="ILC1977">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1977 }}</ref> === اسلامي رياست === {{further|اسلامي رياست}} مودودي جديد دور ۾ ''اسلامي رياست'' جي منظم نظريي کي ترقي ڏيندڙ نمايان مفڪرن مان هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس تصور ۾ اسلامي رياست جي بنياد جا ٽي اهم اصول '''توحيد'''، '''رسالت''' ۽ '''خلافت''' هئا. توحيد مان خدا جي حاڪميت، رسالت مان قرآن ۽ سنت جي رهنمائي، ۽ خلافت مان انسان جي محدود ۽ امانتي سياسي اختيار جو تصور اخذ ڪيو ويو.<ref name="ILC1977"/> هن اسلامي رياست کي ڪنهن مخصوص نسل، قوم يا جاگرافيءَ تي ٻڌل قومي رياست بدران هڪ '''نظرياتي رياست''' طور پيش ڪيو. سندس نظر ۾ رياست جي اسلامي هجڻ جو بنيادي معيار ان جي آباديءَ جو فقط مسلمان هجڻ نہ، پر ان جي قانوني ۽ سياسي نظام جو اسلامي اصولن سان مطابقت رکڻ هو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي 1955ع ۾ پنهنجي مثالي نظام لاءِ ”خدا پرست جمهوري خلافت“ جهڙا لفظ پڻ استعمال ڪيا.<ref name="Nasr1996"/> سندس لکڻين ۾ اسلامي رياست جو دائرو وسيع آهي: خانداني معاملن کان وٺي معيشت، عدليه، انتظاميا، شهرين جي حقن ۽ فرضن، جنگ ۽ امن ۽ بين الاقوامي لاڳاپن تائين شريعت کي هدايت جو بنياد قرار ڏنو ويو.<ref name="Adams1983"/> بهرحال سندس تصور ۾ رياست جو هر انتظامي تفصيل اڳواٽ مقرر ٿيل نہ هو. مودودي پاڻ تسليم ڪيو تہ انساني معاملن جو هڪ وڏو ميدان اهڙو آهي جنهن بابت شريعت خاموش آهي؛ اهڙن معاملن ۾ اسلامي رياست حالتن مطابق قانون ۽ ضابطا ٺاهي سگهي ٿي، بشرطيڪ اهي قرآن ۽ سنت جي واضح حڪمن سان ٽڪراءَ ۾ نہ هجن.<ref name="Adams1983"/> === ٿيئوڊيموڪريسي === مودودي پنهنجي مثالي سياسي نظام کي روايتي معنيٰ ۾ '''[[ٿيوڪريسي]]''' سڏڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن '''خدائي جمهوريت''' (Theodemocracy) يا ''خدائي جمهوري نظام'' جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ آخري حاڪميت خدا جي هجي، پر مسلمان اجتماعي طور خلافت جي حق کي استعمال ڪن.<ref name="Iqtidar2020"/> حميرا اقتدار جي تحقيق موجب مودودي جي ''خدائي جمھوريت'' کي فقط ”مذهبي آمريت“ جو مترادف سمجهڻ سندس نظريي جي پيچيدگي کي نظرانداز ڪري ٿو. مودودي هڪ طرف مطلق عوامي حاڪميت کي رد ڪيو، پر ٻئي طرف حڪمرانن کي خدا جي نمائندگي ڪندڙ پادري طبقي جي صورت ۾ مطلق اختيار ڏيڻ به قبول نہ ڪيو. سندس تصور ۾ اجتماعي مشاورت، نمائندگي ۽ عوام جي سياسي شموليت موجود هئي، پر اها شريعت جي حدن اندر هئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === جمهوريت ۽ شوريٰ === مودودي مغربي لبرل جمهوريت جي ان اصول سان اختلاف رکندو هو جنهن موجب عوام يا سندن چونڊيل پارليامينٽ آخري قانون ساز حاڪم آهي. سندس خيال ۾ جيڪڏهن اڪثريت کي اخلاقي يا خدائي حدن کان آزاد مڪمل قانون ساز اختيار ڏنو وڃي تہ مقبول خواهش پاڻ صحيح ۽ غلط جو معيار بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Iqtidar2020"/> هن آمريڪا ۾ شراب جي ممانعت ۽ پوءِ ان جي خاتمي کي مثال طور استعمال ڪندي دليل ڏنو تہ عددي اڪثريت لازمي طور اخلاقي يا سماجي لحاظ کان درست فيصلو نٿي ڪري.<ref name="PoliticalTheory">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Political Theory of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |edition=8th |year=1993 |pages=23–25 }}</ref> ٻئي طرف، هو حڪومت جي معاملن ۾ '''شوريٰ''' يا گڏيل صلاح مشوري کي ضروري سمجهندو هو. حڪمران کي ماڻهن جي اعتماد جو حامل هئڻ گهرجي ۽ جن معاملن بابت شريعت ۾ قطعي حڪم موجود نہ هجي، انهن بابت مسلمانن جي صلاح ۽ اتفاق ذريعي فيصلا ڪري سگهجن ٿا.<ref name="ILC1977"/><ref name="Adams1983"/> انهيءَ سبب مودودي جي جمهوريت بابت موقف کي سادي نموني ”جمهوريت جي حمايت“ يا ”جمهوريت جي مڪمل مخالفت“ طور بيان ڪرڻ اڻپورو آهي. هو عوامي نمائندگي ۽ مشاورت قبول ڪندو هو، پر عوام جي غير محدود قانون ساز حاڪميت کي رد ڪندو هو.<ref name="Iqtidar2020"/> === رياستي ادارا ۽ آئين === مودودي جو خيال هو تہ اسلام جا بنيادي آئيني اصول قرآن، سنت، خلفاءِ راشدين جي روايت ۽ اسلامي قانوني ورثي مان اخذ ٿين ٿا، پر جديد رياست لاءِ انهن اصولن کي لکيل آئين جي صورت ڏيڻ ضروري آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن جي تصور موجب رياست جو سربراهه چونڊيل هجي ۽ عوام جو اعتماد حاصل هجي. قانون ساز اداري ۾ اهڙا ماڻهو شامل هجن جيڪي اسلامي قانون کي سمجهڻ ۽ جديد مسئلن تي ان جي اصولن کي لاڳو ڪرڻ جي صلاحيت رکن. قانون سازيءَ جو اختيار اهڙن شعبن ۾ وسيع ٿي سگهي ٿو جن بابت شريعت واضح حڪم نہ ڏئي، پر قرآن ۽ سنت جي قطعي حڪمن کي تبديل ڪرڻ پارليامينٽ جي اختيار ۾ نہ هوندو.<ref name="ILC1977"/> مودودي جي عدليه بابت سوچ وقت سان تبديل ٿي. شروعاتي دور ۾ هن مغربي adversarial عدالتي نظام ۽ وڪيلن جي ڪردار تي تنقيد ڪئي، پر پاڪستان ۾ جماعت اسلامي خلاف سرڪاري ڪارروائين دوران عدالتن کان رليف ملڻ کان پوءِ هن آزاد عدليه، اپيل جي حق ۽ [[مخالف ڌرين وارو عدالتي نظام]] يا فريقي مقابلي وارو عدالتي نظام يا ايڊورسريل سسسٽم جي فائدن کي وڌيڪ قبول ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح سندس سياسي فڪر مڪمل طور جامد نہ رهيو؛ عملي پاڪستاني سياست ۽ رياستي ادارن سان تجربن جي نتيجي ۾ سندس ڪجهه آئيني تجويزون تبديل ٿينديون رهيون.<ref name="Nasr1996"/> === شريعت === مودودي لاءِ '''[[شريعت]]''' اسلامي رياست جي سڃاڻپ جو بنيادي معيار هئي. هن لکيو تہ جيڪڏهن مسلمان سماج شعوري طور شريعت کي رد ڪري پنهنجو قانون ان کان آزاد ڪنهن ٻئي ماخذ مان اخذ ڪري، تہ اهڙو سماج اسلامي نظام جي بنيادي دعويٰ کي ڪمزور ڪري ٿو.<ref name="IslamicLaw1955">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=Islamic Law and Its Introduction |publisher=Islamic Publications |year=1955 |pages=13–14 }}</ref> سندس تصور ۾ شريعت رڳو عبادتن يا خانداني قانون تائين محدود نہ هئي، پر سماجي ۽ معاشي معاملا، انتظام، عدليه، شهري حق ۽ فرض ۽ جنگ ۽ امن جا اصول پڻ ان جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref name="Adams1983"/> مودودي اسلامي فوجداري قانون جي [[حدود]]، سود جي خاتمي ۽ ٻين شرعي حڪمن جي نفاذ جي حمايت ڪئي. هن مغربي يا مغرب زدہ مسلمانن طرفان حدود کي ظالماڻو قرار ڏيڻ واري تنقيد رد ڪئي، پر ساڳئي وقت دليل ڏنو تہ اهڙيون سزائون هڪ مڪمل اسلامي سماجي نظام ۽ اسلامي تعليم جي قيام کان اڳ الڳ نموني لاڳو ڪرڻ مناسب نہ ٿيندو.<ref name="Nasr1996"/> 2026ع ۾ [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] پاران شايع ڪيل سندس چونڊ سياسي تحريرن جي اسڪالري ايڊيشن پڻ سندس ''Islamic Law and Constitution'' واري بحث کي ان ڪوشش طور بيان ڪري ٿي جنهن ۾ مودودي جديد رياستي حڪمراني ۽ شريعت جي وچ ۾ مطابقت جو سياسي-قانوني تصور پيش ڪيو.<ref name="Iqtidar2026"/> === اجتهاد === مودودي [[اجتهاد]] کي مڪمل طور رد نہ ڪيو، پر ان جي استعمال لاءِ سخت علمي شرطون رکندو هو. سندس نظر ۾ اجتهاد اهڙي شخص يا اداري جو ڪم هجڻ گهرجي جنهن کي قرآن، سنت، فقهي اصولن ۽ اسلامي علمي روايت تي عبور هجي ۽ جيڪو شريعت کي آخري معيار طور قبول ڪري.<ref name="Nasr1996"/> ان لحاظ کان سندس تصور جديديت پسند مفڪرن کان مختلف هو، جيڪي جديد عقل يا سماجي ضرورتن کي روايتي فقهي نتيجن جي وسيع نئين تشريح لاءِ وڌيڪ آزاد معيار طور استعمال ڪندا هئا. === اسلامي انقلاب === مودودي 1930ع ۽ 1940ع جي ڏهاڪن کان اسلام کي هڪ ''انقلابي نظريي'' ۽ جماعت اسلامي کي سماجي تبديليءَ جي تحريڪ طور بيان ڪندو رهيو. سندس استعمال ڪيل '''اسلامي انقلاب''' جو تصور بعد ۾ ٻين اسلامي تحريڪن ۾ وڏي پيماني تي رائج ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> پر مودودي جو ”انقلاب“ عام طور هٿياربند بغاوت يا اوچتي اقتدار تي قبضي جي معنيٰ ۾ نہ هو. هن سماج جي اخلاقي ۽ فڪري تبديلي، تربيت يافته ڪارڪنن جي تياري، تعليم ۽ دعوت ذريعي تدريجي تبديليءَ کي ترجيح ڏني. سندس خيال ۾ پائيدار سياسي تبديلي ان وقت ممڪن هئي جڏهن سماج ۾ ان لاءِ فڪري ۽ اخلاقي بنياد تيار ٿي وڃي.<ref name="Nasr1996"/> 1957ع ۾ جماعت اسلامي جي مستقبل جي حڪمت عملي بابت هن غير آئيني ذريعن سان سياسي نظام بدلائڻ جي مخالفت ڪئي. ايوب خان ۽ پوءِ ذوالفقار علي ڀٽي جي حڪومتن سان شديد اختلافن باوجود مودودي عام طور جماعت کي ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جي مخالفت ڪندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو انقلابي سياسي vocabulary ۽ سندس تجويز ڪيل عملي طريقو الڳ رکڻ ضروري آهي: سندس لکڻين ۾ سماجي نظام جي بنيادي تبديلي لاءِ انقلابي اصطلاح موجود آهن، پر جماعت لاءِ سندس سياسي حڪمت عملي گهڻو ڪري تدريجي، تنظيمي ۽ آئيني رهي.<ref name="Nasr1996"/> === قومپرستي === مودودي '''[[قومپرستي]]''' کي جديد مغربي سياسي تصور سمجهندو هو ۽ مسلمانن جي بنيادي سياسي سڃاڻپ کي جاگرافي، نسل يا ٻوليءَ سان ٻڌڻ جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس خيال ۾ اسلامي امت سرحدن ۽ نسلي قوميتن کان مٿانهين مذهبي برادري آهي، تنهنڪري مسلمانن کي قومپرست وفاداريءَ بدران اسلام سان پنهنجي بنيادي اجتماعي وابستگي قائم رکڻ گهرجي. هن قومپرستيءَ جي ڪجهه صورتن کي ايتري حد تائين رد ڪيو جو انهن کي توحيد سان متصادم قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ قوم کي آخري سياسي وفاداريءَ جو مرڪز بڻائڻ اسلام جي عالمگير دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> اهو ئي سبب هو جو ورهاڱي کان اڳ هو ڪانگريس جي گڏيل هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ جي مسلمان قومي رياست واري منصوبي ٻنهي کان فاصلو رکندو هو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ، البت، هن نئين ملڪ کي پنهنجي تصور واري اسلامي رياست ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ڪئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === سيڪيولرزم === مودودي [[سيڪيولرزم]] جو پڻ سخت نقاد هو. هن ان لاءِ اردو ۾ اڪثر ''لادينيت'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ۽ سيڪيولر سياست کي مذهب ۽ اخلاقيات کي اجتماعي حڪمرانيءَ کان جدا ڪرڻ واري نظام طور ڏٺو.<ref name="Adams1983"/> سندس نظر ۾ اخلاقي قدرن جو آخري سرچشمو خدا ۽ وحي هئا؛ تنهنڪري رياست کي مذهب کان اصولي طور آزاد ڪرڻ آخرڪار سياست کي مستقل خدائي اخلاقي معيار کان محروم ڪري ڇڏيندو. Charles J. Adams جي تجزيي موجب مودودي لاءِ سيڪيولرزم صرف رياست جي مذهبي غيرجانبداري نہ، پر هڪ اهڙو تصور هو جنهن ۾ انساني خواهش يا سياسي طاقت کي خدائي هدايت کان خودمختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Adams1983"/> هي تفسير جديد سيڪيولرزم جي سڀني نظرين جي غيرجانبدار وصف نہ، بلڪه '''مودودي جو پنهنجو تنقيدي تصور''' هو؛ تنهنڪري ان کي سندس موقف طور بيان ڪرڻ ضروري آهي. === اسلامي جديديت === مودودي جديديت ۽ مغربي تهذيب کي هڪ ئي شيءِ نہ سمجهندو هو. هن جديد سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ ڪارائتي ادارتي طريقن کي اصولي طور رد نہ ڪيو، پر مغربي تهذيب جي فلسفي، سيڪيولر اخلاقيات ۽ سماجي قدرن جي تقليد جي مخالفت ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> هو [[اسلامي جديديت]] جي انهن مفڪرن سان متفق هو تہ اسلام عقل جي خلاف نہ آهي. اختلاف ان ڳالهه تي هو تہ قرآن ۽ سنت کي جديد انساني عقل جي معيار تي پرکيو وڃي يا عقل کي وحي جي دائري اندر استعمال ڪيو وڃي. مودودي جي نظر ۾ قرآن ۽ سنت آخري معيار هئا؛ عقل جو ڪم انهن جي معنائن ۽ نون حالتن ۾ انهن جي اطلاق کي سمجهڻ هو، نہ تہ وحي جي صحت جو آزاد حاڪم بڻجڻ.<ref name="Mortimer1982">{{cite book |last=Mortimer |first=Edward |title=Faith and Power: The Politics of Islam |publisher=Vintage Books |year=1982 |page=204 |isbn=9780571119448 }}</ref> محققن ساڳئي وقت نشاندهي ڪئي آهي تہ مغربيت جي مخالفت باوجود مودودي پنهنجي فڪر ۾ جديد سياسي اصطلاحن—''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست''، ''آئين''، ''پارٽي'' ۽ ''نظام''—جو وسيع استعمال ڪيو. ان ڪري سندس فڪر روايتي اسلامي اصطلاحن ۽ جديد سياسي لغت جي هڪ نئين ميلاپ طور پڻ مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="Iqtidar2026"/> === سائنس === مودودي جديد [[سائنس]] کي بذات خود ڪنهن مخصوص مذهبي يا سيڪيولر فلسفي سان لازم ملزوم نہ سمجهندو هو. سندس مشهور تشبيهه موجب جديد سائنس هڪ ''جسم'' وانگر هئي جنهن ۾ مختلف فلسفي يا قدرن جو ''روح'' داخل ٿي سگهي ٿو؛ جيئن ريڊيو پاڻ پيغام جو نظريو مقرر نہ ڪندو آهي پر مختلف قسم جا پيغام نشر ڪري سگهي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> انهيءَ بنياد تي هن جديد سائنسي ۽ فني علم حاصل ڪرڻ جي مخالفت نہ ڪئي؛ سندس اعتراض ان وقت پيدا ٿيندو هو جڏهن سائنس سان گڏ مادي پرستي يا سيڪيولر فلسفي کي به لازمي سچ طور قبول ڪيو وڃي.<ref name="Nasr1996"/> === مغربي تهذيب بابت موقف === مودودي جديد مغربي تهذيب جي سائنس ۽ فني ڪاميابين ۽ ان جي اخلاقي ۽ سماجي قدرن وچ ۾ فرق ڪندو هو. سندس تنقيد خاص طور سيڪيولرزم، قومپرستي، آزاد جنسي سماجي لاڳاپن، سودي معيشت ۽ مطلق عوامي حاڪميت تي مرڪوز هئي.<ref name="Nasr1996"/> ان هوندي به جديد تحقيق سندس فڪر کي ”مغرب جي مڪمل رد“ تائين محدود نٿي ڪري. [[حميرا اقتدار]] موجب مودودي نوآبادياتي لبرل رياست کي هڪ طرف تنقيد جو نشانو بڻايو، پر ٻئي طرف جديد رياست، آئين، نمائندگي ۽ حاڪميت جي ڪيترن ئي ادارتي تصورن سان فڪري طور بحث ڪندي انهن کي پنهنجي اسلامي سياسي نظريي ۾ نئين صورت پڻ ڏني.<ref name="Iqtidar2020"/> === مغل سلطنت ۽ اڪبر بابت موقف === مودودي [[مغل سلطنت]] جي تاريخ کي مڪمل طور مثالي اسلامي حڪمراني نہ سمجهندو هو. خاص طور هن [[اڪبر اعظم]] جي مذهبي پاليسين ۽ جنهن کي بعد جي ادب ۾ ''[[دين الهي]]'' چيو ويو، ان تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان کي اسلامي عقيدي کان انحراف سان ڳنڍيو. بهرحال اڪبر جي مذهبي پاليسيءَ بابت جديد مورخن ۾ اختلاف موجود آهي. [[ايس. ايم. اڪرام]] سميت ڪجهه محققن دليل ڏنو آهي تہ اڪبر جو مقصد نئون منظم مذهب قائم ڪرڻ بدران پنهنجي چونڊيل درٻارين سان ''ارادت'' يا روحاني شاگرديءَ جو تعلق پيدا ڪرڻ هو.<ref name="Ikram1964">{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |editor-last=Embree |editor-first=Ainslie T. |title=Muslim Civilization in India |chapter=Religion at Akbar's Court |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 }}</ref> ان ڪري اڪبر بابت مودودي جي راءِ کي تاريخي حقيقت جي قطعي بيان بدران سندس مذهبي-سياسي تفسير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === عالمن ۽ روايتي فقهي ورثي بابت موقف === مودودي روايتي [[علماء]] جو مڪمل مخالف نہ هو، پر هن پنهنجي دور جي مذهبي عالمن جي علمي ۽ سياسي ڪردار تي سخت تنقيد ڪئي. سندس خيال ۾ ڪيترائي عالم جديد سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کان اڻواقف هئا ۽ فقهي روايت جي بنيادي اصولن ۽ تاريخي تفصيلن وچ ۾ فرق ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا هئا.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع ۽ جديد حالتن لاءِ اجتهاد تي زور ڏنو، پر ساڳئي وقت اجتهاد کي غير تربيت يافته ماڻهن لاءِ آزاد نہ ڇڏيو. سندس مثالي اسلامي نظام ۾ جديد ۽ روايتي ٻنهي علمن سان واقف عالمن ۽ قانوندانن کي اهم ڪردار حاصل هو.<ref name="Nasr1996"/> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس علماء سان تعلق پڻ تبديل ٿيو. جن روايتي مذهبي حلقن تي هو اڳ تنقيد ڪندو هو، انهن مان ڪيترن سان اسلامي آئين ۽ ٻين سياسي مسئلن تي جماعت اسلامي عملي اتحاد پڻ قائم ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> === عورتن بابت خيال === مودودي جي سماجي فڪر ۾ [[عورت]]، خاندان، پردو ۽ مردن ۽ عورتن جي سماجي ڪردارن بابت سوالن کي خاص اهميت حاصل هئي. هن انهن موضوعن تي پنهنجي مشهور ڪتاب ''پردہ'' (''Purdah and the Status of Woman in Islam'') ۾ تفصيلي بحث ڪيو. ڪتاب پهريون ڀيرو 1939ع–1940ع جي لڳ ڀڳ شايع ٿيو ۽ شروع کان ئي بحث هيٺ رهيو.<ref name="IqtidarPardah2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=160–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> مودودي جو خيال هو تہ مرد ۽ عورت انساني ۽ اخلاقي قدر جي لحاظ کان خدا آڏو ذميوار آهن، پر سندن سماجي ڪردار مڪمل طور هڪجهڙا نہ آهن. هن اهڙي صنفي مساوات جي مخالفت ڪئي جنهن ۾ مرد ۽ عورت جا سماجي ڪردار هڪٻئي سان مڪمل طور مٽاسٽا لائق سمجهيا وڃن. جديد محقق [[حميرا اقتدار]] جي تجزيي موجب ''پردہ'' ۾ مودودي جو استدلال صرف روايتي صنفي علحدگيءَ جو دفاع نہ هو؛ هن جديد سرمائيداري، مارڪيٽ ۾ عورت جي محنت جي وڪري ۽ خاندان تي مارڪيٽ جي اثرن بابت پڻ تنقيدي دليل ڏنا.<ref name="IqtidarEquality2021">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Conservative Anti-Colonialism: Maududi, Marx and Social Equality |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=295–310 |doi=10.1017/S1356186321000332 }}</ref> [[عرفان احمد]] موجب مودودي جديد شهري زندگيءَ ۾ عورتن جي وڌندڙ عوامي موجودگيءَ کي اسلامي اخلاقي ۽ خانداني نظام لاءِ هڪ اهم چئلينج سمجهندو هو. هن بازارن، ڪاليجن، ٿيئٽرن ۽ ٻين گڏيل سماجي هنڌن ۾ مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول، ۽ جديد تفريحي ثقافت جي ڪيترن پاسن تي تنقيد ڪئي.<ref name="IrfanAhmad2013">{{cite book |last=Ahmad |first=Irfan |chapter=Cracks in the 'Mightiest Fortress' |editor1-last=Osella |editor1-first=Filippo |editor2-last=Osella |editor2-first=Caroline |title=Islamic Reform in South Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |page=322 |isbn=9781107276673 }}</ref> ==== خاندان ۽ گهريلو ڪردار ==== مودودي خاندان کي اسلامي سماج جي بنيادي اداري طور ڏٺو. ''Towards Understanding Islam'' ۾ هن عورت جي بنيادي ذميوارين ۾ گهر جي انتظام، ٻارن جي تربيت ۽ پرورش ۽ خانداني زندگيءَ جي سنڀال کي شامل ڪيو.<ref name="TUIWomen">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |others=Khurshid Ahmad, translator |year=1979 |page=112 }}</ref> سندس نظر ۾ خاندان اندر مرد ۽ عورت جي ذميوارين جي ورهاست سندن برابريءَ جي نفي نہ، پر مختلف سماجي ڪردارن جي تقسيم هئي. تنهن هوندي بہ جديد صنفي مطالعي ۾ سندس هن تصور کي واضح طور درجابنديءَ تي ٻڌل تصور پڻ سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس تجويز ڪيل سماجي نظام عورت جي عوامي، سياسي ۽ معاشي سرگرميءَ تي مرد جي ڀيٽ ۾ گهڻيون پابنديون لاڳو ڪندو هو.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== پردو ۽ صنفي علحدگي ==== مودودي [[پردو|پردي]] کي رڳو لباس جو مسئلو نہ، پر مردن ۽ عورتن جي سماجي تعلقن کي منظم ڪندڙ وسيع نظام سمجهندو هو. هن غير محرم مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول جي مخالفت ڪئي ۽ دليل ڏنو تہ ضرورت کان سواءِ عورتن جو گهر کان ٻاهر نڪرڻ محدود رهڻ گهرجي.<ref name="IqtidarPardah2026"/> هن [[سورة النور]] جي آيتن 30–31 ۽ [[سورة الأحزاب]] جي آيتن 32–33 ۽ 59 کي پردي ۽ صنفي اخلاق بابت پنهنجي استدلال جي اهم بنيادن طور استعمال ڪيو.<ref name="PardahCommands2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Commandments regarding Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=191–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> منهن ۽ هٿن جي پردي بابت فقهي اختلاف ۾ مودودي وڌيڪ سخت موقف اختيار ڪيو. سندس لکڻين ۾ عام حالتن ۾ گهر کان ٻاهر نڪرندڙ عورت لاءِ منهن ۽ هٿن کي به ڍڪڻ جي حمايت ملي ٿي، جڏهن تہ حقيقي ضرورت جي حالت ۾ ان جي گنجائش تسليم ڪئي وئي.<ref name="TUIWomen"/><ref name="Ruthven329">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |page=329 }}</ref> مودودي جو عورتن بابت هي موقف جماعت اسلامي اندر هميشه اڻبدليل نہ رهيو. عرفان احمد جي تحقيق موجب 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جماعت جي ڪجهه ڪارڪنن ۽ مفڪرن عورتن جي تعليم، ملازمت، سياسي شموليت ۽ چهري جي پردي بابت مودودي جي تشريح کان مختلف رايا پيش ڪيا.<ref name="AhmadWomen2008">{{cite journal |last=Ahmad |first=Irfan |title=Cracks in the 'Mightiest Fortress': Jamaat-e-Islami's Changing Discourse on Women |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=549–575 |doi=10.1017/S0026749X07003101 }}</ref> ==== عورتن جي سياسي ڪردار بابت موقف ==== مودودي عورت کي رياست جي سربراهه ٿيڻ يا مردن ۽ عورتن تي مشتمل عام قانون ساز اداري ۾ ساڳي سياسي ڪردار ادا ڪرڻ جي حمايت نہ ڪندو هو. سندس تجويز موجب عورتون پنهنجي نمائندن تي مشتمل هڪ الڳ مجلس چونڊي سگهن ٿيون، جيڪا عورتن جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل معاملن تي راءِ ڏئي ۽ عام قومي معاملن تي تنقيد پڻ ڪري سگهي.<ref name="ILC308">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=308 }}</ref> بعد واري جماعت اسلامي جي عملي سياست هن ابتدائي نظريي کان ڪيترن معاملن ۾ اڳتي وڌي. ڏکڻ ايشيا ۾ جماعت سان لاڳاپيل عورتن تعليم، سياسي مهمن ۽ تنظيمي سرگرمين ۾ وڌندڙ ڪردار ادا ڪيو؛ بنگلاديش بابت مطالعي پڻ جماعت جي بعد واري عورتن بابت discourse ۽ مودودي جي ابتدائي موقف وچ ۾ تبديليءَ جي نشاندهي ڪئي آهي.<ref name="Shehabuddin2008">{{cite journal |last=Shehabuddin |first=Elora |title=Jamaat-i-Islami in Bangladesh: Women, Democracy and the Transformation of Islamist Politics |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=577–603 |doi=10.1017/S0026749X07003210 }}</ref> ==== خانداني منصوبابندي ==== مودودي جديد [[خانداني منصوبابندي]] ۽ خاص طور آباديءَ کي سرڪاري پاليسيءَ وسيلي محدود ڪرڻ جو مخالف هو. هن اهڙي پاليسيءَ کي فطري نظام ۾ مداخلت ۽ خدا جي رزق ۽ آباديءَ بابت تدبير تي اعتماد جي کوٽ سان ڳنڍيو.<ref name="BirthControl">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Birth Control |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1978 |page=73 }}</ref> هن آباديءَ جي واڌ کي لازمي طور معاشي تباهيءَ جو سبب سمجهڻ کان به انڪار ڪيو. محمد نجات الله صديقي موجب مودودي ان دليل سان به اختلاف ڪيو تہ ننڍو خاندان لازمي طور ٻارن کي بهتر غذا ۽ تعليم فراهم ڪري ٿو؛ مودودي مشڪلات ۽ محدود وسيلن کي ڪڏهن ڪڏهن انساني شخصيت ۽ محنت لاءِ محرڪ پڻ سمجهندو هو.<ref name="Siddiqi2007">{{cite book |last=Siddiqi |first=Mohammad Nejatullah |title=Muslim Economic Thinking: A Survey of Contemporary Literature |publisher=The Islamic Foundation |location=Leicester |year=2007 |page=41 }}</ref> === موسيقي ۽ تفريح === مودودي [[موسيقي]] ۽ ناچ جي ڪيترين مروج صورتن کي پنهنجي اسلامي اخلاقي نظام سان ناموافق سمجهندو هو. سندس معاشي ۽ سماجي لکڻين ۾ موسيقارن، ناچ ڪندڙن ۽ تفريحي صنعت کي اهڙي عياش معاشري جي مثالن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ دولت ضرورتن ۽ سماجي ڀلائيءَ بدران اهڙين سرگرمين تي خرچ ٿئي ٿي جن کي هو اخلاقي طور نقصانڪار سمجهندو هو.<ref name="EconomicSystem1941">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |orig-year=1941 }}</ref> ان موقف کي مودودي جي مجموعي سماجي فلسفي جي پسمنظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ هو جديد تجارتي تفريح، جنسي نمائش ۽ صارف پرستيءَ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل مسئلا سمجهندو هو. سندس موسيقي بابت موقف کي سڀني اسلامي فقهي مڪتبن جو متفقه موقف سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي تاريخ ۾ موسيقي ۽ سماع بابت مختلف فقهي ۽ صوفيانه رايا موجود رهيا آهن. === معاشي فڪر === مودودي جديد '''اسلامي معاشيات''' جي ابتدائي اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيل ''The Economic Problem of Man and Its Islamic Solution'' ۽ ''Economic System of Islam'' جديد اسلامي معاشي فڪر جي تشڪيل ۾ اثرانداز ٿيا.<ref name="NasrEconomics">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=103–106 |isbn=9780195096958 }}</ref> اقتصاديات جي ماهر [[محمد عمر چپرا]] مودودي کي انهن مفڪرن مان شمار ڪيو آهي جن جديد دور ۾ اسلامي معاشيات کي هڪ جدا فڪري موضوع طور اڳتي وڌائڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |volume=94 |issue=2 |year=2004 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> مودودي جو معاشي نظريو سرمائيداري ۽ سوشلزم ٻنهي کان پاڻ کي الڳ پيش ڪندو هو. سندس خيال ۾ اسلام خانگي ملڪيت ۽ واپار کي تسليم ڪري ٿو، پر ملڪيت کي مڪمل ۽ غير مشروط حق نہ بڻائي ٿو؛ زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، اخلاقي پابنديون ۽ سماجي ذميواري ملڪيت جي استعمال تي حدون مقرر ڪن ٿيون.<ref name="EconomicSystem1941"/> جديد اسلامي معاشيات بابت وسيع علمي ادب ۾ پڻ خانگي ملڪيت ۽ مارڪيٽ کي عام طور قبول ڪرڻ، پر انهن کي شريعت ۽ اخلاقي ذميوارين سان محدود ڪرڻ، اسلامي معاشي فڪر جون اهم خصوصيتون سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="OxfordIslamicEconomics">{{cite encyclopedia |last=Wilson |first=Rodney |title=Islamic Economic Principles |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Religion |publisher=Oxford University Press |year=2019 |doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.685 }}</ref> ==== سرمائيداريءَ تي تنقيد ==== مودودي [[سرمائيداري]] کي ان جي غير محدود صورت ۾ رد ڪيو. سندس تنقيد جو هڪ حصو سودي مالياتي نظام، دولت جي ارتڪاز، استحصال ۽ دولت کي اخلاقي ذميواريءَ کان آزاد سمجهڻ تي مرڪوز هو.<ref name="EconomicSystem1941"/> هن جديد اقتصاديات جي بچت ۽ سيڙپڪاريءَ بابت ڪجهه بنيادي مفروضن تي پڻ سخت تنقيد ڪئي. سندس دليل هو تہ آمدنيءَ جو وڏي پيماني تي خرچ کان هٽي مالي بچت ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ ڏانهن وڃڻ مجموعي طلب کي گهٽائي سگهي ٿو ۽ ان مان وڌيڪ پيداوار، واپاري مقابلو ۽ معاشي بحران پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="MaududiSaving">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=21–24 }}</ref> هي معاشي تجزيو جديد mainstream economics جو متفقه نتيجو نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي مودودي جي معاشي نظريي طور ئي بيان ڪرڻ مناسب آهي. ==== سوشلزم بابت موقف ==== مودودي [[سوشلزم]] ۽ [[ڪميونزم]] جو پڻ سخت مخالف هو. سندس خيال ۾ پيداوار جي ذريعن کي وڏي پيماني تي رياست جي ملڪيت ۾ ڏيڻ معاشي طاقت سان گڏ سياسي طاقت به حڪومت وٽ مرڪوز ڪري ڇڏي ٿو ۽ فرد جي آزادي ۽ ملڪيت جي حق کي خطري ۾ وجهي ٿو.<ref name="EconomicSystemSocialism">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=25–28 }}</ref> هن غربت ۽ معاشي استحصال جي وجود کي تسليم ڪيو، پر مارڪسي تجزيي سان اختلاف ڪيو تہ انهن جو بنيادي سبب خانگي ملڪيت يا نفعي جو تصور آهي. سندس نظر ۾ اصل مسئلو دولت جي استعمال ۾ اخلاقي ضابطن، سماجي ذميواري ۽ شرعي حدن جي کوٽ هو.<ref name="RuthvenEconomic">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=329–330 }}</ref> حميرا اقتدار جي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جي سوشلزم سان سخت اختلاف باوجود سندس سرمائيداري ۽ مارڪيٽائيزيشن بابت ڪجهه دليلن ۾ مارڪسي تنقيد سان قابل ذڪر فڪري مشابهت موجود هئي، خاص طور سماجي تعلقن کي مارڪيٽ جي منطق هيٺ آڻڻ بابت.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== اسلامي معاشي نظام ==== مودودي پنهنجي تجويز ڪيل نظام کي ليسي فيئر (گهٽ حڪومتي مداخلت واري آزاد معاشي پاليسي) سرمائيداري ۽ رياستي سوشلزم جي وچ ۾ صرف هڪ '''مخلوط معيشت''' نہ سمجهندو هو. سندس دعويٰ هئي تہ اسلامي معاشي نظام جو بنياد هڪ الڳ اخلاقي ۽ قانوني worldview تي آهي، جنهن ۾ حلال ۽ حرام، زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، سماجي ذميواري ۽ خانگي ملڪيت گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="NasrEconomics"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ مودودي جي بيان ڪيل معاشي نظامن جو تقابلي خاڪو ! پهلو ! سرمائيداري بابت سندس تنقيد ! سوشلزم بابت سندس تنقيد ! سندس تجويز ڪيل اسلامي نظام |- | ملڪيت | خانگي ملڪيت کي حد کان وڌيڪ آزادي | رياستي ملڪيت جو حد کان وڌيڪ غلبو | خانگي ملڪيت، پر شرعي ۽ سماجي ذميوارين سان |- | سرمايو | سودي سرمايي ۽ دولت جي ارتڪاز تي تنقيد | سرمايي تي رياستي ڪنٽرول | سود کان پاڪ سيڙپڪاري ۽ نفعي-نقصان ۾ شراڪت |- | سماجي انصاف | مارڪيٽ پاڻ ڪافي نہ آهي | جبري مساوات فردي آزادي گهٽائي سگهي ٿي | زڪوات، وراثت، خيرات ۽ اخلاقي ذميواري |- | رياست | غير محدود مارڪيٽ جي مخالفت | مڪمل معاشي مرڪزيت جي مخالفت | شرعي حدن اندر ضابطو ۽ سماجي ڀلائي |} هي جدول مودودي جي پنهنجي اصولي درجابندي جو خلاصو آهي؛ جديد معاشي علم ۾ سرمائيداري ۽ سوشلزم جون گهڻيون مختلف صورتون موجود آهن ۽ اهي لازمي طور انهن ٽن سادن خانن تائين محدود نہ آهن.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== سود جي ممانعت ==== مودودي جي معاشي فڪر ۾ سڀ کان اهم مسئلن مان هڪ '''[[ربا|سود (ربا)]]''' هو. هن قرض تي ورتل هر مقرر واڌ کي ربا قرار ڏيندي ان جي مڪمل خاتمي جي حمايت ڪئي. سندس نظر ۾ قرآن جي سود بابت ممانعت صرف انتهائي يا استحصالي وياج تائين محدود نہ هئي.<ref name="MaududiRiba">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=166–199 }}</ref> هن ”مناسب“ يا گهٽ شرح واري سود ۽ استحصالي سود جي وچ ۾ بنيادي شرعي فرق قبول نہ ڪيو. سندس دليل موجب جيڪڏهن قرض تي اڳواٽ مقرر واڌ جو اصول تسليم ڪيو وڃي تہ شرح گهٽ يا وڌيڪ هجڻ ان جي بنيادي نوعيت تبديل نٿي ڪري.<ref name="MaududiRiba"/> سودي قرض جي متبادل طور مودودي '''سڌي حصيداريءَ واري سيڙپڪاري''' ۽ [[نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت]] تي زور ڏنو، جنهن ۾ سرمايو فراهم ڪندڙ کي اڳواٽ مقرر وياج بدران ڪاروبار جي حقيقي نتيجي ۾ حصو ملي.<ref name="MaududiRiba"/> اهو تصور بعد ۾ اسلامي بئنڪنگ جي نظرياتي ادب ۾ [[مضاربت]] ۽ [[مشارڪت]] جهڙن risk-sharing طريقن سان ڳنڍيو ويو. جديد اسلامي ماليات ۾، البت، عملي ادارا صرف equity finance تي نہ هلن ٿا ۽ مرابحه، اجاره ۽ ٻين شريعت مطابق معاهدن جو پڻ وسيع استعمال ڪن ٿا.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== مودودي جي معاشي فڪر تي تنقيد ==== معاشيات جي محقق [[فيصل خان]] دليل ڏنو آهي تہ مودودي جو سودي ماليات جو بيان گهڻو ڪري ڏکڻ ايشيا جي ڳوٺاڻي قرض ڏيندڙ ۽ غريب هاريءَ جي استحصالي تعلق سان مشابهت رکي ٿو، جڏهن تہ جديد تجارتي بئنڪنگ جا ڪيترائي پاسا ان کان وڌيڪ پيچيدا آهن.<ref name="FeisalKhan">{{cite book |last=Khan |first=Feisal |title=Islamic Banking in Pakistan: Shariah-Compliant Finance and the Quest to Make Pakistan More Islamic |publisher=Routledge |year=2015 |pages=57–65 |isbn=9780415712699 }}</ref> خان اهو سوال پڻ اٿاري ٿو تہ سود جي بدران equity financing اختيار ڪرڻ پاڻمرادو اهڙي منصوبي ڏانهن سرمايو ڇو منتقل ڪندو جيڪو سماجي طور فائديمند هجي پر مالي طور گهٽ منافعي وارو هجي. ان ڪري مودودي جي تجويزن کي جديد اسلامي معاشيات جي تاريخ ۾ اثرائتو نظرياتي قدم سمجهيو وڃي ٿو، پر انهن جي عملي معاشي نتيجن بابت بحث جاري رهيو آهي.<ref name="FeisalKhan"/> ==== زمينداري ۽ زرعي سڌارا ==== مودودي خانگي ملڪيت جي حق جو مضبوط حامي هو ۽ پاڪستان جي شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني جي [[زرعي سڌارا|زرعي سڌارن]] ۽ زمين جي جبري ورهاست بابت شڪي موقف اختيار ڪيائين. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ هن پنجاب ۾ زمين جي مالڪيءَ تي سخت حدون لاڳو ڪرڻ جي ڪجهه تجويزن جي مخالفت ڪئي.<ref name="NasrLand">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> سندس دليل جو بنياد اهو هو تہ جيڪڏهن ملڪيت شرعي طور جائز طريقي سان حاصل ڪئي وئي هجي تہ صرف ان جي وڏي مقدار رياست کي ان جي ضبط يا ورهاست جو پاڻمرادو حق نٿي ڏئي. بعد ۾ هن معاشي انصاف ۽ دولت جي منصفاڻي ورڇ تي وڌيڪ زور ڏنو، پر [[مساوات پسندي]] ۽ خانگي ملڪيت جي جبري خاتمي جي مخالفت جاري رکي.<ref name="NasrLand"/> === تصوف === مودودي جو [[تصوف]] بابت موقف وقت سان تبديل ٿيو ۽ ان کي فقط ”تصوف جي مخالفت“ طور بيان ڪرڻ درست نہ آهي. پنهنجي ابتدائي دور ۾ هو برصغير ۾ رائج تصوف جي ڪيترين رسمن، پير پرستي، مزارن سان لاڳاپيل عقيدن ۽ اهڙين صوفيانه تشريحن جو سخت نقاد هو جيڪي سندس نظر ۾ قرآن، سنت ۽ شريعت کان پري ٿي ويون هيون.<ref name="NasrSufism">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=122–124 |isbn=9780195096958 }}</ref> هن پنهنجي جوانيءَ ۾ اسلامي روحانيت ۽ تصوف جي ڪجهه علمن جو باقاعده مطالعو پڻ ڪيو. سندس فڪري پسمنظر تي [[ديوبندي]] اصلاح پسند روايت، [[ابن تيميه]] ۽ ٻين اهڙن عالمن جي اثر جي نشاندهي ڪئي وئي آهي، جيڪي روحاني تزڪيي کي قبول ڪندي غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تي تنقيد ڪندا هئا.<ref name="Sirriyeh2013">{{cite book |last=Sirriyeh |first=Elizabeth |title=Sufis and Anti-Sufis: The Defence, Rethinking and Rejection of Sufism in the Modern World |publisher=Routledge |year=2013 |pages=162–164 |isbn=9781136812767 }}</ref> ==== تصوف ۽ شريعت ==== مودودي پنهنجي بعد واري لکڻين ۾ واضح ڪيو تہ سندس اعتراض '''تصوف بذات خود''' تي نہ، پر اهڙي تصوف تي آهي جيڪو شريعت کان آزاد ٿيڻ جي دعويٰ ڪري. هن ''Towards Understanding Islam'' ۾ فقہ ۽ تصوف جي وچ ۾ فرق کي نماز جي مثال سان بيان ڪيو: فقہ نماز جي ظاهري شرطن ۽ عملن کي ڏسي ٿي، جڏهن تہ تصوف عبادت جي اندروني توجهه، اخلاص ۽ انسان جي اخلاق تي ان جي اثر کي ڏسي ٿو.<ref name="MaududiTasawwuf">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=111 }}</ref> هن اهڙي روحاني تربيت کي قبول ڪيو جيڪا قرآن، سنت ۽ شريعت جي پابنديءَ سان گڏ هجي، پر انهن صوفيانه دعوائن جي مخالفت ڪئي جن موجب ڪو روحاني مقام حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان عام شرعي فرضن کان مٿانهون ٿي سگهي ٿو.<ref name="Sirriyeh2013"/> ==== موقف ۾ تبديلي ==== Vali Nasr موجب مودودي جي شروعاتي تحريرن ۾ تصوف بابت ٻولي ڪافي سخت هئي، پر پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس موقف وڌيڪ تفريقي بڻيو. هن تصوف جي روحاني ۽ اخلاقي پهلو کي قبول ڪندي پنهنجي تنقيد کي خاص طور غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تائين محدود ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="NasrSufism"/> 1951ع ۾ هن واضح طور چيو تہ نہ هو ۽ نہ جماعت اسلامي تصوف جي اصل روحاني تصور جا مخالف آهن. هن شرعي پابنديءَ ۾ رهندڙ تصوف ۽ مزارن، ميلن ۽ ٻين اهڙين عوامي رسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو جن کي هو بعد ۾ پيدا ٿيل بدعتون سمجهندو هو.<ref name="NasrSufism"/> مودودي جي وفات کان پوءِ جماعت اسلامي جو تصوف سان عملي تعلق به هڪجهڙو نہ رهيو. مثال طور جماعت جي امير [[قاضي حسين احمد]] 1987ع ۾ لاهور جي مشهور صوفي درگاهه [[داتا درٻار]] جو دورو ڪيو، جڏهن تہ جماعت جي ٻين حلقن صوفي رسمن جي ڪجهه صورتن تي تنقيد جاري رکي.<ref name="NasrSufism"/><ref name="Sirriyeh2013"/> ان ڪري مودودي جي تصوف بابت فڪر کي ٽن پاسن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: روحاني تزڪيي ۽ احسان جي قبوليت، شريعت کان آزاد باطنيت جي مخالفت، ۽ مزارن يا اولياءَ سان لاڳاپيل انهن عوامي رسمن تي تنقيد جن کي هو قرآن ۽ سنت سان غير موافق سمجهندو هو. === غير مسلمانن بابت خيال === مودودي جي سياسي نظريي ۾ غير مسلمانن جي حيثيت سندس '''اسلامي رياست''' جي تصور سان ڳنڍيل هئي. هو غير مسلمانن جي جان، مال، عبادت ۽ شخصي قانونن جي تحفظ جو حامي هو، پر ساڳئي وقت سندس تجويز ڪيل رياست هڪ نظرياتي اسلامي رياست هئي، جنهن جي بنيادي پاليسي ۽ اعليٰ حڪمراني سندس نظر ۾ انهن ماڻهن جي هٿ ۾ رهڻ گهرجي جيڪي ان جي اسلامي نظريي کي قبول ڪن.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> برطانوي هند واري دور ۾ مودودي اقليتن جي مسئلي کي اڪثريتي قومي جمهوريت جي تنقيد سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال هو تہ جيڪڏهن رياست ۾ سياسي اقتدار رڳو عددي اڪثريت جي بنياد تي هجي تہ مستقل مذهبي اقليتون اڪثريت جي سياسي غلبي هيٺ اچي سگهن ٿيون. ان ڪري سندس قومپرستيءَ خلاف لکڻين ۾ ''بنيادي حقن'' ۽ اقليتن جي تحفظ جو سوال نمايان رهيو.<ref name="Iqtidar2026Rights">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Fundamental Rights |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=129–143 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس حل سيڪيولر شهريت بدران اسلامي نظرياتي رياست جي اندر اقليتن جي تحفظ تي ٻڌل ٿيو. سندس لکڻين موجب غير مسلمانن جي مذهبي عقيدن، عبادتن ۽ ذاتي سماجي رسمن ۾ عام طور مداخلت نہ ٿيڻ گهرجي، پر رياست جي بنيادي اسلامي پاليسيءَ کي تبديل ڪرڻ يا ان جي اعليٰ نظرياتي قيادت تي اثرانداز ٿيڻ جو کين ساڳيو حق حاصل نہ هوندو.<ref name="ILC237">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237 }}</ref> هن تصور ۾ غير مسلمان عام سرڪاري ملازمتن ۾ ڪم ڪري سگهن ٿا، پر اهڙن اهم عهدن کان محروم رهندا جن وسيلي اسلامي رياست جي بنيادي پاليسي طئي ٿئي. مودودي الڳ نمائندگيءَ جو تصور پڻ پيش ڪيو، جنهن موجب غير مسلم شهري پنهنجا نمائندا چونڊي سگهن ٿا.<ref name="ILCMinorities">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237, 282, 288–297 }}</ref> اهڙي نموني سندس فڪر ۾ مذهبي آزادي ۽ قانوني تحفظ سان گڏ سياسي اختيار جي غير مساوي ورڇ موجود هئي. جديد سياسي معيارن، خاص طور برابر شهريت جي تصور، جي لحاظ کان اهو پاسو تنقيد جو موضوع رهيو آهي؛ جڏهن تہ مودودي پاڻ اهڙي فرق کي مذهبي امتياز بدران نظرياتي رياست جي منطقي نتيجي طور پيش ڪندو هو.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/> ==== جزيه ==== مودودي روايتي اسلامي [[جزيه]] جي ادائيگيءَ کي اسلامي رياست ۾ غير مسلم مرد شهرين جي حيثيت سان ڳنڍيو. سندس تشريح موجب بالغ ۽ قابل غير مسلم مرد جزيه ادا ڪندا، جڏهن تہ عورتون، ٻار ۽ ڪجهه ٻين مستثنيٰ طبقن تي اهو لاڳو نہ ٿيندو؛ فوجي خدمت ڪندڙ غير مسلمانن کي پڻ ان کان ڇوٽ ملي سگهي ٿي.<ref name="ILC292">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1983 |page=292 }}</ref> مودودي جزيي کي صرف مالي محصول نہ، پر اسلامي رياست جي سياسي حاڪميت سان پڻ ڳنڍيو. ''تفہيم القرآن'' ۾ سندس تشريح موجب جزيي جي ادائيگي غير مسلم سياسي گروهن جي آزاد حاڪميت ختم ٿيڻ ۽ اسلامي سياسي اقتدار جي قبوليت جي علامت پڻ هئي.<ref name="TafhimJizya">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Meaning of the Qur'an |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1993 |volume=2 |pages=183–186 }}</ref> ان ڪري مودودي جي جزيي بابت تصور کي رڳو جديد ''tax in lieu of military service'' سان برابر سمجهڻ سندس مڪمل موقف جي عڪاسي نہ ڪندو؛ سندس پنهنجي لکڻين ۾ ان جا دفاعي ذميواري ۽ سياسي حاڪميت ٻئي پاسا موجود آهن. === احمديه مسئلو === [[احمديه جماعت]] بابت مودودي جو موقف پاڪستان جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ سندس سڀ کان تڪراري موقفن مان هڪ رهيو. هو احمدين کي اسلامي عقيدي جي دائري کان ٻاهر سمجهندو هو ۽ خاص طور [[ختم نبوت]] جي مسئلي تي سندن عقيدن جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Valentine2008">{{cite book |last=Valentine |first=Simon Ross |title=Islam and the Ahmadiyya Jama'at: History, Belief, Practice |publisher=Columbia University Press |year=2008 |pages=228–229 |isbn=9780231700948 }}</ref> 1953ع جي پنجاب ۽ لاهور واري احمديه مخالف تحريڪ دوران مودودي ''قادياني مسئلو'' نالي رسالو لکيو. ان ۾ هن احمدين جي مذهبي حيثيت ۽ پاڪستاني رياست ۾ سندن آئيني حيثيت بابت پنهنجا دليل پيش ڪيا. سندس تحرير ان دور جي وسيع احمديه مخالف سياسي مهم جو حصو بڻجي وئي.<ref name="Valentine2008"/> 1953ع جي فسادن کان پوءِ لاڳو ٿيل مارشل لا هيٺ هڪ فوجي عدالت مودودي کي موت جي سزا ٻڌائي. اها سزا عملي طور نافذ نہ ٿي؛ پوءِ ان کي عمر قيد ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996Ahmadi">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> احمدين ۽ مودودي جي اسلامي رياست جي تصور جي تعلق تي جديد تحقيق پڻ خاص ڌيان ڏنو آهي. مذهبي قوميت ۽ جديد اسلامي رياست بابت مطالعي ۾ مودودي جي احمدين بابت موقف کي ان وڏي سوال سان ڳنڍيو ويو آهي تہ هڪ نظرياتي اسلامي رياست ۾ ''مسلمان'' جي قانوني تعريف ڪرڻ جو اختيار ڪنهن وٽ هوندو ۽ اهڙي تعريف اقليتي شهريت تي ڪهڙا اثر وجهي سگهي ٿي.<ref name="Haj2023">{{cite book |last=Haj |first=Samira |chapter=Abul Ala Mawdudi's Islamic State and Minority Ahmadis |title=Sunni Chauvinism and the Roots of Muslim Modernism |publisher=Stanford University Press |year=2023 |pages=135–167 |doi=10.1515/9781503636255-008 }}</ref> === جهاد === مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''[[جهاد]]''' هڪ مرڪزي تصور هو. سندس پهريون وڏو علمي ڪم ''الجهاد في الاسلام'' هو، جيڪو 1927ع کان اخبار ۾ قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. اهو ڪتاب ان وقت لکيو ويو جڏهن هندستان برطانوي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ هو ۽ برصغير ۾ جنگ، آزادي، عدم تشدد ۽ اسلامي سياسي اختيار بابت شديد بحث جاري هئا.<ref name="Khalidi2012">{{cite book |last=Khalidi |first=Omar |chapter=Muslim Debates on Jihad in British India: The Writings of Chiragh ‘Ali and Abu al-A‘la Mawdudi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=305–321 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199755042.003.0015 }}</ref> مودودي جهاد کي فقط ذاتي روحاني جدوجهد يا صرف دفاعي جنگ تائين محدود نہ ڪيو. سندس نظريي ۾ اسلام هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي ۽ سياسي نظام هو، تنهنڪري جهاد اهڙي منظم جدوجهد جو نالو پڻ هو جنهن جو مقصد انسان جي انسان تي حاڪميت بدران خدا جي حاڪميت تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظام قائم ڪرڻ هو.<ref name="MawdudiThemes">{{cite book |chapter=Central themes of Mawdudi's writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 }}</ref> ==== ''الجهاد في الاسلام'' ==== ''الجهاد في الاسلام'' ۾ مودودي قومپرست جنگ ۽ اسلامي جهاد ۾ فرق ڪيو. سندس دليل موجب اسلامي جهاد جو مقصد ڪنهن خاص قوم، نسل يا علائقي جي سياسي طاقت وڌائڻ نہ، پر اهڙي سياسي ۽ سماجي نظام کي ختم ڪرڻ آهي جنهن کي هو غير اسلامي ۽ ظالماڻو سمجهي ٿو، ۽ ان جي جاءِ تي اسلامي نظام قائم ڪرڻ آهي.<ref name="AlJihad">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Al Jihad fil Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore }}</ref> ان ڪري سندس لکڻين ۾ اسلامي تحريڪ جي دائري کي ڪنهن هڪ ''وطن'' تائين محدود نہ ڪيو ويو. مودودي اسلامي پيغام کي عالمگير سمجهندو هو ۽ سياسي نظام جي تبديليءَ کي به ان عالمگير دعويٰ سان ڳنڍيندو هو.<ref name="MawdudiThemes"/> جديد محققن هن نظريي کي مختلف نمونن سان پڙهيو آهي. عمر خالدي ان کي برطانوي هند ۾ جهاد بابت جديد مسلم بحثن جي مخصوص تاريخي تناظر ۾ رکي ٿو، جڏهن تہ بين الاقوامي قانون بابت ڪجهه محقق مودودي کي ويهين صديءَ جي '''offensive theory of jihad''' جي اهم جديد نمائندن مان شمار ڪن ٿا.<ref name="Khalidi2012"/><ref name="UseForce2013">{{cite journal |title=Use of Force under Islamic Law |journal=European Journal of International Law |volume=24 |issue=1 |year=2013 |pages=343–365 |doi=10.1093/ejil/cht013 }}</ref> اهڙي scholarly classification کي مودودي جي پنهنجي اصطلاحن سان خلط نہ ڪرڻ گهرجي: هو پنهنجي تصور کي سامراجي توسيع يا قومي فتح طور پيش نہ ڪندو هو، بلڪه ان کي ظلم ۽ انسان جي انسان تي حاڪميت ختم ڪرڻ جي انقلابي جدوجهد قرار ڏيندو هو. تنهن هوندي بہ سندس نظريي ۾ ضرورت پوڻ تي سياسي نظام بدلائڻ لاءِ هٿياربند طاقت جي استعمال جي گنجائش موجود هئي.<ref name="UseForce2013"/> ==== جنگ ۽ غير جنگي جهاد ==== مودودي وٽ جهاد صرف جنگ جي ميدان ۾ وڙهڻ جو نالو نہ هو. سندس تشريح ۾ سياسي تنظيم، دعوت، تعليم، فڪري جدوجهد، مالي مدد ۽ جنگ لاءِ تياري پڻ وسيع جهاد جو حصو ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ سڌي هٿياربند جنگ لاءِ هن ''قتال'' جو تصور استعمال ڪيو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1979 |pages=104–105 }}</ref> هو جنگ ۾ جاني ۽ مالي نقصان کي سنجيده قرباني سمجهندو هو، پر سندس استدلال موجب جيڪڏهن وڏي اخلاقي ۽ سياسي برائي کي روڪڻ لاءِ محدود نقصان ناگزير هجي تہ اهو جائز ٿي سگهي ٿو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding"/> ==== جهاد جو اعلان ۽ ڪشمير ==== مودودي جي نظرياتي لکڻين جي باوجود، هو هر فرد يا مذهبي جماعت کي پنهنجي طور تي هٿياربند جهاد شروع ڪرڻ جو اختيار نہ ڏيندو هو. 1947ع–1948ع جي [[ڪشمير تڪرار]] دوران هن دليل ڏنو تہ منظم جنگ يا جهاد جو اعلان جائز سياسي حڪومت جي اختيار هيٺ هجڻ گهرجي.<ref name="NasrKashmir">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> ان سبب ڪشمير بابت سندس موقف سندس وسيع انقلابي ٻوليءَ جي مقابلي ۾ وڌيڪ رياست-مرڪوز هو: غير رياستي مذهبي اڳواڻ يا جماعت پنهنجي طور تي جنگ شروع ڪرڻ جا مجاز نہ هئا. اهو فرق مودودي جي جهاد جي نظريي کي بعد ۾ پيدا ٿيل ڪيترن غير رياستي هٿياربند اسلام پسند تصورن کان ڌار ڪري ٿو.<ref name="NasrKashmir"/> === شخصيت ۽ ذاتي زندگي === [[جماعت اسلامي]] جي امير طور مودودي پنهنجي جماعت جي ڪارڪنن سان نسبتاً ويجهو رابطو رکندو هو. سندس گهر ۾ عصر ۽ مغرب جي نمازن جي وچ واري وقت ۾ ڪارڪنن ۽ مهمانن سان غير رسمي ملاقاتون ۽ بحث ٿيندا هئا.<ref name="NasrPersonality">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=127–140 }}</ref> سندس سوانح نگارن ۽ همعصرن کيس خاموش طبع، منظم، مضبوط ارادي وارو ۽ پنهنجي فڪري موقف تي قائم رهندڙ شخص طور بيان ڪيو آهي. سندس تقرير جو انداز عام جذباتي خطابت کان مختلف هو؛ هو دليل کي مرحليوار ترتيب ڏيندي قرآن، حديث ۽ سياسي منطق مان نتيجا اخذ ڪندو هو.<ref name="NasrPersonality"/> اردو سندس فڪري اظهار جو بنيادي وسيلو هو. جيتوڻيڪ هو عربي ۽ فارسي علمي روايتن سان واقف هو ۽ جديد مغربي سياسي فڪر به پڙهيو هئائين، هن پنهنجي گهڻي تصنيف [[اردو]] ۾ ڪئي. ان سان سندس لکڻيون برصغير جي پڙهيل مسلم وچولي طبقي تائين وڏي پيماني تي پهتيون.<ref name="Qasmi2018">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |title=Muslims against the Muslim League |publisher=Cambridge University Press |year=2018 }}</ref> مودودي روايتي مدرسي مان مڪمل رسمي تعليم حاصل ڪندڙ عالم نہ هو. سندس علمي شخصيت صحافت، ذاتي مطالعي، عربي ۽ اسلامي علوم جي تعليم ۽ جديد سياسي ادب جي مطالعي جي ميلاپ مان ٺهي. جديد مؤرخ علي عثمان قاسمي کيس پنهنجي دور جي عالمن ۾ هڪ غير معمولي شخصيت قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ مدرسي جي روايتي مڪمل تعليم کان سواءِ به هن ڪلاسيڪي اسلامي علم ۽ جديد مغربي سياسي فڪر ٻنهي تي قابل ذڪر دسترس حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2018"/> ==== خاندان ==== مودودي پنهنجي گهرواري محمودہ بيگم سان شادي ڪئي ۽ سندن ڪيترائي پٽ ۽ ڌيئرون ٿيون. سندس سياسي، تصنيفي ۽ دعوتي مصروفيتن سبب گهريلو زندگيءَ لاءِ وقت محدود هوندو هو. Vali Nasr موجب سندس نون ٻارن مان فقط هڪ مستقل طور جماعت اسلامي سان تنظيمي طور وابسته ٿيو، جڏهن تہ سندس ڌيءَ اسماءَ کي علمي دلچسپيءَ جي لحاظ کان نمايان قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NasrFamily">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 }}</ref> مودودي کي روايتي [[يوناني طب]] سان پڻ دلچسپي هئي ۽ هو ذاتي سطح تي ان جي ڪجهه طريقن کان واقف ۽ عملي طور استعمال ڪندڙ هو، جيتوڻيڪ اها سندس عوامي سڃاڻپ جو بنيادي حصو نہ هئي.<ref name="NasrPersonality"/> ==== صحت ==== مودودي زندگيءَ جي وڏي حصي ۾ گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت ايتري خراب ٿي جو هو گهڻو وقت بستري تائين محدود رهيو. 1969ع ۾ علاج لاءِ انگلينڊ به ويو.<ref name="NasrFamily"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گردن جي پراڻي بيماري سان گڏ دل جون تڪليفون به وڌي ويون. ان وقت سندس عمر ۽ ڊگهي سياسي ۽ علمي سرگرميءَ سبب صحت مسلسل ڪمزور ٿيندي وئي. === آخري سال ۽ وفات === 1972ع ۾ مودودي جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، ديني فڪر ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. ساڳئي سال سندس لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تي پکڙيل قرآن جي تفسير '''[[تفہيم القرآن]]''' جي تصنيف مڪمل ٿي.<ref name="NasrLateLife">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت تي پهريون '''[[شاهه فيصل بين الاقوامي انعام]]''' ڏنو ويو. انعام ڏيندڙ اداري موجب سندس اسلامي فڪر، تفسير، سياسي نظريي ۽ اسلامي قانون بابت لکڻين کي ان اعزاز جو بنيادي سبب سمجهيو ويو.<ref name="KFIP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul A'la Al-Mawdudi |url=https://kingfaisalprize.org/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |access-date=7 October 2026 }}</ref> اپريل 1979ع کان سندس گردن ۽ دل جون بيماريون وڌيڪ شديد ٿي ويون. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيويارڪ]] ۾ اسپتال داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="NasrFamily"/> '''22 سيپٽمبر 1979ع''' تي 75 ورهين جي عمر ۾ آمريڪا ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="KFIP1979"/> سندس ميت پاڪستان آندي وئي، جتي لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس سندس رهائشگاهه [[اڇره]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NasrLateLife"/> سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. جنازي ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهن جي شرڪت سندس پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا ۾ حاصل ڪيل اثر جي عڪاسي ڪئي.<ref name="MaududiFuneral">{{cite news |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |work=Daily Pakistan |date=2 October 2020 }}</ref> == ورثو ۽ اثر == ابوالاعلى مودودي ويهين صديءَ جي جديد اسلامي سياسي فڪر جي سڀ کان اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. [[ولفريڊ ڪينٽويل سمٿ]] کيس جديد اسلام جي انتهائي منظم مفڪرن مان هڪ قرار ڏنو، جڏهن تہ بعد جي محققن سندس اهميت خاص طور ان ڳالهه ۾ ڏٺي آهي تہ هن اسلام کي رڳو عقيدي ۽ عبادت تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، معاشي ۽ سياسي '''نظامِ حيات''' طور منظم نظرياتي ٻوليءَ ۾ پيش ڪيو.<ref name="Smith1957">{{cite book |last=Smith |first=Wilfred Cantwell |title=Islam in Modern History |publisher=Princeton University Press |year=1957 |page=233 |oclc=397585 }}</ref><ref name="Hartung2014">{{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }}</ref> [[سيد ولي رضا نصر]] موجب مودودي جديد اسلامي احياءَ جي ابتدائي ۽ اهم نظرياتي معمارن مان هو. سندس لکڻين ۽ [[جماعت اسلامي]] جي تنظيمي سرگرمين سندس خيالن کي ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر وڏي مسلم دنيا تائين پهچايو؛ نصر سندس اثر جي جاگرافيائي دائري کي [[مراڪش]] کان [[ملائيشيا]] تائين پکڙيل قرار ڏئي ٿو.<ref name="Nasr1996Legacy">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 |doi=10.1093/oso/9780195096958.001.0001 }}</ref> مودودي جو اثر صرف سندس سياسي جماعت تائين محدود نہ رهيو. قرآن جي تفسير، حديث، اسلامي قانون، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم بابت سندس تصنيفون وڏي پيماني تي پڙهيون ويون. سندس ڪيترائي ڪتاب [[عربي]]، [[انگريزي]]، [[فارسي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيا، جنهن ڪري اردو کان ٻاهر به سندس فڪري اصطلاح ۽ دليل اسلامي تحريڪن ۽ علمي بحثن جو حصو بڻيا.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> === جديد اسلام پسنديءَ تي اثر === جديد تحقيق ۾ مودودي کي '''[[اسلام پسندي]]''' يا سياسي اسلام جي نظرياتي ارتقا جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام هڪ مڪمل نظام آهي، جنهن ۾ مذهب ۽ سياست کي الڳ نٿو ڪري سگهجي ۽ جنهن ۾ قانوني ۽ سياسي اقتدار آخرڪار خدا جي حاڪميت جي تابع آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> [[شير علي ترين]] مودودي کي ان فڪري رجحان جي اهم نظرياتي معمارن مان قرار ڏئي ٿو جنهن ۾ جديد قومي رياست جي سياسي مشينري کي مستند اسلامي قانوني نظام لاڳو ڪرڻ جو وسيلو سمجهيو ويو. ساڳئي وقت جديد scholarship اهو به ڏيکاري ٿي تہ مودودي جو فڪر رڳو روايتي اسلامي سياسي اصطلاحن جي بحالي نہ هو؛ هن ''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست'' ۽ ''نظام'' جهڙن جديد سياسي تصورن کي اسلامي اصطلاحن سان نئين ترتيب ۾ جوڙيو.<ref name="TareenMawdudi">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref><ref name="Hartung2014"/> اهڙيءَ طرح مودودي جي فڪر کي صرف ''مغربي جديديت جي رد'' طور سمجهڻ اڻپورو آهي. [[يان-پيٽر هارٽنگ]] جي تجزيي موجب مودودي مغربي سياسي ۽ فلسفيانه جديديت سان مقابلو ڪندي ساڳئي جديد دور جي ڪيترن نظرياتي تصورن کي اسلامي قالب ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو. ان لحاظ کان سندس اسلام پسندي جديديت جي مخالفت سان گڏ جديديت جي سياسي ٻوليءَ سان هڪ پيچيده لاڳاپو پڻ رکي ٿي.<ref name="Hartung2014"/> === پاڪستان === [[پاڪستان]] مودودي جي سياسي سرگرمين ۽ سندس فڪر جي عملي اثر جو سڀ کان اهم ميدان بڻيو. 1947ع کان پوءِ هن ۽ جماعت اسلاميءَ پاڪستان کي اسلامي آئين ۽ [[شريعت]] تي ٻڌل رياست بڻائڻ لاءِ منظم مهم هلائي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> پاڪستان ٺهڻ وقت ملڪ جي اسلامي يا سيڪيولر آئيني نوعيت بابت مڪمل اتفاق موجود نہ هو. مودودي انهن مذهبي سياسي مفڪرن ۾ شامل هو جيڪي رياست جي قانوني ۽ آئيني ڍانچي ۾ اسلام کي مرڪزي حيثيت ڏيڻ جو مطالبو ڪندا رهيا.<ref name="Jaffrelot2015">{{cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=439–480 |isbn=9780190235185 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190235185.003.0009 }}</ref> مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''حاڪميتِ الٰهي''' خاص اهميت رکي ٿي. [[محمد قاسم زمان]] موجب خدا جي حاڪميت جو تصور پاڪستاني اسلام پسند فڪر جي مرڪزي تصورن مان بڻيو، جنهن ۾ مودودي جو ڪردار انتهائي نمايان هو. ان تصور موجب آخري قانوني ۽ سياسي اختيار خدا جو آهي ۽ انساني قانونسازي قرآن ۽ سنت جي حدن اندر ٿيڻ گهرجي.<ref name="Zaman2018">{{cite book |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |chapter=Islamism and the Sovereignty of God |title=Islam in Pakistan: A History |publisher=Princeton University Press |year=2018 |pages=135–163 |isbn=9780691149226 |doi=10.23943/princeton/9780691149226.003.0005 }}</ref> ان جي باوجود، پاڪستان جي آئيني اسلامائيزيشن کي فقط مودودي يا جماعت اسلاميءَ جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو. [[عالمن]]، ٻين مذهبي جماعتن، مسلم ليگ جي سياستدانن ۽ مختلف اسلامي فڪري روايتن پڻ ملڪ جي اسلامي آئيني سڃاڻپ جي تشڪيل ۾ حصو ورتو.<ref name="Zaman2018"/><ref name="Jaffrelot2015"/> ==== جماعت اسلامي ==== مودودي جو سڀ کان واضح تنظيمي ورثو [[جماعت اسلامي]] آهي، جيڪا هن 1941ع ۾ قائم ڪئي. جماعت جو ابتدائي مقصد هڪ اهڙي منظم نظرياتي جماعت تيار ڪرڻ هو جنهن جا تربيت يافته ڪارڪن اسلامي اصولن مطابق سماج ۽ آخرڪار رياست جي تبديلي لاءِ ڪم ڪن.<ref name="Pervez2026">{{cite book |last=Pervez |first=Saulat |chapter=Sayyid Abul A'la al-Maududi and the Jama'at-e-Islami |editor1-last=Hamdeh |editor1-first=Emad |editor2-last=DeLong-Bas |editor2-first=Natana J. |title=The Oxford Handbook of Islamic Reform |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=416–432 |doi=10.1093/oxfordhb/9780197532805.013.55 }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ جماعت جا الڳ تنظيمي ڍانچا پاڪستان ۽ هندستان ۾ قائم ٿيا، جڏهن تہ بعد ۾ بنگلاديش ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ جماعت سان لاڳاپيل تحريڪون وجود ۾ آيون. پاڪستان ۾ جماعت مذهبي تحريڪ مان باقاعده سياسي جماعت جي صورت اختيار ڪئي ۽ چونڊن، آئيني سياست، شاگرد تنظيم، سماجي خدمتن ۽ عوامي مهمن ذريعي ڪم ڪرڻ لڳي.<ref name="Bokhari2013">{{cite book |last=Bokhari |first=Kamran |chapter=Jama'at-i Islami in Pakistan |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=574–586 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0006 }}</ref> جماعت پاڪستان جي سڀ کان منظم اسلام پسند سياسي تنظيمن مان هڪ رهي آهي، جيتوڻيڪ قومي چونڊن ۾ ان جي ووٽن ۽ پارلياماني سيٽن جو حصو گهڻو ڪري ان جي تنظيمي اثر کان گهٽ رهيو آهي. ان تضاد کي محقق جماعت جي مضبوط نظرياتي تنظيم ۽ ان جي نسبتاً محدود عوامي چونڊ مقبوليت جي فرق طور بيان ڪن ٿا.<ref name="Bokhari2013"/> ==== ضياءُ الحق جي اسلامائيزيشن ==== [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي حڪومت (1977ع–1988ع) دوران پاڪستان ۾ رياستي اسلامائيزيشن جي عمل ۽ جماعت اسلاميءَ وچ ۾ اهم سياسي لاڳاپا پيدا ٿيا. ضياءَ جي حڪومت [[زڪوات]] ۽ عشر جي سرڪاري نظام، سود کان پاڪ مالي قدمن، [[حدود آرڊيننس]] ۽ ٻين اسلامي قانوني قدمن کي اڳتي وڌايو.<ref name="Jaffrelot2015"/> انهن پاليسين مان ڪيترائي اهڙا موضوع هئا جن جي حمايت مودودي ۽ جماعت اسلامي اڳ ئي ڪندا رهيا هئا؛ تنهن هوندي بہ ضياءَ جي اسلامائيزيشن کي مودودي جي پروگرام جي سڌي يا مڪمل عملداري سمجهڻ صحيح نہ آهي. رياستي اقتدار، فوجي حڪومت جي سياسي ضرورتن، فقهي عالمن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي مطالبن پڻ ان عمل کي شڪل ڏني.<ref name="IslamicLeviathan">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Islamic Leviathan: Islam and the Making of State Power |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=9780195144260 }}</ref> ان دور ۾ جماعت اسلاميءَ جا ڪيترائي ڪارڪن ۽ همدرد رياستي ادارن، تعليم ۽ سياسي عمل ۾ وڌيڪ اثرائتا ٿيا. اهڙي طرح مودودي جي حياتيءَ ۾ مڪمل طور حاصل نہ ٿيل اسلامي رياست جو تصور سندس وفات کان پوءِ پاڪستان جي رياستي پاليسيءَ جي ڪجهه شعبن تي بالواسطه اثرانداز ٿيو.<ref name="Jaffrelot2015"/> === ڀارت ۽ بنگلاديش === ورهاڱي کان پوءِ مودودي پاڻ پاڪستان هليو ويو، پر سندس قائم ڪيل تحريڪ جو هندستاني حصو [[جماعت اسلامي هند]] جي صورت ۾ جاري رهيو. نئين سياسي حالتن ۾ هندستاني جماعت پنهنجي حڪمت عملي کي مسلمان اقليت جي مذهبي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن سان هم آهنگ ڪيو. اوڀر پاڪستان ۾ پڻ جماعت اسلامي منظم ٿي. 1971ع ۾ [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ پاڪستان جي ورهاڱي کان پوءِ بنگلاديش ۾ جماعت جي تاريخ شديد سياسي تڪرار جو موضوع بڻجي. تنهنڪري بنگلاديش ۾ مودودي جي فڪري اثر کي جماعت جي بعد واري سياسي تاريخ کان الڳ ڪري ڏسڻ ضروري آهي: مودودي جو فڪر تنظيم جو نظرياتي بنياد رهيو، پر بنگلاديشي جماعت جون بعد واريون سياسي پاليسيون مخصوص مقامي حالتن ۾ ٺهيون. === عرب دنيا ۽ اخوان المسلمين === مودودي جي اردو تصنيفن جا عربي ترجما سندس عالمي اثر وڌائڻ ۾ انتهائي اهم ثابت ٿيا. سندس اسلامي رياست، حاڪميتِ الٰهي، جاهليت، انقلاب ۽ اسلام کي مڪمل نظام سمجهڻ بابت خيالن کي عرب دنيا جي اسلام پسند حلقن ۾ پڙهيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> خاص طور [[مصر]] جي [[اخوان المسلمين]] سان لاڳاپيل مفڪرن ۾ مودودي جي تحريرن جي reception اهم رهي. هارٽنگ موجب سندس نظرياتي نظام کي وچ اوڀر، خاص طور مصري اخوان المسلمين جي فڪري حلقن ۾ قبول، ترجمو ۽ مقامي سياسي حالتن مطابق تبديل ڪيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> ==== سيد قطب ==== [[سيد قطب]] ۽ مودودي جي فڪري تعلق تي وڏي علمي ادب موجود آهي. ٻنهي وٽ اسلام کي مڪمل نظام، جديد جاهليت جي تنقيد ۽ خدا جي حاڪميت جي مرڪزيت جهڙا موضوع ملي سگهن ٿا. جديد تحقيق موجب مودودي جي 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي جي لکڻين ۾ الٰهي قانوني حاڪميت جو نظريو قطب جي آخري دور جي تحريرن کان اڳ ئي واضح صورت ۾ موجود هو.<ref name="TheonomicShift">{{cite book |chapter=Mawdudi and Qutb: The Theonomic Shift |title=Salafi Political Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |pages=164–239 |doi=10.1017/9781108850407.007 }}</ref> قطب انهن خيالن کي پنهنجي مصري، انقلابي ۽ قيد واري تجربي جي پسمنظر ۾ وڌيڪ مختلف ۽ ڪڏهن وڌيڪ سخت رخ ڏنو. تنهنڪري قطب کي صرف ''مودودي جو شاگرد'' يا سندس فڪر جي سادي نقل قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو؛ ٻنهي جي وچ ۾ اثر، ترجمي، مشترڪ اسلامي ذريعن ۽ الڳ سياسي تجربن جو پيچيده تعلق هو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> قطب جي بعد واري لکڻين، خاص طور حاڪميت ۽ جاهليت جي تشريح، 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه [[سلفي جهاديت|شدت پسند سلفي]] حلقن تي اثر وڌو. ان ڪري مودودي کان قطب ۽ پوءِ هر جديد جهادي تنظيم تائين سڌي فڪري لڪير ٺاهڻ تاريخي طور حد کان وڌيڪ سادو نتيجو ٿيندو؛ بعد واريون تحريڪون انهن تصورن کي نون سياسي ۽ فقهي معنائن ۾ استعمال ڪنديون رهيون.<ref name="TheonomicShift"/> === ايران === مودودي جون تحريرون [[ايران]] ۾ پڻ فارسي ترجمن ذريعي پهتيون. ويهين صديءَ ۾ اردو کان فارسي ترجمي جي وسيع فڪري عمل ۾ سندس ڪتاب به شامل هئا ۽ ايراني اسلامي سياسي حلقن ۾ پڙهيا ويندا هئا.<ref name="IranTranslation">{{cite journal |title=From Persianate Cosmopolis to Persianate Modernity: Translating from Urdu to Persian in Twentieth-Century Iran and Afghanistan |journal=Iranian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> [[روح الله خميني]] ۽ مودودي جي سڌي فڪري تعلق بابت محققن ۾ اختلاف آهي. ٻنهي 1963ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ملاقات ڪئي ۽ سياسي معاملن تي ڳالهه ٻولهه ڪئي هئي؛ 1979ع ۾ خميني جي ايران واپسيءَ کان اڳ سندس نمائندن مودودي سان پاڪستان ۾ ملاقات پڻ ڪئي.<ref name="IranTranslation"/> پر ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ تہ خميني جو اسلامي حڪومت وارو نظريو سڌي طرح مودودي کان ورتل هو، علمي اتفاق ناهي. ايراني انقلاب جي مؤرخ [[سعيد امير ارجمند]] اهڙي سڌي نظرياتي اثر تي شڪ ظاهر ڪيو آهي؛ ساڳئي وقت تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جون عربي ۽ فارسي ترجمو ٿيل لکڻيون خميني جي ڪيترن حامين ۾ پڙهيون وينديون هيون ۽ 1979ع جي انقلاب جي سياسي ٻولي ۽ نعرن تي سندس اصطلاحن جو ڪجهه اثر پيو.<ref name="IranTranslation"/> ان ڪري مودودي ۽ ايراني انقلاب جي لاڳاپي کي '''فڪري اثر ۽ اصطلاحي مشابهت''' جي سطح تي بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي، نہ تہ خميني جي [[ولايت فقيه]] واري نظريي کي مودودي مان نڪتل قرار ڏيڻ. === ترڪي === [[ترڪي]] ۾ مودودي جو نالو عام طور '''Mevdudi''' جي صورت ۾ لکيو ويو. 1960ع واري ڏهاڪي کان سندس تصنيفن جا ترڪي ترجما تيزيءَ سان شايع ٿيڻ شروع ٿيا ۽ ڪجهه سالن اندر سندس اهم لکڻين جو وڏو حصو ترڪي پڙهندڙن لاءِ موجود ٿي ويو.<ref name="Vomel2022">{{cite book |last=Vömel |first=Jan-Markus |chapter=Global Intellectual Transfers and the Making of Turkish High Islamism, c. 1960–1995 |title=The Turkish Connection: Global Intellectual Histories of the Late Ottoman Empire and Republican Turkey |publisher=De Gruyter |year=2022 |page=256 }}</ref> انهن ترجمن مودودي کي ترڪي جي اسلامي فڪري حلقن ۾ سڃاتل شخصيت بڻايو. تنهن هوندي بہ ترڪي جي اسلام پسند سياست پنهنجي عثماني ورثي، جمهوريه جي سيڪيولر نظام ۽ مقامي مذهبي تحريڪن مان پڻ ٺهي، تنهنڪري ان کي مودودي جي فڪر جو سادو تسلسل قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Vomel2022"/> === ڏکڻ اوڀر ايشيا === مودودي جو اثر [[ملائيشيا]]، [[انڊونيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين مسلم سماجن تائين پڻ پهتو. سندس ڪتابن جا ترجما، اسلامي شاگرد تحريڪون ۽ بين الاقوامي اسلامي تنظيمي رابطا سندس فڪر جي منتقلي جا اهم وسيلا بڻيا.<ref name="Nasr1996Legacy"/> خاص طور تعليم يافته مسلمان نوجوانن ۾ اسلام کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام طور ڏسڻ، اسلامي رياست، اخلاقي اصلاح ۽ منظم دعوتي تحريڪ جا تصور مودودي جي تحريرن وسيلي گردش ۾ آيا. پر انهن ملڪن ۾ سندس فڪر کي مقامي سياسي ۽ مذهبي روايتن مطابق تبديل ڪري قبول ڪيو ويو؛ ان ڪري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي اسلامي تحريڪن کي جماعت اسلاميءَ جون سڌيون نقلون سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> === اسلامي معاشيات ۽ بئنڪنگ === مودودي جديد '''[[اسلامي معاشيات]]''' جي ابتدائي نظرياتي ليکڪن مان پڻ شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ بعد ۾ شايع ٿيل ''Economic System of Islam'' ۾ سود جي خاتمي، زڪوات، ملڪيت جي حق، معاشي انصاف ۽ سرمائي ۽ محنت جي تعلق بابت خيال پيش ڪيا ويا. اسلامي معاشيات بابت بعد واري ادب ۾ سندس اهم اثر خاص طور [[ربا]] کي جديد بئنڪ جي هر قسم جي مقرر سود سان ڳنڍڻ ۽ سود کان پاڪ مالي نظام کي اسلامي رياست جي لازمي حصي طور پيش ڪرڻ ۾ ڏٺو ويو آهي.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |year=2004 |volume=94 |issue=2 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> هن سودي قرض جي متبادل طور نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت تي ٻڌل سرمائيڪاريءَ جي حمايت ڪئي. بعد واري اسلامي بئنڪنگ صنعت ۾ اهڙا تصور اهم ٿيا، جيتوڻيڪ جديد اسلامي بئنڪن جا عملي مالي اوزار مودودي جي اصل تجويزن کان گهڻو وڌيڪ پيچيده آهن. مودودي کي جديد اسلامي معاشيات جو اڪيلو باني قرار ڏيڻ بہ درست نہ ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ ساڳئي دور ۽ ان کان پوءِ ٻين مسلمان معاشيات دانن ۽ فقيهن پڻ هن شعبي جي نظرياتي ۽ عملي تعمير ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004"/> === قرآن جي تفسير تي اثر === مودودي جو سڀ کان وسيع پڙهيو ويندڙ علمي ڪم '''[[تفہيم القرآن]]''' آهي. هي اردو تفسير تقريباً ٽيهن سالن جي عرصي ۾ تيار ٿيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ قرآن جي روايتي تفسير سان گڏ جديد سماجي، سياسي ۽ اخلاقي مسئلن بابت تشريح شامل ڪئي وئي. ''تفہيم القرآن'' جو انداز خاص طور جديد تعليم يافته عام پڙهندڙ کي سامهون رکي تيار ڪيو ويو هو. مودودي آيتن جي لغوي ۽ تاريخي وضاحت سان گڏ انهن مان سماجي ۽ سياسي اصول اخذ ڪندو هو. سندس سليس اردو ۽ منظم استدلال سبب هي تفسير ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي پڙهيو ويو ۽ ٻين ٻولين ۾ پڻ ترجمو ٿيو.<ref name="Mir2026"/> ان جي تفسيرن تي اختلاف پڻ رهيا آهن. روايتي عالمن مان ڪن سندس سياسي اصطلاحن ۽ قرآن جي ڪجهه بنيادي لفظن—جهڙوڪ ''الهٰ''، ''رب''، ''دين'' ۽ ''عبادت''—جي سياسي ۽ حاڪميت سان ڳنڍيل تشريح تي تنقيد ڪئي. ان جي باوجود، انهن اصطلاحن بابت سندس تشريح جديد اسلام پسند فڪر جي لغت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Hartung2014"/> === بعد وارين اسلام پسند ۽ شدت پسند تحريڪن تي اثر === مودودي جي فڪر جو سڀ کان تڪراري ورثو ان جو بعد وارين اسلام پسند ۽ ڪجهه شدت پسند تحريڪن سان تعلق آهي. جديد مطالعي ۾ کيس [[حسن البنا]] ۽ [[سيد قطب]] سان گڏ ويهين صديءَ جي اسلام پسند فڪر جي اهم canonical ليکڪن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="PrincetonIslamist">{{cite book |editor1-last=Euben |editor1-first=Roxanne L. |editor2-last=Zaman |editor2-first=Muhammad Qasim |title=Princeton Readings in Islamist Thought: Texts and Contexts from al-Banna to Bin Laden |publisher=Princeton University Press |year=2009 |pages=79–106 }}</ref> سندس '''حاڪميتِ الٰهي'''، اسلامي نظام، جاهليت ۽ اسلامي انقلاب جهڙا تصور بعد جي مختلف تحريڪن ۾ ٻيهر استعمال ٿيا. خاص طور سيد قطب جي ذريعي انهن مان ڪجهه تصورن جو اثر بعد ۾ پيدا ٿيندڙ وڌيڪ سخت گير تحريڪن تائين پهتو.<ref name="TheonomicShift"/> پر هتي هڪ اهم تاريخي فرق ضروري آهي: مودودي پاڻ منظم جماعت، ڊگهي مدي واري اخلاقي ۽ تعليمي تربيت، ۽ وڏي حد تائين آئيني سياسي عمل کي سماجي تبديليءَ جو طريقو سمجهندو هو. هن پاڪستان ۾ پنهنجي جماعت کي حڪومت جي سخت دٻاءَ باوجود مسلسل ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل نہ ڪيو. تنهنڪري هر اهڙي بعد واري تنظيم جيڪا سندس اصطلاح استعمال ڪري، ان جي حڪمت عملي يا تشدد کي سڌو مودودي ڏانهن منسوب ڪرڻ تاريخي لحاظ کان درست ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> ان جي ابتڙ، سندس لکڻين ۾ عالمي اسلامي نظام، غير اسلامي سياسي حاڪميت جي خاتمي ۽ جهاد بابت اهڙا نظرياتي عنصر ضرور موجود آهن جن کي بعد وارين وڌيڪ انقلابي تحريڪن پنهنجي مخصوص حالتن مطابق نئين معنيٰ ڏني. ان ڪري scholarship ۾ سندس ورثي بابت ٻنهي پاسن—'''آئيني جماعت سازي''' ۽ '''انقلابي اسلامي نظريي'''—کي گڏ پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> === فڪري اثر جو خلاصو === مودودي جي عالمي اثر کي هيٺين ريت اختصار سان ڏيکاري سگهجي ٿو: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#274c77; color:white;" | ميدان ! style="background:#3a6ea5; color:white;" | بنيادي تصور يا ڪم ! style="background:#6096ba; color:white;" | بعد وارو اثر ! style="background:#a3cef1;" | اهم علائقو |- | سياسي فڪر | حاڪميتِ الٰهي، اسلامي رياست، اسلامي جمهوريت | جديد اسلام پسند سياسي نظريي جي تشڪيل | ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر |- | تنظيمي سياست | [[جماعت اسلامي]] | نظرياتي ڪارڪنن تي ٻڌل اسلامي سياسي جماعت جو نمونو | پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش |- | قرآن جي تفسير | ''[[تفہيم القرآن]]'' | جديد سماجي ۽ سياسي رخ رکندڙ قرآن فهم | ڏکڻ ايشيا ۽ ترجمن وسيلي ٻيا ملڪ |- | اسلامي معاشيات | ربا جي خاتمي ۽ اسلامي معاشي نظام | اسلامي معاشيات ۽ سود کان پاڪ بئنڪنگ جي بحثن تي اثر | پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا |- | عرب اسلام پسندي | حاڪميت، جاهليت، انقلاب ۽ نظام | [[سيد قطب]] سميت اسلام پسند فڪري حلقن ۾ قبول ۽ نئين تشريح | مصر ۽ عرب دنيا |- | ايران | اسلامي حڪومت ۽ مغربي سياسي نظام جي تنقيد | فارسي ترجما ۽ انقلابي اسلامي سياسي ٻوليءَ تي محدود/بحث هيٺ اثر | ايران |- | ترڪي | اسلام کي مڪمل نظام طور پيش ڪرڻ | 1960ع کان پوءِ اسلام پسند فڪري حلقن ۾ ترجما ۽ مطالعو | ترڪي |- | عالمي اسلامي احياءُ | دين کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام سمجهڻ | مختلف اسلامي تحريڪن طرفان مقامي حالتن مطابق قبول ۽ تبديلي | آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين |} === علمي جائزو === مودودي بابت جديد علمي جائزو هڪ رخ وارو ناهي. سندس حامين لاءِ هو اسلامي فڪر جي تجديد ڪندڙ، قرآن جو مفسر ۽ جديد حالتن ۾ اسلامي سماجي نظام جي تشريح ڪندڙ مفڪر آهي. سياسي اسلام جي تاريخ پڙهندڙ ڪيترن محققن لاءِ هو جديد اسلام پسنديءَ جو بنيادي نظرياتي معمار آهي، جڏهن تہ نقادن سندس نظرياتي رياست، مذهبي اقليتن، عورتن، سياسي پليورلزم ۽ حاڪميت بابت تصورن کي جديد برابر شهريت ۽ لبرل جمهوريت سان تڪرار ۾ ڏٺو آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/><ref name="Hartung2014"/> انهيءَ ڪري سندس تاريخي اهميت ڪنهن هڪ سياسي نتيجي ۾ نہ، پر ان ڳالهه ۾ پڻ آهي تہ هن ويهين صديءَ ۾ اسلام بابت بحث جي ٻولي تبديل ڪرڻ ۾ حصو ورتو. ''اسلامي رياست''، ''اسلامي انقلاب''، ''اسلامي نظامِ حيات'' ۽ خدا جي سياسي حاڪميت جهڙا تصور سندس لکڻين وسيلي وڏي مسلم عوامي ۽ سياسي بحث ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري ويا.<ref name="Nasr1996Legacy"/><ref name="Pervez2026"/> سندس اثر جي پائيداريءَ جو هڪ سبب سندس لکڻين جو انداز پڻ هو. هن پيچيده مذهبي ۽ سياسي دليلن کي نسبتاً سليس اردو ۾ پيش ڪيو، جنهن ڪري اهي رڳو روايتي عالمن بدران جديد تعليم يافته مسلمانن تائين به پهتا. سندس تحريرون سندس حياتيءَ کان پوءِ به ترجمن، جماعت اسلاميءَ جي ادارن ۽ ٻين اسلامي تحريڪن وسيلي گردش ۾ رهيون آهن.<ref name="Mir2026"/> 2026ع ۾ شايع ٿيل ''آڪسفورڊ ھينڊبڪ آف اسلامڪ ريفارم'' پڻ مودودي کي جديد اسلامي اصلاح ۽ احياءَ جي اهم شخصيتن ۾ شامل ڪري ٿو ۽ سندس عالمي اثر کي سندس وسيع تصنيفي ڪم، خدا جي حاڪميت جي نظريي ۽ هڪ پائيدار تنظيم ــ جماعت اسلامي ــ جي قيام سان ڳنڍي ٿو.<ref name="Pervez2026"/> == اعزاز == مودودي کي 1979ع ۾ [[King Faisal International Prize|شاهه فيصل عالمي انعام]] جي اسلامي خدمتن واري شعبي جو انعام ڏنو ويو. اهو سندس زندگيءَ جي آخري سال ۾ ملندڙ اهم بين الاقوامي اعزازن مان هو. == تصنيفي ڪم == مودودي هڪ انتهائي گهڻو لکندڙ مصنف، صحافي، مفسر ۽ سياسي مفڪر هو. سندس لکڻيون قرآن جي تفسير، [[حديث]] ۽ [[سنت]]، علمِ ڪلام، اسلامي قانون، اخلاق، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم سميت ڪيترن ئي شعبن تي پکڙيل آهن.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> سندس لکڻين جو بنيادي گڏيل موضوع اسلام کي هڪ مڪمل ۽ باهمي طور ڳنڍيل '''نظامِ حيات''' طور پيش ڪرڻ هو. [[مستنصر مير]] موجب مودودي مختلف علمي شعبن تي لکندي به انهن کي هڪ ئي وسيع تصور سان ڳنڍيو: اسلام فرد جي عقيدي ۽ عبادت تائين محدود نه، پر اخلاقي، سماجي، اقتصادي ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ پڻ هڪ جامع نظام آهي.<ref name="Mir2026"/> مودودي پنهنجي لکڻين لاءِ بنيادي طور [[اردو]] استعمال ڪئي. سندس ڪيترائي مضمون پهرين سندس رسالي ''ترجمان القرآن'' ۾ قسطن جي صورت ۾ ڇپيا ۽ بعد ۾ ڪتابن جي صورت ۾ شايع ٿيا. سندس اهم ڪتابن مان گهڻن جا [[عربي]]، [[انگريزي]] ۽ ٻين اسلامي ۽ مغربي ٻولين ۾ ترجما ٿيا.<ref name="MirLife2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Introduction: Mawdudi’s life, personality, and works |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=1–18 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0001 }}</ref> سندس سليس ۽ عام پڙهندڙ لاءِ نسبتاً رسائي لائق اردو سندس فڪر جي ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[شير علي ترين]] موجب سندس اهم لکڻين جا انگريزيءَ ۾ ۽ ڪيترن جا عربي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجما ٿيا، جڏهن تہ ''تفہيم القرآن'' ڏکڻ ايشيا اندر ۽ ان کان ٻاهر پڻ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name="Tareen2011"/> === تفهيم القرآن === {{main|تفهيم القرآن}} مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف '''''[[تفهيم القرآن]]''''' آهي، جيڪا قرآن جو اردو ترجمو ۽ گهڻ-جلدي تفسير آهي. هن ان تي لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين ڪم ڪيو ۽ 1972ع ۾ ان کي مڪمل ڪيو.<ref name="Mir2026"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ آيتن جي ترجمي ۽ تشريح سان گڏ سورتن جو تاريخي پسمنظر، موضوعاتي تعارف، سماجي ۽ سياسي مسئلن بابت بحث ۽ مختلف هنڌن بابت وضاحتي مواد شامل آهي. مودودي قرآن کي جديد پڙهندڙ لاءِ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪندي ان جي هدايت کي انفرادي ۽ اجتماعي زندگي ٻنهي سان ڳنڍيو.<ref name="MirDomains2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Domains of thought and action |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=57–144 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0003 }}</ref> هي تفسير بعد ۾ مختلف ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ مودودي جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="Tareen2011"/> === الجهاد في الاسلام === مودودي جي ابتدائي اهم تصنيف '''''الجهاد في الاسلام''''' هئي. هن ان تي ڪم 1920ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيو؛ ان جو مواد پهرين قسطن ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. ڪتاب ۾ مودودي اسلامي قانون ۽ تاريخ جي تناظر ۾ جنگ، امن ۽ جهاد بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو. هي تصنيف سندس شروعاتي فڪري شهرت جو اهم سبب بڻي ۽ بعد جي لکڻين ۾ اسلامي سياسي نظام، رياست ۽ جهاد بابت سندس خيالن جي تشڪيل لاءِ پڻ اهم رهي.<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Jamal |title=Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām: A Neglected Document |journal=Zeitschrift für Religionswissenschaft |year=2009 |volume=17 |issue=1 |pages=61–84 |doi=10.1515/zfr.2009.17.1.61 }}</ref> === پرده === '''''پرده''''' ۾ مودودي عورتن ۽ مردن جي سماجي تعلق، لباس، حجاب، خاندان ۽ صنفي اختلاط بابت پنهنجا نظريا تفصيل سان بيان ڪيا. هي ڪتاب سندس سماجي فڪر جي اهم تصنيفن مان آهي، پر عورتن جي سماجي ۽ سياسي ڪردار بابت ان ۾ پيش ڪيل خيال جديد دور ۾ تنقيد ۽ بحث جو موضوع پڻ رهيا آهن. === اسلامي قانون ۽ دستور === '''''Islamic Law and Constitution''''' جي نالي سان انگريزيءَ ۾ مشهور لکڻين جي مجموعي ۾ مودودي اسلامي رياست، شريعت، قانونسازي، حاڪميت، خلافت، جمهوريت، اقليتن ۽ آئين بابت پنهنجا سياسي ۽ قانوني تصور بيان ڪيا. سندس جديد '''اسلامي رياست''' واري تصور کي سمجهڻ لاءِ هي سندس اهم ترين سياسي تصنيفن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> === خلافت ۽ ملوڪيت === '''''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]''''' مودودي جي تاريخي ۽ سياسي طور سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل ڪتابن مان آهي. ان ۾ هن ابتدائي اسلامي خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن سياسي تبديليءَ جو تنقيدي جائزو ورتو. ڪتاب خاص طور پهرين مسلمان حڪمرانن کان پوءِ اسلامي سياسي اقتدار جي نوعيت بابت بحث سبب مختلف مذهبي عالمن وچ ۾ اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="MirDomains2026"/> === قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون === '''''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون''''' ۾ مودودي قرآن جي چئن اصطلاحن ــ '''الهٰ، رب، عبادت ۽ دين''' ــ جي تشريح ڪئي. هن انهن لفظن کي رڳو محدود مذهبي معنائن ۾ نه، پر اقتدار، اطاعت ۽ زندگيءَ جي مجموعي نظام سان پڻ ڳنڍيو. اهي تشريحون سندس سياسي-مذهبي فڪر جي اهم بنيادن مان بڻيون، جيتوڻيڪ ٻين اسلامي عالمن سندس ڪجهه تعبيرن سان اختلاف پڻ ڪيو آهي.<ref name="MirThemes2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Central themes of Mawdudi’s writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=19–56 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0002 }}</ref> == چونڊ ڪتابيات == مودودي جي لکڻين جو تعداد تمام وڏو آهي ۽ مختلف ڇاپن، مجموعن ۽ ترجمن ۾ ڪتابن جا عنوان ڪڏهن مختلف صورتن ۾ ڏنا ويا آهن. سندس اهم تصنيفن مان هيٺيان شامل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#264653;color:white;" | تصنيف ! style="background:#2a9d8f;color:white;" | موضوع ! style="background:#457b9d;color:white;" | مختصر وضاحت |- | ''[[تفهيم القرآن]]'' | قرآن جي تفسير | گهڻ-جلدي اردو ترجمو ۽ تفسير؛ مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف |- | ''الجهاد في الاسلام'' | جهاد، جنگ ۽ سياسي نظريو | سندس ابتدائي اهم تصنيفن مان؛ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ لکڻ شروع ڪيائين |- | ''دينيّات'' / ''Towards Understanding Islam'' | اسلام جو تعارف | اسلام جي بنيادي عقيدن، عبادتن ۽ نظامِ زندگيءَ جو عام پڙهندڙ لاءِ تعارف |- | ''پردہ'' | عورت، خاندان ۽ سماج | حجاب، صنفي تعلقن ۽ اسلامي سماجي نظام بابت سندس نظريا |- | ''اسلامي قانون ۽ دستور'' | قانون ۽ سياست | اسلامي رياست، شريعت، آئين، حاڪميت ۽ قانونسازي |- | ''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]'' | اسلامي سياسي تاريخ | خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن تبديليءَ جو تنقيدي مطالعو |- | ''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون'' | قرآني اصطلاح | الهٰ، رب، عبادت ۽ دين جي مودودي واري تشريح |- | ''اسلامي نظامِ زندگي'' | سماجي ۽ سياسي فڪر | اسلام کي جامع نظامِ حيات طور بيان ڪندڙ تحريرون |- | ''اسلام جو معاشي نظام'' | [[اسلامي معاشيات]] | ملڪيت، ربا، زڪوات، سرمائي ۽ معاشي انصاف بابت بحث |- | ''اسلامي رياست'' | سياسي نظريو | اسلامي حڪومت ۽ رياست جي اصولن بابت تحريرون |- | ''تجديد و احياءِ دين'' | اسلامي تجديد | اسلامي تاريخ ۾ مجدد ۽ تجديد جي تصور بابت بحث |- | ''سنت جي آئيني حيثيت'' | حديث ۽ سنت | اسلامي قانون ۽ ديني حجت طور سنت جي حيثيت جو دفاع |- | ''رسائل و مسائل'' | مختلف مذهبي موضوع | مختلف سوالن جي جوابن ۽ فڪري مضمونن جا مجموعا |- | ''سيرت سرور عالم'' | [[محمد|محمد ﷺ]] جي سيرت | پيغمبر اسلام جي زندگي ۽ پيغام بابت تصنيف |} === انگريزي ترجمن ۾ مشهور ڪتاب === سندس ڪيترين تصنيفن جا انگريزي ترجما مختلف عنوانن هيٺ شايع ٿيا آهن، جن ۾ هي شامل آهن: * ''Towards Understanding Islam'' * ''Purdah and the Status of Woman in Islam'' * ''The Islamic Law and Constitution'' * ''Let Us Be Muslims'' * ''The Islamic Way of Life'' * ''A Short History of the Revivalist Movement in Islam'' * ''Human Rights in Islam'' * ''Four Basic Qur'anic Terms'' * ''The Process of Islamic Revolution'' * ''Unity of the Muslim World'' * ''The Moral Foundations of the Islamic Movement'' * ''Economic System of Islam'' * ''The Road to Peace and Salvation'' * ''The Qadiani Problem'' * ''The Question of Dress'' * ''The Rights of Non-Muslims in Islamic State'' * ''Caliphate and Kingship'' * ''Islamic Law and its Introduction in Pakistan'' * ''Khutabat: Fundamentals of Islam'' == چونڊ زماني وار خاڪو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#283618;color:white;" | سال ! style="background:#606c38;color:white;" | واقعو |- | 1903ع | [[اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ ڄائو |- | 1918ع | صحافت سان عملي وابستگي شروع ڪئي |- | 1920ع | جبلپور جي روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو |- | 1920ع وارو ڏهاڪو | دهليءَ ۾ صحافت ۽ ديني مطالعي سان لاڳاپيل رهيو |- | 1927ع | ''الجهاد في الاسلام'' لکڻ ۽ شايع ڪرائڻ جو ابتدائي سلسلو شروع ٿيو |- | 1932ع–1933ع | ''ترجمان القرآن'' سان سندس ڊگهي ادارت ۽ فڪري سرگرميءَ جو دور شروع ٿيو |- | 1938ع | [[پٺاڻ ڪوٽ]] ويجهو دارالاسلام منصوبي سان وابسته ٿيو |- | 1941ع | [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو |- | 1942ع | ''[[تفهيم القرآن]]'' تي ڪم شروع ڪيو |- | 1947ع | ورهاڱي کان پوءِ پاڪستان منتقل ٿيو |- | 1948ع | پاڪستان ۾ اسلامي آئين ۽ رياست لاءِ مهم؛ بعد ۾ گرفتار ٿيو |- | 1953ع | احمديه مخالف تحريڪ جي پسمنظر ۾ فوجي عدالت موت جي سزا ٻڌائي؛ سزا بعد ۾ عمر قيد ۾ تبديل ۽ پوءِ ختم ڪئي وئي |- | 1964ع | جماعت اسلامي خلاف حڪومتي ڪارروائي دوران ٻيهر قيد ٿيو |- | 1972ع | ''تفهيم القرآن'' مڪمل ڪيو؛ جماعت اسلاميءَ جي امير جي عهدي تان پڻ الڳ ٿيو |- | 1979ع | [[شاهه فيصل عالمي انعام]] حاصل ڪيو |- | 22 سيپٽمبر 1979ع | [[بفيلو، نيو يارڪ]]، آمريڪا ۾ وفات |- | 1979ع | [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ دفن ڪيو ويو |} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }} * {{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }} * {{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }} * {{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }} == پڻ ڏسو == * [[جماعت اسلامي]] * [[جماعت اسلامي پاڪستان]] * [[اسلام پسندي]] * [[اسلامي رياست]] * [[اسلامي احياءُ]] * [[اسلامي معاشيات]] * [[تفهيم القرآن]] * [[خلافت ۽ ملوڪيت]] * [[سيد قطب]] * [[محمد اقبال]] == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Abul A'la Maududi}} {{Wikiquote}} == حوالا == {{Reflist}} {{Authority control}} 8gxt0gntufate9bpbfemyg7jjia8oud 417612 417611 2026-10-06T22:07:29Z Intisar Ali 8681 417612 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ ۽ جماعت اسلامي جو باني (1903–1979)}} {{Infobox religious biography | name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | image = أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg | caption = سيد ابوالاعلى مودودي | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | birth_name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | birth_date = {{Birth date|1903|9|25|df=y}} | birth_place = [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1979|9|22|1903|9|25|df=y}} | death_place = [[بفيلو، نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]] | resting_place = [[اڇرا]]، [[لاهور]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | occupation = اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ، صحافي، مفسر ۽ سياسي اڳواڻ | notable_works = ''[[تفہيم القرآن]]''، ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' | known_for = [[جماعت اسلامي]] جو قيام، اسلامي سياسي فڪر | movement = [[جماعت اسلامي]] | founder = [[جماعت اسلامي]] | awards = [[شاهه فيصل عالمي انعام]]، 1979ع }} '''سيد ابو الاعلىٰ مودودي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Abul A'la Maududi}} (25 سيپٽمبر 1903ع – 22 سيپٽمبر 1979ع) ننڍي کنڊ جو اسلامي عالم، قرآن جو مفسر، صحافي، ليکڪ، سياسي مفڪر ۽ [[جماعت اسلامي]] جو باني هو.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-509695-8 }}</ref> هن ويهين صديءَ ۾ اسلام کي رڳو شخصي عقيدي يا عبادتن جي دائري بدران سماجي، سياسي، قانوني ۽ معاشي نظام طور بيان ڪرڻ لاءِ هڪ منظم فڪري خاڪو پيش ڪيو. جديد تحقيق ۾ کيس جديد اسلامي احياءَ ۽ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم ترين نظريه سازن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009230438 |isbn=9781009230438 }}</ref> مودودي جي لکڻين ۾ [[قرآن جي تفسير]]، حديث، اسلامي قانون، سياست، معيشت، سماج، اخلاق، قومپرستي، سيڪيولرزم، عورتن جي سماجي حيثيت ۽ اسلامي رياست جهڙا موضوع شامل آهن. سندس سڀ کان وڏي علمي تصنيف اردو تفسير ''[[تفہيم القرآن]]'' آهي، جڏهن تہ ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' ۽ ٻيا ڪيترائي ڪتاب پڻ سندس مشهور تصنيفن ۾ شامل آهن.<ref name="Nasr1996"/> سندس تحريرون اردو مان عربي، انگريزي، بنگالي، هندي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيون ۽ سندس فڪر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ٻين مسلم معاشرن جي اسلامي احيائي تحريڪن تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Nasr1996"/> 26 آگسٽ 1941ع تي مودودي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو پاڪستان آيو ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي ذريعي ملڪ جي آئين ۽ رياستي نظام کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي اصولن تي قائم ڪرڻ جي سياسي مهم هلائيندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> سندس سياسي ۽ مذهبي نظرين جا ڪيترائي پهلو—خاص ڪري اسلامي رياست، حاڪميت، جمهوريت، عورتن، غير مسلم شهرين، جهاد ۽ اسلامي قانون بابت موقف—علمي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Iqtidar2026"/> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul Ala'a Al-Mowdoodi |url=https://kingfaisalprize.org/ar/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |publisher=King Faisal Foundation |access-date=7 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == ابو الاعلىٰ مودودي 25 سيپٽمبر 1903ع تي [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، ان وقت جي نوابي [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ پيدا ٿيو.<ref name="KFP1979"/> سندس خاندان دهليءَ جي اشرافيه سان تاريخي نسبت رکندڙ سيد خاندان هو.<ref name="Qasmi2017">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |editor-last1=Qasmi |editor-first1=Ali Usman |editor-last2=Robb |editor-first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |doi=10.1017/9781108628012 }}</ref> مودودي پنهنجي دور جي ڪيترن روايتي عالمن جي ابتڙ ڪنهن هڪ مدرسي جي باقاعده ڊگهي نصابي تعليم مان فارغ ٿيل عالم نه هو. سندس تعليم جو وڏو حصو گهر، ذاتي مطالعي ۽ مختلف استادن وٽ حاصل ڪيل تعليم تي ٻڌل هو. ان هوندي به هن عربي، فارسي ۽ اسلامي علوم جو مطالعو ڪيو ۽ بعد ۾ قرآن، حديث، فقه ۽ جديد سياسي فڪر بابت وسيع لکڻيون ڪيون. مورخ علي عثمان قاسمي موجب، مدرسي جي روايتي رسمي تربيت نه هئڻ باوجود مودودي ڪلاسيڪي اسلامي روايت سان گڏ جديد مغربي سياسي فڪر جي به قابل ذڪر ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> سندس والد سيد احمد حسن مودودي وڪالت سان وابسته هو ۽ مذهبي رجحان رکندو هو. ابتدائي عمر ۾ مودودي کي گهر ۾ عربي، فارسي، قرآن ۽ اسلامي تعليم ڏني وئي. سندس رسمي تعليم گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي؛ والد جي بيماري ۽ پوءِ خاندان جي معاشي حالتن سبب نوجوان مودودي کي نسبتاً ننڍي عمر ۾ عملي زندگي اختيار ڪرڻي پئي.<ref name="Nasr1996"/> == صحافتي زندگي == مودودي جي عملي زندگيءَ جي شروعات بنيادي طور [[صحافت]] سان ٿي، ۽ اهو تجربو سندس بعد واري لکڻيءَ جي اسلوب ۽ سياسي فڪر تي نمايان اثرانداز ٿيو. قاسمي موجب، مسجد يا مدرسي سان مستقل وابستگي بدران صحافت مان ڪيريئر شروع ڪرڻ کيس هندستان جي آئيني مستقبل، مسلمانن جي سياسي نمائندگي، هندو-مسلم لاڳاپن ۽ برطانوي اقتدار کان پوءِ ممڪن سياسي نظام بابت هلندڙ بحثن سان سڌي واقفيت ڏني.<ref name="Qasmi2017"/> نوجوانيءَ ۾ هن مختلف اخبارن سان ڪم ڪيو. 1918ع ڌاري سندس صحافتي زندگي شروع ٿي ۽ پوءِ هو جبلپور مان نڪرندڙ روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو. بعد ۾ دهليءَ ۾ مسلمان صحافت سان ڪم ڪيائين. هن ''مسلم'' ۽ پوءِ [[جمعيت علماءِ هند]] سان لاڳاپيل اخبار ''الجمعية'' جي ادارت پڻ ڪئي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Qasmi2017"/> صحافت مودودي لاءِ رڳو پيشو نه رهي؛ اها سندس سياسي ۽ مذهبي خيالن جي تشڪيل جو اهم ذريعو بڻجي وئي. سندس تحرير جو انداز روايتي عالماڻي نثر کان نسبتاً مختلف، سڌو ۽ عام پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ جوڳو هو. ان وسيلي هو پيچيده مذهبي ۽ سياسي تصورن کي جديد سياسي اصطلاحن سان پيش ڪرڻ لڳو.<ref name="Qasmi2017"/> == علمي ۽ فڪري تشڪيل == 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان ۾ فرقيواراڻي تشدد، خلافت تحريڪ کان پوءِ جي سياسي صورتحال ۽ اسلام ۽ جهاد بابت ٿيندڙ بحثن مودودي جي فڪري ارتقا تي اثر وڌو. ان ماحول ۾ هن جهاد جي اسلامي تصور بابت لکڻ شروع ڪيو، جنهن جو نتيجو سندس ابتدائي اهم تصنيف ''الجهاد في الإسلام'' جي صورت ۾ نڪتو. ڪتاب جو مواد پهرين قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Iqtidar2026"/> ''الجهاد في الإسلام'' مودودي جي شروعاتي دور جي اهم تصنيفن مان هئي. جديد Cambridge edition هن ڪتاب کي سندس شروعاتي ۽ اثرائتي سياسي تحريرن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان کي نوآبادياتي دور، تشدد جي جواز، اسلامي سياسي نظام ۽ جديد رياست بابت سندس وسيع فڪر جي پسمنظر ۾ رکي ٿي.<ref name="Iqtidar2026"/> مودودي جو فڪر وقت سان هڪ اهڙي نظريي ڏانهن وڌيو جنهن ۾ اسلام کي مڪمل طرزِ حيات قرار ڏنو ويو. سندس نظر ۾ دين جي دائري ۾ فردي عبادت سان گڏ سياست، معيشت، قانون، سماج ۽ رياست پڻ شامل هئا. ولي نصر جي تجزيي موجب مودودي جديد دور ۾ سياسي اسلام جو هڪ منظم نظرياتي خاڪو تيار ڪيو ۽ ان نظريي کي عملي سماجي تحريڪ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> بهرحال، جديد علمي تحقيق مودودي جي فڪري تشڪيل کي صرف ”اولهه جي مخالفت“ جو نتيجو نٿي سمجهي. نصر ان کي برطانوي هندستان ۾ مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ سياسي طاقت، اجتماعي سڃاڻپ، قومپرستي ۽ نوآبادياتي نظام کان پوءِ مستقبل جي رياست بابت بحثن سان پڻ ڳنڍي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == ترجمان القرآن == 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مودودي پنهنجي رسالي ''ترجمان القرآن'' جي ادارت ۽ اشاعت شروع ڪئي. اهو رسالو اڳتي هلي سندس فڪر جي تشهير جو اهم ذريعو بڻيو. ''ترجمان القرآن'' ۾ هن قرآن، اسلامي تاريخ، سياست، قومپرستي، جديد تهذيب، مسلمانن جي اجتماعي حالت ۽ اسلامي نظام بابت مسلسل مضمون لکيا.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> هن دور تائين مودودي روايتي صحافي کان هڪ منظم مذهبي-سياسي مفڪر ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو. سندس لکڻين ۾ اهو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو تہ مسلمانن جي مسئلن جو حل رڳو سياسي نمائندگي يا اقتدار ۾ حصي حاصل ڪرڻ ۾ نه، پر فرد ۽ سماج کي اسلامي اصولن مطابق نئين سر منظم ڪرڻ ۾ آهي.<ref name="Nasr1996"/> == علامه اقبال ۽ دارالاسلام == 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ مودودي جو رابطو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] ۽ چوڌري نياز علي خان سان ٿيو. چوڌري نياز علي خان پنجاب ۾ هڪ علمي ۽ ديني مرڪز قائم ڪرڻ لاءِ زمين وقف ڪئي هئي، جنهن کي ''دارالاسلام'' جي نالي سان سڃاتو ويو. 1938ع ۾ مودودي حيدرآباد دکن ڇڏي [[پٺاڻ ڪوٽ]] ڀرسان دارالاسلام منتقل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> دارالاسلام واري دور ۾ مودودي کي پنهنجي مذهبي ۽ سماجي فڪر کي هڪ منظم تحريڪ جي صورت ڏيڻ لاءِ ماحول مليو. جيتوڻيڪ اقبال اپريل 1938ع ۾ وفات ڪري ويو، دارالاسلام جو تجربو مودودي جي بعد واري تنظيمي سوچ ۽ جماعت اسلامي جي قيام کان اڳ واري فڪري مرحلي ۾ اهم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> == هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ بابت موقف == مودودي گڏيل هندستان ۾ رائج علائقائي يا قومي قومپرستيءَ جو سخت نقاد هو. سندس نظر ۾ مسلمانن جي بنيادي اجتماعي سڃاڻپ قوم، نسل يا جاگرافي بدران اسلام سان وابسته هئڻ گهرجي. انهيءَ بنياد تي هن [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي گڏيل هندستاني قومپرستيءَ سان گڏ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي مسلمان قومپرستيءَ جي سياسي صورت تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> اهو موقف هڪ اهم تاريخي فرق پيدا ڪري ٿو: مودودي مسلمانن لاءِ اسلامي سياسي نظام جو حامي هو، پر مسلم ليگ جي قيادت هيٺ هلي رهي پاڪستان تحريڪ جي سياسي نظريي ۽ حڪمت عمليءَ سان شروع کان متفق نه هو. علي عثمان قاسمي جي تحقيق موجب مودودي مسلم ليگ ۽ [[محمد علي جناح]] تي تنقيد ڪندي دليل ڏنو تہ رڳو مسلمانن جي اڪثريت واري قومي رياست قائم ٿيڻ سان اها خود بخود ”اسلامي رياست“ نه بڻجي ويندي.<ref name="Qasmi2017"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو پاڪستان بابت ورهاڱي کان اڳ وارو موقف ۽ 1947ع کان پوءِ پاڪستان کي اسلامي رياست بنائڻ لاءِ سندس سياسي سرگرمي ٻه الڳ تاريخي مرحلا آهن؛ ٻنهي کي هڪٻئي سان ملائي پيش ڪرڻ سان سندس سياسي ارتقا جي صحيح تصوير سامهون نٿي اچي.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جو قيام == {{Main|جماعت اسلامي}} مودودي جي فڪري ۽ تنظيمي سرگرمين جو نتيجو 26 آگسٽ 1941ع تي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] جي قيام جي صورت ۾ سامهون آيو. جماعت جي قيام جو مقصد اهڙي منظم جماعت تيار ڪرڻ هو جيڪا اسلامي اصولن مطابق فرد، سماج ۽ آخرڪار رياستي نظام جي تبديلي لاءِ ڪم ڪري. مودودي جماعت جو پهريون امير چونڊيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي جي تصور ۾ جماعت محض چونڊن لاءِ قائم ڪيل سياسي پارٽي نه هئي، بلڪه هڪ نظرياتي ۽ اصلاحي تحريڪ هئي. ان جو ابتدائي طريقو تعليم، تربيت، اشاعت ۽ چونڊيل ڪارڪنن جي تياري ذريعي سماج ۾ تدريجي تبديلي آڻڻ هو. نصر موجب مودودي جي اهم جدت اها هئي تہ هن پنهنجي سياسي-مذهبي نظريي سان گڏ ان کي عملي جامو پارائڻ لاءِ هڪ منظم سماجي ۽ سياسي تنظيم جو خاڪو پڻ پيش ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> ورهاڱي کان اڳ جماعت اسلامي سڄي برطانوي هندستان جي تنظيم هئي. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت جون هندستاني ۽ پاڪستاني شاخون جدا تنظيمي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ لڳيون، جڏهن تہ مودودي پاڪستان منتقل ٿيو ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي قيادت جاري رکي.<ref name="Nasr1996"/> == پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ == 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ مودودي پاڪستان لڏي آيو ۽ [[لاهور]] سندس سياسي، علمي ۽ تنظيمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. ورهاڱي کان اڳ مسلم ليگ جي پاڪستان واري تصور تي تنقيد ڪرڻ باوجود، نئين رياست قائم ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي سرگرمين جو مرڪز پاڪستان جي آئيني ۽ قانوني ڍانچي کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي بنائڻ تي رکيو.<ref name="Nasr1996"/> هن ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي آئين ۾ خدا جي حاڪميت، اسلامي قانون جي بالادستي ۽ رياست جي اسلامي سڃاڻپ کي تسليم ڪرائڻ لاءِ مهم هلائي. پاڪستان جي رياست سان سندس تعلق ان ڪري مختلف وقتن تي تعاون، سياسي اختلاف، گرفتاري ۽ قيد جي مرحلن مان گذريو. سندس اسلامي رياست، جمهوريت ۽ آئين بابت تفصيلي نظريو بعد وارن حصن ۾ الڳ بيان ڪيو ويندو. == گرفتاريون ۽ رياست سان ٽڪراءُ == پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ مودودي ۽ حڪومت جا لاڳاپا جلد خراب ٿيا. 1948ع ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصو قيد ۾ رکيو ويو. سندس سياسي سرگرمين ۾ پاڪستان کي اسلامي آئين ڏيڻ جو مطالبو مرڪزي حيثيت اختيار ڪندو ويو.<ref name="Nasr1996"/> 1953ع ۾ پنجاب، خاص طور [[لاهور]]، ۾ احمدين خلاف تحريڪ ۽ فسادن دوران مودودي جو لکيل رسالو ''قادياني مسئلو'' پڻ شديد سياسي تڪرار جو حصو بڻيو. مارشل لا اختيارين کيس گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ موت جي سزا ٻڌائي. سزا تي عمل نه ٿيو؛ بعد ۾ اها عمر قيد ۾ تبديل ڪئي وئي ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> ان واقعي مودودي جي سياسي حيثيت کي وڏي شهرت ڏني، پر 1953ع جي تشدد ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي تنظيمن جي ڪردار، جماعت اسلامي جي ذميواري ۽ مودودي جي تحريرن جي اثر بابت تاريخي بحث کي سندس حامين جي روايت کان الڳ، معتبر ثانوي ذريعن جي بنياد تي ڏسڻ ضروري آهي. ان موضوع کي سندس احمديت بابت نظرين واري حصي ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويندو. == تفسير تفهيم القرآن == {{Main|تفهيم القرآن}} مودودي 1942ع ۾ قرآن جي اردو تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' لکڻ شروع ڪئي. اهو منصوبو لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تائين جاري رهيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ ترجمي سان گڏ تاريخي پسمنظر، آيتن جي تشريح، سماجي ۽ قانوني مسئلن ۽ مودودي جي سياسي ۽ مذهبي فڪر بابت تفصيلي حاشيا شامل آهن. هي تفسير سندس سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ وسيع اثر رکندڙ تصنيفن مان بڻيو ۽ بعد ۾ ڪيترين ٻولين ۾ ان جا ترجما ٿيا. ''تفهيم القرآن'' سندس مجموعي فڪر کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي رياست، قانون، معيشت، عورت، جهاد، غير مسلمانن ۽ سماجي نظام بابت سندس ڪيترن نظرين جي قرآني استدلال جو تفصيلي اظهار ان ۾ ملي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا == مودودي تقريباً ٽن ڏهاڪن تائين جماعت اسلامي جي قيادت ڪئي. صحت جي مسئلن ۽ تنظيمي حالتن جي پسمنظر ۾ هن 1972ع ۾ جماعت اسلامي جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. امارت ڇڏڻ کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي فڪر ۽ جماعت سان فڪري لاڳاپي ۾ سرگرم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> ساڳئي سال سندس ڊگهي عرصي کان جاري ''تفهيم القرآن'' پڻ مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ جو آخري دور بنيادي طور علمي ڪم، لکڻين ۽ خراب ٿيندڙ صحت سان لاڳاپيل رهيو. == آخري زندگي، بيماري ۽ وفات == مودودي پنهنجي زندگيءَ جي وڏي حصي دوران گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت خاص طور خراب رهي ۽ هو وقت بوقت بستري تائين محدود رهيو؛ 1969ع ۾ علاج لاءِ [[برطانيا]] پڻ ويو.<ref name="Nasr1996p127">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1972ع ۾ هن [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي معاملن تي راءِ ڏيڻ ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. سندس آخري دور ۾ صحت جا مسئلا وڌندا ويا.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1979ع ۾ سندس پراڻي گردن جي بيماري وڌيڪ سنگين ٿي ۽ دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس هڪ پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيو يارڪ]] جي هڪ اسپتال ۾ داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="Nasr1996p127"/> مودودي 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 75 سال هئي.<ref name="Tareen2011">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو، جتي وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> [[File:Grave maududi.jpg|thumb|مودودي جي قبر، [[اڇرا]]، [[لاهور]]]] سندس جنازي نماز سان لاڳاپيل تقريبن ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهو شريڪ ٿيا. [[يوسف القرضاوي]] سندس جنازي نماز پڙهائيندڙ مشهور عالمن مان هو.<ref>{{cite web |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |url=https://dailypakistan.com.pk/02-Oct-2014/149195 |website=Daily Pakistan |date=2 October 2014 |access-date=7 October 2026 }}</ref> == فڪر ۽ نظريا == مودودي جي فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام رڳو فرد جي ذاتي عقيدي، عبادت يا روحاني زندگي تائين محدود مذهب نہ، پر انسان جي انفرادي ۽ اجتماعي زندگيءَ لاءِ هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، قانوني ۽ سياسي نظام آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت کي ان نظام جا بنيادي ماخذ قرار ڏنو ۽ جديد رياست، آئين، معيشت ۽ سماج بابت اسلامي اصطلاحن کي ويهين صديءَ جي سياسي ٻوليءَ سان ملائي هڪ منظم نظريو پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Iqtidar2020">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Theorizing Popular Sovereignty in the Colony: Abul Aʿla Maududi's “Theodemocracy” |journal=The Review of Politics |volume=82 |issue=4 |year=2020 |pages=595–617 |doi=10.1017/S0034670520000595 }}</ref> جديد عالمن مودودي جي هن فڪر کي رڳو قديم اسلامي سياسي تصورن جي بحالي قرار ڏيڻ بدران نوآبادياتي هندستان، جديد قومي رياست، عوامي حاڪميت، جمهوريت، سوشلزم ۽ يورپي سياسي نظرين سان سندس فڪري بحث جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهيو آهي.<ref name="Iqtidar2020"/><ref name="Iqtidar2026"/> خاص طور سندس ''حاڪميت''، ''اسلامي رياست'' ۽ ''اسلامي انقلاب'' جهڙا تصور بعد ۾ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم اصطلاحن ۾ شامل ٿيا.<ref name="Zaman2015">{{cite journal |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |title=The Sovereignty of God in Modern Islamic Thought |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=25 |issue=3 |year=2015 |pages=389–418 |doi=10.1017/S1356186314000561 }}</ref> === قرآن ۽ سنت === مودودي قرآن کي اسلامي فڪر ۽ قانون جو بنيادي ماخذ سمجهندو هو، پر قرآن سان گڏ [[سنت]] کي پڻ لازمي قانوني ۽ ديني حجت قرار ڏيندو هو. سندس دليل موجب قرآن پاڻ رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو، تنهنڪري اسلامي نظام کي صرف قرآن تائين محدود ڪري سنت کي قانوني حجيت کان ڌار نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Adams1983">{{cite book |last=Adams |first=Charles J. |chapter=Mawdudi and the Islamic State |editor-last=Esposito |editor-first=John L. |title=Voices of Resurgent Islam |publisher=Oxford University Press |year=1983 |pages=99–133 |isbn=9780195033404 }}</ref> سندس مشهور تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' صرف لفظي يا لغوي تفسير نہ هو؛ ان ۾ تاريخ، قانون، سياست، معيشت ۽ سماجي معاملن بابت سندس فڪري موقف پڻ وڏي پيماني تي بيان ٿيل آهي. انهيءَ ڪري ''تفهيم القرآن'' مودودي جي سياسي ۽ سماجي فڪر کي سمجهڻ لاءِ به بنيادي ماخذ آهي.<ref name="Nasr1996"/> === حاڪميتِ الٰهي === مودودي جي سياسي فڪر جو هڪ اهم تصور '''حاڪميتِ الٰهي''' هو. سندس نظر ۾ آخري ۽ مطلق حاڪميت انسان، بادشاهه، پارليامينٽ يا قوم بدران خدا جي آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙو مطلق قانون ساز اختيار حاصل نہ آهي جنهن تحت هو خدائي هدايت کان آزاد ٿي حلال ۽ حرام جا بنيادي معيار مقرر ڪري.<ref name="Zaman2015"/> محمد قاسم زمان موجب ''حاڪميتِ الٰهي'' جديد اسلام پسند سياسي فڪر جو نمايان تصور بڻيو ۽ مودودي ان جي ويهين صديءَ واري تشڪيل جي اهم ترين مفڪرن مان هو.<ref name="Zaman2015"/> جديد تحقيق ساڳئي وقت اهو پڻ واضح ڪري ٿي تہ مودودي جي حاڪميت واري تصور کي سڌي طرح وچئين دور جي اسلامي سياسي نظريي جو نقل سمجهڻ درست نہ ٿيندو؛ ان جي جديد صورت نوآبادياتي رياست، قانون سازي ۽ عوامي حاڪميت بابت جديد بحثن سان پڻ جڙيل هئي.<ref name="AlAzami2022">{{cite journal |last=Al-Azami |first=Usaama |title=Locating Ḥākimiyya in Global History: The Concept of Sovereignty in Premodern Islam and Its Reception after Mawdūdī and Quṭb |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=355–376 |doi=10.1017/S1356186321000605 }}</ref> مودودي انساني حاڪميت کي رد ڪندي اهو نہ چيو تہ رياستي انتظام ۾ ماڻهن جو ڪو ڪردار ئي نہ هجي. سندس تصور ۾ مسلمان خدا جا ''خليفا'' يا نائب آهن ۽ مقرر ڪيل اسلامي حدن اندر اجتماعي معاملن جي انتظام، مشاورت ۽ اهڙن معاملن بابت فيصلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا جن بابت شريعت ڪو واضح حڪم نہ ڏنو هجي.<ref name="ILC1977">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1977 }}</ref> === اسلامي رياست === {{further|اسلامي رياست}} مودودي جديد دور ۾ ''اسلامي رياست'' جي منظم نظريي کي ترقي ڏيندڙ نمايان مفڪرن مان هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس تصور ۾ اسلامي رياست جي بنياد جا ٽي اهم اصول '''توحيد'''، '''رسالت''' ۽ '''خلافت''' هئا. توحيد مان خدا جي حاڪميت، رسالت مان قرآن ۽ سنت جي رهنمائي، ۽ خلافت مان انسان جي محدود ۽ امانتي سياسي اختيار جو تصور اخذ ڪيو ويو.<ref name="ILC1977"/> هن اسلامي رياست کي ڪنهن مخصوص نسل، قوم يا جاگرافيءَ تي ٻڌل قومي رياست بدران هڪ '''نظرياتي رياست''' طور پيش ڪيو. سندس نظر ۾ رياست جي اسلامي هجڻ جو بنيادي معيار ان جي آباديءَ جو فقط مسلمان هجڻ نہ، پر ان جي قانوني ۽ سياسي نظام جو اسلامي اصولن سان مطابقت رکڻ هو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي 1955ع ۾ پنهنجي مثالي نظام لاءِ ”خدا پرست جمهوري خلافت“ جهڙا لفظ پڻ استعمال ڪيا.<ref name="Nasr1996"/> سندس لکڻين ۾ اسلامي رياست جو دائرو وسيع آهي: خانداني معاملن کان وٺي معيشت، عدليه، انتظاميا، شهرين جي حقن ۽ فرضن، جنگ ۽ امن ۽ بين الاقوامي لاڳاپن تائين شريعت کي هدايت جو بنياد قرار ڏنو ويو.<ref name="Adams1983"/> بهرحال سندس تصور ۾ رياست جو هر انتظامي تفصيل اڳواٽ مقرر ٿيل نہ هو. مودودي پاڻ تسليم ڪيو تہ انساني معاملن جو هڪ وڏو ميدان اهڙو آهي جنهن بابت شريعت خاموش آهي؛ اهڙن معاملن ۾ اسلامي رياست حالتن مطابق قانون ۽ ضابطا ٺاهي سگهي ٿي، بشرطيڪ اهي قرآن ۽ سنت جي واضح حڪمن سان ٽڪراءَ ۾ نہ هجن.<ref name="Adams1983"/> === ٿيئوڊيموڪريسي === مودودي پنهنجي مثالي سياسي نظام کي روايتي معنيٰ ۾ '''[[ٿيوڪريسي]]''' سڏڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن '''خدائي جمهوريت''' (Theodemocracy) يا ''خدائي جمهوري نظام'' جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ آخري حاڪميت خدا جي هجي، پر مسلمان اجتماعي طور خلافت جي حق کي استعمال ڪن.<ref name="Iqtidar2020"/> حميرا اقتدار جي تحقيق موجب مودودي جي ''خدائي جمھوريت'' کي فقط ”مذهبي آمريت“ جو مترادف سمجهڻ سندس نظريي جي پيچيدگي کي نظرانداز ڪري ٿو. مودودي هڪ طرف مطلق عوامي حاڪميت کي رد ڪيو، پر ٻئي طرف حڪمرانن کي خدا جي نمائندگي ڪندڙ پادري طبقي جي صورت ۾ مطلق اختيار ڏيڻ به قبول نہ ڪيو. سندس تصور ۾ اجتماعي مشاورت، نمائندگي ۽ عوام جي سياسي شموليت موجود هئي، پر اها شريعت جي حدن اندر هئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === جمهوريت ۽ شوريٰ === مودودي مغربي لبرل جمهوريت جي ان اصول سان اختلاف رکندو هو جنهن موجب عوام يا سندن چونڊيل پارليامينٽ آخري قانون ساز حاڪم آهي. سندس خيال ۾ جيڪڏهن اڪثريت کي اخلاقي يا خدائي حدن کان آزاد مڪمل قانون ساز اختيار ڏنو وڃي تہ مقبول خواهش پاڻ صحيح ۽ غلط جو معيار بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Iqtidar2020"/> هن آمريڪا ۾ شراب جي ممانعت ۽ پوءِ ان جي خاتمي کي مثال طور استعمال ڪندي دليل ڏنو تہ عددي اڪثريت لازمي طور اخلاقي يا سماجي لحاظ کان درست فيصلو نٿي ڪري.<ref name="PoliticalTheory">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Political Theory of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |edition=8th |year=1993 |pages=23–25 }}</ref> ٻئي طرف، هو حڪومت جي معاملن ۾ '''شوريٰ''' يا گڏيل صلاح مشوري کي ضروري سمجهندو هو. حڪمران کي ماڻهن جي اعتماد جو حامل هئڻ گهرجي ۽ جن معاملن بابت شريعت ۾ قطعي حڪم موجود نہ هجي، انهن بابت مسلمانن جي صلاح ۽ اتفاق ذريعي فيصلا ڪري سگهجن ٿا.<ref name="ILC1977"/><ref name="Adams1983"/> انهيءَ سبب مودودي جي جمهوريت بابت موقف کي سادي نموني ”جمهوريت جي حمايت“ يا ”جمهوريت جي مڪمل مخالفت“ طور بيان ڪرڻ اڻپورو آهي. هو عوامي نمائندگي ۽ مشاورت قبول ڪندو هو، پر عوام جي غير محدود قانون ساز حاڪميت کي رد ڪندو هو.<ref name="Iqtidar2020"/> === رياستي ادارا ۽ آئين === مودودي جو خيال هو تہ اسلام جا بنيادي آئيني اصول قرآن، سنت، خلفاءِ راشدين جي روايت ۽ اسلامي قانوني ورثي مان اخذ ٿين ٿا، پر جديد رياست لاءِ انهن اصولن کي لکيل آئين جي صورت ڏيڻ ضروري آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن جي تصور موجب رياست جو سربراهه چونڊيل هجي ۽ عوام جو اعتماد حاصل هجي. قانون ساز اداري ۾ اهڙا ماڻهو شامل هجن جيڪي اسلامي قانون کي سمجهڻ ۽ جديد مسئلن تي ان جي اصولن کي لاڳو ڪرڻ جي صلاحيت رکن. قانون سازيءَ جو اختيار اهڙن شعبن ۾ وسيع ٿي سگهي ٿو جن بابت شريعت واضح حڪم نہ ڏئي، پر قرآن ۽ سنت جي قطعي حڪمن کي تبديل ڪرڻ پارليامينٽ جي اختيار ۾ نہ هوندو.<ref name="ILC1977"/> مودودي جي عدليه بابت سوچ وقت سان تبديل ٿي. شروعاتي دور ۾ هن مغربي adversarial عدالتي نظام ۽ وڪيلن جي ڪردار تي تنقيد ڪئي، پر پاڪستان ۾ جماعت اسلامي خلاف سرڪاري ڪارروائين دوران عدالتن کان رليف ملڻ کان پوءِ هن آزاد عدليه، اپيل جي حق ۽ [[مخالف ڌرين وارو عدالتي نظام]] يا فريقي مقابلي وارو عدالتي نظام يا ايڊورسريل سسسٽم جي فائدن کي وڌيڪ قبول ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح سندس سياسي فڪر مڪمل طور جامد نہ رهيو؛ عملي پاڪستاني سياست ۽ رياستي ادارن سان تجربن جي نتيجي ۾ سندس ڪجهه آئيني تجويزون تبديل ٿينديون رهيون.<ref name="Nasr1996"/> === شريعت === مودودي لاءِ '''[[شريعت]]''' اسلامي رياست جي سڃاڻپ جو بنيادي معيار هئي. هن لکيو تہ جيڪڏهن مسلمان سماج شعوري طور شريعت کي رد ڪري پنهنجو قانون ان کان آزاد ڪنهن ٻئي ماخذ مان اخذ ڪري، تہ اهڙو سماج اسلامي نظام جي بنيادي دعويٰ کي ڪمزور ڪري ٿو.<ref name="IslamicLaw1955">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=Islamic Law and Its Introduction |publisher=Islamic Publications |year=1955 |pages=13–14 }}</ref> سندس تصور ۾ شريعت رڳو عبادتن يا خانداني قانون تائين محدود نہ هئي، پر سماجي ۽ معاشي معاملا، انتظام، عدليه، شهري حق ۽ فرض ۽ جنگ ۽ امن جا اصول پڻ ان جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref name="Adams1983"/> مودودي اسلامي فوجداري قانون جي [[حدود]]، سود جي خاتمي ۽ ٻين شرعي حڪمن جي نفاذ جي حمايت ڪئي. هن مغربي يا مغرب زدہ مسلمانن طرفان حدود کي ظالماڻو قرار ڏيڻ واري تنقيد رد ڪئي، پر ساڳئي وقت دليل ڏنو تہ اهڙيون سزائون هڪ مڪمل اسلامي سماجي نظام ۽ اسلامي تعليم جي قيام کان اڳ الڳ نموني لاڳو ڪرڻ مناسب نہ ٿيندو.<ref name="Nasr1996"/> 2026ع ۾ [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] پاران شايع ڪيل سندس چونڊ سياسي تحريرن جي اسڪالري ايڊيشن پڻ سندس ''Islamic Law and Constitution'' واري بحث کي ان ڪوشش طور بيان ڪري ٿي جنهن ۾ مودودي جديد رياستي حڪمراني ۽ شريعت جي وچ ۾ مطابقت جو سياسي-قانوني تصور پيش ڪيو.<ref name="Iqtidar2026"/> === اجتهاد === مودودي [[اجتهاد]] کي مڪمل طور رد نہ ڪيو، پر ان جي استعمال لاءِ سخت علمي شرطون رکندو هو. سندس نظر ۾ اجتهاد اهڙي شخص يا اداري جو ڪم هجڻ گهرجي جنهن کي قرآن، سنت، فقهي اصولن ۽ اسلامي علمي روايت تي عبور هجي ۽ جيڪو شريعت کي آخري معيار طور قبول ڪري.<ref name="Nasr1996"/> ان لحاظ کان سندس تصور جديديت پسند مفڪرن کان مختلف هو، جيڪي جديد عقل يا سماجي ضرورتن کي روايتي فقهي نتيجن جي وسيع نئين تشريح لاءِ وڌيڪ آزاد معيار طور استعمال ڪندا هئا. === اسلامي انقلاب === مودودي 1930ع ۽ 1940ع جي ڏهاڪن کان اسلام کي هڪ ''انقلابي نظريي'' ۽ جماعت اسلامي کي سماجي تبديليءَ جي تحريڪ طور بيان ڪندو رهيو. سندس استعمال ڪيل '''اسلامي انقلاب''' جو تصور بعد ۾ ٻين اسلامي تحريڪن ۾ وڏي پيماني تي رائج ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> پر مودودي جو ”انقلاب“ عام طور هٿياربند بغاوت يا اوچتي اقتدار تي قبضي جي معنيٰ ۾ نہ هو. هن سماج جي اخلاقي ۽ فڪري تبديلي، تربيت يافته ڪارڪنن جي تياري، تعليم ۽ دعوت ذريعي تدريجي تبديليءَ کي ترجيح ڏني. سندس خيال ۾ پائيدار سياسي تبديلي ان وقت ممڪن هئي جڏهن سماج ۾ ان لاءِ فڪري ۽ اخلاقي بنياد تيار ٿي وڃي.<ref name="Nasr1996"/> 1957ع ۾ جماعت اسلامي جي مستقبل جي حڪمت عملي بابت هن غير آئيني ذريعن سان سياسي نظام بدلائڻ جي مخالفت ڪئي. ايوب خان ۽ پوءِ ذوالفقار علي ڀٽي جي حڪومتن سان شديد اختلافن باوجود مودودي عام طور جماعت کي ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جي مخالفت ڪندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو انقلابي سياسي vocabulary ۽ سندس تجويز ڪيل عملي طريقو الڳ رکڻ ضروري آهي: سندس لکڻين ۾ سماجي نظام جي بنيادي تبديلي لاءِ انقلابي اصطلاح موجود آهن، پر جماعت لاءِ سندس سياسي حڪمت عملي گهڻو ڪري تدريجي، تنظيمي ۽ آئيني رهي.<ref name="Nasr1996"/> === قومپرستي === مودودي '''[[قومپرستي]]''' کي جديد مغربي سياسي تصور سمجهندو هو ۽ مسلمانن جي بنيادي سياسي سڃاڻپ کي جاگرافي، نسل يا ٻوليءَ سان ٻڌڻ جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس خيال ۾ اسلامي امت سرحدن ۽ نسلي قوميتن کان مٿانهين مذهبي برادري آهي، تنهنڪري مسلمانن کي قومپرست وفاداريءَ بدران اسلام سان پنهنجي بنيادي اجتماعي وابستگي قائم رکڻ گهرجي. هن قومپرستيءَ جي ڪجهه صورتن کي ايتري حد تائين رد ڪيو جو انهن کي توحيد سان متصادم قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ قوم کي آخري سياسي وفاداريءَ جو مرڪز بڻائڻ اسلام جي عالمگير دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> اهو ئي سبب هو جو ورهاڱي کان اڳ هو ڪانگريس جي گڏيل هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ جي مسلمان قومي رياست واري منصوبي ٻنهي کان فاصلو رکندو هو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ، البت، هن نئين ملڪ کي پنهنجي تصور واري اسلامي رياست ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ڪئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === سيڪيولرزم === مودودي [[سيڪيولرزم]] جو پڻ سخت نقاد هو. هن ان لاءِ اردو ۾ اڪثر ''لادينيت'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ۽ سيڪيولر سياست کي مذهب ۽ اخلاقيات کي اجتماعي حڪمرانيءَ کان جدا ڪرڻ واري نظام طور ڏٺو.<ref name="Adams1983"/> سندس نظر ۾ اخلاقي قدرن جو آخري سرچشمو خدا ۽ وحي هئا؛ تنهنڪري رياست کي مذهب کان اصولي طور آزاد ڪرڻ آخرڪار سياست کي مستقل خدائي اخلاقي معيار کان محروم ڪري ڇڏيندو. Charles J. Adams جي تجزيي موجب مودودي لاءِ سيڪيولرزم صرف رياست جي مذهبي غيرجانبداري نہ، پر هڪ اهڙو تصور هو جنهن ۾ انساني خواهش يا سياسي طاقت کي خدائي هدايت کان خودمختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Adams1983"/> هي تفسير جديد سيڪيولرزم جي سڀني نظرين جي غيرجانبدار وصف نہ، بلڪه '''مودودي جو پنهنجو تنقيدي تصور''' هو؛ تنهنڪري ان کي سندس موقف طور بيان ڪرڻ ضروري آهي. === اسلامي جديديت === مودودي جديديت ۽ مغربي تهذيب کي هڪ ئي شيءِ نہ سمجهندو هو. هن جديد سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ ڪارائتي ادارتي طريقن کي اصولي طور رد نہ ڪيو، پر مغربي تهذيب جي فلسفي، سيڪيولر اخلاقيات ۽ سماجي قدرن جي تقليد جي مخالفت ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> هو [[اسلامي جديديت]] جي انهن مفڪرن سان متفق هو تہ اسلام عقل جي خلاف نہ آهي. اختلاف ان ڳالهه تي هو تہ قرآن ۽ سنت کي جديد انساني عقل جي معيار تي پرکيو وڃي يا عقل کي وحي جي دائري اندر استعمال ڪيو وڃي. مودودي جي نظر ۾ قرآن ۽ سنت آخري معيار هئا؛ عقل جو ڪم انهن جي معنائن ۽ نون حالتن ۾ انهن جي اطلاق کي سمجهڻ هو، نہ تہ وحي جي صحت جو آزاد حاڪم بڻجڻ.<ref name="Mortimer1982">{{cite book |last=Mortimer |first=Edward |title=Faith and Power: The Politics of Islam |publisher=Vintage Books |year=1982 |page=204 |isbn=9780571119448 }}</ref> محققن ساڳئي وقت نشاندهي ڪئي آهي تہ مغربيت جي مخالفت باوجود مودودي پنهنجي فڪر ۾ جديد سياسي اصطلاحن—''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست''، ''آئين''، ''پارٽي'' ۽ ''نظام''—جو وسيع استعمال ڪيو. ان ڪري سندس فڪر روايتي اسلامي اصطلاحن ۽ جديد سياسي لغت جي هڪ نئين ميلاپ طور پڻ مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="Iqtidar2026"/> === سائنس === مودودي جديد [[سائنس]] کي بذات خود ڪنهن مخصوص مذهبي يا سيڪيولر فلسفي سان لازم ملزوم نہ سمجهندو هو. سندس مشهور تشبيهه موجب جديد سائنس هڪ ''جسم'' وانگر هئي جنهن ۾ مختلف فلسفي يا قدرن جو ''روح'' داخل ٿي سگهي ٿو؛ جيئن ريڊيو پاڻ پيغام جو نظريو مقرر نہ ڪندو آهي پر مختلف قسم جا پيغام نشر ڪري سگهي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> انهيءَ بنياد تي هن جديد سائنسي ۽ فني علم حاصل ڪرڻ جي مخالفت نہ ڪئي؛ سندس اعتراض ان وقت پيدا ٿيندو هو جڏهن سائنس سان گڏ مادي پرستي يا سيڪيولر فلسفي کي به لازمي سچ طور قبول ڪيو وڃي.<ref name="Nasr1996"/> === مغربي تهذيب بابت موقف === مودودي جديد مغربي تهذيب جي سائنس ۽ فني ڪاميابين ۽ ان جي اخلاقي ۽ سماجي قدرن وچ ۾ فرق ڪندو هو. سندس تنقيد خاص طور سيڪيولرزم، قومپرستي، آزاد جنسي سماجي لاڳاپن، سودي معيشت ۽ مطلق عوامي حاڪميت تي مرڪوز هئي.<ref name="Nasr1996"/> ان هوندي به جديد تحقيق سندس فڪر کي ”مغرب جي مڪمل رد“ تائين محدود نٿي ڪري. [[حميرا اقتدار]] موجب مودودي نوآبادياتي لبرل رياست کي هڪ طرف تنقيد جو نشانو بڻايو، پر ٻئي طرف جديد رياست، آئين، نمائندگي ۽ حاڪميت جي ڪيترن ئي ادارتي تصورن سان فڪري طور بحث ڪندي انهن کي پنهنجي اسلامي سياسي نظريي ۾ نئين صورت پڻ ڏني.<ref name="Iqtidar2020"/> === مغل سلطنت ۽ اڪبر بابت موقف === مودودي [[مغل سلطنت]] جي تاريخ کي مڪمل طور مثالي اسلامي حڪمراني نہ سمجهندو هو. خاص طور هن [[اڪبر اعظم]] جي مذهبي پاليسين ۽ جنهن کي بعد جي ادب ۾ ''[[دين الهي]]'' چيو ويو، ان تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان کي اسلامي عقيدي کان انحراف سان ڳنڍيو. بهرحال اڪبر جي مذهبي پاليسيءَ بابت جديد مورخن ۾ اختلاف موجود آهي. [[ايس. ايم. اڪرام]] سميت ڪجهه محققن دليل ڏنو آهي تہ اڪبر جو مقصد نئون منظم مذهب قائم ڪرڻ بدران پنهنجي چونڊيل درٻارين سان ''ارادت'' يا روحاني شاگرديءَ جو تعلق پيدا ڪرڻ هو.<ref name="Ikram1964">{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |editor-last=Embree |editor-first=Ainslie T. |title=Muslim Civilization in India |chapter=Religion at Akbar's Court |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 }}</ref> ان ڪري اڪبر بابت مودودي جي راءِ کي تاريخي حقيقت جي قطعي بيان بدران سندس مذهبي-سياسي تفسير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === عالمن ۽ روايتي فقهي ورثي بابت موقف === مودودي روايتي [[علماء]] جو مڪمل مخالف نہ هو، پر هن پنهنجي دور جي مذهبي عالمن جي علمي ۽ سياسي ڪردار تي سخت تنقيد ڪئي. سندس خيال ۾ ڪيترائي عالم جديد سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کان اڻواقف هئا ۽ فقهي روايت جي بنيادي اصولن ۽ تاريخي تفصيلن وچ ۾ فرق ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا هئا.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع ۽ جديد حالتن لاءِ اجتهاد تي زور ڏنو، پر ساڳئي وقت اجتهاد کي غير تربيت يافته ماڻهن لاءِ آزاد نہ ڇڏيو. سندس مثالي اسلامي نظام ۾ جديد ۽ روايتي ٻنهي علمن سان واقف عالمن ۽ قانوندانن کي اهم ڪردار حاصل هو.<ref name="Nasr1996"/> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس علماء سان تعلق پڻ تبديل ٿيو. جن روايتي مذهبي حلقن تي هو اڳ تنقيد ڪندو هو، انهن مان ڪيترن سان اسلامي آئين ۽ ٻين سياسي مسئلن تي جماعت اسلامي عملي اتحاد پڻ قائم ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> === عورتن بابت خيال === مودودي جي سماجي فڪر ۾ [[عورت]]، خاندان، پردو ۽ مردن ۽ عورتن جي سماجي ڪردارن بابت سوالن کي خاص اهميت حاصل هئي. هن انهن موضوعن تي پنهنجي مشهور ڪتاب ''پردہ'' (''Purdah and the Status of Woman in Islam'') ۾ تفصيلي بحث ڪيو. ڪتاب پهريون ڀيرو 1939ع–1940ع جي لڳ ڀڳ شايع ٿيو ۽ شروع کان ئي بحث هيٺ رهيو.<ref name="IqtidarPardah2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=160–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> مودودي جو خيال هو تہ مرد ۽ عورت انساني ۽ اخلاقي قدر جي لحاظ کان خدا آڏو ذميوار آهن، پر سندن سماجي ڪردار مڪمل طور هڪجهڙا نہ آهن. هن اهڙي صنفي مساوات جي مخالفت ڪئي جنهن ۾ مرد ۽ عورت جا سماجي ڪردار هڪٻئي سان مڪمل طور مٽاسٽا لائق سمجهيا وڃن. جديد محقق [[حميرا اقتدار]] جي تجزيي موجب ''پردہ'' ۾ مودودي جو استدلال صرف روايتي صنفي علحدگيءَ جو دفاع نہ هو؛ هن جديد سرمائيداري، مارڪيٽ ۾ عورت جي محنت جي وڪري ۽ خاندان تي مارڪيٽ جي اثرن بابت پڻ تنقيدي دليل ڏنا.<ref name="IqtidarEquality2021">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Conservative Anti-Colonialism: Maududi, Marx and Social Equality |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=295–310 |doi=10.1017/S1356186321000332 }}</ref> [[عرفان احمد]] موجب مودودي جديد شهري زندگيءَ ۾ عورتن جي وڌندڙ عوامي موجودگيءَ کي اسلامي اخلاقي ۽ خانداني نظام لاءِ هڪ اهم چئلينج سمجهندو هو. هن بازارن، ڪاليجن، ٿيئٽرن ۽ ٻين گڏيل سماجي هنڌن ۾ مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول، ۽ جديد تفريحي ثقافت جي ڪيترن پاسن تي تنقيد ڪئي.<ref name="IrfanAhmad2013">{{cite book |last=Ahmad |first=Irfan |chapter=Cracks in the 'Mightiest Fortress' |editor1-last=Osella |editor1-first=Filippo |editor2-last=Osella |editor2-first=Caroline |title=Islamic Reform in South Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |page=322 |isbn=9781107276673 }}</ref> ==== خاندان ۽ گهريلو ڪردار ==== مودودي خاندان کي اسلامي سماج جي بنيادي اداري طور ڏٺو. ''Towards Understanding Islam'' ۾ هن عورت جي بنيادي ذميوارين ۾ گهر جي انتظام، ٻارن جي تربيت ۽ پرورش ۽ خانداني زندگيءَ جي سنڀال کي شامل ڪيو.<ref name="TUIWomen">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |others=Khurshid Ahmad, translator |year=1979 |page=112 }}</ref> سندس نظر ۾ خاندان اندر مرد ۽ عورت جي ذميوارين جي ورهاست سندن برابريءَ جي نفي نہ، پر مختلف سماجي ڪردارن جي تقسيم هئي. تنهن هوندي بہ جديد صنفي مطالعي ۾ سندس هن تصور کي واضح طور درجابنديءَ تي ٻڌل تصور پڻ سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس تجويز ڪيل سماجي نظام عورت جي عوامي، سياسي ۽ معاشي سرگرميءَ تي مرد جي ڀيٽ ۾ گهڻيون پابنديون لاڳو ڪندو هو.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== پردو ۽ صنفي علحدگي ==== مودودي [[پردو|پردي]] کي رڳو لباس جو مسئلو نہ، پر مردن ۽ عورتن جي سماجي تعلقن کي منظم ڪندڙ وسيع نظام سمجهندو هو. هن غير محرم مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول جي مخالفت ڪئي ۽ دليل ڏنو تہ ضرورت کان سواءِ عورتن جو گهر کان ٻاهر نڪرڻ محدود رهڻ گهرجي.<ref name="IqtidarPardah2026"/> هن [[سورة النور]] جي آيتن 30–31 ۽ [[سورة الأحزاب]] جي آيتن 32–33 ۽ 59 کي پردي ۽ صنفي اخلاق بابت پنهنجي استدلال جي اهم بنيادن طور استعمال ڪيو.<ref name="PardahCommands2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Commandments regarding Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=191–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> منهن ۽ هٿن جي پردي بابت فقهي اختلاف ۾ مودودي وڌيڪ سخت موقف اختيار ڪيو. سندس لکڻين ۾ عام حالتن ۾ گهر کان ٻاهر نڪرندڙ عورت لاءِ منهن ۽ هٿن کي به ڍڪڻ جي حمايت ملي ٿي، جڏهن تہ حقيقي ضرورت جي حالت ۾ ان جي گنجائش تسليم ڪئي وئي.<ref name="TUIWomen"/><ref name="Ruthven329">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |page=329 }}</ref> مودودي جو عورتن بابت هي موقف جماعت اسلامي اندر هميشه اڻبدليل نہ رهيو. عرفان احمد جي تحقيق موجب 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جماعت جي ڪجهه ڪارڪنن ۽ مفڪرن عورتن جي تعليم، ملازمت، سياسي شموليت ۽ چهري جي پردي بابت مودودي جي تشريح کان مختلف رايا پيش ڪيا.<ref name="AhmadWomen2008">{{cite journal |last=Ahmad |first=Irfan |title=Cracks in the 'Mightiest Fortress': Jamaat-e-Islami's Changing Discourse on Women |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=549–575 |doi=10.1017/S0026749X07003101 }}</ref> ==== عورتن جي سياسي ڪردار بابت موقف ==== مودودي عورت کي رياست جي سربراهه ٿيڻ يا مردن ۽ عورتن تي مشتمل عام قانون ساز اداري ۾ ساڳي سياسي ڪردار ادا ڪرڻ جي حمايت نہ ڪندو هو. سندس تجويز موجب عورتون پنهنجي نمائندن تي مشتمل هڪ الڳ مجلس چونڊي سگهن ٿيون، جيڪا عورتن جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل معاملن تي راءِ ڏئي ۽ عام قومي معاملن تي تنقيد پڻ ڪري سگهي.<ref name="ILC308">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=308 }}</ref> بعد واري جماعت اسلامي جي عملي سياست هن ابتدائي نظريي کان ڪيترن معاملن ۾ اڳتي وڌي. ڏکڻ ايشيا ۾ جماعت سان لاڳاپيل عورتن تعليم، سياسي مهمن ۽ تنظيمي سرگرمين ۾ وڌندڙ ڪردار ادا ڪيو؛ بنگلاديش بابت مطالعي پڻ جماعت جي بعد واري عورتن بابت discourse ۽ مودودي جي ابتدائي موقف وچ ۾ تبديليءَ جي نشاندهي ڪئي آهي.<ref name="Shehabuddin2008">{{cite journal |last=Shehabuddin |first=Elora |title=Jamaat-i-Islami in Bangladesh: Women, Democracy and the Transformation of Islamist Politics |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=577–603 |doi=10.1017/S0026749X07003210 }}</ref> ==== خانداني منصوبابندي ==== مودودي جديد [[خانداني منصوبابندي]] ۽ خاص طور آباديءَ کي سرڪاري پاليسيءَ وسيلي محدود ڪرڻ جو مخالف هو. هن اهڙي پاليسيءَ کي فطري نظام ۾ مداخلت ۽ خدا جي رزق ۽ آباديءَ بابت تدبير تي اعتماد جي کوٽ سان ڳنڍيو.<ref name="BirthControl">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Birth Control |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1978 |page=73 }}</ref> هن آباديءَ جي واڌ کي لازمي طور معاشي تباهيءَ جو سبب سمجهڻ کان به انڪار ڪيو. محمد نجات الله صديقي موجب مودودي ان دليل سان به اختلاف ڪيو تہ ننڍو خاندان لازمي طور ٻارن کي بهتر غذا ۽ تعليم فراهم ڪري ٿو؛ مودودي مشڪلات ۽ محدود وسيلن کي ڪڏهن ڪڏهن انساني شخصيت ۽ محنت لاءِ محرڪ پڻ سمجهندو هو.<ref name="Siddiqi2007">{{cite book |last=Siddiqi |first=Mohammad Nejatullah |title=Muslim Economic Thinking: A Survey of Contemporary Literature |publisher=The Islamic Foundation |location=Leicester |year=2007 |page=41 }}</ref> === موسيقي ۽ تفريح === مودودي [[موسيقي]] ۽ ناچ جي ڪيترين مروج صورتن کي پنهنجي اسلامي اخلاقي نظام سان ناموافق سمجهندو هو. سندس معاشي ۽ سماجي لکڻين ۾ موسيقارن، ناچ ڪندڙن ۽ تفريحي صنعت کي اهڙي عياش معاشري جي مثالن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ دولت ضرورتن ۽ سماجي ڀلائيءَ بدران اهڙين سرگرمين تي خرچ ٿئي ٿي جن کي هو اخلاقي طور نقصانڪار سمجهندو هو.<ref name="EconomicSystem1941">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |orig-year=1941 }}</ref> ان موقف کي مودودي جي مجموعي سماجي فلسفي جي پسمنظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ هو جديد تجارتي تفريح، جنسي نمائش ۽ صارف پرستيءَ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل مسئلا سمجهندو هو. سندس موسيقي بابت موقف کي سڀني اسلامي فقهي مڪتبن جو متفقه موقف سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي تاريخ ۾ موسيقي ۽ سماع بابت مختلف فقهي ۽ صوفيانه رايا موجود رهيا آهن. === معاشي فڪر === مودودي جديد '''اسلامي معاشيات''' جي ابتدائي اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيل ''The Economic Problem of Man and Its Islamic Solution'' ۽ ''Economic System of Islam'' جديد اسلامي معاشي فڪر جي تشڪيل ۾ اثرانداز ٿيا.<ref name="NasrEconomics">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=103–106 |isbn=9780195096958 }}</ref> اقتصاديات جي ماهر [[محمد عمر چپرا]] مودودي کي انهن مفڪرن مان شمار ڪيو آهي جن جديد دور ۾ اسلامي معاشيات کي هڪ جدا فڪري موضوع طور اڳتي وڌائڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |volume=94 |issue=2 |year=2004 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> مودودي جو معاشي نظريو سرمائيداري ۽ سوشلزم ٻنهي کان پاڻ کي الڳ پيش ڪندو هو. سندس خيال ۾ اسلام خانگي ملڪيت ۽ واپار کي تسليم ڪري ٿو، پر ملڪيت کي مڪمل ۽ غير مشروط حق نہ بڻائي ٿو؛ زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، اخلاقي پابنديون ۽ سماجي ذميواري ملڪيت جي استعمال تي حدون مقرر ڪن ٿيون.<ref name="EconomicSystem1941"/> جديد اسلامي معاشيات بابت وسيع علمي ادب ۾ پڻ خانگي ملڪيت ۽ مارڪيٽ کي عام طور قبول ڪرڻ، پر انهن کي شريعت ۽ اخلاقي ذميوارين سان محدود ڪرڻ، اسلامي معاشي فڪر جون اهم خصوصيتون سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="OxfordIslamicEconomics">{{cite encyclopedia |last=Wilson |first=Rodney |title=Islamic Economic Principles |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Religion |publisher=Oxford University Press |year=2019 |doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.685 }}</ref> ==== سرمائيداريءَ تي تنقيد ==== مودودي [[سرمائيداري]] کي ان جي غير محدود صورت ۾ رد ڪيو. سندس تنقيد جو هڪ حصو سودي مالياتي نظام، دولت جي ارتڪاز، استحصال ۽ دولت کي اخلاقي ذميواريءَ کان آزاد سمجهڻ تي مرڪوز هو.<ref name="EconomicSystem1941"/> هن جديد اقتصاديات جي بچت ۽ سيڙپڪاريءَ بابت ڪجهه بنيادي مفروضن تي پڻ سخت تنقيد ڪئي. سندس دليل هو تہ آمدنيءَ جو وڏي پيماني تي خرچ کان هٽي مالي بچت ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ ڏانهن وڃڻ مجموعي طلب کي گهٽائي سگهي ٿو ۽ ان مان وڌيڪ پيداوار، واپاري مقابلو ۽ معاشي بحران پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="MaududiSaving">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=21–24 }}</ref> هي معاشي تجزيو جديد mainstream economics جو متفقه نتيجو نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي مودودي جي معاشي نظريي طور ئي بيان ڪرڻ مناسب آهي. ==== سوشلزم بابت موقف ==== مودودي [[سوشلزم]] ۽ [[ڪميونزم]] جو پڻ سخت مخالف هو. سندس خيال ۾ پيداوار جي ذريعن کي وڏي پيماني تي رياست جي ملڪيت ۾ ڏيڻ معاشي طاقت سان گڏ سياسي طاقت به حڪومت وٽ مرڪوز ڪري ڇڏي ٿو ۽ فرد جي آزادي ۽ ملڪيت جي حق کي خطري ۾ وجهي ٿو.<ref name="EconomicSystemSocialism">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=25–28 }}</ref> هن غربت ۽ معاشي استحصال جي وجود کي تسليم ڪيو، پر مارڪسي تجزيي سان اختلاف ڪيو تہ انهن جو بنيادي سبب خانگي ملڪيت يا نفعي جو تصور آهي. سندس نظر ۾ اصل مسئلو دولت جي استعمال ۾ اخلاقي ضابطن، سماجي ذميواري ۽ شرعي حدن جي کوٽ هو.<ref name="RuthvenEconomic">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=329–330 }}</ref> حميرا اقتدار جي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جي سوشلزم سان سخت اختلاف باوجود سندس سرمائيداري ۽ مارڪيٽائيزيشن بابت ڪجهه دليلن ۾ مارڪسي تنقيد سان قابل ذڪر فڪري مشابهت موجود هئي، خاص طور سماجي تعلقن کي مارڪيٽ جي منطق هيٺ آڻڻ بابت.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== اسلامي معاشي نظام ==== مودودي پنهنجي تجويز ڪيل نظام کي ليسي فيئر (گهٽ حڪومتي مداخلت واري آزاد معاشي پاليسي) سرمائيداري ۽ رياستي سوشلزم جي وچ ۾ صرف هڪ '''مخلوط معيشت''' نہ سمجهندو هو. سندس دعويٰ هئي تہ اسلامي معاشي نظام جو بنياد هڪ الڳ اخلاقي ۽ قانوني worldview تي آهي، جنهن ۾ حلال ۽ حرام، زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، سماجي ذميواري ۽ خانگي ملڪيت گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="NasrEconomics"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ مودودي جي بيان ڪيل معاشي نظامن جو تقابلي خاڪو ! پهلو ! سرمائيداري بابت سندس تنقيد ! سوشلزم بابت سندس تنقيد ! سندس تجويز ڪيل اسلامي نظام |- | ملڪيت | خانگي ملڪيت کي حد کان وڌيڪ آزادي | رياستي ملڪيت جو حد کان وڌيڪ غلبو | خانگي ملڪيت، پر شرعي ۽ سماجي ذميوارين سان |- | سرمايو | سودي سرمايي ۽ دولت جي ارتڪاز تي تنقيد | سرمايي تي رياستي ڪنٽرول | سود کان پاڪ سيڙپڪاري ۽ نفعي-نقصان ۾ شراڪت |- | سماجي انصاف | مارڪيٽ پاڻ ڪافي نہ آهي | جبري مساوات فردي آزادي گهٽائي سگهي ٿي | زڪوات، وراثت، خيرات ۽ اخلاقي ذميواري |- | رياست | غير محدود مارڪيٽ جي مخالفت | مڪمل معاشي مرڪزيت جي مخالفت | شرعي حدن اندر ضابطو ۽ سماجي ڀلائي |} هي جدول مودودي جي پنهنجي اصولي درجابندي جو خلاصو آهي؛ جديد معاشي علم ۾ سرمائيداري ۽ سوشلزم جون گهڻيون مختلف صورتون موجود آهن ۽ اهي لازمي طور انهن ٽن سادن خانن تائين محدود نہ آهن.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== سود جي ممانعت ==== مودودي جي معاشي فڪر ۾ سڀ کان اهم مسئلن مان هڪ '''[[ربا|سود (ربا)]]''' هو. هن قرض تي ورتل هر مقرر واڌ کي ربا قرار ڏيندي ان جي مڪمل خاتمي جي حمايت ڪئي. سندس نظر ۾ قرآن جي سود بابت ممانعت صرف انتهائي يا استحصالي وياج تائين محدود نہ هئي.<ref name="MaududiRiba">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=166–199 }}</ref> هن ”مناسب“ يا گهٽ شرح واري سود ۽ استحصالي سود جي وچ ۾ بنيادي شرعي فرق قبول نہ ڪيو. سندس دليل موجب جيڪڏهن قرض تي اڳواٽ مقرر واڌ جو اصول تسليم ڪيو وڃي تہ شرح گهٽ يا وڌيڪ هجڻ ان جي بنيادي نوعيت تبديل نٿي ڪري.<ref name="MaududiRiba"/> سودي قرض جي متبادل طور مودودي '''سڌي حصيداريءَ واري سيڙپڪاري''' ۽ [[نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت]] تي زور ڏنو، جنهن ۾ سرمايو فراهم ڪندڙ کي اڳواٽ مقرر وياج بدران ڪاروبار جي حقيقي نتيجي ۾ حصو ملي.<ref name="MaududiRiba"/> اهو تصور بعد ۾ اسلامي بئنڪنگ جي نظرياتي ادب ۾ [[مضاربت]] ۽ [[مشارڪت]] جهڙن risk-sharing طريقن سان ڳنڍيو ويو. جديد اسلامي ماليات ۾، البت، عملي ادارا صرف equity finance تي نہ هلن ٿا ۽ مرابحه، اجاره ۽ ٻين شريعت مطابق معاهدن جو پڻ وسيع استعمال ڪن ٿا.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== مودودي جي معاشي فڪر تي تنقيد ==== معاشيات جي محقق [[فيصل خان]] دليل ڏنو آهي تہ مودودي جو سودي ماليات جو بيان گهڻو ڪري ڏکڻ ايشيا جي ڳوٺاڻي قرض ڏيندڙ ۽ غريب هاريءَ جي استحصالي تعلق سان مشابهت رکي ٿو، جڏهن تہ جديد تجارتي بئنڪنگ جا ڪيترائي پاسا ان کان وڌيڪ پيچيدا آهن.<ref name="FeisalKhan">{{cite book |last=Khan |first=Feisal |title=Islamic Banking in Pakistan: Shariah-Compliant Finance and the Quest to Make Pakistan More Islamic |publisher=Routledge |year=2015 |pages=57–65 |isbn=9780415712699 }}</ref> خان اهو سوال پڻ اٿاري ٿو تہ سود جي بدران equity financing اختيار ڪرڻ پاڻمرادو اهڙي منصوبي ڏانهن سرمايو ڇو منتقل ڪندو جيڪو سماجي طور فائديمند هجي پر مالي طور گهٽ منافعي وارو هجي. ان ڪري مودودي جي تجويزن کي جديد اسلامي معاشيات جي تاريخ ۾ اثرائتو نظرياتي قدم سمجهيو وڃي ٿو، پر انهن جي عملي معاشي نتيجن بابت بحث جاري رهيو آهي.<ref name="FeisalKhan"/> ==== زمينداري ۽ زرعي سڌارا ==== مودودي خانگي ملڪيت جي حق جو مضبوط حامي هو ۽ پاڪستان جي شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني جي [[زرعي سڌارا|زرعي سڌارن]] ۽ زمين جي جبري ورهاست بابت شڪي موقف اختيار ڪيائين. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ هن پنجاب ۾ زمين جي مالڪيءَ تي سخت حدون لاڳو ڪرڻ جي ڪجهه تجويزن جي مخالفت ڪئي.<ref name="NasrLand">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> سندس دليل جو بنياد اهو هو تہ جيڪڏهن ملڪيت شرعي طور جائز طريقي سان حاصل ڪئي وئي هجي تہ صرف ان جي وڏي مقدار رياست کي ان جي ضبط يا ورهاست جو پاڻمرادو حق نٿي ڏئي. بعد ۾ هن معاشي انصاف ۽ دولت جي منصفاڻي ورڇ تي وڌيڪ زور ڏنو، پر [[مساوات پسندي]] ۽ خانگي ملڪيت جي جبري خاتمي جي مخالفت جاري رکي.<ref name="NasrLand"/> === تصوف === مودودي جو [[تصوف]] بابت موقف وقت سان تبديل ٿيو ۽ ان کي فقط ”تصوف جي مخالفت“ طور بيان ڪرڻ درست نہ آهي. پنهنجي ابتدائي دور ۾ هو برصغير ۾ رائج تصوف جي ڪيترين رسمن، پير پرستي، مزارن سان لاڳاپيل عقيدن ۽ اهڙين صوفيانه تشريحن جو سخت نقاد هو جيڪي سندس نظر ۾ قرآن، سنت ۽ شريعت کان پري ٿي ويون هيون.<ref name="NasrSufism">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=122–124 |isbn=9780195096958 }}</ref> هن پنهنجي جوانيءَ ۾ اسلامي روحانيت ۽ تصوف جي ڪجهه علمن جو باقاعده مطالعو پڻ ڪيو. سندس فڪري پسمنظر تي [[ديوبندي]] اصلاح پسند روايت، [[ابن تيميه]] ۽ ٻين اهڙن عالمن جي اثر جي نشاندهي ڪئي وئي آهي، جيڪي روحاني تزڪيي کي قبول ڪندي غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تي تنقيد ڪندا هئا.<ref name="Sirriyeh2013">{{cite book |last=Sirriyeh |first=Elizabeth |title=Sufis and Anti-Sufis: The Defence, Rethinking and Rejection of Sufism in the Modern World |publisher=Routledge |year=2013 |pages=162–164 |isbn=9781136812767 }}</ref> ==== تصوف ۽ شريعت ==== مودودي پنهنجي بعد واري لکڻين ۾ واضح ڪيو تہ سندس اعتراض '''تصوف بذات خود''' تي نہ، پر اهڙي تصوف تي آهي جيڪو شريعت کان آزاد ٿيڻ جي دعويٰ ڪري. هن ''Towards Understanding Islam'' ۾ فقہ ۽ تصوف جي وچ ۾ فرق کي نماز جي مثال سان بيان ڪيو: فقہ نماز جي ظاهري شرطن ۽ عملن کي ڏسي ٿي، جڏهن تہ تصوف عبادت جي اندروني توجهه، اخلاص ۽ انسان جي اخلاق تي ان جي اثر کي ڏسي ٿو.<ref name="MaududiTasawwuf">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=111 }}</ref> هن اهڙي روحاني تربيت کي قبول ڪيو جيڪا قرآن، سنت ۽ شريعت جي پابنديءَ سان گڏ هجي، پر انهن صوفيانه دعوائن جي مخالفت ڪئي جن موجب ڪو روحاني مقام حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان عام شرعي فرضن کان مٿانهون ٿي سگهي ٿو.<ref name="Sirriyeh2013"/> ==== موقف ۾ تبديلي ==== Vali Nasr موجب مودودي جي شروعاتي تحريرن ۾ تصوف بابت ٻولي ڪافي سخت هئي، پر پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس موقف وڌيڪ تفريقي بڻيو. هن تصوف جي روحاني ۽ اخلاقي پهلو کي قبول ڪندي پنهنجي تنقيد کي خاص طور غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تائين محدود ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="NasrSufism"/> 1951ع ۾ هن واضح طور چيو تہ نہ هو ۽ نہ جماعت اسلامي تصوف جي اصل روحاني تصور جا مخالف آهن. هن شرعي پابنديءَ ۾ رهندڙ تصوف ۽ مزارن، ميلن ۽ ٻين اهڙين عوامي رسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو جن کي هو بعد ۾ پيدا ٿيل بدعتون سمجهندو هو.<ref name="NasrSufism"/> مودودي جي وفات کان پوءِ جماعت اسلامي جو تصوف سان عملي تعلق به هڪجهڙو نہ رهيو. مثال طور جماعت جي امير [[قاضي حسين احمد]] 1987ع ۾ لاهور جي مشهور صوفي درگاهه [[داتا درٻار]] جو دورو ڪيو، جڏهن تہ جماعت جي ٻين حلقن صوفي رسمن جي ڪجهه صورتن تي تنقيد جاري رکي.<ref name="NasrSufism"/><ref name="Sirriyeh2013"/> ان ڪري مودودي جي تصوف بابت فڪر کي ٽن پاسن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: روحاني تزڪيي ۽ احسان جي قبوليت، شريعت کان آزاد باطنيت جي مخالفت، ۽ مزارن يا اولياءَ سان لاڳاپيل انهن عوامي رسمن تي تنقيد جن کي هو قرآن ۽ سنت سان غير موافق سمجهندو هو. === غير مسلمانن بابت خيال === مودودي جي سياسي نظريي ۾ غير مسلمانن جي حيثيت سندس '''اسلامي رياست''' جي تصور سان ڳنڍيل هئي. هو غير مسلمانن جي جان، مال، عبادت ۽ شخصي قانونن جي تحفظ جو حامي هو، پر ساڳئي وقت سندس تجويز ڪيل رياست هڪ نظرياتي اسلامي رياست هئي، جنهن جي بنيادي پاليسي ۽ اعليٰ حڪمراني سندس نظر ۾ انهن ماڻهن جي هٿ ۾ رهڻ گهرجي جيڪي ان جي اسلامي نظريي کي قبول ڪن.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> برطانوي هند واري دور ۾ مودودي اقليتن جي مسئلي کي اڪثريتي قومي جمهوريت جي تنقيد سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال هو تہ جيڪڏهن رياست ۾ سياسي اقتدار رڳو عددي اڪثريت جي بنياد تي هجي تہ مستقل مذهبي اقليتون اڪثريت جي سياسي غلبي هيٺ اچي سگهن ٿيون. ان ڪري سندس قومپرستيءَ خلاف لکڻين ۾ ''بنيادي حقن'' ۽ اقليتن جي تحفظ جو سوال نمايان رهيو.<ref name="Iqtidar2026Rights">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Fundamental Rights |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=129–143 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس حل سيڪيولر شهريت بدران اسلامي نظرياتي رياست جي اندر اقليتن جي تحفظ تي ٻڌل ٿيو. سندس لکڻين موجب غير مسلمانن جي مذهبي عقيدن، عبادتن ۽ ذاتي سماجي رسمن ۾ عام طور مداخلت نہ ٿيڻ گهرجي، پر رياست جي بنيادي اسلامي پاليسيءَ کي تبديل ڪرڻ يا ان جي اعليٰ نظرياتي قيادت تي اثرانداز ٿيڻ جو کين ساڳيو حق حاصل نہ هوندو.<ref name="ILC237">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237 }}</ref> هن تصور ۾ غير مسلمان عام سرڪاري ملازمتن ۾ ڪم ڪري سگهن ٿا، پر اهڙن اهم عهدن کان محروم رهندا جن وسيلي اسلامي رياست جي بنيادي پاليسي طئي ٿئي. مودودي الڳ نمائندگيءَ جو تصور پڻ پيش ڪيو، جنهن موجب غير مسلم شهري پنهنجا نمائندا چونڊي سگهن ٿا.<ref name="ILCMinorities">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237, 282, 288–297 }}</ref> اهڙي نموني سندس فڪر ۾ مذهبي آزادي ۽ قانوني تحفظ سان گڏ سياسي اختيار جي غير مساوي ورڇ موجود هئي. جديد سياسي معيارن، خاص طور برابر شهريت جي تصور، جي لحاظ کان اهو پاسو تنقيد جو موضوع رهيو آهي؛ جڏهن تہ مودودي پاڻ اهڙي فرق کي مذهبي امتياز بدران نظرياتي رياست جي منطقي نتيجي طور پيش ڪندو هو.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/> ==== جزيه ==== مودودي روايتي اسلامي [[جزيه]] جي ادائيگيءَ کي اسلامي رياست ۾ غير مسلم مرد شهرين جي حيثيت سان ڳنڍيو. سندس تشريح موجب بالغ ۽ قابل غير مسلم مرد جزيه ادا ڪندا، جڏهن تہ عورتون، ٻار ۽ ڪجهه ٻين مستثنيٰ طبقن تي اهو لاڳو نہ ٿيندو؛ فوجي خدمت ڪندڙ غير مسلمانن کي پڻ ان کان ڇوٽ ملي سگهي ٿي.<ref name="ILC292">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1983 |page=292 }}</ref> مودودي جزيي کي صرف مالي محصول نہ، پر اسلامي رياست جي سياسي حاڪميت سان پڻ ڳنڍيو. ''تفہيم القرآن'' ۾ سندس تشريح موجب جزيي جي ادائيگي غير مسلم سياسي گروهن جي آزاد حاڪميت ختم ٿيڻ ۽ اسلامي سياسي اقتدار جي قبوليت جي علامت پڻ هئي.<ref name="TafhimJizya">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Meaning of the Qur'an |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1993 |volume=2 |pages=183–186 }}</ref> ان ڪري مودودي جي جزيي بابت تصور کي رڳو جديد ''tax in lieu of military service'' سان برابر سمجهڻ سندس مڪمل موقف جي عڪاسي نہ ڪندو؛ سندس پنهنجي لکڻين ۾ ان جا دفاعي ذميواري ۽ سياسي حاڪميت ٻئي پاسا موجود آهن. === احمديه مسئلو === [[احمديه جماعت]] بابت مودودي جو موقف پاڪستان جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ سندس سڀ کان تڪراري موقفن مان هڪ رهيو. هو احمدين کي اسلامي عقيدي جي دائري کان ٻاهر سمجهندو هو ۽ خاص طور [[ختم نبوت]] جي مسئلي تي سندن عقيدن جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Valentine2008">{{cite book |last=Valentine |first=Simon Ross |title=Islam and the Ahmadiyya Jama'at: History, Belief, Practice |publisher=Columbia University Press |year=2008 |pages=228–229 |isbn=9780231700948 }}</ref> 1953ع جي پنجاب ۽ لاهور واري احمديه مخالف تحريڪ دوران مودودي ''قادياني مسئلو'' نالي رسالو لکيو. ان ۾ هن احمدين جي مذهبي حيثيت ۽ پاڪستاني رياست ۾ سندن آئيني حيثيت بابت پنهنجا دليل پيش ڪيا. سندس تحرير ان دور جي وسيع احمديه مخالف سياسي مهم جو حصو بڻجي وئي.<ref name="Valentine2008"/> 1953ع جي فسادن کان پوءِ لاڳو ٿيل مارشل لا هيٺ هڪ فوجي عدالت مودودي کي موت جي سزا ٻڌائي. اها سزا عملي طور نافذ نہ ٿي؛ پوءِ ان کي عمر قيد ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996Ahmadi">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> احمدين ۽ مودودي جي اسلامي رياست جي تصور جي تعلق تي جديد تحقيق پڻ خاص ڌيان ڏنو آهي. مذهبي قوميت ۽ جديد اسلامي رياست بابت مطالعي ۾ مودودي جي احمدين بابت موقف کي ان وڏي سوال سان ڳنڍيو ويو آهي تہ هڪ نظرياتي اسلامي رياست ۾ ''مسلمان'' جي قانوني تعريف ڪرڻ جو اختيار ڪنهن وٽ هوندو ۽ اهڙي تعريف اقليتي شهريت تي ڪهڙا اثر وجهي سگهي ٿي.<ref name="Haj2023">{{cite book |last=Haj |first=Samira |chapter=Abul Ala Mawdudi's Islamic State and Minority Ahmadis |title=Sunni Chauvinism and the Roots of Muslim Modernism |publisher=Stanford University Press |year=2023 |pages=135–167 |doi=10.1515/9781503636255-008 }}</ref> === جهاد === مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''[[جهاد]]''' هڪ مرڪزي تصور هو. سندس پهريون وڏو علمي ڪم ''الجهاد في الاسلام'' هو، جيڪو 1927ع کان اخبار ۾ قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. اهو ڪتاب ان وقت لکيو ويو جڏهن هندستان برطانوي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ هو ۽ برصغير ۾ جنگ، آزادي، عدم تشدد ۽ اسلامي سياسي اختيار بابت شديد بحث جاري هئا.<ref name="Khalidi2012">{{cite book |last=Khalidi |first=Omar |chapter=Muslim Debates on Jihad in British India: The Writings of Chiragh ‘Ali and Abu al-A‘la Mawdudi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=305–321 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199755042.003.0015 }}</ref> مودودي جهاد کي فقط ذاتي روحاني جدوجهد يا صرف دفاعي جنگ تائين محدود نہ ڪيو. سندس نظريي ۾ اسلام هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي ۽ سياسي نظام هو، تنهنڪري جهاد اهڙي منظم جدوجهد جو نالو پڻ هو جنهن جو مقصد انسان جي انسان تي حاڪميت بدران خدا جي حاڪميت تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظام قائم ڪرڻ هو.<ref name="MawdudiThemes">{{cite book |chapter=Central themes of Mawdudi's writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 }}</ref> ==== ''الجهاد في الاسلام'' ==== ''الجهاد في الاسلام'' ۾ مودودي قومپرست جنگ ۽ اسلامي جهاد ۾ فرق ڪيو. سندس دليل موجب اسلامي جهاد جو مقصد ڪنهن خاص قوم، نسل يا علائقي جي سياسي طاقت وڌائڻ نہ، پر اهڙي سياسي ۽ سماجي نظام کي ختم ڪرڻ آهي جنهن کي هو غير اسلامي ۽ ظالماڻو سمجهي ٿو، ۽ ان جي جاءِ تي اسلامي نظام قائم ڪرڻ آهي.<ref name="AlJihad">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Al Jihad fil Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore }}</ref> ان ڪري سندس لکڻين ۾ اسلامي تحريڪ جي دائري کي ڪنهن هڪ ''وطن'' تائين محدود نہ ڪيو ويو. مودودي اسلامي پيغام کي عالمگير سمجهندو هو ۽ سياسي نظام جي تبديليءَ کي به ان عالمگير دعويٰ سان ڳنڍيندو هو.<ref name="MawdudiThemes"/> جديد محققن هن نظريي کي مختلف نمونن سان پڙهيو آهي. عمر خالدي ان کي برطانوي هند ۾ جهاد بابت جديد مسلم بحثن جي مخصوص تاريخي تناظر ۾ رکي ٿو، جڏهن تہ بين الاقوامي قانون بابت ڪجهه محقق مودودي کي ويهين صديءَ جي '''offensive theory of jihad''' جي اهم جديد نمائندن مان شمار ڪن ٿا.<ref name="Khalidi2012"/><ref name="UseForce2013">{{cite journal |title=Use of Force under Islamic Law |journal=European Journal of International Law |volume=24 |issue=1 |year=2013 |pages=343–365 |doi=10.1093/ejil/cht013 }}</ref> اهڙي scholarly classification کي مودودي جي پنهنجي اصطلاحن سان خلط نہ ڪرڻ گهرجي: هو پنهنجي تصور کي سامراجي توسيع يا قومي فتح طور پيش نہ ڪندو هو، بلڪه ان کي ظلم ۽ انسان جي انسان تي حاڪميت ختم ڪرڻ جي انقلابي جدوجهد قرار ڏيندو هو. تنهن هوندي بہ سندس نظريي ۾ ضرورت پوڻ تي سياسي نظام بدلائڻ لاءِ هٿياربند طاقت جي استعمال جي گنجائش موجود هئي.<ref name="UseForce2013"/> ==== جنگ ۽ غير جنگي جهاد ==== مودودي وٽ جهاد صرف جنگ جي ميدان ۾ وڙهڻ جو نالو نہ هو. سندس تشريح ۾ سياسي تنظيم، دعوت، تعليم، فڪري جدوجهد، مالي مدد ۽ جنگ لاءِ تياري پڻ وسيع جهاد جو حصو ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ سڌي هٿياربند جنگ لاءِ هن ''قتال'' جو تصور استعمال ڪيو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1979 |pages=104–105 }}</ref> هو جنگ ۾ جاني ۽ مالي نقصان کي سنجيده قرباني سمجهندو هو، پر سندس استدلال موجب جيڪڏهن وڏي اخلاقي ۽ سياسي برائي کي روڪڻ لاءِ محدود نقصان ناگزير هجي تہ اهو جائز ٿي سگهي ٿو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding"/> ==== جهاد جو اعلان ۽ ڪشمير ==== مودودي جي نظرياتي لکڻين جي باوجود، هو هر فرد يا مذهبي جماعت کي پنهنجي طور تي هٿياربند جهاد شروع ڪرڻ جو اختيار نہ ڏيندو هو. 1947ع–1948ع جي [[ڪشمير تڪرار]] دوران هن دليل ڏنو تہ منظم جنگ يا جهاد جو اعلان جائز سياسي حڪومت جي اختيار هيٺ هجڻ گهرجي.<ref name="NasrKashmir">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=74 }}</ref> ان سبب ڪشمير بابت سندس موقف سندس وسيع انقلابي ٻوليءَ جي مقابلي ۾ وڌيڪ رياست-مرڪوز هو: غير رياستي مذهبي اڳواڻ يا جماعت پنهنجي طور تي جنگ شروع ڪرڻ جا مجاز نہ هئا. اهو فرق مودودي جي جهاد جي نظريي کي بعد ۾ پيدا ٿيل ڪيترن غير رياستي هٿياربند اسلام پسند تصورن کان ڌار ڪري ٿو.<ref name="NasrKashmir"/> === شخصيت ۽ ذاتي زندگي === [[جماعت اسلامي]] جي امير طور مودودي پنهنجي جماعت جي ڪارڪنن سان نسبتاً ويجهو رابطو رکندو هو. سندس گهر ۾ عصر ۽ مغرب جي نمازن جي وچ واري وقت ۾ ڪارڪنن ۽ مهمانن سان غير رسمي ملاقاتون ۽ بحث ٿيندا هئا.<ref name="NasrPersonality">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=127–140 }}</ref> سندس سوانح نگارن ۽ همعصرن کيس خاموش طبع، منظم، مضبوط ارادي وارو ۽ پنهنجي فڪري موقف تي قائم رهندڙ شخص طور بيان ڪيو آهي. سندس تقرير جو انداز عام جذباتي خطابت کان مختلف هو؛ هو دليل کي مرحليوار ترتيب ڏيندي قرآن، حديث ۽ سياسي منطق مان نتيجا اخذ ڪندو هو.<ref name="NasrPersonality"/> اردو سندس فڪري اظهار جو بنيادي وسيلو هو. جيتوڻيڪ هو عربي ۽ فارسي علمي روايتن سان واقف هو ۽ جديد مغربي سياسي فڪر به پڙهيو هئائين، هن پنهنجي گهڻي تصنيف [[اردو]] ۾ ڪئي. ان سان سندس لکڻيون برصغير جي پڙهيل مسلم وچولي طبقي تائين وڏي پيماني تي پهتيون.<ref name="Qasmi2018">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |title=Muslims against the Muslim League |publisher=Cambridge University Press |year=2018 }}</ref> مودودي روايتي مدرسي مان مڪمل رسمي تعليم حاصل ڪندڙ عالم نہ هو. سندس علمي شخصيت صحافت، ذاتي مطالعي، عربي ۽ اسلامي علوم جي تعليم ۽ جديد سياسي ادب جي مطالعي جي ميلاپ مان ٺهي. جديد مؤرخ علي عثمان قاسمي کيس پنهنجي دور جي عالمن ۾ هڪ غير معمولي شخصيت قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ مدرسي جي روايتي مڪمل تعليم کان سواءِ به هن ڪلاسيڪي اسلامي علم ۽ جديد مغربي سياسي فڪر ٻنهي تي قابل ذڪر دسترس حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2018"/> ==== خاندان ==== مودودي پنهنجي گهرواري محمودہ بيگم سان شادي ڪئي ۽ سندن ڪيترائي پٽ ۽ ڌيئرون ٿيون. سندس سياسي، تصنيفي ۽ دعوتي مصروفيتن سبب گهريلو زندگيءَ لاءِ وقت محدود هوندو هو. Vali Nasr موجب سندس نون ٻارن مان فقط هڪ مستقل طور جماعت اسلامي سان تنظيمي طور وابسته ٿيو، جڏهن تہ سندس ڌيءَ اسماءَ کي علمي دلچسپيءَ جي لحاظ کان نمايان قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NasrFamily">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=127 }}</ref> مودودي کي روايتي [[يوناني طب]] سان پڻ دلچسپي هئي ۽ هو ذاتي سطح تي ان جي ڪجهه طريقن کان واقف ۽ عملي طور استعمال ڪندڙ هو، جيتوڻيڪ اها سندس عوامي سڃاڻپ جو بنيادي حصو نہ هئي.<ref name="NasrPersonality"/> ==== صحت ==== مودودي زندگيءَ جي وڏي حصي ۾ گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت ايتري خراب ٿي جو هو گهڻو وقت بستري تائين محدود رهيو. 1969ع ۾ علاج لاءِ انگلينڊ به ويو.<ref name="NasrFamily"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گردن جي پراڻي بيماري سان گڏ دل جون تڪليفون به وڌي ويون. ان وقت سندس عمر ۽ ڊگهي سياسي ۽ علمي سرگرميءَ سبب صحت مسلسل ڪمزور ٿيندي وئي. === آخري سال ۽ وفات === 1972ع ۾ مودودي جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، ديني فڪر ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. ساڳئي سال سندس لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تي پکڙيل قرآن جي تفسير '''[[تفہيم القرآن]]''' جي تصنيف مڪمل ٿي.<ref name="NasrLateLife">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت تي پهريون '''[[شاهه فيصل بين الاقوامي انعام]]''' ڏنو ويو. انعام ڏيندڙ اداري موجب سندس اسلامي فڪر، تفسير، سياسي نظريي ۽ اسلامي قانون بابت لکڻين کي ان اعزاز جو بنيادي سبب سمجهيو ويو.<ref name="KFIP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul A'la Al-Mawdudi |url=https://kingfaisalprize.org/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |access-date=7 October 2026 }}</ref> اپريل 1979ع کان سندس گردن ۽ دل جون بيماريون وڌيڪ شديد ٿي ويون. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيويارڪ]] ۾ اسپتال داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="NasrFamily"/> '''22 سيپٽمبر 1979ع''' تي 75 ورهين جي عمر ۾ آمريڪا ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="KFIP1979"/> سندس ميت پاڪستان آندي وئي، جتي لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس سندس رهائشگاهه [[اڇره]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NasrLateLife"/> سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. جنازي ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهن جي شرڪت سندس پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا ۾ حاصل ڪيل اثر جي عڪاسي ڪئي.<ref name="MaududiFuneral">{{cite news |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |work=Daily Pakistan |date=2 October 2020 }}</ref> == ورثو ۽ اثر == ابوالاعلى مودودي ويهين صديءَ جي جديد اسلامي سياسي فڪر جي سڀ کان اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. [[ولفريڊ ڪينٽويل سمٿ]] کيس جديد اسلام جي انتهائي منظم مفڪرن مان هڪ قرار ڏنو، جڏهن تہ بعد جي محققن سندس اهميت خاص طور ان ڳالهه ۾ ڏٺي آهي تہ هن اسلام کي رڳو عقيدي ۽ عبادت تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، معاشي ۽ سياسي '''نظامِ حيات''' طور منظم نظرياتي ٻوليءَ ۾ پيش ڪيو.<ref name="Smith1957">{{cite book |last=Smith |first=Wilfred Cantwell |title=Islam in Modern History |publisher=Princeton University Press |year=1957 |page=233 |oclc=397585 }}</ref><ref name="Hartung2014">{{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }}</ref> [[سيد ولي رضا نصر]] موجب مودودي جديد اسلامي احياءَ جي ابتدائي ۽ اهم نظرياتي معمارن مان هو. سندس لکڻين ۽ [[جماعت اسلامي]] جي تنظيمي سرگرمين سندس خيالن کي ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر وڏي مسلم دنيا تائين پهچايو؛ نصر سندس اثر جي جاگرافيائي دائري کي [[مراڪش]] کان [[ملائيشيا]] تائين پکڙيل قرار ڏئي ٿو.<ref name="Nasr1996Legacy">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 |doi=10.1093/oso/9780195096958.001.0001 }}</ref> مودودي جو اثر صرف سندس سياسي جماعت تائين محدود نہ رهيو. قرآن جي تفسير، حديث، اسلامي قانون، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم بابت سندس تصنيفون وڏي پيماني تي پڙهيون ويون. سندس ڪيترائي ڪتاب [[عربي]]، [[انگريزي]]، [[فارسي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيا، جنهن ڪري اردو کان ٻاهر به سندس فڪري اصطلاح ۽ دليل اسلامي تحريڪن ۽ علمي بحثن جو حصو بڻيا.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> === جديد اسلام پسنديءَ تي اثر === جديد تحقيق ۾ مودودي کي '''[[اسلام پسندي]]''' يا سياسي اسلام جي نظرياتي ارتقا جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام هڪ مڪمل نظام آهي، جنهن ۾ مذهب ۽ سياست کي الڳ نٿو ڪري سگهجي ۽ جنهن ۾ قانوني ۽ سياسي اقتدار آخرڪار خدا جي حاڪميت جي تابع آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> [[شير علي ترين]] مودودي کي ان فڪري رجحان جي اهم نظرياتي معمارن مان قرار ڏئي ٿو جنهن ۾ جديد قومي رياست جي سياسي مشينري کي مستند اسلامي قانوني نظام لاڳو ڪرڻ جو وسيلو سمجهيو ويو. ساڳئي وقت جديد scholarship اهو به ڏيکاري ٿي تہ مودودي جو فڪر رڳو روايتي اسلامي سياسي اصطلاحن جي بحالي نہ هو؛ هن ''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست'' ۽ ''نظام'' جهڙن جديد سياسي تصورن کي اسلامي اصطلاحن سان نئين ترتيب ۾ جوڙيو.<ref name="TareenMawdudi">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref><ref name="Hartung2014"/> اهڙيءَ طرح مودودي جي فڪر کي صرف ''مغربي جديديت جي رد'' طور سمجهڻ اڻپورو آهي. [[يان-پيٽر هارٽنگ]] جي تجزيي موجب مودودي مغربي سياسي ۽ فلسفيانه جديديت سان مقابلو ڪندي ساڳئي جديد دور جي ڪيترن نظرياتي تصورن کي اسلامي قالب ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو. ان لحاظ کان سندس اسلام پسندي جديديت جي مخالفت سان گڏ جديديت جي سياسي ٻوليءَ سان هڪ پيچيده لاڳاپو پڻ رکي ٿي.<ref name="Hartung2014"/> === پاڪستان === [[پاڪستان]] مودودي جي سياسي سرگرمين ۽ سندس فڪر جي عملي اثر جو سڀ کان اهم ميدان بڻيو. 1947ع کان پوءِ هن ۽ جماعت اسلاميءَ پاڪستان کي اسلامي آئين ۽ [[شريعت]] تي ٻڌل رياست بڻائڻ لاءِ منظم مهم هلائي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> پاڪستان ٺهڻ وقت ملڪ جي اسلامي يا سيڪيولر آئيني نوعيت بابت مڪمل اتفاق موجود نہ هو. مودودي انهن مذهبي سياسي مفڪرن ۾ شامل هو جيڪي رياست جي قانوني ۽ آئيني ڍانچي ۾ اسلام کي مرڪزي حيثيت ڏيڻ جو مطالبو ڪندا رهيا.<ref name="Jaffrelot2015">{{cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=439–480 |isbn=9780190235185 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190235185.003.0009 }}</ref> مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''حاڪميتِ الٰهي''' خاص اهميت رکي ٿي. [[محمد قاسم زمان]] موجب خدا جي حاڪميت جو تصور پاڪستاني اسلام پسند فڪر جي مرڪزي تصورن مان بڻيو، جنهن ۾ مودودي جو ڪردار انتهائي نمايان هو. ان تصور موجب آخري قانوني ۽ سياسي اختيار خدا جو آهي ۽ انساني قانونسازي قرآن ۽ سنت جي حدن اندر ٿيڻ گهرجي.<ref name="Zaman2018">{{cite book |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |chapter=Islamism and the Sovereignty of God |title=Islam in Pakistan: A History |publisher=Princeton University Press |year=2018 |pages=135–163 |isbn=9780691149226 |doi=10.23943/princeton/9780691149226.003.0005 }}</ref> ان جي باوجود، پاڪستان جي آئيني اسلامائيزيشن کي فقط مودودي يا جماعت اسلاميءَ جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو. [[عالمن]]، ٻين مذهبي جماعتن، مسلم ليگ جي سياستدانن ۽ مختلف اسلامي فڪري روايتن پڻ ملڪ جي اسلامي آئيني سڃاڻپ جي تشڪيل ۾ حصو ورتو.<ref name="Zaman2018"/><ref name="Jaffrelot2015"/> ==== جماعت اسلامي ==== مودودي جو سڀ کان واضح تنظيمي ورثو [[جماعت اسلامي]] آهي، جيڪا هن 1941ع ۾ قائم ڪئي. جماعت جو ابتدائي مقصد هڪ اهڙي منظم نظرياتي جماعت تيار ڪرڻ هو جنهن جا تربيت يافته ڪارڪن اسلامي اصولن مطابق سماج ۽ آخرڪار رياست جي تبديلي لاءِ ڪم ڪن.<ref name="Pervez2026">{{cite book |last=Pervez |first=Saulat |chapter=Sayyid Abul A'la al-Maududi and the Jama'at-e-Islami |editor1-last=Hamdeh |editor1-first=Emad |editor2-last=DeLong-Bas |editor2-first=Natana J. |title=The Oxford Handbook of Islamic Reform |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=416–432 |doi=10.1093/oxfordhb/9780197532805.013.55 }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ جماعت جا الڳ تنظيمي ڍانچا پاڪستان ۽ هندستان ۾ قائم ٿيا، جڏهن تہ بعد ۾ بنگلاديش ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ جماعت سان لاڳاپيل تحريڪون وجود ۾ آيون. پاڪستان ۾ جماعت مذهبي تحريڪ مان باقاعده سياسي جماعت جي صورت اختيار ڪئي ۽ چونڊن، آئيني سياست، شاگرد تنظيم، سماجي خدمتن ۽ عوامي مهمن ذريعي ڪم ڪرڻ لڳي.<ref name="Bokhari2013">{{cite book |last=Bokhari |first=Kamran |chapter=Jama'at-i Islami in Pakistan |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=574–586 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0006 }}</ref> جماعت پاڪستان جي سڀ کان منظم اسلام پسند سياسي تنظيمن مان هڪ رهي آهي، جيتوڻيڪ قومي چونڊن ۾ ان جي ووٽن ۽ پارلياماني سيٽن جو حصو گهڻو ڪري ان جي تنظيمي اثر کان گهٽ رهيو آهي. ان تضاد کي محقق جماعت جي مضبوط نظرياتي تنظيم ۽ ان جي نسبتاً محدود عوامي چونڊ مقبوليت جي فرق طور بيان ڪن ٿا.<ref name="Bokhari2013"/> ==== ضياءُ الحق جي اسلامائيزيشن ==== [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي حڪومت (1977ع–1988ع) دوران پاڪستان ۾ رياستي اسلامائيزيشن جي عمل ۽ جماعت اسلاميءَ وچ ۾ اهم سياسي لاڳاپا پيدا ٿيا. ضياءَ جي حڪومت [[زڪوات]] ۽ عشر جي سرڪاري نظام، سود کان پاڪ مالي قدمن، [[حدود آرڊيننس]] ۽ ٻين اسلامي قانوني قدمن کي اڳتي وڌايو.<ref name="Jaffrelot2015"/> انهن پاليسين مان ڪيترائي اهڙا موضوع هئا جن جي حمايت مودودي ۽ جماعت اسلامي اڳ ئي ڪندا رهيا هئا؛ تنهن هوندي بہ ضياءَ جي اسلامائيزيشن کي مودودي جي پروگرام جي سڌي يا مڪمل عملداري سمجهڻ صحيح نہ آهي. رياستي اقتدار، فوجي حڪومت جي سياسي ضرورتن، فقهي عالمن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي مطالبن پڻ ان عمل کي شڪل ڏني.<ref name="IslamicLeviathan">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Islamic Leviathan: Islam and the Making of State Power |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=9780195144260 }}</ref> ان دور ۾ جماعت اسلاميءَ جا ڪيترائي ڪارڪن ۽ همدرد رياستي ادارن، تعليم ۽ سياسي عمل ۾ وڌيڪ اثرائتا ٿيا. اهڙي طرح مودودي جي حياتيءَ ۾ مڪمل طور حاصل نہ ٿيل اسلامي رياست جو تصور سندس وفات کان پوءِ پاڪستان جي رياستي پاليسيءَ جي ڪجهه شعبن تي بالواسطه اثرانداز ٿيو.<ref name="Jaffrelot2015"/> === ڀارت ۽ بنگلاديش === ورهاڱي کان پوءِ مودودي پاڻ پاڪستان هليو ويو، پر سندس قائم ڪيل تحريڪ جو هندستاني حصو [[جماعت اسلامي هند]] جي صورت ۾ جاري رهيو. نئين سياسي حالتن ۾ هندستاني جماعت پنهنجي حڪمت عملي کي مسلمان اقليت جي مذهبي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن سان هم آهنگ ڪيو. اوڀر پاڪستان ۾ پڻ جماعت اسلامي منظم ٿي. 1971ع ۾ [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ پاڪستان جي ورهاڱي کان پوءِ بنگلاديش ۾ جماعت جي تاريخ شديد سياسي تڪرار جو موضوع بڻجي. تنهنڪري بنگلاديش ۾ مودودي جي فڪري اثر کي جماعت جي بعد واري سياسي تاريخ کان الڳ ڪري ڏسڻ ضروري آهي: مودودي جو فڪر تنظيم جو نظرياتي بنياد رهيو، پر بنگلاديشي جماعت جون بعد واريون سياسي پاليسيون مخصوص مقامي حالتن ۾ ٺهيون. === عرب دنيا ۽ اخوان المسلمين === مودودي جي اردو تصنيفن جا عربي ترجما سندس عالمي اثر وڌائڻ ۾ انتهائي اهم ثابت ٿيا. سندس اسلامي رياست، حاڪميتِ الٰهي، جاهليت، انقلاب ۽ اسلام کي مڪمل نظام سمجهڻ بابت خيالن کي عرب دنيا جي اسلام پسند حلقن ۾ پڙهيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> خاص طور [[مصر]] جي [[اخوان المسلمين]] سان لاڳاپيل مفڪرن ۾ مودودي جي تحريرن جي reception اهم رهي. هارٽنگ موجب سندس نظرياتي نظام کي وچ اوڀر، خاص طور مصري اخوان المسلمين جي فڪري حلقن ۾ قبول، ترجمو ۽ مقامي سياسي حالتن مطابق تبديل ڪيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> ==== سيد قطب ==== [[سيد قطب]] ۽ مودودي جي فڪري تعلق تي وڏي علمي ادب موجود آهي. ٻنهي وٽ اسلام کي مڪمل نظام، جديد جاهليت جي تنقيد ۽ خدا جي حاڪميت جي مرڪزيت جهڙا موضوع ملي سگهن ٿا. جديد تحقيق موجب مودودي جي 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي جي لکڻين ۾ الٰهي قانوني حاڪميت جو نظريو قطب جي آخري دور جي تحريرن کان اڳ ئي واضح صورت ۾ موجود هو.<ref name="TheonomicShift">{{cite book |chapter=Mawdudi and Qutb: The Theonomic Shift |title=Salafi Political Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |pages=164–239 |doi=10.1017/9781108850407.007 }}</ref> قطب انهن خيالن کي پنهنجي مصري، انقلابي ۽ قيد واري تجربي جي پسمنظر ۾ وڌيڪ مختلف ۽ ڪڏهن وڌيڪ سخت رخ ڏنو. تنهنڪري قطب کي صرف ''مودودي جو شاگرد'' يا سندس فڪر جي سادي نقل قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو؛ ٻنهي جي وچ ۾ اثر، ترجمي، مشترڪ اسلامي ذريعن ۽ الڳ سياسي تجربن جو پيچيده تعلق هو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> قطب جي بعد واري لکڻين، خاص طور حاڪميت ۽ جاهليت جي تشريح، 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه [[سلفي جهاديت|شدت پسند سلفي]] حلقن تي اثر وڌو. ان ڪري مودودي کان قطب ۽ پوءِ هر جديد جهادي تنظيم تائين سڌي فڪري لڪير ٺاهڻ تاريخي طور حد کان وڌيڪ سادو نتيجو ٿيندو؛ بعد واريون تحريڪون انهن تصورن کي نون سياسي ۽ فقهي معنائن ۾ استعمال ڪنديون رهيون.<ref name="TheonomicShift"/> === ايران === مودودي جون تحريرون [[ايران]] ۾ پڻ فارسي ترجمن ذريعي پهتيون. ويهين صديءَ ۾ اردو کان فارسي ترجمي جي وسيع فڪري عمل ۾ سندس ڪتاب به شامل هئا ۽ ايراني اسلامي سياسي حلقن ۾ پڙهيا ويندا هئا.<ref name="IranTranslation">{{cite journal |title=From Persianate Cosmopolis to Persianate Modernity: Translating from Urdu to Persian in Twentieth-Century Iran and Afghanistan |journal=Iranian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> [[روح الله خميني]] ۽ مودودي جي سڌي فڪري تعلق بابت محققن ۾ اختلاف آهي. ٻنهي 1963ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ملاقات ڪئي ۽ سياسي معاملن تي ڳالهه ٻولهه ڪئي هئي؛ 1979ع ۾ خميني جي ايران واپسيءَ کان اڳ سندس نمائندن مودودي سان پاڪستان ۾ ملاقات پڻ ڪئي.<ref name="IranTranslation"/> پر ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ تہ خميني جو اسلامي حڪومت وارو نظريو سڌي طرح مودودي کان ورتل هو، علمي اتفاق ناهي. ايراني انقلاب جي مؤرخ [[سعيد امير ارجمند]] اهڙي سڌي نظرياتي اثر تي شڪ ظاهر ڪيو آهي؛ ساڳئي وقت تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جون عربي ۽ فارسي ترجمو ٿيل لکڻيون خميني جي ڪيترن حامين ۾ پڙهيون وينديون هيون ۽ 1979ع جي انقلاب جي سياسي ٻولي ۽ نعرن تي سندس اصطلاحن جو ڪجهه اثر پيو.<ref name="IranTranslation"/> ان ڪري مودودي ۽ ايراني انقلاب جي لاڳاپي کي '''فڪري اثر ۽ اصطلاحي مشابهت''' جي سطح تي بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي، نہ تہ خميني جي [[ولايت فقيه]] واري نظريي کي مودودي مان نڪتل قرار ڏيڻ. === ترڪي === [[ترڪي]] ۾ مودودي جو نالو عام طور '''Mevdudi''' جي صورت ۾ لکيو ويو. 1960ع واري ڏهاڪي کان سندس تصنيفن جا ترڪي ترجما تيزيءَ سان شايع ٿيڻ شروع ٿيا ۽ ڪجهه سالن اندر سندس اهم لکڻين جو وڏو حصو ترڪي پڙهندڙن لاءِ موجود ٿي ويو.<ref name="Vomel2022">{{cite book |last=Vömel |first=Jan-Markus |chapter=Global Intellectual Transfers and the Making of Turkish High Islamism, c. 1960–1995 |title=The Turkish Connection: Global Intellectual Histories of the Late Ottoman Empire and Republican Turkey |publisher=De Gruyter |year=2022 |page=256 }}</ref> انهن ترجمن مودودي کي ترڪي جي اسلامي فڪري حلقن ۾ سڃاتل شخصيت بڻايو. تنهن هوندي بہ ترڪي جي اسلام پسند سياست پنهنجي عثماني ورثي، جمهوريه جي سيڪيولر نظام ۽ مقامي مذهبي تحريڪن مان پڻ ٺهي، تنهنڪري ان کي مودودي جي فڪر جو سادو تسلسل قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Vomel2022"/> === ڏکڻ اوڀر ايشيا === مودودي جو اثر [[ملائيشيا]]، [[انڊونيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين مسلم سماجن تائين پڻ پهتو. سندس ڪتابن جا ترجما، اسلامي شاگرد تحريڪون ۽ بين الاقوامي اسلامي تنظيمي رابطا سندس فڪر جي منتقلي جا اهم وسيلا بڻيا.<ref name="Nasr1996Legacy"/> خاص طور تعليم يافته مسلمان نوجوانن ۾ اسلام کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام طور ڏسڻ، اسلامي رياست، اخلاقي اصلاح ۽ منظم دعوتي تحريڪ جا تصور مودودي جي تحريرن وسيلي گردش ۾ آيا. پر انهن ملڪن ۾ سندس فڪر کي مقامي سياسي ۽ مذهبي روايتن مطابق تبديل ڪري قبول ڪيو ويو؛ ان ڪري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي اسلامي تحريڪن کي جماعت اسلاميءَ جون سڌيون نقلون سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> === اسلامي معاشيات ۽ بئنڪنگ === مودودي جديد '''[[اسلامي معاشيات]]''' جي ابتدائي نظرياتي ليکڪن مان پڻ شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ بعد ۾ شايع ٿيل ''Economic System of Islam'' ۾ سود جي خاتمي، زڪوات، ملڪيت جي حق، معاشي انصاف ۽ سرمائي ۽ محنت جي تعلق بابت خيال پيش ڪيا ويا. اسلامي معاشيات بابت بعد واري ادب ۾ سندس اهم اثر خاص طور [[ربا]] کي جديد بئنڪ جي هر قسم جي مقرر سود سان ڳنڍڻ ۽ سود کان پاڪ مالي نظام کي اسلامي رياست جي لازمي حصي طور پيش ڪرڻ ۾ ڏٺو ويو آهي.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |journal=The Muslim World |year=2004 |volume=94 |issue=2 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> هن سودي قرض جي متبادل طور نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت تي ٻڌل سرمائيڪاريءَ جي حمايت ڪئي. بعد واري اسلامي بئنڪنگ صنعت ۾ اهڙا تصور اهم ٿيا، جيتوڻيڪ جديد اسلامي بئنڪن جا عملي مالي اوزار مودودي جي اصل تجويزن کان گهڻو وڌيڪ پيچيده آهن. مودودي کي جديد اسلامي معاشيات جو اڪيلو باني قرار ڏيڻ بہ درست نہ ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ ساڳئي دور ۽ ان کان پوءِ ٻين مسلمان معاشيات دانن ۽ فقيهن پڻ هن شعبي جي نظرياتي ۽ عملي تعمير ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004"/> === قرآن جي تفسير تي اثر === مودودي جو سڀ کان وسيع پڙهيو ويندڙ علمي ڪم '''[[تفہيم القرآن]]''' آهي. هي اردو تفسير تقريباً ٽيهن سالن جي عرصي ۾ تيار ٿيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ قرآن جي روايتي تفسير سان گڏ جديد سماجي، سياسي ۽ اخلاقي مسئلن بابت تشريح شامل ڪئي وئي. ''تفہيم القرآن'' جو انداز خاص طور جديد تعليم يافته عام پڙهندڙ کي سامهون رکي تيار ڪيو ويو هو. مودودي آيتن جي لغوي ۽ تاريخي وضاحت سان گڏ انهن مان سماجي ۽ سياسي اصول اخذ ڪندو هو. سندس سليس اردو ۽ منظم استدلال سبب هي تفسير ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي پڙهيو ويو ۽ ٻين ٻولين ۾ پڻ ترجمو ٿيو.<ref name="Mir2026"/> ان جي تفسيرن تي اختلاف پڻ رهيا آهن. روايتي عالمن مان ڪن سندس سياسي اصطلاحن ۽ قرآن جي ڪجهه بنيادي لفظن—جهڙوڪ ''الهٰ''، ''رب''، ''دين'' ۽ ''عبادت''—جي سياسي ۽ حاڪميت سان ڳنڍيل تشريح تي تنقيد ڪئي. ان جي باوجود، انهن اصطلاحن بابت سندس تشريح جديد اسلام پسند فڪر جي لغت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Hartung2014"/> === بعد وارين اسلام پسند ۽ شدت پسند تحريڪن تي اثر === مودودي جي فڪر جو سڀ کان تڪراري ورثو ان جو بعد وارين اسلام پسند ۽ ڪجهه شدت پسند تحريڪن سان تعلق آهي. جديد مطالعي ۾ کيس [[حسن البنا]] ۽ [[سيد قطب]] سان گڏ ويهين صديءَ جي اسلام پسند فڪر جي اهم canonical ليکڪن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="PrincetonIslamist">{{cite book |editor1-last=Euben |editor1-first=Roxanne L. |editor2-last=Zaman |editor2-first=Muhammad Qasim |title=Princeton Readings in Islamist Thought: Texts and Contexts from al-Banna to Bin Laden |publisher=Princeton University Press |year=2009 |pages=79–106 }}</ref> سندس '''حاڪميتِ الٰهي'''، اسلامي نظام، جاهليت ۽ اسلامي انقلاب جهڙا تصور بعد جي مختلف تحريڪن ۾ ٻيهر استعمال ٿيا. خاص طور سيد قطب جي ذريعي انهن مان ڪجهه تصورن جو اثر بعد ۾ پيدا ٿيندڙ وڌيڪ سخت گير تحريڪن تائين پهتو.<ref name="TheonomicShift"/> پر هتي هڪ اهم تاريخي فرق ضروري آهي: مودودي پاڻ منظم جماعت، ڊگهي مدي واري اخلاقي ۽ تعليمي تربيت، ۽ وڏي حد تائين آئيني سياسي عمل کي سماجي تبديليءَ جو طريقو سمجهندو هو. هن پاڪستان ۾ پنهنجي جماعت کي حڪومت جي سخت دٻاءَ باوجود مسلسل ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل نہ ڪيو. تنهنڪري هر اهڙي بعد واري تنظيم جيڪا سندس اصطلاح استعمال ڪري، ان جي حڪمت عملي يا تشدد کي سڌو مودودي ڏانهن منسوب ڪرڻ تاريخي لحاظ کان درست ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> ان جي ابتڙ، سندس لکڻين ۾ عالمي اسلامي نظام، غير اسلامي سياسي حاڪميت جي خاتمي ۽ جهاد بابت اهڙا نظرياتي عنصر ضرور موجود آهن جن کي بعد وارين وڌيڪ انقلابي تحريڪن پنهنجي مخصوص حالتن مطابق نئين معنيٰ ڏني. ان ڪري scholarship ۾ سندس ورثي بابت ٻنهي پاسن—'''آئيني جماعت سازي''' ۽ '''انقلابي اسلامي نظريي'''—کي گڏ پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> === فڪري اثر جو خلاصو === مودودي جي عالمي اثر کي هيٺين ريت اختصار سان ڏيکاري سگهجي ٿو: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#274c77; color:white;" | ميدان ! style="background:#3a6ea5; color:white;" | بنيادي تصور يا ڪم ! style="background:#6096ba; color:white;" | بعد وارو اثر ! style="background:#a3cef1;" | اهم علائقو |- | سياسي فڪر | حاڪميتِ الٰهي، اسلامي رياست، اسلامي جمهوريت | جديد اسلام پسند سياسي نظريي جي تشڪيل | ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر |- | تنظيمي سياست | [[جماعت اسلامي]] | نظرياتي ڪارڪنن تي ٻڌل اسلامي سياسي جماعت جو نمونو | پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش |- | قرآن جي تفسير | ''[[تفہيم القرآن]]'' | جديد سماجي ۽ سياسي رخ رکندڙ قرآن فهم | ڏکڻ ايشيا ۽ ترجمن وسيلي ٻيا ملڪ |- | اسلامي معاشيات | ربا جي خاتمي ۽ اسلامي معاشي نظام | اسلامي معاشيات ۽ سود کان پاڪ بئنڪنگ جي بحثن تي اثر | پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا |- | عرب اسلام پسندي | حاڪميت، جاهليت، انقلاب ۽ نظام | [[سيد قطب]] سميت اسلام پسند فڪري حلقن ۾ قبول ۽ نئين تشريح | مصر ۽ عرب دنيا |- | ايران | اسلامي حڪومت ۽ مغربي سياسي نظام جي تنقيد | فارسي ترجما ۽ انقلابي اسلامي سياسي ٻوليءَ تي محدود/بحث هيٺ اثر | ايران |- | ترڪي | اسلام کي مڪمل نظام طور پيش ڪرڻ | 1960ع کان پوءِ اسلام پسند فڪري حلقن ۾ ترجما ۽ مطالعو | ترڪي |- | عالمي اسلامي احياءُ | دين کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام سمجهڻ | مختلف اسلامي تحريڪن طرفان مقامي حالتن مطابق قبول ۽ تبديلي | آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين |} === علمي جائزو === مودودي بابت جديد علمي جائزو هڪ رخ وارو ناهي. سندس حامين لاءِ هو اسلامي فڪر جي تجديد ڪندڙ، قرآن جو مفسر ۽ جديد حالتن ۾ اسلامي سماجي نظام جي تشريح ڪندڙ مفڪر آهي. سياسي اسلام جي تاريخ پڙهندڙ ڪيترن محققن لاءِ هو جديد اسلام پسنديءَ جو بنيادي نظرياتي معمار آهي، جڏهن تہ نقادن سندس نظرياتي رياست، مذهبي اقليتن، عورتن، سياسي پليورلزم ۽ حاڪميت بابت تصورن کي جديد برابر شهريت ۽ لبرل جمهوريت سان تڪرار ۾ ڏٺو آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/><ref name="Hartung2014"/> انهيءَ ڪري سندس تاريخي اهميت ڪنهن هڪ سياسي نتيجي ۾ نہ، پر ان ڳالهه ۾ پڻ آهي تہ هن ويهين صديءَ ۾ اسلام بابت بحث جي ٻولي تبديل ڪرڻ ۾ حصو ورتو. ''اسلامي رياست''، ''اسلامي انقلاب''، ''اسلامي نظامِ حيات'' ۽ خدا جي سياسي حاڪميت جهڙا تصور سندس لکڻين وسيلي وڏي مسلم عوامي ۽ سياسي بحث ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري ويا.<ref name="Nasr1996Legacy"/><ref name="Pervez2026"/> سندس اثر جي پائيداريءَ جو هڪ سبب سندس لکڻين جو انداز پڻ هو. هن پيچيده مذهبي ۽ سياسي دليلن کي نسبتاً سليس اردو ۾ پيش ڪيو، جنهن ڪري اهي رڳو روايتي عالمن بدران جديد تعليم يافته مسلمانن تائين به پهتا. سندس تحريرون سندس حياتيءَ کان پوءِ به ترجمن، جماعت اسلاميءَ جي ادارن ۽ ٻين اسلامي تحريڪن وسيلي گردش ۾ رهيون آهن.<ref name="Mir2026"/> 2026ع ۾ شايع ٿيل ''آڪسفورڊ ھينڊبڪ آف اسلامڪ ريفارم'' پڻ مودودي کي جديد اسلامي اصلاح ۽ احياءَ جي اهم شخصيتن ۾ شامل ڪري ٿو ۽ سندس عالمي اثر کي سندس وسيع تصنيفي ڪم، خدا جي حاڪميت جي نظريي ۽ هڪ پائيدار تنظيم ــ جماعت اسلامي ــ جي قيام سان ڳنڍي ٿو.<ref name="Pervez2026"/> == اعزاز == مودودي کي 1979ع ۾ [[King Faisal International Prize|شاهه فيصل عالمي انعام]] جي اسلامي خدمتن واري شعبي جو انعام ڏنو ويو. اهو سندس زندگيءَ جي آخري سال ۾ ملندڙ اهم بين الاقوامي اعزازن مان هو. == تصنيفي ڪم == مودودي هڪ انتهائي گهڻو لکندڙ مصنف، صحافي، مفسر ۽ سياسي مفڪر هو. سندس لکڻيون قرآن جي تفسير، [[حديث]] ۽ [[سنت]]، علمِ ڪلام، اسلامي قانون، اخلاق، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم سميت ڪيترن ئي شعبن تي پکڙيل آهن.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> سندس لکڻين جو بنيادي گڏيل موضوع اسلام کي هڪ مڪمل ۽ باهمي طور ڳنڍيل '''نظامِ حيات''' طور پيش ڪرڻ هو. [[مستنصر مير]] موجب مودودي مختلف علمي شعبن تي لکندي به انهن کي هڪ ئي وسيع تصور سان ڳنڍيو: اسلام فرد جي عقيدي ۽ عبادت تائين محدود نه، پر اخلاقي، سماجي، اقتصادي ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ پڻ هڪ جامع نظام آهي.<ref name="Mir2026"/> مودودي پنهنجي لکڻين لاءِ بنيادي طور [[اردو]] استعمال ڪئي. سندس ڪيترائي مضمون پهرين سندس رسالي ''ترجمان القرآن'' ۾ قسطن جي صورت ۾ ڇپيا ۽ بعد ۾ ڪتابن جي صورت ۾ شايع ٿيا. سندس اهم ڪتابن مان گهڻن جا [[عربي]]، [[انگريزي]] ۽ ٻين اسلامي ۽ مغربي ٻولين ۾ ترجما ٿيا.<ref name="MirLife2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Introduction: Mawdudi’s life, personality, and works |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=1–18 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0001 }}</ref> سندس سليس ۽ عام پڙهندڙ لاءِ نسبتاً رسائي لائق اردو سندس فڪر جي ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[شير علي ترين]] موجب سندس اهم لکڻين جا انگريزيءَ ۾ ۽ ڪيترن جا عربي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجما ٿيا، جڏهن تہ ''تفہيم القرآن'' ڏکڻ ايشيا اندر ۽ ان کان ٻاهر پڻ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name="Tareen2011"/> === تفهيم القرآن === {{main|تفهيم القرآن}} مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف '''''[[تفهيم القرآن]]''''' آهي، جيڪا قرآن جو اردو ترجمو ۽ گهڻ-جلدي تفسير آهي. هن ان تي لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين ڪم ڪيو ۽ 1972ع ۾ ان کي مڪمل ڪيو.<ref name="Mir2026"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ آيتن جي ترجمي ۽ تشريح سان گڏ سورتن جو تاريخي پسمنظر، موضوعاتي تعارف، سماجي ۽ سياسي مسئلن بابت بحث ۽ مختلف هنڌن بابت وضاحتي مواد شامل آهي. مودودي قرآن کي جديد پڙهندڙ لاءِ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪندي ان جي هدايت کي انفرادي ۽ اجتماعي زندگي ٻنهي سان ڳنڍيو.<ref name="MirDomains2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Domains of thought and action |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=57–144 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0003 }}</ref> هي تفسير بعد ۾ مختلف ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ مودودي جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="Tareen2011"/> === الجهاد في الاسلام === مودودي جي ابتدائي اهم تصنيف '''''الجهاد في الاسلام''''' هئي. هن ان تي ڪم 1920ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيو؛ ان جو مواد پهرين قسطن ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. ڪتاب ۾ مودودي اسلامي قانون ۽ تاريخ جي تناظر ۾ جنگ، امن ۽ جهاد بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو. هي تصنيف سندس شروعاتي فڪري شهرت جو اهم سبب بڻي ۽ بعد جي لکڻين ۾ اسلامي سياسي نظام، رياست ۽ جهاد بابت سندس خيالن جي تشڪيل لاءِ پڻ اهم رهي.<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Jamal |title=Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām: A Neglected Document |journal=Zeitschrift für Religionswissenschaft |year=2009 |volume=17 |issue=1 |pages=61–84 |doi=10.1515/zfr.2009.17.1.61 }}</ref> === پرده === '''''پرده''''' ۾ مودودي عورتن ۽ مردن جي سماجي تعلق، لباس، حجاب، خاندان ۽ صنفي اختلاط بابت پنهنجا نظريا تفصيل سان بيان ڪيا. هي ڪتاب سندس سماجي فڪر جي اهم تصنيفن مان آهي، پر عورتن جي سماجي ۽ سياسي ڪردار بابت ان ۾ پيش ڪيل خيال جديد دور ۾ تنقيد ۽ بحث جو موضوع پڻ رهيا آهن. === اسلامي قانون ۽ دستور === '''''Islamic Law and Constitution''''' جي نالي سان انگريزيءَ ۾ مشهور لکڻين جي مجموعي ۾ مودودي اسلامي رياست، شريعت، قانونسازي، حاڪميت، خلافت، جمهوريت، اقليتن ۽ آئين بابت پنهنجا سياسي ۽ قانوني تصور بيان ڪيا. سندس جديد '''اسلامي رياست''' واري تصور کي سمجهڻ لاءِ هي سندس اهم ترين سياسي تصنيفن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> === خلافت ۽ ملوڪيت === '''''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]''''' مودودي جي تاريخي ۽ سياسي طور سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل ڪتابن مان آهي. ان ۾ هن ابتدائي اسلامي خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن سياسي تبديليءَ جو تنقيدي جائزو ورتو. ڪتاب خاص طور پهرين مسلمان حڪمرانن کان پوءِ اسلامي سياسي اقتدار جي نوعيت بابت بحث سبب مختلف مذهبي عالمن وچ ۾ اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="MirDomains2026"/> === قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون === '''''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون''''' ۾ مودودي قرآن جي چئن اصطلاحن ــ '''الهٰ، رب، عبادت ۽ دين''' ــ جي تشريح ڪئي. هن انهن لفظن کي رڳو محدود مذهبي معنائن ۾ نه، پر اقتدار، اطاعت ۽ زندگيءَ جي مجموعي نظام سان پڻ ڳنڍيو. اهي تشريحون سندس سياسي-مذهبي فڪر جي اهم بنيادن مان بڻيون، جيتوڻيڪ ٻين اسلامي عالمن سندس ڪجهه تعبيرن سان اختلاف پڻ ڪيو آهي.<ref name="MirThemes2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Central themes of Mawdudi’s writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=19–56 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0002 }}</ref> == چونڊ ڪتابيات == مودودي جي لکڻين جو تعداد تمام وڏو آهي ۽ مختلف ڇاپن، مجموعن ۽ ترجمن ۾ ڪتابن جا عنوان ڪڏهن مختلف صورتن ۾ ڏنا ويا آهن. سندس اهم تصنيفن مان هيٺيان شامل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#264653;color:white;" | تصنيف ! style="background:#2a9d8f;color:white;" | موضوع ! style="background:#457b9d;color:white;" | مختصر وضاحت |- | ''[[تفهيم القرآن]]'' | قرآن جي تفسير | گهڻ-جلدي اردو ترجمو ۽ تفسير؛ مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف |- | ''الجهاد في الاسلام'' | جهاد، جنگ ۽ سياسي نظريو | سندس ابتدائي اهم تصنيفن مان؛ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ لکڻ شروع ڪيائين |- | ''دينيّات'' / ''Towards Understanding Islam'' | اسلام جو تعارف | اسلام جي بنيادي عقيدن، عبادتن ۽ نظامِ زندگيءَ جو عام پڙهندڙ لاءِ تعارف |- | ''پردہ'' | عورت، خاندان ۽ سماج | حجاب، صنفي تعلقن ۽ اسلامي سماجي نظام بابت سندس نظريا |- | ''اسلامي قانون ۽ دستور'' | قانون ۽ سياست | اسلامي رياست، شريعت، آئين، حاڪميت ۽ قانونسازي |- | ''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]'' | اسلامي سياسي تاريخ | خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن تبديليءَ جو تنقيدي مطالعو |- | ''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون'' | قرآني اصطلاح | الهٰ، رب، عبادت ۽ دين جي مودودي واري تشريح |- | ''اسلامي نظامِ زندگي'' | سماجي ۽ سياسي فڪر | اسلام کي جامع نظامِ حيات طور بيان ڪندڙ تحريرون |- | ''اسلام جو معاشي نظام'' | [[اسلامي معاشيات]] | ملڪيت، ربا، زڪوات، سرمائي ۽ معاشي انصاف بابت بحث |- | ''اسلامي رياست'' | سياسي نظريو | اسلامي حڪومت ۽ رياست جي اصولن بابت تحريرون |- | ''تجديد و احياءِ دين'' | اسلامي تجديد | اسلامي تاريخ ۾ مجدد ۽ تجديد جي تصور بابت بحث |- | ''سنت جي آئيني حيثيت'' | حديث ۽ سنت | اسلامي قانون ۽ ديني حجت طور سنت جي حيثيت جو دفاع |- | ''رسائل و مسائل'' | مختلف مذهبي موضوع | مختلف سوالن جي جوابن ۽ فڪري مضمونن جا مجموعا |- | ''سيرت سرور عالم'' | [[محمد|محمد ﷺ]] جي سيرت | پيغمبر اسلام جي زندگي ۽ پيغام بابت تصنيف |} === انگريزي ترجمن ۾ مشهور ڪتاب === سندس ڪيترين تصنيفن جا انگريزي ترجما مختلف عنوانن هيٺ شايع ٿيا آهن، جن ۾ هي شامل آهن: * ''Towards Understanding Islam'' * ''Purdah and the Status of Woman in Islam'' * ''The Islamic Law and Constitution'' * ''Let Us Be Muslims'' * ''The Islamic Way of Life'' * ''A Short History of the Revivalist Movement in Islam'' * ''Human Rights in Islam'' * ''Four Basic Qur'anic Terms'' * ''The Process of Islamic Revolution'' * ''Unity of the Muslim World'' * ''The Moral Foundations of the Islamic Movement'' * ''Economic System of Islam'' * ''The Road to Peace and Salvation'' * ''The Qadiani Problem'' * ''The Question of Dress'' * ''The Rights of Non-Muslims in Islamic State'' * ''Caliphate and Kingship'' * ''Islamic Law and its Introduction in Pakistan'' * ''Khutabat: Fundamentals of Islam'' == چونڊ زماني وار خاڪو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#283618;color:white;" | سال ! style="background:#606c38;color:white;" | واقعو |- | 1903ع | [[اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ ڄائو |- | 1918ع | صحافت سان عملي وابستگي شروع ڪئي |- | 1920ع | جبلپور جي روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو |- | 1920ع وارو ڏهاڪو | دهليءَ ۾ صحافت ۽ ديني مطالعي سان لاڳاپيل رهيو |- | 1927ع | ''الجهاد في الاسلام'' لکڻ ۽ شايع ڪرائڻ جو ابتدائي سلسلو شروع ٿيو |- | 1932ع–1933ع | ''ترجمان القرآن'' سان سندس ڊگهي ادارت ۽ فڪري سرگرميءَ جو دور شروع ٿيو |- | 1938ع | [[پٺاڻ ڪوٽ]] ويجهو دارالاسلام منصوبي سان وابسته ٿيو |- | 1941ع | [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو |- | 1942ع | ''[[تفهيم القرآن]]'' تي ڪم شروع ڪيو |- | 1947ع | ورهاڱي کان پوءِ پاڪستان منتقل ٿيو |- | 1948ع | پاڪستان ۾ اسلامي آئين ۽ رياست لاءِ مهم؛ بعد ۾ گرفتار ٿيو |- | 1953ع | احمديه مخالف تحريڪ جي پسمنظر ۾ فوجي عدالت موت جي سزا ٻڌائي؛ سزا بعد ۾ عمر قيد ۾ تبديل ۽ پوءِ ختم ڪئي وئي |- | 1964ع | جماعت اسلامي خلاف حڪومتي ڪارروائي دوران ٻيهر قيد ٿيو |- | 1972ع | ''تفهيم القرآن'' مڪمل ڪيو؛ جماعت اسلاميءَ جي امير جي عهدي تان پڻ الڳ ٿيو |- | 1979ع | [[شاهه فيصل عالمي انعام]] حاصل ڪيو |- | 22 سيپٽمبر 1979ع | [[بفيلو، نيو يارڪ]]، آمريڪا ۾ وفات |- | 1979ع | [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ دفن ڪيو ويو |} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }} * {{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }} * {{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }} * {{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }} == پڻ ڏسو == * [[جماعت اسلامي]] * [[جماعت اسلامي پاڪستان]] * [[اسلام پسندي]] * [[اسلامي رياست]] * [[اسلامي احياءُ]] * [[اسلامي معاشيات]] * [[تفهيم القرآن]] * [[خلافت ۽ ملوڪيت]] * [[سيد قطب]] * [[محمد اقبال]] == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Abul A'la Maududi}} {{Wikiquote}} == حوالا == {{Reflist}} {{Authority control}} dxd0tfp3ber42ztvd2bccjmpvg4uffd 0 18665 417471 272022 2026-10-06T17:28:37Z Intisar Ali 8681 417471 wikitext text/x-wiki {{Short description|چوٿين صدي هجريءَ جو ديبل سان تعلق رکندڙ محدث ۽ زاهد}} {{Infobox person | name = ابو العباس احمد بن عبدالله بن سعيد ديبلي | honorific_prefix = ابو العباس | native_name = أحمد بن عبد الله بن سعيد الديبلي | native_name_lang = ar | birth_date = | birth_place = | death_date = رجب 343هه (954ع) | death_place = [[نيشاپور]]، [[خراسان]] | resting_place = مقبرة الحيرة، نيشاپور | other_names = احمد بن عبدالله ديبلي | occupation = [[محدث]]، عالم، زاهد | era = چوٿين صدي هجري / ڏهين صدي عيسوي | known_for = [[حديث]] جي روايت ۽ علم جي طلب لاءِ سفر | religion = [[اسلام]] }} '''ابو العباس احمد بن عبدالله بن سعيد ديبلي''' ({{lang-ar|أبو العباس أحمد بن عبد الله بن سعيد الديبلي}}؛ وفات رجب 343هه/954ع) [[ديبل]] سان نسبت رکندڙ چوٿين صدي هجريءَ جو [[محدث]]، عالم، زاهد ۽ علم جي طلب ۾ سفر ڪندڙ شخص هو. وچئين دور جي رجالي ۽ انسابي ماخذن ۾ کيس علم حاصل ڪرڻ لاءِ مختلف علائقن ڏانهن سفر ڪندڙ ابتدائي عالمن مان شمار ڪيو ويو آهي. هو ڪجهه وقت [[نيشاپور]] ۾ رهيو، جتي حديث پڙهندو ۽ روايت ڪندو هو. سندس وفات پڻ نيشاپور ۾ رجب 343هه (954ع) ۾ ٿي ۽ کيس اتي حيره جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Ansab">{{cite book |last=السمعاني |first=عبد الكريم بن محمد |author-link=السمعاني |title=الأنساب |language=ar |chapter=الديبلي }}</ref><ref name="Ikmal">{{cite book |last=ابن ماكولا |author-link=ابن ماكولا |title=إكمال الكمال في رفع الارتياب عن المؤتلف والمختلف في الأسماء والكنى والأنساب |language=ar }}</ref> == نالو ۽ ديبلي نسبت == سندس پورو نالو '''احمد بن عبدالله بن سعيد''' ۽ ڪنيت '''ابو العباس''' هئي. عربي سوانحي ماخذن ۾ سندس نسبت '''الديبلي''' ڏني وئي آهي.<ref name="Ansab"/> ''ديبلي'' هڪ جغرافيائي نسبت آهي، جيڪا [[ديبل]] سان تعلق ظاهر ڪري ٿي. ديبل وچئين دور ۾ سنڌ جو هڪ اهم سامونڊي ۽ واپاري شهر هو. تنهنڪري قديم ماخذن ۾ ڪنهن شخص جي نالي سان ''الديبلي'' اچڻ جو مطلب سندس ديبل سان تعلق يا نسبت آهي، نه ڪنهن مخصوص مدرسي ۾ تعليم حاصل ڪرڻ سبب مليل لقب. سنڌيانا ۾ پڻ کيس ديبل سان تعلق رکندڙ عالم ۽ محقق طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Sindhiana">{{حوالو_ويب |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3%20%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF%20%D8%A8%D9%86%20%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87%20%D8%A8%D9%86%20%D8%B3%D8%B9%D9%8A%D8%AF%20%D8%AF%D9%8A%D8%A8%D9%84%D9%8A |title=ابوالعباس احمد بن عبدالله بن سعيد ديبلي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |language=sd |access-date=2024-06-10 }}</ref> == علم جي طلب لاءِ سفر == ابو العباس ديبليءَ جي زندگيءَ جو نمايان پهلو علم، خاص ڪري [[حديث]] جي حصول لاءِ ڪيل سفر هو. [[السمعاني]] کيس ''الغرباء الرحالة المتقدمين في طلب العلم'' مان شمار ڪري ٿو، يعني اهڙن اوائلي عالمن مان، جيڪي علم جي طلب ۾ پنهنجي وطن کان پري مختلف شهرن ۽ علائقن ڏانهن سفر ڪندا هئا.<ref name="Ansab"/> سندس علمي سفر جو دائرو وسيع هو. قديم ماخذن موجب هن [[بصرو|بصري]]، [[بغداد]]، [[مڪو|مڪي]]، [[مصر]]، [[دمشق]]، [[بيروت]]، حران، تستر، عسڪر مڪرم ۽ [[نيشاپور]] ۾ محدثن کان حديث ٻڌي.<ref name="Ikmal"/> == استاد == حديث جي طلب دوران ابو العباس ديبلي ڪيترن مشهور محدثن کان روايتون حاصل ڪيون. ماخذن ۾ سندس استادن مان هي نالا ملن ٿا:<ref name="Ansab"/><ref name="Ikmal"/> * [[بصرو|بصري]] ۾ '''ابو خليفه قاضي'''؛ * [[بغداد]] ۾ '''جعفر بن محمد فريابي'''؛ * [[مڪو|مڪي]] ۾ '''مفضل بن محمد جندي''' ۽ '''محمد بن ابراهيم ديبلي'''؛ * [[مصر]] ۾ '''علي بن عبدالرحمان''' ۽ '''محمد بن زبان'''؛ * [[دمشق]] ۾ '''ابوالحسن احمد بن عمير بن جوصا'''؛ * [[بيروت]] ۾ '''ابو عبدالرحمان مڪحول'''؛ * حران ۾ '''ابو عروبه حسين بن ابي معشر'''؛ * تستر ۾ '''احمد بن زهير تستري'''؛ * عسڪر مڪرم ۾ '''عبدان بن احمد حافظ'''؛ * [[نيشاپور]] ۾ '''ابوبڪر محمد بن اسحاق بن خزيمه'''. انهن مختلف شهرن ۾ سندس حديث ٻڌڻ مان معلوم ٿئي ٿو ته سندس علمي سرگرمي سنڌ يا خراسان تائين محدود نه هئي، پر ڏهين صدي عيسويءَ جي اسلامي دنيا جي ڪيترن اهم علمي مرڪزن تائين پکڙيل هئي. == نيشاپور ۾ رهائش == ابو العباس ديبلي آخرڪار [[نيشاپور]] ۾ اچي رهيو. قديم سوانحي ماخذن موجب هو مشهور محدث '''ابوبڪر محمد بن اسحاق بن خزيمه''' جي زماني ۾ نيشاپور ۾ رهندو هو ۽ '''حسن بن يعقوب حداد''' جي خانقاهه ۾ سندس لاءِ جاءِ مقرر ٿيل هئي.<ref name="Ansab"/><ref name="Ikmal"/> بعد ۾ هن نيشاپور جي اندروني شهر ۾ شادي ڪئي ۽ کيس اولاد پڻ ٿيو. ان باوجود خانقاهه ۾ سندس جاءِ قائم رهي. ماخذن موجب هو جامع مسجد ۾ نمازون ادا ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي خاندان وٽ ويندو هو.<ref name="Ikmal"/> == زهد ۽ شخصيت == قديم تذڪرن ۾ ابو العباس ديبليءَ کي رڳو محدث نه، پر زاهد ۽ عابد طور پڻ ياد ڪيو ويو آهي. السمعاني کيس '''زاهد، فقير ۽ عبادت گذار''' شخصيتن ۾ شمار ڪيو آهي.<ref name="Ansab"/> سندس سادي زندگيءَ بابت پڻ ڪجهه تفصيل محفوظ آهن. هو صوف جا ڪپڙا پائيندو هو ۽ ڪڏهن ڪڏهن اگهاڙن پيرن سان هلندو هو. اهي بيان سندس زاهدانه طرز زندگيءَ بابت قديم سوانحي روايت جو حصو آهن.<ref name="Ikmal"/> == حديث جي روايت == ابو العباس ديبلي مختلف علائقن جي محدثن کان حديثون حاصل ڪرڻ کان پوءِ پاڻ پڻ حديث روايت ڪندو هو. سندس کان حديث ٻڌندڙن ۾ سڀ کان اهم نالو مشهور محدث ۽ مؤرخ '''[[الحاكم النيسابوري|حاڪم ابو عبدالله نيشاپوري]]''' جو آهي.<ref name="Ansab"/> حاڪم نيشاپوري ئي سندس وفات بابت پڻ روايت نقل ڪئي، جنهن کي بعد ۾ السمعاني ۽ ٻين علم الانساب ۽ رجال جي مصنفن محفوظ ڪيو.<ref name="Ikmal"/> == وفات == ابو العباس احمد بن عبدالله بن سعيد ديبلي '''رجب 343هه''' ۾ [[نيشاپور]] ۾ وفات ڪئي. 343هه جو هي عرصو تقريباً '''954ع''' سان مطابقت رکي ٿو. سندس وفات جي خبر حاڪم ابو عبدالله نيشاپوريءَ کان منقول آهي.<ref name="Ansab"/><ref name="Ikmal"/> کيس نيشاپور جي '''مقبرة الحيرة'''، يعني حيره جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Ikmal"/> سندس ڄمڻ جي تاريخ ۽ ڄمڻ جي هنڌ بابت دستياب قديم ماخذن مان يقيني معلومات نه ٿي ملي. == تاريخي اهميت == ابو العباس ديبليءَ جي سوانح سنڌ ۽ اسلامي دنيا جي علمي لاڳاپن جو هڪ مثال آهي. سندس ''ديبلي'' نسبت کيس سنڌ جي قديم شهر [[ديبل]] سان ڳنڍي ٿي، جڏهن ته سندس علمي سفر بصري، بغداد، مڪي، مصر، شام، خراسان ۽ ٻين مرڪزن تائين پکڙيل هو. سندس زندگيءَ بابت محفوظ تفصيل مان چوٿين صدي هجريءَ ۾ حديث جي عالمن جي سفر، استاد-شاگرد لاڳاپن ۽ مختلف علائقائي علمي مرڪزن وچ ۾ رابطن جو پڻ پتو پوي ٿو.<ref name="Ansab"/><ref name="Ikmal"/> سندس اهميت ان لحاظ کان پڻ آهي ته مشهور نيشاپوري محدث [[الحاكم النيسابوري]] کانئس حديث ٻڌي، جنهن سبب سندس نالو بعد جي علم الرجال، انساب ۽ سوانحي ادب ۾ محفوظ رهيو.<ref name="Ansab"/> == پڻ ڏسو == * [[ديبل]] * [[حديث]] * [[نيشاپور]] * [[الحاكم النيسابوري]] * [[سنڌ ۾ اسلام]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=السمعاني |first=عبد الكريم بن محمد |title=الأنساب |language=ar |chapter=الديبلي }} * {{cite book |last=ابن ماكولا |title=إكمال الكمال في رفع الارتياب عن المؤتلف والمختلف في الأسماء والكنى والأنساب |language=ar }} [[زمرو:سنڌي عالم]] [[زمرو:سنڌي محدث]] [[زمرو:ديبل جا ماڻهو]] [[زمرو:حديث جا عالم]] [[زمرو:10هين صدي جا مسلمان عالم]] [[زمرو:954ع جون فوتگيون]] [[زمرو:343ھ جون فوتگيون]] 2isxuip8qsw76oy4sfcf51umpi4iea1 417472 417471 2026-10-06T17:30:08Z Intisar Ali 8681 /* */ 417472 wikitext text/x-wiki {{Short description|چوٿين صدي هجريءَ جو ديبل سان تعلق رکندڙ محدث ۽ زاهد}} {{Infobox person | name = ابو العباس احمد بن عبدالله بن سعيد ديبلي | honorific_prefix = | native_name = أحمد بن عبد الله بن سعيد الديبلي | native_name_lang = ar | birth_date = | birth_place = | death_date = رجب 343هه (954ع) | death_place = [[نيشاپور]]، [[خراسان]] | resting_place = مقبرة الحيرة، نيشاپور | other_names = احمد بن عبدالله ديبلي | occupation = [[محدث]]، عالم، زاهد | era = چوٿين صدي هجري / ڏهين صدي عيسوي | known_for = [[حديث]] جي روايت ۽ علم جي طلب لاءِ سفر | religion = [[اسلام]] }} '''ابو العباس احمد بن عبدالله بن سعيد ديبلي''' ({{lang-ar|أبو العباس أحمد بن عبد الله بن سعيد الديبلي}}؛ وفات رجب 343هه/954ع) [[ديبل]] سان نسبت رکندڙ چوٿين صدي هجريءَ جو [[محدث]]، عالم، زاهد ۽ علم جي طلب ۾ سفر ڪندڙ شخص هو. وچئين دور جي رجالي ۽ انسابي ماخذن ۾ کيس علم حاصل ڪرڻ لاءِ مختلف علائقن ڏانهن سفر ڪندڙ ابتدائي عالمن مان شمار ڪيو ويو آهي. هو ڪجهه وقت [[نيشاپور]] ۾ رهيو، جتي حديث پڙهندو ۽ روايت ڪندو هو. سندس وفات پڻ نيشاپور ۾ رجب 343هه (954ع) ۾ ٿي ۽ کيس اتي حيره جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Ansab">{{cite book |last=السمعاني |first=عبد الكريم بن محمد |author-link=السمعاني |title=الأنساب |language=ar |chapter=الديبلي }}</ref><ref name="Ikmal">{{cite book |last=ابن ماكولا |author-link=ابن ماكولا |title=إكمال الكمال في رفع الارتياب عن المؤتلف والمختلف في الأسماء والكنى والأنساب |language=ar }}</ref> == نالو ۽ ديبلي نسبت == سندس پورو نالو '''احمد بن عبدالله بن سعيد''' ۽ ڪنيت '''ابو العباس''' هئي. عربي سوانحي ماخذن ۾ سندس نسبت '''الديبلي''' ڏني وئي آهي.<ref name="Ansab"/> ''ديبلي'' هڪ جغرافيائي نسبت آهي، جيڪا [[ديبل]] سان تعلق ظاهر ڪري ٿي. ديبل وچئين دور ۾ سنڌ جو هڪ اهم سامونڊي ۽ واپاري شهر هو. تنهنڪري قديم ماخذن ۾ ڪنهن شخص جي نالي سان ''الديبلي'' اچڻ جو مطلب سندس ديبل سان تعلق يا نسبت آهي، نه ڪنهن مخصوص مدرسي ۾ تعليم حاصل ڪرڻ سبب مليل لقب. سنڌيانا ۾ پڻ کيس ديبل سان تعلق رکندڙ عالم ۽ محقق طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Sindhiana">{{حوالو_ويب |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3%20%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF%20%D8%A8%D9%86%20%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87%20%D8%A8%D9%86%20%D8%B3%D8%B9%D9%8A%D8%AF%20%D8%AF%D9%8A%D8%A8%D9%84%D9%8A |title=ابوالعباس احمد بن عبدالله بن سعيد ديبلي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |language=sd |access-date=2024-06-10 }}</ref> == علم جي طلب لاءِ سفر == ابو العباس ديبليءَ جي زندگيءَ جو نمايان پهلو علم، خاص ڪري [[حديث]] جي حصول لاءِ ڪيل سفر هو. [[السمعاني]] کيس ''الغرباء الرحالة المتقدمين في طلب العلم'' مان شمار ڪري ٿو، يعني اهڙن اوائلي عالمن مان، جيڪي علم جي طلب ۾ پنهنجي وطن کان پري مختلف شهرن ۽ علائقن ڏانهن سفر ڪندا هئا.<ref name="Ansab"/> سندس علمي سفر جو دائرو وسيع هو. قديم ماخذن موجب هن [[بصرو|بصري]]، [[بغداد]]، [[مڪو|مڪي]]، [[مصر]]، [[دمشق]]، [[بيروت]]، حران، تستر، عسڪر مڪرم ۽ [[نيشاپور]] ۾ محدثن کان حديث ٻڌي.<ref name="Ikmal"/> == استاد == حديث جي طلب دوران ابو العباس ديبلي ڪيترن مشهور محدثن کان روايتون حاصل ڪيون. ماخذن ۾ سندس استادن مان هي نالا ملن ٿا:<ref name="Ansab"/><ref name="Ikmal"/> * [[بصرو|بصري]] ۾ '''ابو خليفه قاضي'''؛ * [[بغداد]] ۾ '''جعفر بن محمد فريابي'''؛ * [[مڪو|مڪي]] ۾ '''مفضل بن محمد جندي''' ۽ '''محمد بن ابراهيم ديبلي'''؛ * [[مصر]] ۾ '''علي بن عبدالرحمان''' ۽ '''محمد بن زبان'''؛ * [[دمشق]] ۾ '''ابوالحسن احمد بن عمير بن جوصا'''؛ * [[بيروت]] ۾ '''ابو عبدالرحمان مڪحول'''؛ * حران ۾ '''ابو عروبه حسين بن ابي معشر'''؛ * تستر ۾ '''احمد بن زهير تستري'''؛ * عسڪر مڪرم ۾ '''عبدان بن احمد حافظ'''؛ * [[نيشاپور]] ۾ '''ابوبڪر محمد بن اسحاق بن خزيمه'''. انهن مختلف شهرن ۾ سندس حديث ٻڌڻ مان معلوم ٿئي ٿو ته سندس علمي سرگرمي سنڌ يا خراسان تائين محدود نه هئي، پر ڏهين صدي عيسويءَ جي اسلامي دنيا جي ڪيترن اهم علمي مرڪزن تائين پکڙيل هئي. == نيشاپور ۾ رهائش == ابو العباس ديبلي آخرڪار [[نيشاپور]] ۾ اچي رهيو. قديم سوانحي ماخذن موجب هو مشهور محدث '''ابوبڪر محمد بن اسحاق بن خزيمه''' جي زماني ۾ نيشاپور ۾ رهندو هو ۽ '''حسن بن يعقوب حداد''' جي خانقاهه ۾ سندس لاءِ جاءِ مقرر ٿيل هئي.<ref name="Ansab"/><ref name="Ikmal"/> بعد ۾ هن نيشاپور جي اندروني شهر ۾ شادي ڪئي ۽ کيس اولاد پڻ ٿيو. ان باوجود خانقاهه ۾ سندس جاءِ قائم رهي. ماخذن موجب هو جامع مسجد ۾ نمازون ادا ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي خاندان وٽ ويندو هو.<ref name="Ikmal"/> == زهد ۽ شخصيت == قديم تذڪرن ۾ ابو العباس ديبليءَ کي رڳو محدث نه، پر زاهد ۽ عابد طور پڻ ياد ڪيو ويو آهي. السمعاني کيس '''زاهد، فقير ۽ عبادت گذار''' شخصيتن ۾ شمار ڪيو آهي.<ref name="Ansab"/> سندس سادي زندگيءَ بابت پڻ ڪجهه تفصيل محفوظ آهن. هو صوف جا ڪپڙا پائيندو هو ۽ ڪڏهن ڪڏهن اگهاڙن پيرن سان هلندو هو. اهي بيان سندس زاهدانه طرز زندگيءَ بابت قديم سوانحي روايت جو حصو آهن.<ref name="Ikmal"/> == حديث جي روايت == ابو العباس ديبلي مختلف علائقن جي محدثن کان حديثون حاصل ڪرڻ کان پوءِ پاڻ پڻ حديث روايت ڪندو هو. سندس کان حديث ٻڌندڙن ۾ سڀ کان اهم نالو مشهور محدث ۽ مؤرخ '''[[الحاكم النيسابوري|حاڪم ابو عبدالله نيشاپوري]]''' جو آهي.<ref name="Ansab"/> حاڪم نيشاپوري ئي سندس وفات بابت پڻ روايت نقل ڪئي، جنهن کي بعد ۾ السمعاني ۽ ٻين علم الانساب ۽ رجال جي مصنفن محفوظ ڪيو.<ref name="Ikmal"/> == وفات == ابو العباس احمد بن عبدالله بن سعيد ديبلي '''رجب 343هه''' ۾ [[نيشاپور]] ۾ وفات ڪئي. 343هه جو هي عرصو تقريباً '''954ع''' سان مطابقت رکي ٿو. سندس وفات جي خبر حاڪم ابو عبدالله نيشاپوريءَ کان منقول آهي.<ref name="Ansab"/><ref name="Ikmal"/> کيس نيشاپور جي '''مقبرة الحيرة'''، يعني حيره جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Ikmal"/> سندس ڄمڻ جي تاريخ ۽ ڄمڻ جي هنڌ بابت دستياب قديم ماخذن مان يقيني معلومات نه ٿي ملي. == تاريخي اهميت == ابو العباس ديبليءَ جي سوانح سنڌ ۽ اسلامي دنيا جي علمي لاڳاپن جو هڪ مثال آهي. سندس ''ديبلي'' نسبت کيس سنڌ جي قديم شهر [[ديبل]] سان ڳنڍي ٿي، جڏهن ته سندس علمي سفر بصري، بغداد، مڪي، مصر، شام، خراسان ۽ ٻين مرڪزن تائين پکڙيل هو. سندس زندگيءَ بابت محفوظ تفصيل مان چوٿين صدي هجريءَ ۾ حديث جي عالمن جي سفر، استاد-شاگرد لاڳاپن ۽ مختلف علائقائي علمي مرڪزن وچ ۾ رابطن جو پڻ پتو پوي ٿو.<ref name="Ansab"/><ref name="Ikmal"/> سندس اهميت ان لحاظ کان پڻ آهي ته مشهور نيشاپوري محدث [[الحاكم النيسابوري]] کانئس حديث ٻڌي، جنهن سبب سندس نالو بعد جي علم الرجال، انساب ۽ سوانحي ادب ۾ محفوظ رهيو.<ref name="Ansab"/> == پڻ ڏسو == * [[ديبل]] * [[حديث]] * [[نيشاپور]] * [[الحاكم النيسابوري]] * [[سنڌ ۾ اسلام]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=السمعاني |first=عبد الكريم بن محمد |title=الأنساب |language=ar |chapter=الديبلي }} * {{cite book |last=ابن ماكولا |title=إكمال الكمال في رفع الارتياب عن المؤتلف والمختلف في الأسماء والكنى والأنساب |language=ar }} [[زمرو:سنڌي عالم]] [[زمرو:سنڌي محدث]] [[زمرو:ديبل جا ماڻهو]] [[زمرو:حديث جا عالم]] [[زمرو:10هين صدي جا مسلمان عالم]] [[زمرو:954ع جون فوتگيون]] [[زمرو:343ھ جون فوتگيون]] r6yeoyg9qi8y1fos8omasuycfhvh6ff 0 18668 417466 98237 2026-10-06T16:50:40Z Intisar Ali 8681 417466 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي عالم، فارسي منشي ۽ مغل درٻار جو مير منشي}} {{Infobox person | name = ابوالفتح قابل خان ٺٽوي | honorific_prefix = منشي الممالڪ | honorific_suffix = | native_name = ابو الفتح قابل خان ٺٽوي | native_name_lang = fa | birth_name = ابوالفتح | birth_date = | birth_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]]، [[مغل سلطنت]] | death_date = مئي 1662ع | death_place = | nationality = | other_names = ابوالفتح ٺٽوي، قابل خان | occupation = منشي، فارسي نثر نويس، درٻاري عملدار | years_active = 17هين صدي | employer = [[مغل سلطنت]] | organization = | known_for = [[اورنگزيب عالمگير]] جو منشي ۽ منشي الممالڪ | notable_works = ''[[آداب عالمگيري]]'' | title = قابل خان، منشي الممالڪ | monarch = [[اورنگزيب عالمگير]] | father = عبدالجميل | relatives = محمد شريف (ڀاءُ)، محمد شفيع (ڀاءُ) | language = [[فارسي ٻولي|فارسي]] }} '''شيخ ابوالفتح قابل خان ٺٽوي''' (وفات مئي 1662ع)، جنهن کي '''ابوالفتح ٺٽوي''' ۽ '''قابل خان''' جي نالن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[ٺٽو|ٺٽي]] سان تعلق رکندڙ سنڌي عالم، فارسي نثر نويس، منشي ۽ [[مغل سلطنت]] جو اعليٰ درٻاري عملدار هو. هو مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] جو منشي رهيو ۽ اورنگزيب جي تخت نشينيءَ کان پوءِ کيس '''قابل خان''' جو خطاب ۽ '''منشي الممالڪ''' (مير منشي) جو اعليٰ عهدو مليو. سندس سڀ کان اهم علمي ۽ تاريخي يادگار ''[[آداب عالمگيري]]'' آهي، جنهن ۾ اورنگزيب جي شهزادگيءَ واري دور جا سرڪاري ۽ نجي خط محفوظ آهن.<ref name="Sarkar">{{cite book |last=Sarkar |first=Jadunath |author-link=Jadunath Sarkar |title=History of Aurangzib: Based on Original Sources |volume=1 |chapter=Chapter VI |url=https://en.wikisource.org/wiki/History_of_Aurangzib/Volume_1/Chapter_6 |language=en |access-date=6 October 2026 }}</ref><ref name="BL4067">{{cite web |title=IO Islamic 4067: Adab-i 'Alamgiri |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004341880 |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |publisher=British Library |language=en |access-date=6 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == ابوالفتح جو تعلق [[ٺٽو|ٺٽي]] جي هڪ علمي خاندان سان هو. سنڌي ماخذن موجب سندس والد جو نالو '''عبدالجميل''' هو ۽ ابوالفتح سندس وڏو پٽ هو. سندس ڀائرن مان محمد شريف ۽ محمد شفيع پڻ علم، فضل ۽ فارسي انشاءَ سان وابسته هئا.<ref name="SindhSalamat">{{cite web |title=علمي خزانو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/867/read |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي روايتن موجب ابوالفتح شروعاتي زندگيءَ ۾ مالي طور آسودو نه هو، پر لکپڙهه، حساب ڪتاب ۽ فارسي انشاءَ ۾ مهارت رکندو هو. هو [[لاهري بندر]] جي انتظامي عملي ۾ منشي طور ڪم ڪندو هو. ان وقت لاهري بندر ٺٽي جي سامونڊي واپار جو اهم مرڪز هو.<ref name="SindhSalamat"/> == اورنگزيب جي ملازمت == [[شاهجهان]] جي دور ۾ جڏهن شهزادو اورنگزيب مغل سلطنت جي مختلف صوبن جي انتظام سان لاڳاپيل هو، تڏهن سنڌ پڻ سندس انتظامي ۽ جاگيري مفادن ۾ شامل ٿي. مؤرخ [[جادوناٿ سرڪار]] موجب نومبر 1649ع ۾ ٺٽي يا سنڌ جو صوبو اورنگزيب جي وائسراءِ واري انتظام سان شامل ڪيو ويو ۽ [[بکر]] ۽ [[سيوهڻ]] جا علائقا کيس جاگير طور ڏنا ويا.<ref name="Sarkar"/> سنڌي روايت موجب جڏهن اورنگزيب [[ملتان]] ۾ هو، تڏهن لاهري بندر جي حساب ڪتاب جي جاچ لاءِ اتان جي عملدارن ۽ منشين کي گهرايو ويو. ابوالفتح پڻ منشين سان گڏ ملتان پهتو. حساب ڪتاب جي جاچ دوران سندس قابليت اورنگزيب جي ڌيان ۾ آئي. ابوالفتح پنهنجي مالي حالت بابت درخواست پڻ پيش ڪئي، جنهن کان پوءِ کيس اورنگزيب جي مستقل منشين ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="SindhSalamat"/> جادوناٿ سرڪار پڻ تصديق ڪري ٿو ته اورنگزيب پنهنجي شهزادگيءَ واري دور ۾ شيخ ابوالفتح کي پنهنجي خدمت ۾ هڪ ماهر ۽ روانيءَ سان لکندڙ منشي طور مقرر ڪيو. ابوالفتح پوءِ ڪيترن سالن تائين اورنگزيب لاءِ سرڪاري مراسلا ۽ خط تيار ڪندو رهيو.<ref name="Sarkar"/> == قابل خان ۽ منشي الممالڪ == 1658ع ۾ اورنگزيب جي مغل تخت تي ويهڻ کان پوءِ ابوالفتح کي '''قابل خان''' جو خطاب ڏنو ويو ۽ کيس '''منشي الممالڪ''' جي اعليٰ عهدي تي مقرر ڪيو ويو. منشي الممالڪ مغل درٻار ۾ شاهي مراسلات، سرڪاري لکپڙهه ۽ فرمانن جي تياريءَ سان لاڳاپيل اهم عهدو هو.<ref name="Sarkar"/> برٽش لائبريريءَ جي مخطوطن واري فهرست ۾ پڻ سندس نالو '''Abū al-Fatḥ Qābil Khān Thathaʾī''' (ابو الفتح قابل خان تهتهئي) لکيل آهي، جنهن مان سندس ٺٽي سان نسبت جي پڻ تصديق ٿئي ٿي.<ref name="BL4067"/> == آداب عالمگيري == ابوالفتح قابل خان جي شهرت جو سڀ کان اهم سبب فارسي خطن جو مجموعو '''''آداب عالمگيري''''' (''Ādāb-i ʿĀlamgīrī'') آهي. هي مجموعو اورنگزيب جي شهزادگيءَ ۽ اقتدار حاصل ڪرڻ جي شروعاتي دور بابت اهم اول درجي جي تاريخي ماخذن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Sarkar"/> ابوالفتح اورنگزيب جي نالي سان شهنشاهه [[شاهجهان]]، شهزادن، وزيرن، فوجي عملدارن ۽ ٻين شخصيتن ڏانهن موڪليل خطن جون نقلون محفوظ ڪندو رهيو. انهن سان گڏ ڪجهه خط اهڙا به آهن، جيڪي ابوالفتح پنهنجي نالي يا پنهنجي آقا جي حڪم سان لکيا هئا.<ref name="Sarkar"/> هڪ جديد تحقيقي مطالعي موجب ''آداب عالمگيري'' ۾ 628 کن خط شامل آهن، جن جو وڏو حصو 1649ع کان 1659ع تائين اورنگزيب جي نالي سان شاهجهان ۽ ٻين شخصيتن ڏانهن لکيو ويو. انهن خطن مان اورنگزيب جي سياسي سرگرمين، دکن جي انتظام، [[بيجاپور سلطنت|بيجاپور]] ۽ [[گولڪنڊا سلطنت|گولڪنڊا]] سان لاڳاپن، [[مغل جانشينيءَ جي جنگ (1658–1659)|مغل جانشينيءَ جي جنگ]] ۽ شاهجهان سان سندس لاڳاپن بابت اهم معلومات ملي ٿي.<ref name="Lodh">{{cite journal |last=Lodh |first=Sayan |title=Aurangzeb and The Decline of the Mughals |journal=ALTRALANG Journal |volume=1 |issue=2 |year=2019 |pages=136–137 |url=https://asjp.cerist.dz/en/downArticle/597/1/2/113911 |language=en |access-date=6 October 2026 }}</ref> برٽش لائبريريءَ ۾ محفوظ ''آداب عالمگيري'' جي هڪ مخطوطي کي ابوالفتح قابل خان ٺٽوي سان منسوب ڪيو ويو آهي. لائبريريءَ جي فهرست موجب هي مواد اورنگزيب جي شهزادگيءَ واري دور جي سرڪاري حڪمن ۽ خطن جو مجموعو آهي، جنهن کي قابل خان فارسي '''انشاءَ'''، يعني خط نويسي ۽ نثر نويسيءَ جي سکيا لاءِ ''دستور العمل'' جي صورت ۾ مرتب ڪيو. ان نسخي جي مهاڳ ۾ مواد کي موضوع ۽ دستاويزن جي قسمن موجب نون مقالن ۾ ورهائڻ جو ذڪر پڻ موجود آهي.<ref name="BL4067"/> برٽش لائبريريءَ ۾ ''آداب عالمگيري'' جو هڪ ٻيو مخطوطو پڻ محفوظ آهي، جنهن کي '''قابل خان ابوالفتح''' سان منسوب ڪيو ويو آهي ۽ ان ۾ اورنگزيب جي نالي سان لکيل خط شامل آهن.<ref name="BL4699">{{cite web |title=IO Islamic 4699: Ādāb-i ʻĀlamgīrī |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004342103 |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |publisher=British Library |language=en |access-date=6 October 2026 }}</ref> == تاريخي اهميت == ''آداب عالمگيري'' رڳو ادبي انشاءَ جو نمونو نه، پر سترهين صديءَ جي مغل سياسي ۽ انتظامي تاريخ جو اهم بنيادي ماخذ پڻ آهي. انهن خطن مان اورنگزيب جي قنڌار مهمن، دکن ۾ مالي ۽ انتظامي مسئلن، بيجاپور ۽ گولڪنڊا سان مغل سفارتڪاري، جانشينيءَ جي جنگ ۽ شاهجهان سان اورنگزيب جي رابطن بابت سڌي معلومات ملي ٿي.<ref name="Sarkar"/> بعد جي مؤرخن پڻ هن مجموعي کي مغل تاريخ جي تحقيق لاءِ استعمال ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ ''آداب عالمگيري'' جا حوالا اورنگزيب جي سياسي منصوبن ۽ مغل رياست جي جوڙجڪ جي مطالعي ۾ پڻ ڏنا ويا آهن.<ref name="Subrahmanyam">{{cite journal |last=Subrahmanyam |first=Sanjay |author-link=Sanjay Subrahmanyam |title=The Mughal state—Structure or process? Reflections on recent western historiography |journal=The Indian Economic & Social History Review |volume=29 |issue=3 |year=1992 |doi=10.1177/001946469202900302 |language=en }}</ref> ''آداب عالمگيري'' جو تنقيدي ڇاپو ٻن جلدن ۾ عبدالغفور چوڌريءَ جي تصحيح ۽ تدوين سان [[لاهور]] مان 1971ع ۾ پاڪستان ريسرچ سوسائٽي/اداره تحقيقات پاڪستان، پنجاب يونيورسٽيءَ پاران شايع ٿيو.<ref name="WorldCat">{{cite web |title=Adab-i Alamgiri, masudat Munshi ul Mumalik Shaikh Abul Fatah Qabil Khan |url=https://search.worldcat.org/title/222134022 |website=WorldCat |publisher=OCLC |language=en |access-date=6 October 2026 }}</ref> == فارسي انشاءَ == قابل خان پنهنجي دور جي فارسي انشاءَ نويسن مان هڪ اهم نالو هو. سندس لکيل شاهي مراسلا فارسي درٻاري نثر، انتظامي اصطلاحن ۽ خط نويسيءَ جي روايت جا مثال آهن. سندس خطن جون نقلون بعد ۾ انشاءَ جي سکيا ۽ مشق لاءِ پڻ استعمال ٿينديون رهيون؛ برٽش لائبريريءَ ۾ موجود مخطوطي جي فهرست پڻ ''آداب عالمگيري'' کي انشاءَ ۽ نثر نويسيءَ جي سکيا لاءِ ترتيب ڏنل ''دستور العمل'' قرار ڏئي ٿي.<ref name="BL4067"/> 1971ع ۾ ڇپيل ''آداب عالمگيري'' جي ببليوگرافڪ رڪارڊ ۾ پڻ ڪتاب جو تعلق '''مسودات منشي الممالڪ شيخ ابوالفتح قابل خان''' سان ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="CiNii">{{cite web |title=آداب عالمگیری : مسودات منشی الممالک شیخ ابو الفتح قابل خان |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA72221585 |website=CiNii Books |language=ja |access-date=6 October 2026 }}</ref> == آخري زندگي ۽ وفات == قابل خان جي آخري زندگيءَ بابت پراڻن سنڌي ماخذن ۽ جديد تاريخي تحقيق ۾ ڪجهه اختلاف ملي ٿو. ڪجهه سنڌي روايتن ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته هو آخر عمر ۾ بادشاهه جي ناراضگيءَ هيٺ آيو ۽ ملازمت کان الڳ ٿيو، پر [[جادوناٿ سرڪار]] ''آداب عالمگيري'' جي شاهديءَ جي بنياد تي لکي ٿو ته ابوالفتح نظر جي ڪمزوريءَ سبب پنهنجو ڪم جاري رکڻ جي قابل نه رهيو ۽ آخرڪار خدمت تان رٽائر ٿيو.<ref name="Sarkar"/> سرڪار جي ''History of Aurangzib'' ۾ ڏنل ببليوگرافڪ تفصيل موجب قابل خان '''جون 1659ع''' ۾ سرڪاري خدمت تان رٽائر ٿيو ۽ '''مئي 1662ع''' ۾ وفات ڪيائين.<ref name="SarkarDeath">{{cite book |last=Sarkar |first=Jadunath |author-link=Jadunath Sarkar |title=History of Aurangzib: Based on Original Sources |volume=2 |language=en |quote=Abul Fath, afterwards created Imperial Munshi and entitled Qabil Khan, who retired from service in June 1659 and died in May 1662. }}</ref> == ورثو == ابوالفتح قابل خان ٺٽوي جي اهميت ٻن رخن کان نمايان آهي: هڪ طرف هو سنڌ مان نڪري مغل سلطنت جي مرڪزي انتظام ۾ منشي الممالڪ جي عهدي تائين پهتل فارسي دان هو، ۽ ٻئي طرف سندس محفوظ ڪيل ۽ مرتب ڪيل خط اورنگزيب جي شروعاتي سياسي زندگيءَ بابت اهم تاريخي ماخذ بڻيا. ''آداب عالمگيري'' جا مخطوطا اڄ به برٽش لائبريري سميت مختلف علمي ذخيريگاهن ۾ محفوظ آهن، جڏهن ته ان جو ٻن جلدن وارو ڇاپو 1971ع ۾ لاهور مان شايع ٿيو.<ref name="BL4067"/><ref name="WorldCat"/> == پڻ ڏسو == * [[اورنگزيب عالمگير]] * [[ٺٽو]] * [[لاهري بندر]] * [[مغل سلطنت]] * [[فارسي ادب]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Qabil Khan |first=Abu al-Fath |title=آداب عالمگيري |editor-last=Chaudhury |editor-first=Abdul Ghaffur |volume=1–2 |publisher=اداره تحقيقات پاڪستان، پنجاب يونيورسٽي |location=لاهور |year=1971 |language=fa }} * {{cite book |last=Sarkar |first=Jadunath |author-link=Jadunath Sarkar |title=History of Aurangzib: Based on Original Sources |volume=1 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004341880 برٽش لائبريريءَ ۾ ''آداب عالمگيري'' جو مخطوطو] [[زمرو:سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:ٺٽي جا ماڻهو]] [[زمرو:1662ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:مغل سلطنت جا ماڻهو]] [[زمرو:فارسي ٻولي جا ليکڪ]] [[زمرو:سنڌي ليکڪ]] [[زمرو:مغل درٻار]] nddfykyksliypk58pzvke5w07erylui 417467 417466 2026-10-06T16:51:24Z Intisar Ali 8681 /* */ 417467 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي عالم، فارسي منشي ۽ مغل درٻار جو مير منشي}} {{Infobox person | name = '''ابوالفتح قابل خان ٺٽوي''' | honorific_prefix = '''منشي الممالڪ''' | honorific_suffix = | native_name = ابو الفتح قابل خان ٺٽوي | native_name_lang = fa | birth_name = ابوالفتح | birth_date = | birth_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]]، [[مغل سلطنت]] | death_date = مئي 1662ع | death_place = | nationality = | other_names = ابوالفتح ٺٽوي، قابل خان | occupation = منشي، فارسي نثر نويس، درٻاري عملدار | years_active = 17هين صدي | employer = [[مغل سلطنت]] | organization = | known_for = [[اورنگزيب عالمگير]] جو منشي ۽ منشي الممالڪ | notable_works = ''[[آداب عالمگيري]]'' | title = قابل خان، منشي الممالڪ | monarch = [[اورنگزيب عالمگير]] | father = عبدالجميل | relatives = محمد شريف (ڀاءُ)، محمد شفيع (ڀاءُ) | language = [[فارسي ٻولي|فارسي]] }} '''شيخ ابوالفتح قابل خان ٺٽوي''' (وفات مئي 1662ع)، جنهن کي '''ابوالفتح ٺٽوي''' ۽ '''قابل خان''' جي نالن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[ٺٽو|ٺٽي]] سان تعلق رکندڙ سنڌي عالم، فارسي نثر نويس، منشي ۽ [[مغل سلطنت]] جو اعليٰ درٻاري عملدار هو. هو مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] جو منشي رهيو ۽ اورنگزيب جي تخت نشينيءَ کان پوءِ کيس '''قابل خان''' جو خطاب ۽ '''منشي الممالڪ''' (مير منشي) جو اعليٰ عهدو مليو. سندس سڀ کان اهم علمي ۽ تاريخي يادگار ''[[آداب عالمگيري]]'' آهي، جنهن ۾ اورنگزيب جي شهزادگيءَ واري دور جا سرڪاري ۽ نجي خط محفوظ آهن.<ref name="Sarkar">{{cite book |last=Sarkar |first=Jadunath |author-link=Jadunath Sarkar |title=History of Aurangzib: Based on Original Sources |volume=1 |chapter=Chapter VI |url=https://en.wikisource.org/wiki/History_of_Aurangzib/Volume_1/Chapter_6 |language=en |access-date=6 October 2026 }}</ref><ref name="BL4067">{{cite web |title=IO Islamic 4067: Adab-i 'Alamgiri |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004341880 |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |publisher=British Library |language=en |access-date=6 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == ابوالفتح جو تعلق [[ٺٽو|ٺٽي]] جي هڪ علمي خاندان سان هو. سنڌي ماخذن موجب سندس والد جو نالو '''عبدالجميل''' هو ۽ ابوالفتح سندس وڏو پٽ هو. سندس ڀائرن مان محمد شريف ۽ محمد شفيع پڻ علم، فضل ۽ فارسي انشاءَ سان وابسته هئا.<ref name="SindhSalamat">{{cite web |title=علمي خزانو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/867/read |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي روايتن موجب ابوالفتح شروعاتي زندگيءَ ۾ مالي طور آسودو نه هو، پر لکپڙهه، حساب ڪتاب ۽ فارسي انشاءَ ۾ مهارت رکندو هو. هو [[لاهري بندر]] جي انتظامي عملي ۾ منشي طور ڪم ڪندو هو. ان وقت لاهري بندر ٺٽي جي سامونڊي واپار جو اهم مرڪز هو.<ref name="SindhSalamat"/> == اورنگزيب جي ملازمت == [[شاهجهان]] جي دور ۾ جڏهن شهزادو اورنگزيب مغل سلطنت جي مختلف صوبن جي انتظام سان لاڳاپيل هو، تڏهن سنڌ پڻ سندس انتظامي ۽ جاگيري مفادن ۾ شامل ٿي. مؤرخ [[جادوناٿ سرڪار]] موجب نومبر 1649ع ۾ ٺٽي يا سنڌ جو صوبو اورنگزيب جي وائسراءِ واري انتظام سان شامل ڪيو ويو ۽ [[بکر]] ۽ [[سيوهڻ]] جا علائقا کيس جاگير طور ڏنا ويا.<ref name="Sarkar"/> سنڌي روايت موجب جڏهن اورنگزيب [[ملتان]] ۾ هو، تڏهن لاهري بندر جي حساب ڪتاب جي جاچ لاءِ اتان جي عملدارن ۽ منشين کي گهرايو ويو. ابوالفتح پڻ منشين سان گڏ ملتان پهتو. حساب ڪتاب جي جاچ دوران سندس قابليت اورنگزيب جي ڌيان ۾ آئي. ابوالفتح پنهنجي مالي حالت بابت درخواست پڻ پيش ڪئي، جنهن کان پوءِ کيس اورنگزيب جي مستقل منشين ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="SindhSalamat"/> جادوناٿ سرڪار پڻ تصديق ڪري ٿو ته اورنگزيب پنهنجي شهزادگيءَ واري دور ۾ شيخ ابوالفتح کي پنهنجي خدمت ۾ هڪ ماهر ۽ روانيءَ سان لکندڙ منشي طور مقرر ڪيو. ابوالفتح پوءِ ڪيترن سالن تائين اورنگزيب لاءِ سرڪاري مراسلا ۽ خط تيار ڪندو رهيو.<ref name="Sarkar"/> == قابل خان ۽ منشي الممالڪ == 1658ع ۾ اورنگزيب جي مغل تخت تي ويهڻ کان پوءِ ابوالفتح کي '''قابل خان''' جو خطاب ڏنو ويو ۽ کيس '''منشي الممالڪ''' جي اعليٰ عهدي تي مقرر ڪيو ويو. منشي الممالڪ مغل درٻار ۾ شاهي مراسلات، سرڪاري لکپڙهه ۽ فرمانن جي تياريءَ سان لاڳاپيل اهم عهدو هو.<ref name="Sarkar"/> برٽش لائبريريءَ جي مخطوطن واري فهرست ۾ پڻ سندس نالو '''Abū al-Fatḥ Qābil Khān Thathaʾī''' (ابو الفتح قابل خان تهتهئي) لکيل آهي، جنهن مان سندس ٺٽي سان نسبت جي پڻ تصديق ٿئي ٿي.<ref name="BL4067"/> == آداب عالمگيري == ابوالفتح قابل خان جي شهرت جو سڀ کان اهم سبب فارسي خطن جو مجموعو '''''آداب عالمگيري''''' (''Ādāb-i ʿĀlamgīrī'') آهي. هي مجموعو اورنگزيب جي شهزادگيءَ ۽ اقتدار حاصل ڪرڻ جي شروعاتي دور بابت اهم اول درجي جي تاريخي ماخذن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Sarkar"/> ابوالفتح اورنگزيب جي نالي سان شهنشاهه [[شاهجهان]]، شهزادن، وزيرن، فوجي عملدارن ۽ ٻين شخصيتن ڏانهن موڪليل خطن جون نقلون محفوظ ڪندو رهيو. انهن سان گڏ ڪجهه خط اهڙا به آهن، جيڪي ابوالفتح پنهنجي نالي يا پنهنجي آقا جي حڪم سان لکيا هئا.<ref name="Sarkar"/> هڪ جديد تحقيقي مطالعي موجب ''آداب عالمگيري'' ۾ 628 کن خط شامل آهن، جن جو وڏو حصو 1649ع کان 1659ع تائين اورنگزيب جي نالي سان شاهجهان ۽ ٻين شخصيتن ڏانهن لکيو ويو. انهن خطن مان اورنگزيب جي سياسي سرگرمين، دکن جي انتظام، [[بيجاپور سلطنت|بيجاپور]] ۽ [[گولڪنڊا سلطنت|گولڪنڊا]] سان لاڳاپن، [[مغل جانشينيءَ جي جنگ (1658–1659)|مغل جانشينيءَ جي جنگ]] ۽ شاهجهان سان سندس لاڳاپن بابت اهم معلومات ملي ٿي.<ref name="Lodh">{{cite journal |last=Lodh |first=Sayan |title=Aurangzeb and The Decline of the Mughals |journal=ALTRALANG Journal |volume=1 |issue=2 |year=2019 |pages=136–137 |url=https://asjp.cerist.dz/en/downArticle/597/1/2/113911 |language=en |access-date=6 October 2026 }}</ref> برٽش لائبريريءَ ۾ محفوظ ''آداب عالمگيري'' جي هڪ مخطوطي کي ابوالفتح قابل خان ٺٽوي سان منسوب ڪيو ويو آهي. لائبريريءَ جي فهرست موجب هي مواد اورنگزيب جي شهزادگيءَ واري دور جي سرڪاري حڪمن ۽ خطن جو مجموعو آهي، جنهن کي قابل خان فارسي '''انشاءَ'''، يعني خط نويسي ۽ نثر نويسيءَ جي سکيا لاءِ ''دستور العمل'' جي صورت ۾ مرتب ڪيو. ان نسخي جي مهاڳ ۾ مواد کي موضوع ۽ دستاويزن جي قسمن موجب نون مقالن ۾ ورهائڻ جو ذڪر پڻ موجود آهي.<ref name="BL4067"/> برٽش لائبريريءَ ۾ ''آداب عالمگيري'' جو هڪ ٻيو مخطوطو پڻ محفوظ آهي، جنهن کي '''قابل خان ابوالفتح''' سان منسوب ڪيو ويو آهي ۽ ان ۾ اورنگزيب جي نالي سان لکيل خط شامل آهن.<ref name="BL4699">{{cite web |title=IO Islamic 4699: Ādāb-i ʻĀlamgīrī |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004342103 |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |publisher=British Library |language=en |access-date=6 October 2026 }}</ref> == تاريخي اهميت == ''آداب عالمگيري'' رڳو ادبي انشاءَ جو نمونو نه، پر سترهين صديءَ جي مغل سياسي ۽ انتظامي تاريخ جو اهم بنيادي ماخذ پڻ آهي. انهن خطن مان اورنگزيب جي قنڌار مهمن، دکن ۾ مالي ۽ انتظامي مسئلن، بيجاپور ۽ گولڪنڊا سان مغل سفارتڪاري، جانشينيءَ جي جنگ ۽ شاهجهان سان اورنگزيب جي رابطن بابت سڌي معلومات ملي ٿي.<ref name="Sarkar"/> بعد جي مؤرخن پڻ هن مجموعي کي مغل تاريخ جي تحقيق لاءِ استعمال ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ ''آداب عالمگيري'' جا حوالا اورنگزيب جي سياسي منصوبن ۽ مغل رياست جي جوڙجڪ جي مطالعي ۾ پڻ ڏنا ويا آهن.<ref name="Subrahmanyam">{{cite journal |last=Subrahmanyam |first=Sanjay |author-link=Sanjay Subrahmanyam |title=The Mughal state—Structure or process? Reflections on recent western historiography |journal=The Indian Economic & Social History Review |volume=29 |issue=3 |year=1992 |doi=10.1177/001946469202900302 |language=en }}</ref> ''آداب عالمگيري'' جو تنقيدي ڇاپو ٻن جلدن ۾ عبدالغفور چوڌريءَ جي تصحيح ۽ تدوين سان [[لاهور]] مان 1971ع ۾ پاڪستان ريسرچ سوسائٽي/اداره تحقيقات پاڪستان، پنجاب يونيورسٽيءَ پاران شايع ٿيو.<ref name="WorldCat">{{cite web |title=Adab-i Alamgiri, masudat Munshi ul Mumalik Shaikh Abul Fatah Qabil Khan |url=https://search.worldcat.org/title/222134022 |website=WorldCat |publisher=OCLC |language=en |access-date=6 October 2026 }}</ref> == فارسي انشاءَ == قابل خان پنهنجي دور جي فارسي انشاءَ نويسن مان هڪ اهم نالو هو. سندس لکيل شاهي مراسلا فارسي درٻاري نثر، انتظامي اصطلاحن ۽ خط نويسيءَ جي روايت جا مثال آهن. سندس خطن جون نقلون بعد ۾ انشاءَ جي سکيا ۽ مشق لاءِ پڻ استعمال ٿينديون رهيون؛ برٽش لائبريريءَ ۾ موجود مخطوطي جي فهرست پڻ ''آداب عالمگيري'' کي انشاءَ ۽ نثر نويسيءَ جي سکيا لاءِ ترتيب ڏنل ''دستور العمل'' قرار ڏئي ٿي.<ref name="BL4067"/> 1971ع ۾ ڇپيل ''آداب عالمگيري'' جي ببليوگرافڪ رڪارڊ ۾ پڻ ڪتاب جو تعلق '''مسودات منشي الممالڪ شيخ ابوالفتح قابل خان''' سان ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="CiNii">{{cite web |title=آداب عالمگیری : مسودات منشی الممالک شیخ ابو الفتح قابل خان |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA72221585 |website=CiNii Books |language=ja |access-date=6 October 2026 }}</ref> == آخري زندگي ۽ وفات == قابل خان جي آخري زندگيءَ بابت پراڻن سنڌي ماخذن ۽ جديد تاريخي تحقيق ۾ ڪجهه اختلاف ملي ٿو. ڪجهه سنڌي روايتن ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته هو آخر عمر ۾ بادشاهه جي ناراضگيءَ هيٺ آيو ۽ ملازمت کان الڳ ٿيو، پر [[جادوناٿ سرڪار]] ''آداب عالمگيري'' جي شاهديءَ جي بنياد تي لکي ٿو ته ابوالفتح نظر جي ڪمزوريءَ سبب پنهنجو ڪم جاري رکڻ جي قابل نه رهيو ۽ آخرڪار خدمت تان رٽائر ٿيو.<ref name="Sarkar"/> سرڪار جي ''History of Aurangzib'' ۾ ڏنل ببليوگرافڪ تفصيل موجب قابل خان '''جون 1659ع''' ۾ سرڪاري خدمت تان رٽائر ٿيو ۽ '''مئي 1662ع''' ۾ وفات ڪيائين.<ref name="SarkarDeath">{{cite book |last=Sarkar |first=Jadunath |author-link=Jadunath Sarkar |title=History of Aurangzib: Based on Original Sources |volume=2 |language=en |quote=Abul Fath, afterwards created Imperial Munshi and entitled Qabil Khan, who retired from service in June 1659 and died in May 1662. }}</ref> == ورثو == ابوالفتح قابل خان ٺٽوي جي اهميت ٻن رخن کان نمايان آهي: هڪ طرف هو سنڌ مان نڪري مغل سلطنت جي مرڪزي انتظام ۾ منشي الممالڪ جي عهدي تائين پهتل فارسي دان هو، ۽ ٻئي طرف سندس محفوظ ڪيل ۽ مرتب ڪيل خط اورنگزيب جي شروعاتي سياسي زندگيءَ بابت اهم تاريخي ماخذ بڻيا. ''آداب عالمگيري'' جا مخطوطا اڄ به برٽش لائبريري سميت مختلف علمي ذخيريگاهن ۾ محفوظ آهن، جڏهن ته ان جو ٻن جلدن وارو ڇاپو 1971ع ۾ لاهور مان شايع ٿيو.<ref name="BL4067"/><ref name="WorldCat"/> == پڻ ڏسو == * [[اورنگزيب عالمگير]] * [[ٺٽو]] * [[لاهري بندر]] * [[مغل سلطنت]] * [[فارسي ادب]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Qabil Khan |first=Abu al-Fath |title=آداب عالمگيري |editor-last=Chaudhury |editor-first=Abdul Ghaffur |volume=1–2 |publisher=اداره تحقيقات پاڪستان، پنجاب يونيورسٽي |location=لاهور |year=1971 |language=fa }} * {{cite book |last=Sarkar |first=Jadunath |author-link=Jadunath Sarkar |title=History of Aurangzib: Based on Original Sources |volume=1 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004341880 برٽش لائبريريءَ ۾ ''آداب عالمگيري'' جو مخطوطو] [[زمرو:سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:ٺٽي جا ماڻهو]] [[زمرو:1662ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:مغل سلطنت جا ماڻهو]] [[زمرو:فارسي ٻولي جا ليکڪ]] [[زمرو:سنڌي ليکڪ]] [[زمرو:مغل درٻار]] ns11by1hcrb0rpssfjzceym6biak6vf 417470 417467 2026-10-06T17:14:54Z Intisar Ali 8681 /* */ 417470 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي عالم، فارسي منشي ۽ مغل درٻار جو مير منشي}} {{Infobox person | name = '''ابوالفتح قابل خان ٺٽوي''' | honorific_prefix = | honorific_suffix = | native_name = ابو الفتح قابل خان ٺٽوي | native_name_lang = fa | birth_name = ابوالفتح | birth_date = | birth_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]]، [[مغل سلطنت]] | death_date = مئي 1662ع | death_place = | nationality = | other_names = ابوالفتح ٺٽوي، قابل خان | occupation = منشي، فارسي نثر نويس، درٻاري عملدار | years_active = 17هين صدي | employer = [[مغل سلطنت]] | organization = | known_for = [[اورنگزيب عالمگير]] جو منشي ۽ منشي الممالڪ | notable_works = ''[[آداب عالمگيري]]'' | title = قابل خان، منشي الممالڪ | monarch = [[اورنگزيب عالمگير]] | father = عبدالجميل | relatives = محمد شريف (ڀاءُ)، محمد شفيع (ڀاءُ) | language = [[فارسي ٻولي|فارسي]] }} '''شيخ ابوالفتح قابل خان ٺٽوي''' (وفات مئي 1662ع)، جنهن کي '''ابوالفتح ٺٽوي''' ۽ '''قابل خان''' جي نالن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[ٺٽو|ٺٽي]] سان تعلق رکندڙ سنڌي عالم، فارسي نثر نويس، منشي ۽ [[مغل سلطنت]] جو اعليٰ درٻاري عملدار هو. هو مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] جو منشي رهيو ۽ اورنگزيب جي تخت نشينيءَ کان پوءِ کيس '''قابل خان''' جو خطاب ۽ '''منشي الممالڪ''' (مير منشي) جو اعليٰ عهدو مليو. سندس سڀ کان اهم علمي ۽ تاريخي يادگار ''[[آداب عالمگيري]]'' آهي، جنهن ۾ اورنگزيب جي شهزادگيءَ واري دور جا سرڪاري ۽ نجي خط محفوظ آهن.<ref name="Sarkar">{{cite book |last=Sarkar |first=Jadunath |author-link=Jadunath Sarkar |title=History of Aurangzib: Based on Original Sources |volume=1 |chapter=Chapter VI |url=https://en.wikisource.org/wiki/History_of_Aurangzib/Volume_1/Chapter_6 |language=en |access-date=6 October 2026 }}</ref><ref name="BL4067">{{cite web |title=IO Islamic 4067: Adab-i 'Alamgiri |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004341880 |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |publisher=British Library |language=en |access-date=6 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == ابوالفتح جو تعلق [[ٺٽو|ٺٽي]] جي هڪ علمي خاندان سان هو. سنڌي ماخذن موجب سندس والد جو نالو '''عبدالجميل''' هو ۽ ابوالفتح سندس وڏو پٽ هو. سندس ڀائرن مان محمد شريف ۽ محمد شفيع پڻ علم، فضل ۽ فارسي انشاءَ سان وابسته هئا.<ref name="SindhSalamat">{{cite web |title=علمي خزانو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/867/read |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=6 October 2026 }}</ref> سنڌي روايتن موجب ابوالفتح شروعاتي زندگيءَ ۾ مالي طور آسودو نه هو، پر لکپڙهه، حساب ڪتاب ۽ فارسي انشاءَ ۾ مهارت رکندو هو. هو [[لاهري بندر]] جي انتظامي عملي ۾ منشي طور ڪم ڪندو هو. ان وقت لاهري بندر ٺٽي جي سامونڊي واپار جو اهم مرڪز هو.<ref name="SindhSalamat"/> == اورنگزيب جي ملازمت == [[شاهجهان]] جي دور ۾ جڏهن شهزادو اورنگزيب مغل سلطنت جي مختلف صوبن جي انتظام سان لاڳاپيل هو، تڏهن سنڌ پڻ سندس انتظامي ۽ جاگيري مفادن ۾ شامل ٿي. مؤرخ [[جادوناٿ سرڪار]] موجب نومبر 1649ع ۾ ٺٽي يا سنڌ جو صوبو اورنگزيب جي وائسراءِ واري انتظام سان شامل ڪيو ويو ۽ [[بکر]] ۽ [[سيوهڻ]] جا علائقا کيس جاگير طور ڏنا ويا.<ref name="Sarkar"/> سنڌي روايت موجب جڏهن اورنگزيب [[ملتان]] ۾ هو، تڏهن لاهري بندر جي حساب ڪتاب جي جاچ لاءِ اتان جي عملدارن ۽ منشين کي گهرايو ويو. ابوالفتح پڻ منشين سان گڏ ملتان پهتو. حساب ڪتاب جي جاچ دوران سندس قابليت اورنگزيب جي ڌيان ۾ آئي. ابوالفتح پنهنجي مالي حالت بابت درخواست پڻ پيش ڪئي، جنهن کان پوءِ کيس اورنگزيب جي مستقل منشين ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="SindhSalamat"/> جادوناٿ سرڪار پڻ تصديق ڪري ٿو ته اورنگزيب پنهنجي شهزادگيءَ واري دور ۾ شيخ ابوالفتح کي پنهنجي خدمت ۾ هڪ ماهر ۽ روانيءَ سان لکندڙ منشي طور مقرر ڪيو. ابوالفتح پوءِ ڪيترن سالن تائين اورنگزيب لاءِ سرڪاري مراسلا ۽ خط تيار ڪندو رهيو.<ref name="Sarkar"/> == قابل خان ۽ منشي الممالڪ == 1658ع ۾ اورنگزيب جي مغل تخت تي ويهڻ کان پوءِ ابوالفتح کي '''قابل خان''' جو خطاب ڏنو ويو ۽ کيس '''منشي الممالڪ''' جي اعليٰ عهدي تي مقرر ڪيو ويو. منشي الممالڪ مغل درٻار ۾ شاهي مراسلات، سرڪاري لکپڙهه ۽ فرمانن جي تياريءَ سان لاڳاپيل اهم عهدو هو.<ref name="Sarkar"/> برٽش لائبريريءَ جي مخطوطن واري فهرست ۾ پڻ سندس نالو '''Abū al-Fatḥ Qābil Khān Thathaʾī''' (ابو الفتح قابل خان تهتهئي) لکيل آهي، جنهن مان سندس ٺٽي سان نسبت جي پڻ تصديق ٿئي ٿي.<ref name="BL4067"/> == آداب عالمگيري == ابوالفتح قابل خان جي شهرت جو سڀ کان اهم سبب فارسي خطن جو مجموعو '''''آداب عالمگيري''''' (''Ādāb-i ʿĀlamgīrī'') آهي. هي مجموعو اورنگزيب جي شهزادگيءَ ۽ اقتدار حاصل ڪرڻ جي شروعاتي دور بابت اهم اول درجي جي تاريخي ماخذن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Sarkar"/> ابوالفتح اورنگزيب جي نالي سان شهنشاهه [[شاهجهان]]، شهزادن، وزيرن، فوجي عملدارن ۽ ٻين شخصيتن ڏانهن موڪليل خطن جون نقلون محفوظ ڪندو رهيو. انهن سان گڏ ڪجهه خط اهڙا به آهن، جيڪي ابوالفتح پنهنجي نالي يا پنهنجي آقا جي حڪم سان لکيا هئا.<ref name="Sarkar"/> هڪ جديد تحقيقي مطالعي موجب ''آداب عالمگيري'' ۾ 628 کن خط شامل آهن، جن جو وڏو حصو 1649ع کان 1659ع تائين اورنگزيب جي نالي سان شاهجهان ۽ ٻين شخصيتن ڏانهن لکيو ويو. انهن خطن مان اورنگزيب جي سياسي سرگرمين، دکن جي انتظام، [[بيجاپور سلطنت|بيجاپور]] ۽ [[گولڪنڊا سلطنت|گولڪنڊا]] سان لاڳاپن، [[مغل جانشينيءَ جي جنگ (1658–1659)|مغل جانشينيءَ جي جنگ]] ۽ شاهجهان سان سندس لاڳاپن بابت اهم معلومات ملي ٿي.<ref name="Lodh">{{cite journal |last=Lodh |first=Sayan |title=Aurangzeb and The Decline of the Mughals |journal=ALTRALANG Journal |volume=1 |issue=2 |year=2019 |pages=136–137 |url=https://asjp.cerist.dz/en/downArticle/597/1/2/113911 |language=en |access-date=6 October 2026 }}</ref> برٽش لائبريريءَ ۾ محفوظ ''آداب عالمگيري'' جي هڪ مخطوطي کي ابوالفتح قابل خان ٺٽوي سان منسوب ڪيو ويو آهي. لائبريريءَ جي فهرست موجب هي مواد اورنگزيب جي شهزادگيءَ واري دور جي سرڪاري حڪمن ۽ خطن جو مجموعو آهي، جنهن کي قابل خان فارسي '''انشاءَ'''، يعني خط نويسي ۽ نثر نويسيءَ جي سکيا لاءِ ''دستور العمل'' جي صورت ۾ مرتب ڪيو. ان نسخي جي مهاڳ ۾ مواد کي موضوع ۽ دستاويزن جي قسمن موجب نون مقالن ۾ ورهائڻ جو ذڪر پڻ موجود آهي.<ref name="BL4067"/> برٽش لائبريريءَ ۾ ''آداب عالمگيري'' جو هڪ ٻيو مخطوطو پڻ محفوظ آهي، جنهن کي '''قابل خان ابوالفتح''' سان منسوب ڪيو ويو آهي ۽ ان ۾ اورنگزيب جي نالي سان لکيل خط شامل آهن.<ref name="BL4699">{{cite web |title=IO Islamic 4699: Ādāb-i ʻĀlamgīrī |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004342103 |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |publisher=British Library |language=en |access-date=6 October 2026 }}</ref> == تاريخي اهميت == ''آداب عالمگيري'' رڳو ادبي انشاءَ جو نمونو نه، پر سترهين صديءَ جي مغل سياسي ۽ انتظامي تاريخ جو اهم بنيادي ماخذ پڻ آهي. انهن خطن مان اورنگزيب جي قنڌار مهمن، دکن ۾ مالي ۽ انتظامي مسئلن، بيجاپور ۽ گولڪنڊا سان مغل سفارتڪاري، جانشينيءَ جي جنگ ۽ شاهجهان سان اورنگزيب جي رابطن بابت سڌي معلومات ملي ٿي.<ref name="Sarkar"/> بعد جي مؤرخن پڻ هن مجموعي کي مغل تاريخ جي تحقيق لاءِ استعمال ڪيو آهي. جديد علمي تحقيق ۾ ''آداب عالمگيري'' جا حوالا اورنگزيب جي سياسي منصوبن ۽ مغل رياست جي جوڙجڪ جي مطالعي ۾ پڻ ڏنا ويا آهن.<ref name="Subrahmanyam">{{cite journal |last=Subrahmanyam |first=Sanjay |author-link=Sanjay Subrahmanyam |title=The Mughal state—Structure or process? Reflections on recent western historiography |journal=The Indian Economic & Social History Review |volume=29 |issue=3 |year=1992 |doi=10.1177/001946469202900302 |language=en }}</ref> ''آداب عالمگيري'' جو تنقيدي ڇاپو ٻن جلدن ۾ عبدالغفور چوڌريءَ جي تصحيح ۽ تدوين سان [[لاهور]] مان 1971ع ۾ پاڪستان ريسرچ سوسائٽي/اداره تحقيقات پاڪستان، پنجاب يونيورسٽيءَ پاران شايع ٿيو.<ref name="WorldCat">{{cite web |title=Adab-i Alamgiri, masudat Munshi ul Mumalik Shaikh Abul Fatah Qabil Khan |url=https://search.worldcat.org/title/222134022 |website=WorldCat |publisher=OCLC |language=en |access-date=6 October 2026 }}</ref> == فارسي انشاءَ == قابل خان پنهنجي دور جي فارسي انشاءَ نويسن مان هڪ اهم نالو هو. سندس لکيل شاهي مراسلا فارسي درٻاري نثر، انتظامي اصطلاحن ۽ خط نويسيءَ جي روايت جا مثال آهن. سندس خطن جون نقلون بعد ۾ انشاءَ جي سکيا ۽ مشق لاءِ پڻ استعمال ٿينديون رهيون؛ برٽش لائبريريءَ ۾ موجود مخطوطي جي فهرست پڻ ''آداب عالمگيري'' کي انشاءَ ۽ نثر نويسيءَ جي سکيا لاءِ ترتيب ڏنل ''دستور العمل'' قرار ڏئي ٿي.<ref name="BL4067"/> 1971ع ۾ ڇپيل ''آداب عالمگيري'' جي ببليوگرافڪ رڪارڊ ۾ پڻ ڪتاب جو تعلق '''مسودات منشي الممالڪ شيخ ابوالفتح قابل خان''' سان ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="CiNii">{{cite web |title=آداب عالمگیری : مسودات منشی الممالک شیخ ابو الفتح قابل خان |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA72221585 |website=CiNii Books |language=ja |access-date=6 October 2026 }}</ref> == آخري زندگي ۽ وفات == قابل خان جي آخري زندگيءَ بابت پراڻن سنڌي ماخذن ۽ جديد تاريخي تحقيق ۾ ڪجهه اختلاف ملي ٿو. ڪجهه سنڌي روايتن ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته هو آخر عمر ۾ بادشاهه جي ناراضگيءَ هيٺ آيو ۽ ملازمت کان الڳ ٿيو، پر [[جادوناٿ سرڪار]] ''آداب عالمگيري'' جي شاهديءَ جي بنياد تي لکي ٿو ته ابوالفتح نظر جي ڪمزوريءَ سبب پنهنجو ڪم جاري رکڻ جي قابل نه رهيو ۽ آخرڪار خدمت تان رٽائر ٿيو.<ref name="Sarkar"/> سرڪار جي ''History of Aurangzib'' ۾ ڏنل ببليوگرافڪ تفصيل موجب قابل خان '''جون 1659ع''' ۾ سرڪاري خدمت تان رٽائر ٿيو ۽ '''مئي 1662ع''' ۾ وفات ڪيائين.<ref name="SarkarDeath">{{cite book |last=Sarkar |first=Jadunath |author-link=Jadunath Sarkar |title=History of Aurangzib: Based on Original Sources |volume=2 |language=en |quote=Abul Fath, afterwards created Imperial Munshi and entitled Qabil Khan, who retired from service in June 1659 and died in May 1662. }}</ref> == ورثو == ابوالفتح قابل خان ٺٽوي جي اهميت ٻن رخن کان نمايان آهي: هڪ طرف هو سنڌ مان نڪري مغل سلطنت جي مرڪزي انتظام ۾ منشي الممالڪ جي عهدي تائين پهتل فارسي دان هو، ۽ ٻئي طرف سندس محفوظ ڪيل ۽ مرتب ڪيل خط اورنگزيب جي شروعاتي سياسي زندگيءَ بابت اهم تاريخي ماخذ بڻيا. ''آداب عالمگيري'' جا مخطوطا اڄ به برٽش لائبريري سميت مختلف علمي ذخيريگاهن ۾ محفوظ آهن، جڏهن ته ان جو ٻن جلدن وارو ڇاپو 1971ع ۾ لاهور مان شايع ٿيو.<ref name="BL4067"/><ref name="WorldCat"/> == پڻ ڏسو == * [[اورنگزيب عالمگير]] * [[ٺٽو]] * [[لاهري بندر]] * [[مغل سلطنت]] * [[فارسي ادب]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Qabil Khan |first=Abu al-Fath |title=آداب عالمگيري |editor-last=Chaudhury |editor-first=Abdul Ghaffur |volume=1–2 |publisher=اداره تحقيقات پاڪستان، پنجاب يونيورسٽي |location=لاهور |year=1971 |language=fa }} * {{cite book |last=Sarkar |first=Jadunath |author-link=Jadunath Sarkar |title=History of Aurangzib: Based on Original Sources |volume=1 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004341880 برٽش لائبريريءَ ۾ ''آداب عالمگيري'' جو مخطوطو] [[زمرو:سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:ٺٽي جا ماڻهو]] [[زمرو:1662ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:مغل سلطنت جا ماڻهو]] [[زمرو:فارسي ٻولي جا ليکڪ]] [[زمرو:سنڌي ليکڪ]] [[زمرو:مغل درٻار]] 0rncuvh7zgu7cq1m3wf1lu8q19uwccw 0 18669 417577 272024 2026-10-06T20:49:59Z Intisar Ali 8681 417577 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|مغل دور جو فارسي ٻوليءَ جو مورخ، اديب، سياسي مفڪر ۽ اڪبر اعظم جو صلاحڪار (1551–1602)}} {{Infobox religious biography | name = ابوالفضل علامي | honorific_prefix = شيخ | image = Abul Fazl cropped.png | caption = [[گوورڌن (مصور)|گوورڌن]] جي ٺاهيل تصوير ۾ ابوالفضل، شهنشاهه [[اڪبر اعظم|اڪبر]] کي ''اڪبرنامو'' پيش ڪندي، تقريباً 1603–1605ع | birth_name = ابوالفضل ابن مبارڪ | birth_date = 6 محرم 958هه<br />14 جنوري 1551ع | birth_place = [[آگرو]]، [[مغل سلطنت]] | death_date = 4 ربيع الاول 1011هه<br />22 آگسٽ 1602ع (عمر 51 سال) | death_place = انتري، [[نروار]] جي ويجهو، [[مالوا صوبو]]، مغل سلطنت | death_cause = قتل | father = [[شيخ مبارڪ ناگوري]] | relatives = [[فيضي]] (ڀاءُ) | religion = [[اسلام]] | occupation = مورخ، اديب، سياسي مفڪر، درٻاري عملدار، فوجي سالار | years_active = تقريباً 1574–1602ع | known_for = [[اڪبر اعظم]] جو ويجهو صلاحڪار ۽ سرڪاري مورخ | notable_works = ''[[اڪبرنامو]]''، ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]''، ''رقعات ابوالفضل''، ''انشاء ابوالفضل'' }} '''ابوالفضل ابن مبارڪ''' ({{lang-fa|ابوالفضل بن مبارک}}؛ 6 محرم 958هه / 14 جنوري 1551ع – 4 ربيع الاول 1011هه / 22 آگسٽ 1602ع)، عام طور '''ابوالفضل'''، '''ابوالفضل علامي''' يا '''ابوالفضل علّامي''' جي نالي سان مشهور، [[مغل سلطنت]] جو فارسي ٻوليءَ جو مورخ، اديب، سياسي مفڪر، اعليٰ درٻاري عملدار ۽ [[اڪبر اعظم]] جو انتهائي ويجهو صلاحڪار هو. هن جو سڀ کان اهم تصنيفي ڪارنامو ''[[اڪبرنامو]]'' آهي، جنهن جو آخري حصو ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ابوالفضل پنهنجي تاريخ نويسيءَ سان گڏ اڪبر جي سلطنت، بادشاهت، مذهبي رواداري ۽ '''صلحِ ڪل''' جي سياسي فڪر کي منظم نظرياتي صورت ڏيڻ سبب به مشهور آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Eaton |first=Richard M. |title=Abu'l-Fażl ʿAllāmī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=I |pages=287–289 |date=15 December 1983 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abul-fazl-allami-historian/ |access-date=7 October 2026 }}</ref> ابوالفضل اڪبر جي درٻار سان لاڳاپيل مشهور عالمن ۽ عملدارن مان هو. روايتي طور کيس اڪبر جي درٻار جي '''نون رتنن''' مان هڪ شمار ڪيو ويندو آهي. سندس وڏو ڀاءُ [[فيضي]] پڻ اڪبر جي درٻار جو مشهور فارسي شاعر ۽ ملڪ الشعراءُ هو.<ref name="Iranica"/> == جنم ۽ خانداني پسمنظر == ابوالفضل 6 محرم 958هه، مطابق 14 جنوري 1551ع تي [[آگرو|آگري]] ۾ پيدا ٿيو. هو عالم ۽ استاد [[شيخ مبارڪ ناگوري]] جو ٻيو پٽ هو. شيخ مبارڪ 950هه/1543ع ۾ [[ناگور]]، راجسٿان مان آگري لڏي آيو هو.<ref name="Iranica"/> ابوالفضل جي خاندان جو [[سنڌ]] سان پراڻو تاريخي تعلق هو. سندس ابن ڏاڏن جو اصل تعلق [[يمن]] سان ٻڌايو وڃي ٿو. خاندان جي هڪ بزرگ شيخ موسى اٽڪل ڇهه پيڙهيون اڳ يمن مان سنڌ لڏپلاڻ ڪئي هئي. بعد ۾ ابوالفضل جو ڏاڏو '''شيخ خضر''' سنڌ مان [[ناگور]] وڃي آباد ٿيو، جتي سندس پٽ شيخ مبارڪ پيدا ٿيو. تنهنڪري ابوالفضل کي سنڌ سان '''نسبي ۽ خانداني تعلق''' هو، پر معتبر جديد ماخذ سندس جنم جو هنڌ آگرو ڄاڻائين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |last=Fekrat |first=Mohammad Asef |translator=Simin Rahimi |title=Abū al-Faḍl ʿAllāmī |encyclopedia=Encyclopaedia Islamica |date=17 June 2021 |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM-0058 |url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/ISLO/COM-0058.xml |access-date=7 October 2026 }}</ref> سنڌي ادبي ماخذ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ابوالفضل کي سيوهڻ سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر جديد علمي ماخذ سندس پيدائش آگري ۾ ۽ سندس خاندان جي سنڌ سان تعلق کي اڳين نسلن جي لڏپلاڻ سان ڳنڍين ٿا.<ref>{{cite web |title=ابوالفضل |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابوالفضل |access-date=7 October 2026 }}</ref><ref name="Iranica"/> == تعليم ۽ علمي تربيت == ابوالفضل جي ابتدائي تعليم سندس والد شيخ مبارڪ جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. ننڍي عمر کان ئي کيس عربي، فارسي، اسلامي علمن، فلسفي ۽ تصوف جي مطالعي ڏانهن لاڙو هو. ''آئين اڪبري'' ۾ ڏنل سندس خودنوشت احوال موجب پنجن ورهين جي عمر تائين هو پڙهڻ ۽ لکڻ سکيو هو. نوجوانيءَ ۾ روايتي درسي طريقي سان کيس بيزاري پڻ ٿي، پر پوءِ هن وسيع خودمطالعي ذريعي پنهنجي علمي تربيت جاري رکي.<ref name="AinGoogle">{{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Ain-i-Akbari |volume=3 |translator=H. S. Jarrett |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta |year=1894 }}</ref> پندرهن ورهين جي عمر تائين هن عربي ادب، فلسفي، اسلامي علمن ۽ تصوف سميت ڪيترن موضوعن جو مطالعو ڪري ورتو هو. سندس فڪري تربيت تي والد شيخ مبارڪ جي آزاد خيال علمي ماحول جو گهرو اثر پيو.<ref name="Iranica"/> هڪ مشهور روايت موجب ابوالفضل وٽ اصفهاني جي هڪ اهڙي ڪتاب جو نسخو آيو جنهن جا ڪيترائي حصا اڏوهي کائي وئي هئي. هن موجود ٽڪرن جي عبارت ۽ مفهوم مان گم ٿيل متن جو اندازو لڳائي ان کي ٻيهر ترتيب ڏنو؛ جڏهن مڪمل نسخو هٿ آيو ته سندس تيار ڪيل متن سان رڳو ٿورن هنڌن تي فرق نڪتو. اهو واقعو سندس همعصر سوانحي روايتن ۾ سندس غيرمعمولي يادگيري ۽ علمي صلاحيت جي مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="AinGoogle"/> == اڪبر جي درٻار ۾ آمد == [[File:AbulFazlPresentingAkbarnama.jpg|thumb|ساڄو|ابوالفضل ''[[اڪبرنامو]]'' [[اڪبر اعظم]] کي پيش ڪندي؛ [[گوورڌن (مصور)|گوورڌن]] جي مصوري.]] ابوالفضل 981هه/1574ع ۾ پهريون ڀيرو اڪبر جي درٻار ۾ پيش ٿيو. سندس علم، بحث جي صلاحيت ۽ فڪري رجحان اڪبر کي متاثر ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي کان پوءِ هو شاهي خدمت سان وابسته ٿي ويو.<ref name="Iranica"/> ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين ابوالفضل اڪبر جي سڀ کان اهم دانشور ساٿين، صلاحڪارن ۽ سرڪاري ترجمانن مان رهيو. اڪبر ۽ ابوالفضل جي سياسي ۽ مذهبي سوچ ۾ گهڻي هم آهنگي هئي، جنهن سبب ابوالفضل شهنشاهه جي حڪومتي نظرين کي لکڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ انهن لاءِ فڪري دليل مهيا ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Iranica"/> 1575ع کان اڪبر [[عبادت خانو|عبادت خاني]] ۾ مختلف مذهبي عالمن ۽ فڪري روايتن جي نمائندن سان بحث مباحثا ڪرائڻ شروع ڪيا. ابوالفضل انهن مجلسن ۾ نمايان حصو وٺندو هو. بعد ۾ 987هه/1579ع واري مشهور '''محضر''' جي تياريءَ ۾ ابوالفضل ۽ سندس والد شيخ مبارڪ جو اهم ڪردار هو؛ ان دستاويز تحت اختلاف واري مذهبي مسئلي ۾ شهنشاهه کي عالمن جي مختلف راين مان مناسب راءِ اختيار ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.<ref name="Iranica"/> == ترجمي جي تحريڪ == اڪبر جي درٻار ۾ هندستان جي مختلف مذهبي ۽ ادبي روايتن کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي وڏي تحريڪ هلي. ان مقصد لاءِ قائم ڪيل '''مڪتب خانه''' يا ترجمي واري اداري جي سرگرمين سان ابوالفضل ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هو. سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي اهم ڪتابن کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جو مقصد درٻار جي فارسي پڙهندڙ اشرافيه کي هندستان جي غير اسلامي علمي ۽ مذهبي روايتن کان واقف ڪرائڻ هو.<ref name="Iranica"/> == سياسي فڪر == ابوالفضل صرف درٻاري مورخ نه هو، پر مغل بادشاهت جي اهم سياسي نظرئي سازن مان پڻ هو. سندس لکڻين ۾ بادشاهه کي اهڙي حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جو بنيادي فرض رعيت ۾ انصاف، امن ۽ سماجي هم آهنگي قائم رکڻ آهي. اڪبر بابت سندس بيانن ۾ بادشاهت کي خدائي روشني ۽ اخلاقي ذميواريءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Iranica"/> === صلحِ ڪل === ابوالفضل جي سياسي فڪر جو سڀ کان مشهور تصور '''صلحِ ڪل''' ({{lang-fa|صلح کل}}، يعني ”سڀني سان امن“) آهي. هن تصور تحت رياست کي ڪنهن هڪ مذهبي جماعت جي مفادن تائين محدود ڪرڻ بدران مختلف مذهبن، قومن ۽ سماجي گروهن جي رعيت سان انصاف ڪرڻ گهرجي. جديد تحقيق ۾ صلحِ ڪل کي اڪبر جي سلطنت جي مذهبي ۽ ثقافتي گهڻ رخي سماج لاءِ هڪ اهم حڪومتي اصول طور ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kinra |first=Rajeev |title=Revisiting the History and Historiography of Mughal Pluralism |journal=ReOrient |volume=5 |issue=2 |year=2020 |pages=137–182 |doi=10.13169/reorient.5.2.0137 }}</ref> ابوالفضل جي فڪر ۾ مختلف عقيدن جي ماڻهن کي هڪ سياسي نظام هيٺ گڏ رکڻ لاءِ مذهبي رواداري، عقل ۽ شاهي انصاف بنيادي اهميت رکن ٿا. سندس لکڻين ۾ اڪبر کي اهڙي حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، جيڪو فرقيوارانه حدن کان مٿانهون ٿي سموري رعيت جي ڀلائيءَ لاءِ ڪم ڪري.<ref name="Iranica"/> === بادشاهت جو تصور === ابوالفضل جي نظر ۾ بادشاهه جو اقتدار رڳو فوجي طاقت تي ٻڌل نه، پر رعيت جي حفاظت، انصاف ۽ سلطنت جي استحڪام جي ذميواريءَ سان ڳنڍيل هو. ''آئين اڪبري'' ۾ هن اڪبر جي حڪومت کي اهڙي مثالي بادشاهت طور پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن ۾ حڪمران مختلف سماجي ۽ مذهبي گروهن جي وچ ۾ منصفانه ثالث هجي. جديد مورخن سندس هن نظريي کي مغل سلطنت جي جامع شاهي نظريي جي اهم ترين بيانن مان شمار ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |title=A Political Sociology of Empire: Mughal Historians on the Making of Mughal Paramountcy |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> == دين الاهي سان تعلق == اڪبر جي مذهبي سوچ بابت پراڻن ماخذن ۾ '''دين الاهي''' جو اصطلاح گهڻو استعمال ٿيو آهي، پر جديد تحقيق ان کي باقاعده عوامي مذهب يا منظم مذهبي جماعت سمجهڻ بابت احتياط ڪري ٿي. ابوالفضل اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي نظرين جو اهم ترجمان هو ۽ سندس لکڻين ۾ '''توحيد الاهي'''، بادشاهه سان وفاداري، اخلاقي تربيت ۽ صلحِ ڪل جهڙن تصورن کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica"/> تنهنڪري ابوالفضل کي سادو نموني ”دين الاهي جو قانون ٺاهيندڙ“ چوڻ کان وڌيڪ درست اهو آهي ته هو اڪبر جي وسيع مذهبي ۽ سياسي فڪر جي اهم نظرياتي ترجمانن مان هو. == فوجي ۽ انتظامي خدمتون == پنهنجي درٻاري زندگيءَ جي گهڻي عرصي دوران ابوالفضل جو بنيادي ڪردار علمي، سياسي ۽ انتظامي هو، پر 1007هه/1599ع ۾ کيس [[دکن]] موڪليو ويو، جتي مغل سلطنت پنهنجي اقتدار کي وڌائڻ ۾ مصروف هئي. دکن ۾ ابوالفضل انتظامي معاملن سان گڏ فوجي قيادت ۾ به صلاحيت ڏيکاري.<ref name="Iranica"/> بعد ۾ اڪبر کيس واپس گهرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهنشاهه ۽ سندس پٽ شهزادي سليم جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ وڌي رهي هئي. ابوالفضل جو اڪبر تي گهرو اثر شهزادي سليم لاءِ سياسي خطرو بڻجي ويو، ۽ سليم کي خدشو هو ته ابوالفضل سندس تخت نشينيءَ جي مخالفت ڪندو.<ref name="Iranica"/> == تصنيفون == ابوالفضل جي ادبي ۽ تاريخي اهميت جو بنياد سندس فارسي تصنيفون آهن. سندس نثر کي مغل دور جي اعليٰ فارسي نثر جي اهم نمونن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس اهم ڪتابن ۽ مجموعن ۾ هي شامل آهن: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" ! style="background:#D9EEFF; color:#163F56;" | تصنيف ! style="background:#DFF3E6; color:#27523A;" | نوعيت ! style="background:#EDE3F8; color:#493D5B;" | موضوع |- | style="background:#F4FAFF;" | ''[[اڪبرنامو]]'' | style="background:#F3FBF6;" | تاريخ | style="background:#FAF7FD;" | مغل خاندان ۽ اڪبر جي حڪومت جي سرڪاري تاريخ |- | style="background:#F4FAFF;" | ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]'' | style="background:#F3FBF6;" | انتظامي ۽ علمي دستاويز | style="background:#FAF7FD;" | مغل انتظام، فوج، ماليات، سماج، جاگرافي، مذهب ۽ ثقافت |- | style="background:#F4FAFF;" | ''رقعات ابوالفضل'' | style="background:#F3FBF6;" | خطن جو مجموعو | style="background:#FAF7FD;" | ذاتي ۽ درٻاري خط |- | style="background:#F4FAFF;" | ''انشاء ابوالفضل'' | style="background:#F3FBF6;" | سرڪاري مڪتوبات | style="background:#FAF7FD;" | سفارتي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت |} === اڪبرنامو === {{مک|اڪبرنامو}} [[File:Court of Akbar from Akbarnama.jpg|thumb|کاٻو|''اڪبرنامي'' جي هڪ مصوري؛ نوجوان اڪبر پنهنجي درٻار ۾.]] ''اڪبرنامو'' اڪبر جي حڪم تي لکيل مغل سلطنت جي سرڪاري تاريخ آهي. ابوالفضل ان جي تاليف تقريباً 1589ع ۾ شروع ڪئي ۽ بنيادي متن 1590ع واري ڏهاڪي ۾ ترتيب ڏنو ويو، جنهن ۾ 1598ع تائين اضافا ٿيندا رهيا.<ref>{{cite web |title=Akbarnama, Vol. 1 |website=Famine and Dearth in India and Britain, 1550–1800 |publisher=University of Exeter |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00123_en_akbarnama_vol01 |access-date=7 October 2026 }}</ref> ڪتاب جي پهرين حصي ۾ [[تيمور]] کان وٺي [[بابر]] ۽ [[همايون]] تائين اڪبر جي ابن ڏاڏن جو احوال ڏنو ويو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي ۾ اڪبر جي حڪومت جا واقعا ترتيبوار بيان ٿيل آهن. ابوالفضل شاهي دستاويزن، انتظامي انگن اکرن، زباني روايتن ۽ مختلف علائقائي ماخذن مان فائدو ورتو، جنهن ڪري هي ڪتاب مغل دور جي تاريخ لاءِ بنيادي ماخذ بڻجي ويو.<ref name="Iranica"/> ''اڪبرنامي'' جا ڪيترائي مصور نسخا تيار ڪيا ويا. انهن مان اهم نسخن جا ورق اڄ [[وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم]]، [[برٽش لائبريري]]، چيسٽر بيٽي لائبريري ۽ ٻين عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Akbarnamah, Book II |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004343489 |access-date=7 October 2026 }}</ref> === آئين اڪبري === {{مک|آئين اڪبري (ڪتاب)}} ''آئين اڪبري'' کي ''اڪبرنامي'' جو ٽيون ۽ آخري وڏو حصو سمجهيو وڃي ٿو، پر پوءِ اهو هڪ الڳ ڪتاب طور مشهور ٿيو. هيءُ پنج دفترن ۾ ورهايل آهي. پهرين ٽن دفترن ۾ شاهي محل، فوج ۽ سلطنت جي صوبائي ۽ مالي انتظام جو تفصيلي احوال آهي، جڏهن ته آخري دفترن ۾ هندستان جي علمن، مذهبن، ثقافت، سماجي روايتن ۽ اڪبر سان منسوب قولن بابت مواد شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Ain-i-Akbari, Vol. II |website=Famine and Dearth in India and Britain, 1550–1800 |publisher=University of Exeter |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00129_en_ainiakbari_vol02 |access-date=7 October 2026 }}</ref> ان ڪتاب ۾ مالياتي محصول، زرعي پيداوار، فوجي تنظيم، عملدارن جي درجابندي، شاهي اصطبل، بازارن، وزنن ۽ ماپن، صوبن، ذاتين، علمن ۽ مذهبي روايتن بابت وڏي مقدار ۾ معلومات ڏنل آهي. انهيءَ سبب ''آئين اڪبري'' صرف شاهي تاريخ نه پر سورھين صديءَ جي هندستان جي انتظامي، اقتصادي ۽ سماجي تاريخ جو اهم بنيادي ماخذ پڻ آهي. [[File:Jamal al-Din Husayn Inju Shirazi - Two Folios from the Akbarnama - Walters W684 - Detail A.jpg|thumb|ساڄو|''اڪبرنامي'' جي هڪ مصور نسخي جو ورق، مغل دور جي شاهي تاريخ نويسيءَ جو مثال.]] === رقعات ابوالفضل === ''رقعات ابوالفضل'' ابوالفضل جي ذاتي خطن جو مجموعو آهي. انهن خطن ۾ اڪبر، شهزادي مراد، شهزادي دانيال، شهزادي سليم، شاهي خاندان جي عورتن ۽ ٻين همعصر شخصيتن ڏانهن لکيل خط شامل آهن. هي مجموعو سندس ڀائٽي نورالدين محمد سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Iranica"/> === انشاء ابوالفضل === ''انشاء ابوالفضل'' يا ''مڪتوبات علامي'' سرڪاري ۽ سفارتي خطن جو مجموعو آهي. انهن ۾ اڪبر طرفان وچ ايشيا جي [[عبدالله خان ازبڪ]]، ايران جي [[شاهه عباس اعظم]] ۽ ٻين حڪمرانن ۽ اميرن ڏانهن لکيل خطن جا متن شامل آهن. هي مجموعو مغل درٻار جي فارسي سفارتي نثر جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ آهي.<ref name="Iranica"/> == تاريخ نويسيءَ جو طريقو == ابوالفضل جي تاريخ نويسي روايتي درٻاري تاريخ کان اڳتي وڌي انتظامي ۽ شمارياتي مواد کي تاريخي بيان جو حصو بڻائي ٿي. هن مالياتي انگ اکر، صوبائي رپورٽون، راجپوت روايتون، سرڪاري رڪارڊ ۽ مختلف علمي روايتون گڏ استعمال ڪيون. انهيءَ طريقي سبب سندس لکڻيون مغل سلطنت جي رڳو سياسي تاريخ نه پر ان جي سماجي، اقتصادي، ثقافتي ۽ ادارياتي جوڙجڪ جي مطالعي لاءِ پڻ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.<ref name="Iranica"/> بهرحال ابوالفضل اڪبر جو ويجهو درٻاري ۽ سندس سياسي نظريي جو حامي هو؛ تنهنڪري جديد مورخ سندس بيانن کي ٻين همعصر ماخذن، خاص طور [[عبدالقادر بدايوني]] جي ''منتخب التواريخ'' جهڙن تنقيدي ماخذن سان ڀيٽي پڙهن ٿا. ابوالفضل جي تاريخ نويسيءَ ۾ اڪبر جي ساراهه نمايان آهي، پر ساڳئي وقت سندس دستاويزي تفصيل ۽ وسيع ماخذن جو استعمال کيس مغل تاريخ نويسيءَ ۾ ممتاز مقام ڏئي ٿو.<ref name="Iranica"/> == دکن ۽ آخري سال == 1599ع ۾ ابوالفضل کي دکن ۾ مغل فوجي ۽ سياسي معاملن کي سنڀالڻ لاءِ موڪليو ويو. اڳ ۾ گهڻو ڪري قلم، درٻار ۽ انتظام سان وابسته رهڻ باوجود دکن ۾ هن فوجي سالار ۽ منتظم طور پڻ صلاحيت ڏيکاري. بعد ۾ اڪبر کيس اتر هندستان واپس اچڻ جو حڪم ڏنو، جتي شهزادي سليم ۽ شهنشاهه جي وچ ۾ اختلاف شدت اختيار ڪري چڪا هئا.<ref name="Iranica"/> == قتل == 1602ع ۾ دکن کان واپس ايندي ابوالفضل کي [[وير سنگهه ديو بنديلا]] جي ماڻهن انتري ۽ نروار جي ڀرسان روڪيو. اهو حملو اڪبر جي پٽ شهزادي سليم—مستقبل جي شهنشاهه [[جهانگير]]—جي مرضيءَ سان ڪيو ويو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سليم ابوالفضل کي پنهنجي سياسي خواهشن جي راهه ۾ وڏي رڪاوٽ سمجهندو هو.<ref name="Iranica"/> 4 ربيع الاول 1011هه، مطابق 22 آگسٽ 1602ع تي ابوالفضل قتل ڪيو ويو. سندس وڍيل سر شهزادي سليم ڏانهن موڪليو ويو. سندس موت اڪبر لاءِ وڏو ذاتي ۽ سياسي صدمو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ابوالفضل رڳو سرڪاري عملدار نه پر شهنشاهه جو ويجهو دوست ۽ اعتماد وارو صلاحڪار پڻ هو.<ref name="Iranica"/> ابوالفضل جي تدفين بابت پراڻن ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ جديد تاريخي روايتن ۾ سندس قبر انتري واري علائقي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. تنهنڪري پراڻي سنڌي متن ۾ ڏنل ”بنا منڍيءَ وارو لاش آگري ۾ دفن ٿيو“ واري دعويٰ کي وڌيڪ مضبوط ماخذ کان سواءِ قطعي حقيقت طور لکڻ مناسب نه آهي. == خاندان == ابوالفضل جو وڏو ڀاءُ [[فيضي]] اڪبر جي درٻار جو مشهور شاعر، عالم ۽ ملڪ الشعراءُ هو. ابوالفضل جو پٽ '''شيخ افضل خان''' (1571–1613ع) هو. ابوالفضل جي قتل کان پوءِ به خاندان مغل انتظام سان لاڳاپيل رهيو؛ جهانگير 1608ع ۾ افضل خان کي [[بهار]] جو گورنر مقرر ڪيو. == علمي ۽ تاريخي اهميت == ابوالفضل جي اهميت ٽن باهمي شعبن—تاريخ نويسي، رياستي انتظام ۽ سياسي فڪر—۾ آهي. ''اڪبرنامو'' اڪبر جي حڪومت جو سڀ کان وسيع درٻاري تاريخي بيان آهي، جڏهن ته ''آئين اڪبري'' مغل سلطنت جي انتظامي، فوجي، معاشي ۽ سماجي جوڙجڪ بابت غيرمعمولي تفصيل محفوظ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Akbarnāmah |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004342903 |access-date=7 October 2026 }}</ref> سندس سياسي فڪر ۾ شاهي اقتدار کي انصاف، عقل، رعيت جي ڀلائي ۽ مذهبي اختلافن کان مٿانهين حڪومتي ذميواريءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش نظر اچي ٿي. ''صلحِ ڪل'' جو تصور خاص طور مغل هندستان جي مختلف مذهبي ۽ ثقافتي گروهن کي هڪ سلطنت اندر گڏ رکڻ واري سياسي نظريي سان وابسته ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Akbar I |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/akbar-i-mughal-india/ |access-date=7 October 2026 }}</ref> سندس فارسي نثر پڻ وڏي عرصي تائين برصغير جي فارسي ادبي روايت ۾ نموني طور پڙهيو ويو. خاص طور سرڪاري خط نويسي ۽ ''انشاء'' جي فن ۾ سندس اسلوب پوءِ جي ليکڪن ۽ منشيانه روايت تي اثرانداز ٿيو.<ref name="Iranica"/> == اڪبرنامي جي مصوري == اڪبر جي حڪم سان ''اڪبرنامي'' جا شاندار مصور نسخا پڻ تيار ٿيا. مغل شاهي مصوري خاني جي مصورن تاريخي واقعن، جنگين، شڪار، درٻاري مجلسن ۽ شاهي رسمن کي تصويرن ۾ پيش ڪيو. انهن مصور نسخن مان ڪيترائي ورق اڄ دنيا جي اهم عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Akbar Hunting with Cheetahs |website=The Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/448467 |access-date=7 October 2026 }}</ref> [[File:Jamal al-Din Husayn Inju Shirazi - Single Leaf from Akbarnama by Abu Fazl - Walters W874.jpg|thumb|مرڪز|500px|''اڪبرنامي'' جو هڪ مصور ورق؛ [[والٽرز آرٽ ميوزيم]] جي مجموعي مان.]] == پڻ ڏسو == * [[اڪبر اعظم]] * [[اڪبرنامو]] * [[آئين اڪبري (ڪتاب)]] * [[فيضي]] * [[مغل سلطنت]] * [[صلح ڪل]] * [[دين الاهي]] * [[عبادت خانو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Akbarnama of Abu'l-Fazl |translator=H. Beveridge |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta }} * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Ain-i-Akbari |translator=H. Blochmann and H. S. Jarrett |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta }} * Rizvi, Saiyid Athar Abbas. ''Religious and Intellectual History of the Muslims in Akbar's Reign: With Special Reference to Abu'l Fazl''. New Delhi: Munshiram Manoharlal, 1975. * Abu'l-Fazl ibn Mubarak. ''The History of Akbar, Volume 1''. Edited and translated by Wheeler M. Thackston. Murty Classical Library of India, Harvard University Press, 2015. {{ISBN|9780674427754}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline|Abu'l-Fazl ibn Mubarak}} {{اڪبر جا نو رتن}} {{مغل سلطنت}} [[زمرو:1551ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1602ع ۾ وفات]] [[زمرو:مغل سلطنت جا مورخ]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:هندستان جا مورخ]] [[زمرو:مغل درٻار]] [[زمرو:اڪبر]] [[زمرو:قتل ٿيل شخص]] [[زمرو:16هين صديءَ جا مورخ]] [[زمرو:17هين صديءَ جا مورخ]] rtf1dycdx5cqrkqxumbbzl1ri18lqhs 417578 417577 2026-10-06T20:52:22Z Intisar Ali 8681 /* */ 417578 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|مغل دور جو فارسي ٻوليءَ جو مورخ، اديب، سياسي مفڪر ۽ اڪبر اعظم جو صلاحڪار (1551–1602)}} {{Infobox religious biography | name = ابوالفضل علامي | honorific_prefix = شيخ | image = Abul Fazl cropped.png | caption = [[گوورڌن (مصور)|گوورڌن]] جي ٺاهيل تصوير ۾ ابوالفضل، شهنشاهه [[اڪبر اعظم|اڪبر]] کي ''اڪبرنامو'' پيش ڪندي، تقريباً 1603–1605ع | birth_name = ابوالفضل ابن مبارڪ | birth_date = 6 محرم 958هه<br />14 جنوري 1551ع | birth_place = [[آگرو]]، [[مغل سلطنت]] | death_date = 4 ربيع الاول 1011هه<br />22 آگسٽ 1602ع (عمر 51 سال) | death_place = انتري، [[نروار]] جي ويجهو، [[مالوا صوبو]]، مغل سلطنت | death_cause = قتل | father = [[شيخ مبارڪ ناگوري]] | relatives = [[فيضي]] (ڀاءُ) | religion = [[اسلام]] | occupation = مورخ، اديب، سياسي مفڪر، درٻاري عملدار، فوجي سالار | {{مختصر وضاحت|مغل دور جو فارسي ٻوليءَ جو مورخ، اديب، سياسي مفڪر ۽ اڪبر اعظم جو صلاحڪار (1551–1602)}} {{معلومات مذهبي شخصيت | name = ابوالفضل علامي | honorific_prefix = شيخ | image = Abul Fazl cropped.png | caption = [[گوورڌن (مصور)|گوورڌن]] جي ٺاهيل تصوير ۾ ابوالفضل، شهنشاهه [[اڪبر اعظم|اڪبر]] کي ''اڪبرنامو'' پيش ڪندي، تقريباً 1603–1605ع | birth_name = ابوالفضل ابن مبارڪ | birth_date = 6 محرم 958هه<br />14 جنوري 1551ع | birth_place = [[آگرو]]، [[مغل سلطنت]] | death_date = 4 ربيع الاول 1011هه<br />22 آگسٽ 1602ع (عمر 51 سال) | death_place = انتري، [[نروار]] جي ويجهو، [[مالوا صوبو]]، مغل سلطنت | death_cause = قتل | father = [[شيخ مبارڪ ناگوري]] | relatives = [[فيضي]] (ڀاءُ) | religion = [[اسلام]] | occupation = مورخ، اديب، سياسي مفڪر، درٻاري عملدار، فوجي سالار | years_active = تقريباً 1574–1602ع | known_for = [[اڪبر اعظم]] جو ويجهو صلاحڪار ۽ سرڪاري مورخ | notable_works = ''[[اڪبرنامو]]''، ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]''، ''رقعات ابوالفضل''، ''انشاء ابوالفضل'' }} '''ابوالفضل ابن مبارڪ''' ({{lang-fa|ابوالفضل بن مبارک}}؛ 6 محرم 958هه / 14 جنوري 1551ع – 4 ربيع الاول 1011هه / 22 آگسٽ 1602ع)، عام طور '''ابوالفضل'''، '''ابوالفضل علامي''' يا '''ابوالفضل علّامي''' جي نالي سان مشهور، [[مغل سلطنت]] جو فارسي ٻوليءَ جو مورخ، اديب، سياسي مفڪر، اعليٰ درٻاري عملدار ۽ [[اڪبر اعظم]] جو انتهائي ويجهو صلاحڪار هو. هن جو سڀ کان اهم تصنيفي ڪارنامو ''[[اڪبرنامو]]'' آهي، جنهن جو آخري حصو ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ابوالفضل پنهنجي تاريخ نويسيءَ سان گڏ اڪبر جي سلطنت، بادشاهت، مذهبي رواداري ۽ '''صلحِ ڪل''' جي سياسي فڪر کي منظم نظرياتي صورت ڏيڻ سبب به مشهور آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Eaton |first=Richard M. |title=Abu'l-Fażl ʿAllāmī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=I |pages=287–289 |date=15 December 1983 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abul-fazl-allami-historian/ |access-date=7 October 2026 }}</ref> ابوالفضل اڪبر جي درٻار سان لاڳاپيل مشهور عالمن ۽ عملدارن مان هو. روايتي طور کيس اڪبر جي درٻار جي '''نون رتنن''' مان هڪ شمار ڪيو ويندو آهي. سندس وڏو ڀاءُ [[فيضي]] پڻ اڪبر جي درٻار جو مشهور فارسي شاعر ۽ ملڪ الشعراءُ هو.<ref name="Iranica"/> == جنم ۽ خانداني پسمنظر == ابوالفضل 6 محرم 958هه، مطابق 14 جنوري 1551ع تي [[آگرو|آگري]] ۾ پيدا ٿيو. هو عالم ۽ استاد [[شيخ مبارڪ ناگوري]] جو ٻيو پٽ هو. شيخ مبارڪ 950هه/1543ع ۾ [[ناگور]]، راجسٿان مان آگري لڏي آيو هو.<ref name="Iranica"/> ابوالفضل جي خاندان جو [[سنڌ]] سان پراڻو تاريخي تعلق هو. سندس ابن ڏاڏن جو اصل تعلق [[يمن]] سان ٻڌايو وڃي ٿو. خاندان جي هڪ بزرگ شيخ موسى اٽڪل ڇهه پيڙهيون اڳ يمن مان سنڌ لڏپلاڻ ڪئي هئي. بعد ۾ ابوالفضل جو ڏاڏو '''شيخ خضر''' سنڌ مان [[ناگور]] وڃي آباد ٿيو، جتي سندس پٽ شيخ مبارڪ پيدا ٿيو. تنهنڪري ابوالفضل کي سنڌ سان '''نسبي ۽ خانداني تعلق''' هو، پر معتبر جديد ماخذ سندس جنم جو هنڌ آگرو ڄاڻائين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |last=Fekrat |first=Mohammad Asef |translator=Simin Rahimi |title=Abū al-Faḍl ʿAllāmī |encyclopedia=Encyclopaedia Islamica |date=17 June 2021 |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM-0058 |url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/ISLO/COM-0058.xml |access-date=7 October 2026 }}</ref> سنڌي ادبي ماخذ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ابوالفضل کي سيوهڻ سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر جديد علمي ماخذ سندس پيدائش آگري ۾ ۽ سندس خاندان جي سنڌ سان تعلق کي اڳين نسلن جي لڏپلاڻ سان ڳنڍين ٿا.<ref>{{cite web |title=ابوالفضل |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابوالفضل |access-date=7 October 2026 }}</ref><ref name="Iranica"/> == تعليم ۽ علمي تربيت == ابوالفضل جي ابتدائي تعليم سندس والد شيخ مبارڪ جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. ننڍي عمر کان ئي کيس عربي، فارسي، اسلامي علمن، فلسفي ۽ تصوف جي مطالعي ڏانهن لاڙو هو. ''آئين اڪبري'' ۾ ڏنل سندس خودنوشت احوال موجب پنجن ورهين جي عمر تائين هو پڙهڻ ۽ لکڻ سکيو هو. نوجوانيءَ ۾ روايتي درسي طريقي سان کيس بيزاري پڻ ٿي، پر پوءِ هن وسيع خودمطالعي ذريعي پنهنجي علمي تربيت جاري رکي.<ref name="AinGoogle">{{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Ain-i-Akbari |volume=3 |translator=H. S. Jarrett |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta |year=1894 }}</ref> پندرهن ورهين جي عمر تائين هن عربي ادب، فلسفي، اسلامي علمن ۽ تصوف سميت ڪيترن موضوعن جو مطالعو ڪري ورتو هو. سندس فڪري تربيت تي والد شيخ مبارڪ جي آزاد خيال علمي ماحول جو گهرو اثر پيو.<ref name="Iranica"/> هڪ مشهور روايت موجب ابوالفضل وٽ اصفهاني جي هڪ اهڙي ڪتاب جو نسخو آيو جنهن جا ڪيترائي حصا اڏوهي کائي وئي هئي. هن موجود ٽڪرن جي عبارت ۽ مفهوم مان گم ٿيل متن جو اندازو لڳائي ان کي ٻيهر ترتيب ڏنو؛ جڏهن مڪمل نسخو هٿ آيو ته سندس تيار ڪيل متن سان رڳو ٿورن هنڌن تي فرق نڪتو. اهو واقعو سندس همعصر سوانحي روايتن ۾ سندس غيرمعمولي يادگيري ۽ علمي صلاحيت جي مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="AinGoogle"/> == اڪبر جي درٻار ۾ آمد == [[File:AbulFazlPresentingAkbarnama.jpg|thumb|ساڄو|ابوالفضل ''[[اڪبرنامو]]'' [[اڪبر اعظم]] کي پيش ڪندي؛ [[گوورڌن (مصور)|گوورڌن]] جي مصوري.]] ابوالفضل 981هه/1574ع ۾ پهريون ڀيرو اڪبر جي درٻار ۾ پيش ٿيو. سندس علم، بحث جي صلاحيت ۽ فڪري رجحان اڪبر کي متاثر ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي کان پوءِ هو شاهي خدمت سان وابسته ٿي ويو.<ref name="Iranica"/> ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين ابوالفضل اڪبر جي سڀ کان اهم دانشور ساٿين، صلاحڪارن ۽ سرڪاري ترجمانن مان رهيو. اڪبر ۽ ابوالفضل جي سياسي ۽ مذهبي سوچ ۾ گهڻي هم آهنگي هئي، جنهن سبب ابوالفضل شهنشاهه جي حڪومتي نظرين کي لکڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ انهن لاءِ فڪري دليل مهيا ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Iranica"/> 1575ع کان اڪبر [[عبادت خانو|عبادت خاني]] ۾ مختلف مذهبي عالمن ۽ فڪري روايتن جي نمائندن سان بحث مباحثا ڪرائڻ شروع ڪيا. ابوالفضل انهن مجلسن ۾ نمايان حصو وٺندو هو. بعد ۾ 987هه/1579ع واري مشهور '''محضر''' جي تياريءَ ۾ ابوالفضل ۽ سندس والد شيخ مبارڪ جو اهم ڪردار هو؛ ان دستاويز تحت اختلاف واري مذهبي مسئلي ۾ شهنشاهه کي عالمن جي مختلف راين مان مناسب راءِ اختيار ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.<ref name="Iranica"/> == ترجمي جي تحريڪ == اڪبر جي درٻار ۾ هندستان جي مختلف مذهبي ۽ ادبي روايتن کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي وڏي تحريڪ هلي. ان مقصد لاءِ قائم ڪيل '''مڪتب خانه''' يا ترجمي واري اداري جي سرگرمين سان ابوالفضل ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هو. سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي اهم ڪتابن کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جو مقصد درٻار جي فارسي پڙهندڙ اشرافيه کي هندستان جي غير اسلامي علمي ۽ مذهبي روايتن کان واقف ڪرائڻ هو.<ref name="Iranica"/> == سياسي فڪر == ابوالفضل صرف درٻاري مورخ نه هو، پر مغل بادشاهت جي اهم سياسي نظرئي سازن مان پڻ هو. سندس لکڻين ۾ بادشاهه کي اهڙي حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جو بنيادي فرض رعيت ۾ انصاف، امن ۽ سماجي هم آهنگي قائم رکڻ آهي. اڪبر بابت سندس بيانن ۾ بادشاهت کي خدائي روشني ۽ اخلاقي ذميواريءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Iranica"/> === صلحِ ڪل === ابوالفضل جي سياسي فڪر جو سڀ کان مشهور تصور '''صلحِ ڪل''' ({{lang-fa|صلح کل}}، يعني ”سڀني سان امن“) آهي. هن تصور تحت رياست کي ڪنهن هڪ مذهبي جماعت جي مفادن تائين محدود ڪرڻ بدران مختلف مذهبن، قومن ۽ سماجي گروهن جي رعيت سان انصاف ڪرڻ گهرجي. جديد تحقيق ۾ صلحِ ڪل کي اڪبر جي سلطنت جي مذهبي ۽ ثقافتي گهڻ رخي سماج لاءِ هڪ اهم حڪومتي اصول طور ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kinra |first=Rajeev |title=Revisiting the History and Historiography of Mughal Pluralism |journal=ReOrient |volume=5 |issue=2 |year=2020 |pages=137–182 |doi=10.13169/reorient.5.2.0137 }}</ref> ابوالفضل جي فڪر ۾ مختلف عقيدن جي ماڻهن کي هڪ سياسي نظام هيٺ گڏ رکڻ لاءِ مذهبي رواداري، عقل ۽ شاهي انصاف بنيادي اهميت رکن ٿا. سندس لکڻين ۾ اڪبر کي اهڙي حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، جيڪو فرقيوارانه حدن کان مٿانهون ٿي سموري رعيت جي ڀلائيءَ لاءِ ڪم ڪري.<ref name="Iranica"/> === بادشاهت جو تصور === ابوالفضل جي نظر ۾ بادشاهه جو اقتدار رڳو فوجي طاقت تي ٻڌل نه، پر رعيت جي حفاظت، انصاف ۽ سلطنت جي استحڪام جي ذميواريءَ سان ڳنڍيل هو. ''آئين اڪبري'' ۾ هن اڪبر جي حڪومت کي اهڙي مثالي بادشاهت طور پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن ۾ حڪمران مختلف سماجي ۽ مذهبي گروهن جي وچ ۾ منصفانه ثالث هجي. جديد مورخن سندس هن نظريي کي مغل سلطنت جي جامع شاهي نظريي جي اهم ترين بيانن مان شمار ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |title=A Political Sociology of Empire: Mughal Historians on the Making of Mughal Paramountcy |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> == دين الاهي سان تعلق == اڪبر جي مذهبي سوچ بابت پراڻن ماخذن ۾ '''دين الاهي''' جو اصطلاح گهڻو استعمال ٿيو آهي، پر جديد تحقيق ان کي باقاعده عوامي مذهب يا منظم مذهبي جماعت سمجهڻ بابت احتياط ڪري ٿي. ابوالفضل اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي نظرين جو اهم ترجمان هو ۽ سندس لکڻين ۾ '''توحيد الاهي'''، بادشاهه سان وفاداري، اخلاقي تربيت ۽ صلحِ ڪل جهڙن تصورن کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica"/> تنهنڪري ابوالفضل کي سادو نموني ”دين الاهي جو قانون ٺاهيندڙ“ چوڻ کان وڌيڪ درست اهو آهي ته هو اڪبر جي وسيع مذهبي ۽ سياسي فڪر جي اهم نظرياتي ترجمانن مان هو. == فوجي ۽ انتظامي خدمتون == پنهنجي درٻاري زندگيءَ جي گهڻي عرصي دوران ابوالفضل جو بنيادي ڪردار علمي، سياسي ۽ انتظامي هو، پر 1007هه/1599ع ۾ کيس [[دکن]] موڪليو ويو، جتي مغل سلطنت پنهنجي اقتدار کي وڌائڻ ۾ مصروف هئي. دکن ۾ ابوالفضل انتظامي معاملن سان گڏ فوجي قيادت ۾ به صلاحيت ڏيکاري.<ref name="Iranica"/> بعد ۾ اڪبر کيس واپس گهرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهنشاهه ۽ سندس پٽ شهزادي سليم جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ وڌي رهي هئي. ابوالفضل جو اڪبر تي گهرو اثر شهزادي سليم لاءِ سياسي خطرو بڻجي ويو، ۽ سليم کي خدشو هو ته ابوالفضل سندس تخت نشينيءَ جي مخالفت ڪندو.<ref name="Iranica"/> == تصنيفون == ابوالفضل جي ادبي ۽ تاريخي اهميت جو بنياد سندس فارسي تصنيفون آهن. سندس نثر کي مغل دور جي اعليٰ فارسي نثر جي اهم نمونن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس اهم ڪتابن ۽ مجموعن ۾ هي شامل آهن: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" ! style="background:#D9EEFF; color:#163F56;" | تصنيف ! style="background:#DFF3E6; color:#27523A;" | نوعيت ! style="background:#EDE3F8; color:#493D5B;" | موضوع |- | style="background:#F4FAFF;" | ''[[اڪبرنامو]]'' | style="background:#F3FBF6;" | تاريخ | style="background:#FAF7FD;" | مغل خاندان ۽ اڪبر جي حڪومت جي سرڪاري تاريخ |- | style="background:#F4FAFF;" | ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]'' | style="background:#F3FBF6;" | انتظامي ۽ علمي دستاويز | style="background:#FAF7FD;" | مغل انتظام، فوج، ماليات، سماج، جاگرافي، مذهب ۽ ثقافت |- | style="background:#F4FAFF;" | ''رقعات ابوالفضل'' | style="background:#F3FBF6;" | خطن جو مجموعو | style="background:#FAF7FD;" | ذاتي ۽ درٻاري خط |- | style="background:#F4FAFF;" | ''انشاء ابوالفضل'' | style="background:#F3FBF6;" | سرڪاري مڪتوبات | style="background:#FAF7FD;" | سفارتي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت |} === اڪبرنامو === {{مک|اڪبرنامو}} [[File:Court of Akbar from Akbarnama.jpg|thumb|کاٻو|''اڪبرنامي'' جي هڪ مصوري؛ نوجوان اڪبر پنهنجي درٻار ۾.]] ''اڪبرنامو'' اڪبر جي حڪم تي لکيل مغل سلطنت جي سرڪاري تاريخ آهي. ابوالفضل ان جي تاليف تقريباً 1589ع ۾ شروع ڪئي ۽ بنيادي متن 1590ع واري ڏهاڪي ۾ ترتيب ڏنو ويو، جنهن ۾ 1598ع تائين اضافا ٿيندا رهيا.<ref>{{cite web |title=Akbarnama, Vol. 1 |website=Famine and Dearth in India and Britain, 1550–1800 |publisher=University of Exeter |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00123_en_akbarnama_vol01 |access-date=7 October 2026 }}</ref> ڪتاب جي پهرين حصي ۾ [[تيمور]] کان وٺي [[بابر]] ۽ [[همايون]] تائين اڪبر جي ابن ڏاڏن جو احوال ڏنو ويو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي ۾ اڪبر جي حڪومت جا واقعا ترتيبوار بيان ٿيل آهن. ابوالفضل شاهي دستاويزن، انتظامي انگن اکرن، زباني روايتن ۽ مختلف علائقائي ماخذن مان فائدو ورتو، جنهن ڪري هي ڪتاب مغل دور جي تاريخ لاءِ بنيادي ماخذ بڻجي ويو.<ref name="Iranica"/> ''اڪبرنامي'' جا ڪيترائي مصور نسخا تيار ڪيا ويا. انهن مان اهم نسخن جا ورق اڄ [[وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم]]، [[برٽش لائبريري]]، چيسٽر بيٽي لائبريري ۽ ٻين عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Akbarnamah, Book II |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004343489 |access-date=7 October 2026 }}</ref> === آئين اڪبري === {{مک|آئين اڪبري (ڪتاب)}} ''آئين اڪبري'' کي ''اڪبرنامي'' جو ٽيون ۽ آخري وڏو حصو سمجهيو وڃي ٿو، پر پوءِ اهو هڪ الڳ ڪتاب طور مشهور ٿيو. هيءُ پنج دفترن ۾ ورهايل آهي. پهرين ٽن دفترن ۾ شاهي محل، فوج ۽ سلطنت جي صوبائي ۽ مالي انتظام جو تفصيلي احوال آهي، جڏهن ته آخري دفترن ۾ هندستان جي علمن، مذهبن، ثقافت، سماجي روايتن ۽ اڪبر سان منسوب قولن بابت مواد شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Ain-i-Akbari, Vol. II |website=Famine and Dearth in India and Britain, 1550–1800 |publisher=University of Exeter |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00129_en_ainiakbari_vol02 |access-date=7 October 2026 }}</ref> ان ڪتاب ۾ مالياتي محصول، زرعي پيداوار، فوجي تنظيم، عملدارن جي درجابندي، شاهي اصطبل، بازارن، وزنن ۽ ماپن، صوبن، ذاتين، علمن ۽ مذهبي روايتن بابت وڏي مقدار ۾ معلومات ڏنل آهي. انهيءَ سبب ''آئين اڪبري'' صرف شاهي تاريخ نه پر سورھين صديءَ جي هندستان جي انتظامي، اقتصادي ۽ سماجي تاريخ جو اهم بنيادي ماخذ پڻ آهي. [[File:Jamal al-Din Husayn Inju Shirazi - Two Folios from the Akbarnama - Walters W684 - Detail A.jpg|thumb|ساڄو|''اڪبرنامي'' جي هڪ مصور نسخي جو ورق، مغل دور جي شاهي تاريخ نويسيءَ جو مثال.]] === رقعات ابوالفضل === ''رقعات ابوالفضل'' ابوالفضل جي ذاتي خطن جو مجموعو آهي. انهن خطن ۾ اڪبر، شهزادي مراد، شهزادي دانيال، شهزادي سليم، شاهي خاندان جي عورتن ۽ ٻين همعصر شخصيتن ڏانهن لکيل خط شامل آهن. هي مجموعو سندس ڀائٽي نورالدين محمد سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Iranica"/> === انشاء ابوالفضل === ''انشاء ابوالفضل'' يا ''مڪتوبات علامي'' سرڪاري ۽ سفارتي خطن جو مجموعو آهي. انهن ۾ اڪبر طرفان وچ ايشيا جي [[عبدالله خان ازبڪ]]، ايران جي [[شاهه عباس اعظم]] ۽ ٻين حڪمرانن ۽ اميرن ڏانهن لکيل خطن جا متن شامل آهن. هي مجموعو مغل درٻار جي فارسي سفارتي نثر جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ آهي.<ref name="Iranica"/> == تاريخ نويسيءَ جو طريقو == ابوالفضل جي تاريخ نويسي روايتي درٻاري تاريخ کان اڳتي وڌي انتظامي ۽ شمارياتي مواد کي تاريخي بيان جو حصو بڻائي ٿي. هن مالياتي انگ اکر، صوبائي رپورٽون، راجپوت روايتون، سرڪاري رڪارڊ ۽ مختلف علمي روايتون گڏ استعمال ڪيون. انهيءَ طريقي سبب سندس لکڻيون مغل سلطنت جي رڳو سياسي تاريخ نه پر ان جي سماجي، اقتصادي، ثقافتي ۽ ادارياتي جوڙجڪ جي مطالعي لاءِ پڻ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.<ref name="Iranica"/> بهرحال ابوالفضل اڪبر جو ويجهو درٻاري ۽ سندس سياسي نظريي جو حامي هو؛ تنهنڪري جديد مورخ سندس بيانن کي ٻين همعصر ماخذن، خاص طور [[عبدالقادر بدايوني]] جي ''منتخب التواريخ'' جهڙن تنقيدي ماخذن سان ڀيٽي پڙهن ٿا. ابوالفضل جي تاريخ نويسيءَ ۾ اڪبر جي ساراهه نمايان آهي، پر ساڳئي وقت سندس دستاويزي تفصيل ۽ وسيع ماخذن جو استعمال کيس مغل تاريخ نويسيءَ ۾ ممتاز مقام ڏئي ٿو.<ref name="Iranica"/> == دکن ۽ آخري سال == 1599ع ۾ ابوالفضل کي دکن ۾ مغل فوجي ۽ سياسي معاملن کي سنڀالڻ لاءِ موڪليو ويو. اڳ ۾ گهڻو ڪري قلم، درٻار ۽ انتظام سان وابسته رهڻ باوجود دکن ۾ هن فوجي سالار ۽ منتظم طور پڻ صلاحيت ڏيکاري. بعد ۾ اڪبر کيس اتر هندستان واپس اچڻ جو حڪم ڏنو، جتي شهزادي سليم ۽ شهنشاهه جي وچ ۾ اختلاف شدت اختيار ڪري چڪا هئا.<ref name="Iranica"/> == قتل == 1602ع ۾ دکن کان واپس ايندي ابوالفضل کي [[وير سنگهه ديو بنديلا]] جي ماڻهن انتري ۽ نروار جي ڀرسان روڪيو. اهو حملو اڪبر جي پٽ شهزادي سليم—مستقبل جي شهنشاهه [[جهانگير]]—جي مرضيءَ سان ڪيو ويو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سليم ابوالفضل کي پنهنجي سياسي خواهشن جي راهه ۾ وڏي رڪاوٽ سمجهندو هو.<ref name="Iranica"/> 4 ربيع الاول 1011هه، مطابق 22 آگسٽ 1602ع تي ابوالفضل قتل ڪيو ويو. سندس وڍيل سر شهزادي سليم ڏانهن موڪليو ويو. سندس موت اڪبر لاءِ وڏو ذاتي ۽ سياسي صدمو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ابوالفضل رڳو سرڪاري عملدار نه پر شهنشاهه جو ويجهو دوست ۽ اعتماد وارو صلاحڪار پڻ هو.<ref name="Iranica"/> ابوالفضل جي تدفين بابت پراڻن ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ جديد تاريخي روايتن ۾ سندس قبر انتري واري علائقي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. تنهنڪري پراڻي سنڌي متن ۾ ڏنل ”بنا منڍيءَ وارو لاش آگري ۾ دفن ٿيو“ واري دعويٰ کي وڌيڪ مضبوط ماخذ کان سواءِ قطعي حقيقت طور لکڻ مناسب نه آهي. == خاندان == ابوالفضل جو وڏو ڀاءُ [[فيضي]] اڪبر جي درٻار جو مشهور شاعر، عالم ۽ ملڪ الشعراءُ هو. ابوالفضل جو پٽ '''شيخ افضل خان''' (1571–1613ع) هو. ابوالفضل جي قتل کان پوءِ به خاندان مغل انتظام سان لاڳاپيل رهيو؛ جهانگير 1608ع ۾ افضل خان کي [[بهار]] جو گورنر مقرر ڪيو. == علمي ۽ تاريخي اهميت == ابوالفضل جي اهميت ٽن باهمي شعبن—تاريخ نويسي، رياستي انتظام ۽ سياسي فڪر—۾ آهي. ''اڪبرنامو'' اڪبر جي حڪومت جو سڀ کان وسيع درٻاري تاريخي بيان آهي، جڏهن ته ''آئين اڪبري'' مغل سلطنت جي انتظامي، فوجي، معاشي ۽ سماجي جوڙجڪ بابت غيرمعمولي تفصيل محفوظ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Akbarnāmah |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004342903 |access-date=7 October 2026 }}</ref> سندس سياسي فڪر ۾ شاهي اقتدار کي انصاف، عقل، رعيت جي ڀلائي ۽ مذهبي اختلافن کان مٿانهين حڪومتي ذميواريءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش نظر اچي ٿي. ''صلحِ ڪل'' جو تصور خاص طور مغل هندستان جي مختلف مذهبي ۽ ثقافتي گروهن کي هڪ سلطنت اندر گڏ رکڻ واري سياسي نظريي سان وابسته ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Akbar I |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/akbar-i-mughal-india/ |access-date=7 October 2026 }}</ref> سندس فارسي نثر پڻ وڏي عرصي تائين برصغير جي فارسي ادبي روايت ۾ نموني طور پڙهيو ويو. خاص طور سرڪاري خط نويسي ۽ ''انشاء'' جي فن ۾ سندس اسلوب پوءِ جي ليکڪن ۽ منشيانه روايت تي اثرانداز ٿيو.<ref name="Iranica"/> == اڪبرنامي جي مصوري == اڪبر جي حڪم سان ''اڪبرنامي'' جا شاندار مصور نسخا پڻ تيار ٿيا. مغل شاهي مصوري خاني جي مصورن تاريخي واقعن، جنگين، شڪار، درٻاري مجلسن ۽ شاهي رسمن کي تصويرن ۾ پيش ڪيو. انهن مصور نسخن مان ڪيترائي ورق اڄ دنيا جي اهم عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Akbar Hunting with Cheetahs |website=The Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/448467 |access-date=7 October 2026 }}</ref> [[File:Jamal al-Din Husayn Inju Shirazi - Single Leaf from Akbarnama by Abu Fazl - Walters W874.jpg|thumb|مرڪز|500px|''اڪبرنامي'' جو هڪ مصور ورق؛ [[والٽرز آرٽ ميوزيم]] جي مجموعي مان.]] == پڻ ڏسو == * [[اڪبر اعظم]] * [[اڪبرنامو]] * [[آئين اڪبري (ڪتاب)]] * [[فيضي]] * [[مغل سلطنت]] * [[صلح ڪل]] * [[دين الاهي]] * [[عبادت خانو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Akbarnama of Abu'l-Fazl |translator=H. Beveridge |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta }} * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Ain-i-Akbari |translator=H. Blochmann and H. S. Jarrett |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta }} * Rizvi, Saiyid Athar Abbas. ''Religious and Intellectual History of the Muslims in Akbar's Reign: With Special Reference to Abu'l Fazl''. New Delhi: Munshiram Manoharlal, 1975. * Abu'l-Fazl ibn Mubarak. ''The History of Akbar, Volume 1''. Edited and translated by Wheeler M. Thackston. Murty Classical Library of India, Harvard University Press, 2015. {{ISBN|9780674427754}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline|Abu'l-Fazl ibn Mubarak}} {{اڪبر جا نو رتن}} {{مغل سلطنت}} [[زمرو:1551ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1602ع ۾ وفات]] [[زمرو:مغل سلطنت جا مورخ]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:هندستان جا مورخ]] [[زمرو:مغل درٻار]] [[زمرو:اڪبر]] [[زمرو:قتل ٿيل شخص]] [[زمرو:16هين صديءَ جا مورخ]] [[زمرو:17هين صديءَ جا مورخ]] = [[اڪبر اعظم]] جو ويجهو صلاحڪار ۽ سرڪاري مورخ | notable_works = ''[[اڪبرنامو]]''، ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]''، ''رقعات ابوالفضل''، ''انشاء ابوالفضل'' }} , '''ابوالفضل ابن مبارڪ''' ({{lang-fa|ابوالفضل بن مبارک}}؛ 6 محرم 958هه / 14 جنوري 1551ع – 4 ربيع الاول 1011هه / 22 آگسٽ 1602ع)، عام طور '''ابوالفضل'''، '''ابوالفضل علامي''' يا '''ابوالفضل علّامي''' جي نالي سان مشهور، [[مغل سلطنت]] جو فارسي ٻوليءَ جو مورخ، اديب، سياسي مفڪر، اعليٰ درٻاري عملدار ۽ [[اڪبر اعظم]] جو انتهائي ويجهو صلاحڪار هو. هن جو سڀ کان اهم تصنيفي ڪارنامو ''[[اڪبرنامو]]'' آهي، جنهن جو آخري حصو ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ابوالفضل پنهنجي تاريخ نويسيءَ سان گڏ اڪبر جي سلطنت، بادشاهت، مذهبي رواداري ۽ '''صلحِ ڪل''' جي سياسي فڪر کي منظم نظرياتي صورت ڏيڻ سبب به مشهور آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Eaton |first=Richard M. |title=Abu'l-Fażl ʿAllāmī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=I |pages=287–289 |date=15 December 1983 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abul-fazl-allami-historian/ |access-date=7 October 2026 }}</ref> ابوالفضل اڪبر جي درٻار سان لاڳاپيل مشهور عالمن ۽ عملدارن مان هو. روايتي طور کيس اڪبر جي درٻار جي '''نون رتنن''' مان هڪ شمار ڪيو ويندو آهي. سندس وڏو ڀاءُ [[فيضي]] پڻ اڪبر جي درٻار جو مشهور فارسي شاعر ۽ ملڪ الشعراءُ هو.<ref name="Iranica"/> == جنم ۽ خانداني پسمنظر == ابوالفضل 6 محرم 958هه، مطابق 14 جنوري 1551ع تي [[آگرو|آگري]] ۾ پيدا ٿيو. هو عالم ۽ استاد [[شيخ مبارڪ ناگوري]] جو ٻيو پٽ هو. شيخ مبارڪ 950هه/1543ع ۾ [[ناگور]]، راجسٿان مان آگري لڏي آيو هو.<ref name="Iranica"/> ابوالفضل جي خاندان جو [[سنڌ]] سان پراڻو تاريخي تعلق هو. سندس ابن ڏاڏن جو اصل تعلق [[يمن]] سان ٻڌايو وڃي ٿو. خاندان جي هڪ بزرگ شيخ موسى اٽڪل ڇهه پيڙهيون اڳ يمن مان سنڌ لڏپلاڻ ڪئي هئي. بعد ۾ ابوالفضل جو ڏاڏو '''شيخ خضر''' سنڌ مان [[ناگور]] وڃي آباد ٿيو، جتي سندس پٽ شيخ مبارڪ پيدا ٿيو. تنهنڪري ابوالفضل کي سنڌ سان '''نسبي ۽ خانداني تعلق''' هو، پر معتبر جديد ماخذ سندس جنم جو هنڌ آگرو ڄاڻائين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |last=Fekrat |first=Mohammad Asef |translator=Simin Rahimi |title=Abū al-Faḍl ʿAllāmī |encyclopedia=Encyclopaedia Islamica |date=17 June 2021 |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM-0058 |url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/ISLO/COM-0058.xml |access-date=7 October 2026 }}</ref> سنڌي ادبي ماخذ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ابوالفضل کي سيوهڻ سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر جديد علمي ماخذ سندس پيدائش آگري ۾ ۽ سندس خاندان جي سنڌ سان تعلق کي اڳين نسلن جي لڏپلاڻ سان ڳنڍين ٿا.<ref>{{cite web |title=ابوالفضل |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابوالفضل |access-date=7 October 2026 }}</ref><ref name="Iranica"/> == تعليم ۽ علمي تربيت == ابوالفضل جي ابتدائي تعليم سندس والد شيخ مبارڪ جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. ننڍي عمر کان ئي کيس عربي، فارسي، اسلامي علمن، فلسفي ۽ تصوف جي مطالعي ڏانهن لاڙو هو. ''آئين اڪبري'' ۾ ڏنل سندس خودنوشت احوال موجب پنجن ورهين جي عمر تائين هو پڙهڻ ۽ لکڻ سکيو هو. نوجوانيءَ ۾ روايتي درسي طريقي سان کيس بيزاري پڻ ٿي، پر پوءِ هن وسيع خودمطالعي ذريعي پنهنجي علمي تربيت جاري رکي.<ref name="AinGoogle">{{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Ain-i-Akbari |volume=3 |translator=H. S. Jarrett |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta |year=1894 }}</ref> پندرهن ورهين جي عمر تائين هن عربي ادب، فلسفي، اسلامي علمن ۽ تصوف سميت ڪيترن موضوعن جو مطالعو ڪري ورتو هو. سندس فڪري تربيت تي والد شيخ مبارڪ جي آزاد خيال علمي ماحول جو گهرو اثر پيو.<ref name="Iranica"/> هڪ مشهور روايت موجب ابوالفضل وٽ اصفهاني جي هڪ اهڙي ڪتاب جو نسخو آيو جنهن جا ڪيترائي حصا اڏوهي کائي وئي هئي. هن موجود ٽڪرن جي عبارت ۽ مفهوم مان گم ٿيل متن جو اندازو لڳائي ان کي ٻيهر ترتيب ڏنو؛ جڏهن مڪمل نسخو هٿ آيو ته سندس تيار ڪيل متن سان رڳو ٿورن هنڌن تي فرق نڪتو. اهو واقعو سندس همعصر سوانحي روايتن ۾ سندس غيرمعمولي يادگيري ۽ علمي صلاحيت جي مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="AinGoogle"/> == اڪبر جي درٻار ۾ آمد == [[File:AbulFazlPresentingAkbarnama.jpg|thumb|ساڄو|ابوالفضل ''[[اڪبرنامو]]'' [[اڪبر اعظم]] کي پيش ڪندي؛ [[گوورڌن (مصور)|گوورڌن]] جي مصوري.]] ابوالفضل 981هه/1574ع ۾ پهريون ڀيرو اڪبر جي درٻار ۾ پيش ٿيو. سندس علم، بحث جي صلاحيت ۽ فڪري رجحان اڪبر کي متاثر ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي کان پوءِ هو شاهي خدمت سان وابسته ٿي ويو.<ref name="Iranica"/> ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين ابوالفضل اڪبر جي سڀ کان اهم دانشور ساٿين، صلاحڪارن ۽ سرڪاري ترجمانن مان رهيو. اڪبر ۽ ابوالفضل جي سياسي ۽ مذهبي سوچ ۾ گهڻي هم آهنگي هئي، جنهن سبب ابوالفضل شهنشاهه جي حڪومتي نظرين کي لکڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ انهن لاءِ فڪري دليل مهيا ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Iranica"/> 1575ع کان اڪبر [[عبادت خانو|عبادت خاني]] ۾ مختلف مذهبي عالمن ۽ فڪري روايتن جي نمائندن سان بحث مباحثا ڪرائڻ شروع ڪيا. ابوالفضل انهن مجلسن ۾ نمايان حصو وٺندو هو. بعد ۾ 987هه/1579ع واري مشهور '''محضر''' جي تياريءَ ۾ ابوالفضل ۽ سندس والد شيخ مبارڪ جو اهم ڪردار هو؛ ان دستاويز تحت اختلاف واري مذهبي مسئلي ۾ شهنشاهه کي عالمن جي مختلف راين مان مناسب راءِ اختيار ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.<ref name="Iranica"/> == ترجمي جي تحريڪ == اڪبر جي درٻار ۾ هندستان جي مختلف مذهبي ۽ ادبي روايتن کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي وڏي تحريڪ هلي. ان مقصد لاءِ قائم ڪيل '''مڪتب خانه''' يا ترجمي واري اداري جي سرگرمين سان ابوالفضل ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هو. سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي اهم ڪتابن کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جو مقصد درٻار جي فارسي پڙهندڙ اشرافيه کي هندستان جي غير اسلامي علمي ۽ مذهبي روايتن کان واقف ڪرائڻ هو.<ref name="Iranica"/> == سياسي فڪر == ابوالفضل صرف درٻاري مورخ نه هو، پر مغل بادشاهت جي اهم سياسي نظرئي سازن مان پڻ هو. سندس لکڻين ۾ بادشاهه کي اهڙي حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جو بنيادي فرض رعيت ۾ انصاف، امن ۽ سماجي هم آهنگي قائم رکڻ آهي. اڪبر بابت سندس بيانن ۾ بادشاهت کي خدائي روشني ۽ اخلاقي ذميواريءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Iranica"/> === صلحِ ڪل === ابوالفضل جي سياسي فڪر جو سڀ کان مشهور تصور '''صلحِ ڪل''' ({{lang-fa|صلح کل}}، يعني ”سڀني سان امن“) آهي. هن تصور تحت رياست کي ڪنهن هڪ مذهبي جماعت جي مفادن تائين محدود ڪرڻ بدران مختلف مذهبن، قومن ۽ سماجي گروهن جي رعيت سان انصاف ڪرڻ گهرجي. جديد تحقيق ۾ صلحِ ڪل کي اڪبر جي سلطنت جي مذهبي ۽ ثقافتي گهڻ رخي سماج لاءِ هڪ اهم حڪومتي اصول طور ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kinra |first=Rajeev |title=Revisiting the History and Historiography of Mughal Pluralism |journal=ReOrient |volume=5 |issue=2 |year=2020 |pages=137–182 |doi=10.13169/reorient.5.2.0137 }}</ref> ابوالفضل جي فڪر ۾ مختلف عقيدن جي ماڻهن کي هڪ سياسي نظام هيٺ گڏ رکڻ لاءِ مذهبي رواداري، عقل ۽ شاهي انصاف بنيادي اهميت رکن ٿا. سندس لکڻين ۾ اڪبر کي اهڙي حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، جيڪو فرقيوارانه حدن کان مٿانهون ٿي سموري رعيت جي ڀلائيءَ لاءِ ڪم ڪري.<ref name="Iranica"/> === بادشاهت جو تصور === ابوالفضل جي نظر ۾ بادشاهه جو اقتدار رڳو فوجي طاقت تي ٻڌل نه، پر رعيت جي حفاظت، انصاف ۽ سلطنت جي استحڪام جي ذميواريءَ سان ڳنڍيل هو. ''آئين اڪبري'' ۾ هن اڪبر جي حڪومت کي اهڙي مثالي بادشاهت طور پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن ۾ حڪمران مختلف سماجي ۽ مذهبي گروهن جي وچ ۾ منصفانه ثالث هجي. جديد مورخن سندس هن نظريي کي مغل سلطنت جي جامع شاهي نظريي جي اهم ترين بيانن مان شمار ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |title=A Political Sociology of Empire: Mughal Historians on the Making of Mughal Paramountcy |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> == دين الاهي سان تعلق == اڪبر جي مذهبي سوچ بابت پراڻن ماخذن ۾ '''دين الاهي''' جو اصطلاح گهڻو استعمال ٿيو آهي، پر جديد تحقيق ان کي باقاعده عوامي مذهب يا منظم مذهبي جماعت سمجهڻ بابت احتياط ڪري ٿي. ابوالفضل اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي نظرين جو اهم ترجمان هو ۽ سندس لکڻين ۾ '''توحيد الاهي'''، بادشاهه سان وفاداري، اخلاقي تربيت ۽ صلحِ ڪل جهڙن تصورن کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica"/> تنهنڪري ابوالفضل کي سادو نموني ”دين الاهي جو قانون ٺاهيندڙ“ چوڻ کان وڌيڪ درست اهو آهي ته هو اڪبر جي وسيع مذهبي ۽ سياسي فڪر جي اهم نظرياتي ترجمانن مان هو. == فوجي ۽ انتظامي خدمتون == پنهنجي درٻاري زندگيءَ جي گهڻي عرصي دوران ابوالفضل جو بنيادي ڪردار علمي، سياسي ۽ انتظامي هو، پر 1007هه/1599ع ۾ کيس [[دکن]] موڪليو ويو، جتي مغل سلطنت پنهنجي اقتدار کي وڌائڻ ۾ مصروف هئي. دکن ۾ ابوالفضل انتظامي معاملن سان گڏ فوجي قيادت ۾ به صلاحيت ڏيکاري.<ref name="Iranica"/> بعد ۾ اڪبر کيس واپس گهرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهنشاهه ۽ سندس پٽ شهزادي سليم جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ وڌي رهي هئي. ابوالفضل جو اڪبر تي گهرو اثر شهزادي سليم لاءِ سياسي خطرو بڻجي ويو، ۽ سليم کي خدشو هو ته ابوالفضل سندس تخت نشينيءَ جي مخالفت ڪندو.<ref name="Iranica"/> == تصنيفون == ابوالفضل جي ادبي ۽ تاريخي اهميت جو بنياد سندس فارسي تصنيفون آهن. سندس نثر کي مغل دور جي اعليٰ فارسي نثر جي اهم نمونن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس اهم ڪتابن ۽ مجموعن ۾ هي شامل آهن: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" ! style="background:#D9EEFF; color:#163F56;" | تصنيف ! style="background:#DFF3E6; color:#27523A;" | نوعيت ! style="background:#EDE3F8; color:#493D5B;" | موضوع |- | style="background:#F4FAFF;" | ''[[اڪبرنامو]]'' | style="background:#F3FBF6;" | تاريخ | style="background:#FAF7FD;" | مغل خاندان ۽ اڪبر جي حڪومت جي سرڪاري تاريخ |- | style="background:#F4FAFF;" | ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]'' | style="background:#F3FBF6;" | انتظامي ۽ علمي دستاويز | style="background:#FAF7FD;" | مغل انتظام، فوج، ماليات، سماج، جاگرافي، مذهب ۽ ثقافت |- | style="background:#F4FAFF;" | ''رقعات ابوالفضل'' | style="background:#F3FBF6;" | خطن جو مجموعو | style="background:#FAF7FD;" | ذاتي ۽ درٻاري خط |- | style="background:#F4FAFF;" | ''انشاء ابوالفضل'' | style="background:#F3FBF6;" | سرڪاري مڪتوبات | style="background:#FAF7FD;" | سفارتي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت |} === اڪبرنامو === {{مک|اڪبرنامو}} [[File:Court of Akbar from Akbarnama.jpg|thumb|کاٻو|''اڪبرنامي'' جي هڪ مصوري؛ نوجوان اڪبر پنهنجي درٻار ۾.]] ''اڪبرنامو'' اڪبر جي حڪم تي لکيل مغل سلطنت جي سرڪاري تاريخ آهي. ابوالفضل ان جي تاليف تقريباً 1589ع ۾ شروع ڪئي ۽ بنيادي متن 1590ع واري ڏهاڪي ۾ ترتيب ڏنو ويو، جنهن ۾ 1598ع تائين اضافا ٿيندا رهيا.<ref>{{cite web |title=Akbarnama, Vol. 1 |website=Famine and Dearth in India and Britain, 1550–1800 |publisher=University of Exeter |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00123_en_akbarnama_vol01 |access-date=7 October 2026 }}</ref> ڪتاب جي پهرين حصي ۾ [[تيمور]] کان وٺي [[بابر]] ۽ [[همايون]] تائين اڪبر جي ابن ڏاڏن جو احوال ڏنو ويو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي ۾ اڪبر جي حڪومت جا واقعا ترتيبوار بيان ٿيل آهن. ابوالفضل شاهي دستاويزن، انتظامي انگن اکرن، زباني روايتن ۽ مختلف علائقائي ماخذن مان فائدو ورتو، جنهن ڪري هي ڪتاب مغل دور جي تاريخ لاءِ بنيادي ماخذ بڻجي ويو.<ref name="Iranica"/> ''اڪبرنامي'' جا ڪيترائي مصور نسخا تيار ڪيا ويا. انهن مان اهم نسخن جا ورق اڄ [[وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم]]، [[برٽش لائبريري]]، چيسٽر بيٽي لائبريري ۽ ٻين عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Akbarnamah, Book II |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004343489 |access-date=7 October 2026 }}</ref> === آئين اڪبري === {{مک|آئين اڪبري (ڪتاب)}} ''آئين اڪبري'' کي ''اڪبرنامي'' جو ٽيون ۽ آخري وڏو حصو سمجهيو وڃي ٿو، پر پوءِ اهو هڪ الڳ ڪتاب طور مشهور ٿيو. هيءُ پنج دفترن ۾ ورهايل آهي. پهرين ٽن دفترن ۾ شاهي محل، فوج ۽ سلطنت جي صوبائي ۽ مالي انتظام جو تفصيلي احوال آهي، جڏهن ته آخري دفترن ۾ هندستان جي علمن، مذهبن، ثقافت، سماجي روايتن ۽ اڪبر سان منسوب قولن بابت مواد شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Ain-i-Akbari, Vol. II |website=Famine and Dearth in India and Britain, 1550–1800 |publisher=University of Exeter |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00129_en_ainiakbari_vol02 |access-date=7 October 2026 }}</ref> ان ڪتاب ۾ مالياتي محصول، زرعي پيداوار، فوجي تنظيم، عملدارن جي درجابندي، شاهي اصطبل، بازارن، وزنن ۽ ماپن، صوبن، ذاتين، علمن ۽ مذهبي روايتن بابت وڏي مقدار ۾ معلومات ڏنل آهي. انهيءَ سبب ''آئين اڪبري'' صرف شاهي تاريخ نه پر سورھين صديءَ جي هندستان جي انتظامي، اقتصادي ۽ سماجي تاريخ جو اهم بنيادي ماخذ پڻ آهي. [[File:Jamal al-Din Husayn Inju Shirazi - Two Folios from the Akbarnama - Walters W684 - Detail A.jpg|thumb|ساڄو|''اڪبرنامي'' جي هڪ مصور نسخي جو ورق، مغل دور جي شاهي تاريخ نويسيءَ جو مثال.]] === رقعات ابوالفضل === ''رقعات ابوالفضل'' ابوالفضل جي ذاتي خطن جو مجموعو آهي. انهن خطن ۾ اڪبر، شهزادي مراد، شهزادي دانيال، شهزادي سليم، شاهي خاندان جي عورتن ۽ ٻين همعصر شخصيتن ڏانهن لکيل خط شامل آهن. هي مجموعو سندس ڀائٽي نورالدين محمد سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Iranica"/> === انشاء ابوالفضل === ''انشاء ابوالفضل'' يا ''مڪتوبات علامي'' سرڪاري ۽ سفارتي خطن جو مجموعو آهي. انهن ۾ اڪبر طرفان وچ ايشيا جي [[عبدالله خان ازبڪ]]، ايران جي [[شاهه عباس اعظم]] ۽ ٻين حڪمرانن ۽ اميرن ڏانهن لکيل خطن جا متن شامل آهن. هي مجموعو مغل درٻار جي فارسي سفارتي نثر جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ آهي.<ref name="Iranica"/> == تاريخ نويسيءَ جو طريقو == ابوالفضل جي تاريخ نويسي روايتي درٻاري تاريخ کان اڳتي وڌي انتظامي ۽ شمارياتي مواد کي تاريخي بيان جو حصو بڻائي ٿي. هن مالياتي انگ اکر، صوبائي رپورٽون، راجپوت روايتون، سرڪاري رڪارڊ ۽ مختلف علمي روايتون گڏ استعمال ڪيون. انهيءَ طريقي سبب سندس لکڻيون مغل سلطنت جي رڳو سياسي تاريخ نه پر ان جي سماجي، اقتصادي، ثقافتي ۽ ادارياتي جوڙجڪ جي مطالعي لاءِ پڻ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.<ref name="Iranica"/> بهرحال ابوالفضل اڪبر جو ويجهو درٻاري ۽ سندس سياسي نظريي جو حامي هو؛ تنهنڪري جديد مورخ سندس بيانن کي ٻين همعصر ماخذن، خاص طور [[عبدالقادر بدايوني]] جي ''منتخب التواريخ'' جهڙن تنقيدي ماخذن سان ڀيٽي پڙهن ٿا. ابوالفضل جي تاريخ نويسيءَ ۾ اڪبر جي ساراهه نمايان آهي، پر ساڳئي وقت سندس دستاويزي تفصيل ۽ وسيع ماخذن جو استعمال کيس مغل تاريخ نويسيءَ ۾ ممتاز مقام ڏئي ٿو.<ref name="Iranica"/> == دکن ۽ آخري سال == 1599ع ۾ ابوالفضل کي دکن ۾ مغل فوجي ۽ سياسي معاملن کي سنڀالڻ لاءِ موڪليو ويو. اڳ ۾ گهڻو ڪري قلم، درٻار ۽ انتظام سان وابسته رهڻ باوجود دکن ۾ هن فوجي سالار ۽ منتظم طور پڻ صلاحيت ڏيکاري. بعد ۾ اڪبر کيس اتر هندستان واپس اچڻ جو حڪم ڏنو، جتي شهزادي سليم ۽ شهنشاهه جي وچ ۾ اختلاف شدت اختيار ڪري چڪا هئا.<ref name="Iranica"/> == قتل == 1602ع ۾ دکن کان واپس ايندي ابوالفضل کي [[وير سنگهه ديو بنديلا]] جي ماڻهن انتري ۽ نروار جي ڀرسان روڪيو. اهو حملو اڪبر جي پٽ شهزادي سليم—مستقبل جي شهنشاهه [[جهانگير]]—جي مرضيءَ سان ڪيو ويو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سليم ابوالفضل کي پنهنجي سياسي خواهشن جي راهه ۾ وڏي رڪاوٽ سمجهندو هو.<ref name="Iranica"/> 4 ربيع الاول 1011هه، مطابق 22 آگسٽ 1602ع تي ابوالفضل قتل ڪيو ويو. سندس وڍيل سر شهزادي سليم ڏانهن موڪليو ويو. سندس موت اڪبر لاءِ وڏو ذاتي ۽ سياسي صدمو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ابوالفضل رڳو سرڪاري عملدار نه پر شهنشاهه جو ويجهو دوست ۽ اعتماد وارو صلاحڪار پڻ هو.<ref name="Iranica"/> ابوالفضل جي تدفين بابت پراڻن ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ جديد تاريخي روايتن ۾ سندس قبر انتري واري علائقي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. تنهنڪري پراڻي سنڌي متن ۾ ڏنل ”بنا منڍيءَ وارو لاش آگري ۾ دفن ٿيو“ واري دعويٰ کي وڌيڪ مضبوط ماخذ کان سواءِ قطعي حقيقت طور لکڻ مناسب نه آهي. == خاندان == ابوالفضل جو وڏو ڀاءُ [[فيضي]] اڪبر جي درٻار جو مشهور شاعر، عالم ۽ ملڪ الشعراءُ هو. ابوالفضل جو پٽ '''شيخ افضل خان''' (1571–1613ع) هو. ابوالفضل جي قتل کان پوءِ به خاندان مغل انتظام سان لاڳاپيل رهيو؛ جهانگير 1608ع ۾ افضل خان کي [[بهار]] جو گورنر مقرر ڪيو. == علمي ۽ تاريخي اهميت == ابوالفضل جي اهميت ٽن باهمي شعبن—تاريخ نويسي، رياستي انتظام ۽ سياسي فڪر—۾ آهي. ''اڪبرنامو'' اڪبر جي حڪومت جو سڀ کان وسيع درٻاري تاريخي بيان آهي، جڏهن ته ''آئين اڪبري'' مغل سلطنت جي انتظامي، فوجي، معاشي ۽ سماجي جوڙجڪ بابت غيرمعمولي تفصيل محفوظ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Akbarnāmah |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004342903 |access-date=7 October 2026 }}</ref> سندس سياسي فڪر ۾ شاهي اقتدار کي انصاف، عقل، رعيت جي ڀلائي ۽ مذهبي اختلافن کان مٿانهين حڪومتي ذميواريءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش نظر اچي ٿي. ''صلحِ ڪل'' جو تصور خاص طور مغل هندستان جي مختلف مذهبي ۽ ثقافتي گروهن کي هڪ سلطنت اندر گڏ رکڻ واري سياسي نظريي سان وابسته ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Akbar I |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/akbar-i-mughal-india/ |access-date=7 October 2026 }}</ref> سندس فارسي نثر پڻ وڏي عرصي تائين برصغير جي فارسي ادبي روايت ۾ نموني طور پڙهيو ويو. خاص طور سرڪاري خط نويسي ۽ ''انشاء'' جي فن ۾ سندس اسلوب پوءِ جي ليکڪن ۽ منشيانه روايت تي اثرانداز ٿيو.<ref name="Iranica"/> == اڪبرنامي جي مصوري == اڪبر جي حڪم سان ''اڪبرنامي'' جا شاندار مصور نسخا پڻ تيار ٿيا. مغل شاهي مصوري خاني جي مصورن تاريخي واقعن، جنگين، شڪار، درٻاري مجلسن ۽ شاهي رسمن کي تصويرن ۾ پيش ڪيو. انهن مصور نسخن مان ڪيترائي ورق اڄ دنيا جي اهم عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Akbar Hunting with Cheetahs |website=The Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/448467 |access-date=7 October 2026 }}</ref> [[File:Jamal al-Din Husayn Inju Shirazi - Single Leaf from Akbarnama by Abu Fazl - Walters W874.jpg|thumb|مرڪز|500px|''اڪبرنامي'' جو هڪ مصور ورق؛ [[والٽرز آرٽ ميوزيم]] جي مجموعي مان.]] == پڻ ڏسو == * [[اڪبر اعظم]] * [[اڪبرنامو]] * [[آئين اڪبري (ڪتاب)]] * [[فيضي]] * [[مغل سلطنت]] * [[صلح ڪل]] * [[دين الاهي]] * [[عبادت خانو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Akbarnama of Abu'l-Fazl |translator=H. Beveridge |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta }} * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Ain-i-Akbari |translator=H. Blochmann and H. S. Jarrett |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta }} * Rizvi, Saiyid Athar Abbas. ''Religious and Intellectual History of the Muslims in Akbar's Reign: With Special Reference to Abu'l Fazl''. New Delhi: Munshiram Manoharlal, 1975. * Abu'l-Fazl ibn Mubarak. ''The History of Akbar, Volume 1''. Edited and translated by Wheeler M. Thackston. Murty Classical Library of India, Harvard University Press, 2015. {{ISBN|9780674427754}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline|Abu'l-Fazl ibn Mubarak}} {{اڪبر جا نو رتن}} {{مغل سلطنت}} [[زمرو:1551ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1602ع ۾ وفات]] [[زمرو:مغل سلطنت جا مورخ]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:هندستان جا مورخ]] [[زمرو:مغل درٻار]] [[زمرو:اڪبر]] [[زمرو:قتل ٿيل شخص]] [[زمرو:16هين صديءَ جا مورخ]] [[زمرو:17هين صديءَ جا مورخ]] drdueuohdk82sq0yerxr1o6ovc66wpb 417579 417578 2026-10-06T20:59:20Z Intisar Ali 8681 /* */ 417579 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|مغل دور جو فارسي ٻوليءَ جو مورخ، اديب، سياسي مفڪر ۽ اڪبر اعظم جو صلاحڪار (1551–1602)}} {{Infobox religious biography | name = ابوالفضل علامي | honorific prefix = شيخ | image = Abul Fazl cropped.png | caption = [[گوورڌن (مصور)|گوورڌن]] جي ٺاهيل ابوالفضل جي تصوير، تقريباً 1602–1605ع | birth_name = ابوالفضل ابن مبارڪ | birth_date = 6 محرم 958هه<br />14 جنوري 1551ع | birth_place = [[آگرو]]، [[مغل سلطنت]] | death_date = 4 ربيع الاول 1011هه<br />22 آگسٽ 1602ع (عمر 51 سال) | death_place = انتري، [[نروار]] جي ويجهو، [[مالوا صوبو]]، [[مغل سلطنت]] | death_cause = قتل | father = [[شيخ مبارڪ ناگوري]] | relatives = [[فيضي]] (ڀاءُ) | religion = [[اسلام]] | profession = مورخ، اديب، سياسي مفڪر | occupation = درٻاري عملدار، فوجي سالار | known_for = [[اڪبر اعظم]] جو ويجهو صلاحڪار ۽ سرڪاري مورخ | works = ''[[اڪبرنامو]]''، ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]''، ''رقعات ابوالفضل''، ''انشاء ابوالفضل'' }} '''ابوالفضل ابن مبارڪ''' ({{lang-fa|ابوالفضل بن مبارک}}؛ 6 محرم 958هه / 14 جنوري 1551ع – 4 ربيع الاول 1011هه / 22 آگسٽ 1602ع)، عام طور '''ابوالفضل'''، '''ابوالفضل علامي''' يا '''ابوالفضل علّامي''' جي نالي سان مشهور، [[مغل سلطنت]] جو فارسي ٻوليءَ جو مورخ، اديب، سياسي مفڪر، اعليٰ درٻاري عملدار ۽ [[اڪبر اعظم]] جو انتهائي ويجهو صلاحڪار هو. هن جو سڀ کان اهم تصنيفي ڪارنامو ''[[اڪبرنامو]]'' آهي، جنهن جو آخري حصو ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ابوالفضل پنهنجي تاريخ نويسيءَ سان گڏ اڪبر جي سلطنت، بادشاهت، مذهبي رواداري ۽ '''صلحِ ڪل''' جي سياسي فڪر کي منظم نظرياتي صورت ڏيڻ سبب به مشهور آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Eaton |first=Richard M. |title=Abu'l-Fażl ʿAllāmī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=I |pages=287–289 |date=15 December 1983 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abul-fazl-allami-historian/ |access-date=7 October 2026 }}</ref> . ابوالفضل اڪبر جي درٻار سان لاڳاپيل مشهور عالمن ۽ عملدارن مان هو. روايتي طور کيس اڪبر جي درٻار جي '''نون رتنن''' مان هڪ شمار ڪيو ويندو آهي. سندس وڏو ڀاءُ [[فيضي]] پڻ اڪبر جي درٻار جو مشهور فارسي شاعر ۽ ملڪ الشعراءُ هو.<ref name="Iranica"/> == جنم ۽ خانداني پسمنظر == ابوالفضل 6 محرم 958هه، مطابق 14 جنوري 1551ع تي [[آگرو|آگري]] ۾ پيدا ٿيو. هو عالم ۽ استاد [[شيخ مبارڪ ناگوري]] جو ٻيو پٽ هو. شيخ مبارڪ 950هه/1543ع ۾ [[ناگور]]، راجسٿان مان آگري لڏي آيو هو.<ref name="Iranica"/> ابوالفضل جي خاندان جو [[سنڌ]] سان پراڻو تاريخي تعلق هو. سندس ابن ڏاڏن جو اصل تعلق [[يمن]] سان ٻڌايو وڃي ٿو. خاندان جي هڪ بزرگ شيخ موسى اٽڪل ڇهه پيڙهيون اڳ يمن مان سنڌ لڏپلاڻ ڪئي هئي. بعد ۾ ابوالفضل جو ڏاڏو '''شيخ خضر''' سنڌ مان [[ناگور]] وڃي آباد ٿيو، جتي سندس پٽ شيخ مبارڪ پيدا ٿيو. تنهنڪري ابوالفضل کي سنڌ سان '''نسبي ۽ خانداني تعلق''' هو، پر معتبر جديد ماخذ سندس جنم جو هنڌ آگرو ڄاڻائين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |last=Fekrat |first=Mohammad Asef |translator=Simin Rahimi |title=Abū al-Faḍl ʿAllāmī |encyclopedia=Encyclopaedia Islamica |date=17 June 2021 |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM-0058 |url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/ISLO/COM-0058.xml |access-date=7 October 2026 }}</ref> سنڌي ادبي ماخذ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ابوالفضل کي سيوهڻ سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر جديد علمي ماخذ سندس پيدائش آگري ۾ ۽ سندس خاندان جي سنڌ سان تعلق کي اڳين نسلن جي لڏپلاڻ سان ڳنڍين ٿا.<ref>{{cite web |title=ابوالفضل |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابوالفضل |access-date=7 October 2026 }}</ref><ref name="Iranica"/> == تعليم ۽ علمي تربيت == ابوالفضل جي ابتدائي تعليم سندس والد شيخ مبارڪ جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. ننڍي عمر کان ئي کيس عربي، فارسي، اسلامي علمن، فلسفي ۽ تصوف جي مطالعي ڏانهن لاڙو هو. ''آئين اڪبري'' ۾ ڏنل سندس خودنوشت احوال موجب پنجن ورهين جي عمر تائين هو پڙهڻ ۽ لکڻ سکيو هو. نوجوانيءَ ۾ روايتي درسي طريقي سان کيس بيزاري پڻ ٿي، پر پوءِ هن وسيع خودمطالعي ذريعي پنهنجي علمي تربيت جاري رکي.<ref name="AinGoogle">{{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Ain-i-Akbari |volume=3 |translator=H. S. Jarrett |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta |year=1894 }}</ref> پندرهن ورهين جي عمر تائين هن عربي ادب، فلسفي، اسلامي علمن ۽ تصوف سميت ڪيترن موضوعن جو مطالعو ڪري ورتو هو. سندس فڪري تربيت تي والد شيخ مبارڪ جي آزاد خيال علمي ماحول جو گهرو اثر پيو.<ref name="Iranica"/> هڪ مشهور روايت موجب ابوالفضل وٽ اصفهاني جي هڪ اهڙي ڪتاب جو نسخو آيو جنهن جا ڪيترائي حصا اڏوهي کائي وئي هئي. هن موجود ٽڪرن جي عبارت ۽ مفهوم مان گم ٿيل متن جو اندازو لڳائي ان کي ٻيهر ترتيب ڏنو؛ جڏهن مڪمل نسخو هٿ آيو ته سندس تيار ڪيل متن سان رڳو ٿورن هنڌن تي فرق نڪتو. اهو واقعو سندس همعصر سوانحي روايتن ۾ سندس غيرمعمولي يادگيري ۽ علمي صلاحيت جي مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="AinGoogle"/> == اڪبر جي درٻار ۾ آمد == [[File:AbulFazlPresentingAkbarnama.jpg|thumb|ساڄو|ابوالفضل ''[[اڪبرنامو]]'' [[اڪبر اعظم]] کي پيش ڪندي؛ [[گوورڌن (مصور)|گوورڌن]] جي مصوري.]] ابوالفضل 981هه/1574ع ۾ پهريون ڀيرو اڪبر جي درٻار ۾ پيش ٿيو. سندس علم، بحث جي صلاحيت ۽ فڪري رجحان اڪبر کي متاثر ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي کان پوءِ هو شاهي خدمت سان وابسته ٿي ويو.<ref name="Iranica"/> ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين ابوالفضل اڪبر جي سڀ کان اهم دانشور ساٿين، صلاحڪارن ۽ سرڪاري ترجمانن مان رهيو. اڪبر ۽ ابوالفضل جي سياسي ۽ مذهبي سوچ ۾ گهڻي هم آهنگي هئي، جنهن سبب ابوالفضل شهنشاهه جي حڪومتي نظرين کي لکڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ انهن لاءِ فڪري دليل مهيا ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Iranica"/> 1575ع کان اڪبر [[عبادت خانو|عبادت خاني]] ۾ مختلف مذهبي عالمن ۽ فڪري روايتن جي نمائندن سان بحث مباحثا ڪرائڻ شروع ڪيا. ابوالفضل انهن مجلسن ۾ نمايان حصو وٺندو هو. بعد ۾ 987هه/1579ع واري مشهور '''محضر''' جي تياريءَ ۾ ابوالفضل ۽ سندس والد شيخ مبارڪ جو اهم ڪردار هو؛ ان دستاويز تحت اختلاف واري مذهبي مسئلي ۾ شهنشاهه کي عالمن جي مختلف راين مان مناسب راءِ اختيار ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.<ref name="Iranica"/> == ترجمي جي تحريڪ == اڪبر جي درٻار ۾ هندستان جي مختلف مذهبي ۽ ادبي روايتن کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي وڏي تحريڪ هلي. ان مقصد لاءِ قائم ڪيل '''مڪتب خانه''' يا ترجمي واري اداري جي سرگرمين سان ابوالفضل ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هو. سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي اهم ڪتابن کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جو مقصد درٻار جي فارسي پڙهندڙ اشرافيه کي هندستان جي غير اسلامي علمي ۽ مذهبي روايتن کان واقف ڪرائڻ هو.<ref name="Iranica"/> == سياسي فڪر == ابوالفضل صرف درٻاري مورخ نه هو، پر مغل بادشاهت جي اهم سياسي نظرئي سازن مان پڻ هو. سندس لکڻين ۾ بادشاهه کي اهڙي حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جو بنيادي فرض رعيت ۾ انصاف، امن ۽ سماجي هم آهنگي قائم رکڻ آهي. اڪبر بابت سندس بيانن ۾ بادشاهت کي خدائي روشني ۽ اخلاقي ذميواريءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Iranica"/> === صلحِ ڪل === ابوالفضل جي سياسي فڪر جو سڀ کان مشهور تصور '''صلحِ ڪل''' ({{lang-fa|صلح کل}}، يعني ”سڀني سان امن“) آهي. هن تصور تحت رياست کي ڪنهن هڪ مذهبي جماعت جي مفادن تائين محدود ڪرڻ بدران مختلف مذهبن، قومن ۽ سماجي گروهن جي رعيت سان انصاف ڪرڻ گهرجي. جديد تحقيق ۾ صلحِ ڪل کي اڪبر جي سلطنت جي مذهبي ۽ ثقافتي گهڻ رخي سماج لاءِ هڪ اهم حڪومتي اصول طور ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kinra |first=Rajeev |title=Revisiting the History and Historiography of Mughal Pluralism |journal=ReOrient |volume=5 |issue=2 |year=2020 |pages=137–182 |doi=10.13169/reorient.5.2.0137 }}</ref> ابوالفضل جي فڪر ۾ مختلف عقيدن جي ماڻهن کي هڪ سياسي نظام هيٺ گڏ رکڻ لاءِ مذهبي رواداري، عقل ۽ شاهي انصاف بنيادي اهميت رکن ٿا. سندس لکڻين ۾ اڪبر کي اهڙي حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، جيڪو فرقيوارانه حدن کان مٿانهون ٿي سموري رعيت جي ڀلائيءَ لاءِ ڪم ڪري.<ref name="Iranica"/> === بادشاهت جو تصور === ابوالفضل جي نظر ۾ بادشاهه جو اقتدار رڳو فوجي طاقت تي ٻڌل نه، پر رعيت جي حفاظت، انصاف ۽ سلطنت جي استحڪام جي ذميواريءَ سان ڳنڍيل هو. ''آئين اڪبري'' ۾ هن اڪبر جي حڪومت کي اهڙي مثالي بادشاهت طور پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن ۾ حڪمران مختلف سماجي ۽ مذهبي گروهن جي وچ ۾ منصفانه ثالث هجي. جديد مورخن سندس هن نظريي کي مغل سلطنت جي جامع شاهي نظريي جي اهم ترين بيانن مان شمار ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |title=A Political Sociology of Empire: Mughal Historians on the Making of Mughal Paramountcy |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> == دين الاهي سان تعلق == اڪبر جي مذهبي سوچ بابت پراڻن ماخذن ۾ '''دين الاهي''' جو اصطلاح گهڻو استعمال ٿيو آهي، پر جديد تحقيق ان کي باقاعده عوامي مذهب يا منظم مذهبي جماعت سمجهڻ بابت احتياط ڪري ٿي. ابوالفضل اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي نظرين جو اهم ترجمان هو ۽ سندس لکڻين ۾ '''توحيد الاهي'''، بادشاهه سان وفاداري، اخلاقي تربيت ۽ صلحِ ڪل جهڙن تصورن کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica"/> تنهنڪري ابوالفضل کي سادو نموني ”دين الاهي جو قانون ٺاهيندڙ“ چوڻ کان وڌيڪ درست اهو آهي ته هو اڪبر جي وسيع مذهبي ۽ سياسي فڪر جي اهم نظرياتي ترجمانن مان هو. == فوجي ۽ انتظامي خدمتون == پنهنجي درٻاري زندگيءَ جي گهڻي عرصي دوران ابوالفضل جو بنيادي ڪردار علمي، سياسي ۽ انتظامي هو، پر 1007هه/1599ع ۾ کيس [[دکن]] موڪليو ويو، جتي مغل سلطنت پنهنجي اقتدار کي وڌائڻ ۾ مصروف هئي. دکن ۾ ابوالفضل انتظامي معاملن سان گڏ فوجي قيادت ۾ به صلاحيت ڏيکاري.<ref name="Iranica"/> بعد ۾ اڪبر کيس واپس گهرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهنشاهه ۽ سندس پٽ شهزادي سليم جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ وڌي رهي هئي. ابوالفضل جو اڪبر تي گهرو اثر شهزادي سليم لاءِ سياسي خطرو بڻجي ويو، ۽ سليم کي خدشو هو ته ابوالفضل سندس تخت نشينيءَ جي مخالفت ڪندو.<ref name="Iranica"/> == تصنيفون == ابوالفضل جي ادبي ۽ تاريخي اهميت جو بنياد سندس فارسي تصنيفون آهن. سندس نثر کي مغل دور جي اعليٰ فارسي نثر جي اهم نمونن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس اهم ڪتابن ۽ مجموعن ۾ هي شامل آهن: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" ! style="background:#D9EEFF; color:#163F56;" | تصنيف ! style="background:#DFF3E6; color:#27523A;" | نوعيت ! style="background:#EDE3F8; color:#493D5B;" | موضوع |- | style="background:#F4FAFF;" | ''[[اڪبرنامو]]'' | style="background:#F3FBF6;" | تاريخ | style="background:#FAF7FD;" | مغل خاندان ۽ اڪبر جي حڪومت جي سرڪاري تاريخ |- | style="background:#F4FAFF;" | ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]'' | style="background:#F3FBF6;" | انتظامي ۽ علمي دستاويز | style="background:#FAF7FD;" | مغل انتظام، فوج، ماليات، سماج، جاگرافي، مذهب ۽ ثقافت |- | style="background:#F4FAFF;" | ''رقعات ابوالفضل'' | style="background:#F3FBF6;" | خطن جو مجموعو | style="background:#FAF7FD;" | ذاتي ۽ درٻاري خط |- | style="background:#F4FAFF;" | ''انشاء ابوالفضل'' | style="background:#F3FBF6;" | سرڪاري مڪتوبات | style="background:#FAF7FD;" | سفارتي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت |} === اڪبرنامو === {{مک|اڪبرنامو}} [[File:Court of Akbar from Akbarnama.jpg|thumb|کاٻو|''اڪبرنامي'' جي هڪ مصوري؛ نوجوان اڪبر پنهنجي درٻار ۾.]] ''اڪبرنامو'' اڪبر جي حڪم تي لکيل مغل سلطنت جي سرڪاري تاريخ آهي. ابوالفضل ان جي تاليف تقريباً 1589ع ۾ شروع ڪئي ۽ بنيادي متن 1590ع واري ڏهاڪي ۾ ترتيب ڏنو ويو، جنهن ۾ 1598ع تائين اضافا ٿيندا رهيا.<ref>{{cite web |title=Akbarnama, Vol. 1 |website=Famine and Dearth in India and Britain, 1550–1800 |publisher=University of Exeter |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00123_en_akbarnama_vol01 |access-date=7 October 2026 }}</ref> ڪتاب جي پهرين حصي ۾ [[تيمور]] کان وٺي [[بابر]] ۽ [[همايون]] تائين اڪبر جي ابن ڏاڏن جو احوال ڏنو ويو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي ۾ اڪبر جي حڪومت جا واقعا ترتيبوار بيان ٿيل آهن. ابوالفضل شاهي دستاويزن، انتظامي انگن اکرن، زباني روايتن ۽ مختلف علائقائي ماخذن مان فائدو ورتو، جنهن ڪري هي ڪتاب مغل دور جي تاريخ لاءِ بنيادي ماخذ بڻجي ويو.<ref name="Iranica"/> ''اڪبرنامي'' جا ڪيترائي مصور نسخا تيار ڪيا ويا. انهن مان اهم نسخن جا ورق اڄ [[وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم]]، [[برٽش لائبريري]]، چيسٽر بيٽي لائبريري ۽ ٻين عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Akbarnamah, Book II |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004343489 |access-date=7 October 2026 }}</ref> === آئين اڪبري === {{مک|آئين اڪبري (ڪتاب)}} ''آئين اڪبري'' کي ''اڪبرنامي'' جو ٽيون ۽ آخري وڏو حصو سمجهيو وڃي ٿو، پر پوءِ اهو هڪ الڳ ڪتاب طور مشهور ٿيو. هيءُ پنج دفترن ۾ ورهايل آهي. پهرين ٽن دفترن ۾ شاهي محل، فوج ۽ سلطنت جي صوبائي ۽ مالي انتظام جو تفصيلي احوال آهي، جڏهن ته آخري دفترن ۾ هندستان جي علمن، مذهبن، ثقافت، سماجي روايتن ۽ اڪبر سان منسوب قولن بابت مواد شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Ain-i-Akbari, Vol. II |website=Famine and Dearth in India and Britain, 1550–1800 |publisher=University of Exeter |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00129_en_ainiakbari_vol02 |access-date=7 October 2026 }}</ref> ان ڪتاب ۾ مالياتي محصول، زرعي پيداوار، فوجي تنظيم، عملدارن جي درجابندي، شاهي اصطبل، بازارن، وزنن ۽ ماپن، صوبن، ذاتين، علمن ۽ مذهبي روايتن بابت وڏي مقدار ۾ معلومات ڏنل آهي. انهيءَ سبب ''آئين اڪبري'' صرف شاهي تاريخ نه پر سورھين صديءَ جي هندستان جي انتظامي، اقتصادي ۽ سماجي تاريخ جو اهم بنيادي ماخذ پڻ آهي. [[File:Jamal al-Din Husayn Inju Shirazi - Two Folios from the Akbarnama - Walters W684 - Detail A.jpg|thumb|ساڄو|''اڪبرنامي'' جي هڪ مصور نسخي جو ورق، مغل دور جي شاهي تاريخ نويسيءَ جو مثال.]] === رقعات ابوالفضل === ''رقعات ابوالفضل'' ابوالفضل جي ذاتي خطن جو مجموعو آهي. انهن خطن ۾ اڪبر، شهزادي مراد، شهزادي دانيال، شهزادي سليم، شاهي خاندان جي عورتن ۽ ٻين همعصر شخصيتن ڏانهن لکيل خط شامل آهن. هي مجموعو سندس ڀائٽي نورالدين محمد سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Iranica"/> === انشاء ابوالفضل === ''انشاء ابوالفضل'' يا ''مڪتوبات علامي'' سرڪاري ۽ سفارتي خطن جو مجموعو آهي. انهن ۾ اڪبر طرفان وچ ايشيا جي [[عبدالله خان ازبڪ]]، ايران جي [[شاهه عباس اعظم]] ۽ ٻين حڪمرانن ۽ اميرن ڏانهن لکيل خطن جا متن شامل آهن. هي مجموعو مغل درٻار جي فارسي سفارتي نثر جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ آهي.<ref name="Iranica"/> == تاريخ نويسيءَ جو طريقو == ابوالفضل جي تاريخ نويسي روايتي درٻاري تاريخ کان اڳتي وڌي انتظامي ۽ شمارياتي مواد کي تاريخي بيان جو حصو بڻائي ٿي. هن مالياتي انگ اکر، صوبائي رپورٽون، راجپوت روايتون، سرڪاري رڪارڊ ۽ مختلف علمي روايتون گڏ استعمال ڪيون. انهيءَ طريقي سبب سندس لکڻيون مغل سلطنت جي رڳو سياسي تاريخ نه پر ان جي سماجي، اقتصادي، ثقافتي ۽ ادارياتي جوڙجڪ جي مطالعي لاءِ پڻ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.<ref name="Iranica"/> بهرحال ابوالفضل اڪبر جو ويجهو درٻاري ۽ سندس سياسي نظريي جو حامي هو؛ تنهنڪري جديد مورخ سندس بيانن کي ٻين همعصر ماخذن، خاص طور [[عبدالقادر بدايوني]] جي ''منتخب التواريخ'' جهڙن تنقيدي ماخذن سان ڀيٽي پڙهن ٿا. ابوالفضل جي تاريخ نويسيءَ ۾ اڪبر جي ساراهه نمايان آهي، پر ساڳئي وقت سندس دستاويزي تفصيل ۽ وسيع ماخذن جو استعمال کيس مغل تاريخ نويسيءَ ۾ ممتاز مقام ڏئي ٿو.<ref name="Iranica"/> == دکن ۽ آخري سال == 1599ع ۾ ابوالفضل کي دکن ۾ مغل فوجي ۽ سياسي معاملن کي سنڀالڻ لاءِ موڪليو ويو. اڳ ۾ گهڻو ڪري قلم، درٻار ۽ انتظام سان وابسته رهڻ باوجود دکن ۾ هن فوجي سالار ۽ منتظم طور پڻ صلاحيت ڏيکاري. بعد ۾ اڪبر کيس اتر هندستان واپس اچڻ جو حڪم ڏنو، جتي شهزادي سليم ۽ شهنشاهه جي وچ ۾ اختلاف شدت اختيار ڪري چڪا هئا.<ref name="Iranica"/> == قتل == 1602ع ۾ دکن کان واپس ايندي ابوالفضل کي [[وير سنگهه ديو بنديلا]] جي ماڻهن انتري ۽ نروار جي ڀرسان روڪيو. اهو حملو اڪبر جي پٽ شهزادي سليم—مستقبل جي شهنشاهه [[جهانگير]]—جي مرضيءَ سان ڪيو ويو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سليم ابوالفضل کي پنهنجي سياسي خواهشن جي راهه ۾ وڏي رڪاوٽ سمجهندو هو.<ref name="Iranica"/> 4 ربيع الاول 1011هه، مطابق 22 آگسٽ 1602ع تي ابوالفضل قتل ڪيو ويو. سندس وڍيل سر شهزادي سليم ڏانهن موڪليو ويو. سندس موت اڪبر لاءِ وڏو ذاتي ۽ سياسي صدمو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ابوالفضل رڳو سرڪاري عملدار نه پر شهنشاهه جو ويجهو دوست ۽ اعتماد وارو صلاحڪار پڻ هو.<ref name="Iranica"/> ابوالفضل جي تدفين بابت پراڻن ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ جديد تاريخي روايتن ۾ سندس قبر انتري واري علائقي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. تنهنڪري پراڻي سنڌي متن ۾ ڏنل ”بنا منڍيءَ وارو لاش آگري ۾ دفن ٿيو“ واري دعويٰ کي وڌيڪ مضبوط ماخذ کان سواءِ قطعي حقيقت طور لکڻ مناسب نه آهي. == خاندان == ابوالفضل جو وڏو ڀاءُ [[فيضي]] اڪبر جي درٻار جو مشهور شاعر، عالم ۽ ملڪ الشعراءُ هو. ابوالفضل جو پٽ '''شيخ افضل خان''' (1571–1613ع) هو. ابوالفضل جي قتل کان پوءِ به خاندان مغل انتظام سان لاڳاپيل رهيو؛ جهانگير 1608ع ۾ افضل خان کي [[بهار]] جو گورنر مقرر ڪيو. == علمي ۽ تاريخي اهميت == ابوالفضل جي اهميت ٽن باهمي شعبن—تاريخ نويسي، رياستي انتظام ۽ سياسي فڪر—۾ آهي. ''اڪبرنامو'' اڪبر جي حڪومت جو سڀ کان وسيع درٻاري تاريخي بيان آهي، جڏهن ته ''آئين اڪبري'' مغل سلطنت جي انتظامي، فوجي، معاشي ۽ سماجي جوڙجڪ بابت غيرمعمولي تفصيل محفوظ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Akbarnāmah |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004342903 |access-date=7 October 2026 }}</ref> سندس سياسي فڪر ۾ شاهي اقتدار کي انصاف، عقل، رعيت جي ڀلائي ۽ مذهبي اختلافن کان مٿانهين حڪومتي ذميواريءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش نظر اچي ٿي. ''صلحِ ڪل'' جو تصور خاص طور مغل هندستان جي مختلف مذهبي ۽ ثقافتي گروهن کي هڪ سلطنت اندر گڏ رکڻ واري سياسي نظريي سان وابسته ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Akbar I |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/akbar-i-mughal-india/ |access-date=7 October 2026 }}</ref> سندس فارسي نثر پڻ وڏي عرصي تائين برصغير جي فارسي ادبي روايت ۾ نموني طور پڙهيو ويو. خاص طور سرڪاري خط نويسي ۽ ''انشاء'' جي فن ۾ سندس اسلوب پوءِ جي ليکڪن ۽ منشيانه روايت تي اثرانداز ٿيو.<ref name="Iranica"/> == اڪبرنامي جي مصوري == اڪبر جي حڪم سان ''اڪبرنامي'' جا شاندار مصور نسخا پڻ تيار ٿيا. مغل شاهي مصوري خاني جي مصورن تاريخي واقعن، جنگين، شڪار، درٻاري مجلسن ۽ شاهي رسمن کي تصويرن ۾ پيش ڪيو. انهن مصور نسخن مان ڪيترائي ورق اڄ دنيا جي اهم عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Akbar Hunting with Cheetahs |website=The Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/448467 |access-date=7 October 2026 }}</ref> [[File:Jamal al-Din Husayn Inju Shirazi - Single Leaf from Akbarnama by Abu Fazl - Walters W874.jpg|thumb|مرڪز|500px|''اڪبرنامي'' جو هڪ مصور ورق؛ [[والٽرز آرٽ ميوزيم]] جي مجموعي مان.]] == پڻ ڏسو == * [[اڪبر اعظم]] * [[اڪبرنامو]] * [[آئين اڪبري (ڪتاب)]] * [[فيضي]] * [[مغل سلطنت]] * [[صلح ڪل]] * [[دين الاهي]] * [[عبادت خانو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Akbarnama of Abu'l-Fazl |translator=H. Beveridge |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta }} * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Ain-i-Akbari |translator=H. Blochmann and H. S. Jarrett |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta }} * Rizvi, Saiyid Athar Abbas. ''Religious and Intellectual History of the Muslims in Akbar's Reign: With Special Reference to Abu'l Fazl''. New Delhi: Munshiram Manoharlal, 1975. * Abu'l-Fazl ibn Mubarak. ''The History of Akbar, Volume 1''. Edited and translated by Wheeler M. Thackston. Murty Classical Library of India, Harvard University Press, 2015. {{ISBN|9780674427754}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline|Abu'l-Fazl ibn Mubarak}} {{اڪبر جا نو رتن}} {{مغل سلطنت}} [[زمرو:1551ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1602ع ۾ وفات]] [[زمرو:مغل سلطنت جا مورخ]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:هندستان جا مورخ]] [[زمرو:مغل درٻار]] [[زمرو:اڪبر]] [[زمرو:قتل ٿيل شخص]] [[زمرو:16هين صديءَ جا مورخ]] [[زمرو:17هين صديءَ جا مورخ]] = [[اڪبر اعظم]] جو ويجهو صلاحڪار ۽ سرڪاري مورخ | notable_works = ''[[اڪبرنامو]]''، ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]''، ''رقعات ابوالفضل''، ''انشاء ابوالفضل'' }} , '''ابوالفضل ابن مبارڪ''' ({{lang-fa|ابوالفضل بن مبارک}}؛ 6 محرم 958هه / 14 جنوري 1551ع – 4 ربيع الاول 1011هه / 22 آگسٽ 1602ع)، عام طور '''ابوالفضل'''، '''ابوالفضل علامي''' يا '''ابوالفضل علّامي''' جي نالي سان مشهور، [[مغل سلطنت]] جو فارسي ٻوليءَ جو مورخ، اديب، سياسي مفڪر، اعليٰ درٻاري عملدار ۽ [[اڪبر اعظم]] جو انتهائي ويجهو صلاحڪار هو. هن جو سڀ کان اهم تصنيفي ڪارنامو ''[[اڪبرنامو]]'' آهي، جنهن جو آخري حصو ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ابوالفضل پنهنجي تاريخ نويسيءَ سان گڏ اڪبر جي سلطنت، بادشاهت، مذهبي رواداري ۽ '''صلحِ ڪل''' جي سياسي فڪر کي منظم نظرياتي صورت ڏيڻ سبب به مشهور آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Eaton |first=Richard M. |title=Abu'l-Fażl ʿAllāmī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=I |pages=287–289 |date=15 December 1983 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abul-fazl-allami-historian/ |access-date=7 October 2026 }}</ref> ابوالفضل اڪبر جي درٻار سان لاڳاپيل مشهور عالمن ۽ عملدارن مان هو. روايتي طور کيس اڪبر جي درٻار جي '''نون رتنن''' مان هڪ شمار ڪيو ويندو آهي. سندس وڏو ڀاءُ [[فيضي]] پڻ اڪبر جي درٻار جو مشهور فارسي شاعر ۽ ملڪ الشعراءُ هو.<ref name="Iranica"/> == جنم ۽ خانداني پسمنظر == ابوالفضل 6 محرم 958هه، مطابق 14 جنوري 1551ع تي [[آگرو|آگري]] ۾ پيدا ٿيو. هو عالم ۽ استاد [[شيخ مبارڪ ناگوري]] جو ٻيو پٽ هو. شيخ مبارڪ 950هه/1543ع ۾ [[ناگور]]، راجسٿان مان آگري لڏي آيو هو.<ref name="Iranica"/> ابوالفضل جي خاندان جو [[سنڌ]] سان پراڻو تاريخي تعلق هو. سندس ابن ڏاڏن جو اصل تعلق [[يمن]] سان ٻڌايو وڃي ٿو. خاندان جي هڪ بزرگ شيخ موسى اٽڪل ڇهه پيڙهيون اڳ يمن مان سنڌ لڏپلاڻ ڪئي هئي. بعد ۾ ابوالفضل جو ڏاڏو '''شيخ خضر''' سنڌ مان [[ناگور]] وڃي آباد ٿيو، جتي سندس پٽ شيخ مبارڪ پيدا ٿيو. تنهنڪري ابوالفضل کي سنڌ سان '''نسبي ۽ خانداني تعلق''' هو، پر معتبر جديد ماخذ سندس جنم جو هنڌ آگرو ڄاڻائين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |last=Fekrat |first=Mohammad Asef |translator=Simin Rahimi |title=Abū al-Faḍl ʿAllāmī |encyclopedia=Encyclopaedia Islamica |date=17 June 2021 |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM-0058 |url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/ISLO/COM-0058.xml |access-date=7 October 2026 }}</ref> سنڌي ادبي ماخذ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ابوالفضل کي سيوهڻ سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر جديد علمي ماخذ سندس پيدائش آگري ۾ ۽ سندس خاندان جي سنڌ سان تعلق کي اڳين نسلن جي لڏپلاڻ سان ڳنڍين ٿا.<ref>{{cite web |title=ابوالفضل |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابوالفضل |access-date=7 October 2026 }}</ref><ref name="Iranica"/> == تعليم ۽ علمي تربيت == ابوالفضل جي ابتدائي تعليم سندس والد شيخ مبارڪ جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. ننڍي عمر کان ئي کيس عربي، فارسي، اسلامي علمن، فلسفي ۽ تصوف جي مطالعي ڏانهن لاڙو هو. ''آئين اڪبري'' ۾ ڏنل سندس خودنوشت احوال موجب پنجن ورهين جي عمر تائين هو پڙهڻ ۽ لکڻ سکيو هو. نوجوانيءَ ۾ روايتي درسي طريقي سان کيس بيزاري پڻ ٿي، پر پوءِ هن وسيع خودمطالعي ذريعي پنهنجي علمي تربيت جاري رکي.<ref name="AinGoogle">{{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Ain-i-Akbari |volume=3 |translator=H. S. Jarrett |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta |year=1894 }}</ref> پندرهن ورهين جي عمر تائين هن عربي ادب، فلسفي، اسلامي علمن ۽ تصوف سميت ڪيترن موضوعن جو مطالعو ڪري ورتو هو. سندس فڪري تربيت تي والد شيخ مبارڪ جي آزاد خيال علمي ماحول جو گهرو اثر پيو.<ref name="Iranica"/> هڪ مشهور روايت موجب ابوالفضل وٽ اصفهاني جي هڪ اهڙي ڪتاب جو نسخو آيو جنهن جا ڪيترائي حصا اڏوهي کائي وئي هئي. هن موجود ٽڪرن جي عبارت ۽ مفهوم مان گم ٿيل متن جو اندازو لڳائي ان کي ٻيهر ترتيب ڏنو؛ جڏهن مڪمل نسخو هٿ آيو ته سندس تيار ڪيل متن سان رڳو ٿورن هنڌن تي فرق نڪتو. اهو واقعو سندس همعصر سوانحي روايتن ۾ سندس غيرمعمولي يادگيري ۽ علمي صلاحيت جي مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="AinGoogle"/> == اڪبر جي درٻار ۾ آمد == [[File:AbulFazlPresentingAkbarnama.jpg|thumb|ساڄو|ابوالفضل ''[[اڪبرنامو]]'' [[اڪبر اعظم]] کي پيش ڪندي؛ [[گوورڌن (مصور)|گوورڌن]] جي مصوري.]] ابوالفضل 981هه/1574ع ۾ پهريون ڀيرو اڪبر جي درٻار ۾ پيش ٿيو. سندس علم، بحث جي صلاحيت ۽ فڪري رجحان اڪبر کي متاثر ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي کان پوءِ هو شاهي خدمت سان وابسته ٿي ويو.<ref name="Iranica"/> ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين ابوالفضل اڪبر جي سڀ کان اهم دانشور ساٿين، صلاحڪارن ۽ سرڪاري ترجمانن مان رهيو. اڪبر ۽ ابوالفضل جي سياسي ۽ مذهبي سوچ ۾ گهڻي هم آهنگي هئي، جنهن سبب ابوالفضل شهنشاهه جي حڪومتي نظرين کي لکڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ انهن لاءِ فڪري دليل مهيا ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Iranica"/> 1575ع کان اڪبر [[عبادت خانو|عبادت خاني]] ۾ مختلف مذهبي عالمن ۽ فڪري روايتن جي نمائندن سان بحث مباحثا ڪرائڻ شروع ڪيا. ابوالفضل انهن مجلسن ۾ نمايان حصو وٺندو هو. بعد ۾ 987هه/1579ع واري مشهور '''محضر''' جي تياريءَ ۾ ابوالفضل ۽ سندس والد شيخ مبارڪ جو اهم ڪردار هو؛ ان دستاويز تحت اختلاف واري مذهبي مسئلي ۾ شهنشاهه کي عالمن جي مختلف راين مان مناسب راءِ اختيار ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.<ref name="Iranica"/> == ترجمي جي تحريڪ == اڪبر جي درٻار ۾ هندستان جي مختلف مذهبي ۽ ادبي روايتن کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي وڏي تحريڪ هلي. ان مقصد لاءِ قائم ڪيل '''مڪتب خانه''' يا ترجمي واري اداري جي سرگرمين سان ابوالفضل ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هو. سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي اهم ڪتابن کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جو مقصد درٻار جي فارسي پڙهندڙ اشرافيه کي هندستان جي غير اسلامي علمي ۽ مذهبي روايتن کان واقف ڪرائڻ هو.<ref name="Iranica"/> == سياسي فڪر == ابوالفضل صرف درٻاري مورخ نه هو، پر مغل بادشاهت جي اهم سياسي نظرئي سازن مان پڻ هو. سندس لکڻين ۾ بادشاهه کي اهڙي حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جو بنيادي فرض رعيت ۾ انصاف، امن ۽ سماجي هم آهنگي قائم رکڻ آهي. اڪبر بابت سندس بيانن ۾ بادشاهت کي خدائي روشني ۽ اخلاقي ذميواريءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Iranica"/> === صلحِ ڪل === ابوالفضل جي سياسي فڪر جو سڀ کان مشهور تصور '''صلحِ ڪل''' ({{lang-fa|صلح کل}}، يعني ”سڀني سان امن“) آهي. هن تصور تحت رياست کي ڪنهن هڪ مذهبي جماعت جي مفادن تائين محدود ڪرڻ بدران مختلف مذهبن، قومن ۽ سماجي گروهن جي رعيت سان انصاف ڪرڻ گهرجي. جديد تحقيق ۾ صلحِ ڪل کي اڪبر جي سلطنت جي مذهبي ۽ ثقافتي گهڻ رخي سماج لاءِ هڪ اهم حڪومتي اصول طور ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kinra |first=Rajeev |title=Revisiting the History and Historiography of Mughal Pluralism |journal=ReOrient |volume=5 |issue=2 |year=2020 |pages=137–182 |doi=10.13169/reorient.5.2.0137 }}</ref> ابوالفضل جي فڪر ۾ مختلف عقيدن جي ماڻهن کي هڪ سياسي نظام هيٺ گڏ رکڻ لاءِ مذهبي رواداري، عقل ۽ شاهي انصاف بنيادي اهميت رکن ٿا. سندس لکڻين ۾ اڪبر کي اهڙي حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، جيڪو فرقيوارانه حدن کان مٿانهون ٿي سموري رعيت جي ڀلائيءَ لاءِ ڪم ڪري.<ref name="Iranica"/> === بادشاهت جو تصور === ابوالفضل جي نظر ۾ بادشاهه جو اقتدار رڳو فوجي طاقت تي ٻڌل نه، پر رعيت جي حفاظت، انصاف ۽ سلطنت جي استحڪام جي ذميواريءَ سان ڳنڍيل هو. ''آئين اڪبري'' ۾ هن اڪبر جي حڪومت کي اهڙي مثالي بادشاهت طور پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن ۾ حڪمران مختلف سماجي ۽ مذهبي گروهن جي وچ ۾ منصفانه ثالث هجي. جديد مورخن سندس هن نظريي کي مغل سلطنت جي جامع شاهي نظريي جي اهم ترين بيانن مان شمار ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |title=A Political Sociology of Empire: Mughal Historians on the Making of Mughal Paramountcy |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> == دين الاهي سان تعلق == اڪبر جي مذهبي سوچ بابت پراڻن ماخذن ۾ '''دين الاهي''' جو اصطلاح گهڻو استعمال ٿيو آهي، پر جديد تحقيق ان کي باقاعده عوامي مذهب يا منظم مذهبي جماعت سمجهڻ بابت احتياط ڪري ٿي. ابوالفضل اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي نظرين جو اهم ترجمان هو ۽ سندس لکڻين ۾ '''توحيد الاهي'''، بادشاهه سان وفاداري، اخلاقي تربيت ۽ صلحِ ڪل جهڙن تصورن کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica"/> تنهنڪري ابوالفضل کي سادو نموني ”دين الاهي جو قانون ٺاهيندڙ“ چوڻ کان وڌيڪ درست اهو آهي ته هو اڪبر جي وسيع مذهبي ۽ سياسي فڪر جي اهم نظرياتي ترجمانن مان هو. == فوجي ۽ انتظامي خدمتون == پنهنجي درٻاري زندگيءَ جي گهڻي عرصي دوران ابوالفضل جو بنيادي ڪردار علمي، سياسي ۽ انتظامي هو، پر 1007هه/1599ع ۾ کيس [[دکن]] موڪليو ويو، جتي مغل سلطنت پنهنجي اقتدار کي وڌائڻ ۾ مصروف هئي. دکن ۾ ابوالفضل انتظامي معاملن سان گڏ فوجي قيادت ۾ به صلاحيت ڏيکاري.<ref name="Iranica"/> بعد ۾ اڪبر کيس واپس گهرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهنشاهه ۽ سندس پٽ شهزادي سليم جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ وڌي رهي هئي. ابوالفضل جو اڪبر تي گهرو اثر شهزادي سليم لاءِ سياسي خطرو بڻجي ويو، ۽ سليم کي خدشو هو ته ابوالفضل سندس تخت نشينيءَ جي مخالفت ڪندو.<ref name="Iranica"/> == تصنيفون == ابوالفضل جي ادبي ۽ تاريخي اهميت جو بنياد سندس فارسي تصنيفون آهن. سندس نثر کي مغل دور جي اعليٰ فارسي نثر جي اهم نمونن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس اهم ڪتابن ۽ مجموعن ۾ هي شامل آهن: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" ! style="background:#D9EEFF; color:#163F56;" | تصنيف ! style="background:#DFF3E6; color:#27523A;" | نوعيت ! style="background:#EDE3F8; color:#493D5B;" | موضوع |- | style="background:#F4FAFF;" | ''[[اڪبرنامو]]'' | style="background:#F3FBF6;" | تاريخ | style="background:#FAF7FD;" | مغل خاندان ۽ اڪبر جي حڪومت جي سرڪاري تاريخ |- | style="background:#F4FAFF;" | ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]'' | style="background:#F3FBF6;" | انتظامي ۽ علمي دستاويز | style="background:#FAF7FD;" | مغل انتظام، فوج، ماليات، سماج، جاگرافي، مذهب ۽ ثقافت |- | style="background:#F4FAFF;" | ''رقعات ابوالفضل'' | style="background:#F3FBF6;" | خطن جو مجموعو | style="background:#FAF7FD;" | ذاتي ۽ درٻاري خط |- | style="background:#F4FAFF;" | ''انشاء ابوالفضل'' | style="background:#F3FBF6;" | سرڪاري مڪتوبات | style="background:#FAF7FD;" | سفارتي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت |} === اڪبرنامو === {{مک|اڪبرنامو}} [[File:Court of Akbar from Akbarnama.jpg|thumb|کاٻو|''اڪبرنامي'' جي هڪ مصوري؛ نوجوان اڪبر پنهنجي درٻار ۾.]] ''اڪبرنامو'' اڪبر جي حڪم تي لکيل مغل سلطنت جي سرڪاري تاريخ آهي. ابوالفضل ان جي تاليف تقريباً 1589ع ۾ شروع ڪئي ۽ بنيادي متن 1590ع واري ڏهاڪي ۾ ترتيب ڏنو ويو، جنهن ۾ 1598ع تائين اضافا ٿيندا رهيا.<ref>{{cite web |title=Akbarnama, Vol. 1 |website=Famine and Dearth in India and Britain, 1550–1800 |publisher=University of Exeter |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00123_en_akbarnama_vol01 |access-date=7 October 2026 }}</ref> ڪتاب جي پهرين حصي ۾ [[تيمور]] کان وٺي [[بابر]] ۽ [[همايون]] تائين اڪبر جي ابن ڏاڏن جو احوال ڏنو ويو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي ۾ اڪبر جي حڪومت جا واقعا ترتيبوار بيان ٿيل آهن. ابوالفضل شاهي دستاويزن، انتظامي انگن اکرن، زباني روايتن ۽ مختلف علائقائي ماخذن مان فائدو ورتو، جنهن ڪري هي ڪتاب مغل دور جي تاريخ لاءِ بنيادي ماخذ بڻجي ويو.<ref name="Iranica"/> ''اڪبرنامي'' جا ڪيترائي مصور نسخا تيار ڪيا ويا. انهن مان اهم نسخن جا ورق اڄ [[وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم]]، [[برٽش لائبريري]]، چيسٽر بيٽي لائبريري ۽ ٻين عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Akbarnamah, Book II |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004343489 |access-date=7 October 2026 }}</ref> === آئين اڪبري === {{مک|آئين اڪبري (ڪتاب)}} ''آئين اڪبري'' کي ''اڪبرنامي'' جو ٽيون ۽ آخري وڏو حصو سمجهيو وڃي ٿو، پر پوءِ اهو هڪ الڳ ڪتاب طور مشهور ٿيو. هيءُ پنج دفترن ۾ ورهايل آهي. پهرين ٽن دفترن ۾ شاهي محل، فوج ۽ سلطنت جي صوبائي ۽ مالي انتظام جو تفصيلي احوال آهي، جڏهن ته آخري دفترن ۾ هندستان جي علمن، مذهبن، ثقافت، سماجي روايتن ۽ اڪبر سان منسوب قولن بابت مواد شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Ain-i-Akbari, Vol. II |website=Famine and Dearth in India and Britain, 1550–1800 |publisher=University of Exeter |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00129_en_ainiakbari_vol02 |access-date=7 October 2026 }}</ref> ان ڪتاب ۾ مالياتي محصول، زرعي پيداوار، فوجي تنظيم، عملدارن جي درجابندي، شاهي اصطبل، بازارن، وزنن ۽ ماپن، صوبن، ذاتين، علمن ۽ مذهبي روايتن بابت وڏي مقدار ۾ معلومات ڏنل آهي. انهيءَ سبب ''آئين اڪبري'' صرف شاهي تاريخ نه پر سورھين صديءَ جي هندستان جي انتظامي، اقتصادي ۽ سماجي تاريخ جو اهم بنيادي ماخذ پڻ آهي. [[File:Jamal al-Din Husayn Inju Shirazi - Two Folios from the Akbarnama - Walters W684 - Detail A.jpg|thumb|ساڄو|''اڪبرنامي'' جي هڪ مصور نسخي جو ورق، مغل دور جي شاهي تاريخ نويسيءَ جو مثال.]] === رقعات ابوالفضل === ''رقعات ابوالفضل'' ابوالفضل جي ذاتي خطن جو مجموعو آهي. انهن خطن ۾ اڪبر، شهزادي مراد، شهزادي دانيال، شهزادي سليم، شاهي خاندان جي عورتن ۽ ٻين همعصر شخصيتن ڏانهن لکيل خط شامل آهن. هي مجموعو سندس ڀائٽي نورالدين محمد سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Iranica"/> === انشاء ابوالفضل === ''انشاء ابوالفضل'' يا ''مڪتوبات علامي'' سرڪاري ۽ سفارتي خطن جو مجموعو آهي. انهن ۾ اڪبر طرفان وچ ايشيا جي [[عبدالله خان ازبڪ]]، ايران جي [[شاهه عباس اعظم]] ۽ ٻين حڪمرانن ۽ اميرن ڏانهن لکيل خطن جا متن شامل آهن. هي مجموعو مغل درٻار جي فارسي سفارتي نثر جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ آهي.<ref name="Iranica"/> == تاريخ نويسيءَ جو طريقو == ابوالفضل جي تاريخ نويسي روايتي درٻاري تاريخ کان اڳتي وڌي انتظامي ۽ شمارياتي مواد کي تاريخي بيان جو حصو بڻائي ٿي. هن مالياتي انگ اکر، صوبائي رپورٽون، راجپوت روايتون، سرڪاري رڪارڊ ۽ مختلف علمي روايتون گڏ استعمال ڪيون. انهيءَ طريقي سبب سندس لکڻيون مغل سلطنت جي رڳو سياسي تاريخ نه پر ان جي سماجي، اقتصادي، ثقافتي ۽ ادارياتي جوڙجڪ جي مطالعي لاءِ پڻ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.<ref name="Iranica"/> بهرحال ابوالفضل اڪبر جو ويجهو درٻاري ۽ سندس سياسي نظريي جو حامي هو؛ تنهنڪري جديد مورخ سندس بيانن کي ٻين همعصر ماخذن، خاص طور [[عبدالقادر بدايوني]] جي ''منتخب التواريخ'' جهڙن تنقيدي ماخذن سان ڀيٽي پڙهن ٿا. ابوالفضل جي تاريخ نويسيءَ ۾ اڪبر جي ساراهه نمايان آهي، پر ساڳئي وقت سندس دستاويزي تفصيل ۽ وسيع ماخذن جو استعمال کيس مغل تاريخ نويسيءَ ۾ ممتاز مقام ڏئي ٿو.<ref name="Iranica"/> == دکن ۽ آخري سال == 1599ع ۾ ابوالفضل کي دکن ۾ مغل فوجي ۽ سياسي معاملن کي سنڀالڻ لاءِ موڪليو ويو. اڳ ۾ گهڻو ڪري قلم، درٻار ۽ انتظام سان وابسته رهڻ باوجود دکن ۾ هن فوجي سالار ۽ منتظم طور پڻ صلاحيت ڏيکاري. بعد ۾ اڪبر کيس اتر هندستان واپس اچڻ جو حڪم ڏنو، جتي شهزادي سليم ۽ شهنشاهه جي وچ ۾ اختلاف شدت اختيار ڪري چڪا هئا.<ref name="Iranica"/> == قتل == 1602ع ۾ دکن کان واپس ايندي ابوالفضل کي [[وير سنگهه ديو بنديلا]] جي ماڻهن انتري ۽ نروار جي ڀرسان روڪيو. اهو حملو اڪبر جي پٽ شهزادي سليم—مستقبل جي شهنشاهه [[جهانگير]]—جي مرضيءَ سان ڪيو ويو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سليم ابوالفضل کي پنهنجي سياسي خواهشن جي راهه ۾ وڏي رڪاوٽ سمجهندو هو.<ref name="Iranica"/> 4 ربيع الاول 1011هه، مطابق 22 آگسٽ 1602ع تي ابوالفضل قتل ڪيو ويو. سندس وڍيل سر شهزادي سليم ڏانهن موڪليو ويو. سندس موت اڪبر لاءِ وڏو ذاتي ۽ سياسي صدمو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ابوالفضل رڳو سرڪاري عملدار نه پر شهنشاهه جو ويجهو دوست ۽ اعتماد وارو صلاحڪار پڻ هو.<ref name="Iranica"/> ابوالفضل جي تدفين بابت پراڻن ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ جديد تاريخي روايتن ۾ سندس قبر انتري واري علائقي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. تنهنڪري پراڻي سنڌي متن ۾ ڏنل ”بنا منڍيءَ وارو لاش آگري ۾ دفن ٿيو“ واري دعويٰ کي وڌيڪ مضبوط ماخذ کان سواءِ قطعي حقيقت طور لکڻ مناسب نه آهي. == خاندان == ابوالفضل جو وڏو ڀاءُ [[فيضي]] اڪبر جي درٻار جو مشهور شاعر، عالم ۽ ملڪ الشعراءُ هو. ابوالفضل جو پٽ '''شيخ افضل خان''' (1571–1613ع) هو. ابوالفضل جي قتل کان پوءِ به خاندان مغل انتظام سان لاڳاپيل رهيو؛ جهانگير 1608ع ۾ افضل خان کي [[بهار]] جو گورنر مقرر ڪيو. == علمي ۽ تاريخي اهميت == ابوالفضل جي اهميت ٽن باهمي شعبن—تاريخ نويسي، رياستي انتظام ۽ سياسي فڪر—۾ آهي. ''اڪبرنامو'' اڪبر جي حڪومت جو سڀ کان وسيع درٻاري تاريخي بيان آهي، جڏهن ته ''آئين اڪبري'' مغل سلطنت جي انتظامي، فوجي، معاشي ۽ سماجي جوڙجڪ بابت غيرمعمولي تفصيل محفوظ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Akbarnāmah |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004342903 |access-date=7 October 2026 }}</ref> سندس سياسي فڪر ۾ شاهي اقتدار کي انصاف، عقل، رعيت جي ڀلائي ۽ مذهبي اختلافن کان مٿانهين حڪومتي ذميواريءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش نظر اچي ٿي. ''صلحِ ڪل'' جو تصور خاص طور مغل هندستان جي مختلف مذهبي ۽ ثقافتي گروهن کي هڪ سلطنت اندر گڏ رکڻ واري سياسي نظريي سان وابسته ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Akbar I |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/akbar-i-mughal-india/ |access-date=7 October 2026 }}</ref> سندس فارسي نثر پڻ وڏي عرصي تائين برصغير جي فارسي ادبي روايت ۾ نموني طور پڙهيو ويو. خاص طور سرڪاري خط نويسي ۽ ''انشاء'' جي فن ۾ سندس اسلوب پوءِ جي ليکڪن ۽ منشيانه روايت تي اثرانداز ٿيو.<ref name="Iranica"/> == اڪبرنامي جي مصوري == اڪبر جي حڪم سان ''اڪبرنامي'' جا شاندار مصور نسخا پڻ تيار ٿيا. مغل شاهي مصوري خاني جي مصورن تاريخي واقعن، جنگين، شڪار، درٻاري مجلسن ۽ شاهي رسمن کي تصويرن ۾ پيش ڪيو. انهن مصور نسخن مان ڪيترائي ورق اڄ دنيا جي اهم عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Akbar Hunting with Cheetahs |website=The Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/448467 |access-date=7 October 2026 }}</ref> [[File:Jamal al-Din Husayn Inju Shirazi - Single Leaf from Akbarnama by Abu Fazl - Walters W874.jpg|thumb|مرڪز|500px|''اڪبرنامي'' جو هڪ مصور ورق؛ [[والٽرز آرٽ ميوزيم]] جي مجموعي مان.]] == پڻ ڏسو == * [[اڪبر اعظم]] * [[اڪبرنامو]] * [[آئين اڪبري (ڪتاب)]] * [[فيضي]] * [[مغل سلطنت]] * [[صلح ڪل]] * [[دين الاهي]] * [[عبادت خانو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Akbarnama of Abu'l-Fazl |translator=H. Beveridge |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta }} * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Ain-i-Akbari |translator=H. Blochmann and H. S. Jarrett |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta }} * Rizvi, Saiyid Athar Abbas. ''Religious and Intellectual History of the Muslims in Akbar's Reign: With Special Reference to Abu'l Fazl''. New Delhi: Munshiram Manoharlal, 1975. * Abu'l-Fazl ibn Mubarak. ''The History of Akbar, Volume 1''. Edited and translated by Wheeler M. Thackston. Murty Classical Library of India, Harvard University Press, 2015. {{ISBN|9780674427754}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline|Abu'l-Fazl ibn Mubarak}} {{اڪبر جا نو رتن}} {{مغل سلطنت}} [[زمرو:1551ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1602ع ۾ وفات]] [[زمرو:مغل سلطنت جا مورخ]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:هندستان جا مورخ]] [[زمرو:مغل درٻار]] [[زمرو:اڪبر]] [[زمرو:قتل ٿيل شخص]] [[زمرو:16هين صديءَ جا مورخ]] [[زمرو:17هين صديءَ جا مورخ]] cq9niget60d47oewzizmltj5l5i8foe 417580 417579 2026-10-06T21:00:51Z Intisar Ali 8681 417580 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|مغل دور جو فارسي ٻوليءَ جو مورخ، اديب، سياسي مفڪر ۽ اڪبر اعظم جو صلاحڪار (1551–1602)}} {{Infobox religious biography | name = ابوالفضل علامي | honorific prefix = شيخ | image = Abul Fazl cropped.png | caption = [[گوورڌن (مصور)|گوورڌن]] جي ٺاهيل ابوالفضل جي تصوير، تقريباً 1602–1605ع | birth_name = ابوالفضل ابن مبارڪ | birth_date = 6 محرم 958هه<br />14 جنوري 1551ع | birth_place = [[آگرو]]، [[مغل سلطنت]] | death_date = 4 ربيع الاول 1011هه<br />22 آگسٽ 1602ع (عمر 51 سال) | death_place = انتري، [[نروار]] جي ويجهو، [[مالوا صوبو]]، [[مغل سلطنت]] | death_cause = قتل | father = [[شيخ مبارڪ ناگوري]] | relatives = [[فيضي]] (ڀاءُ) | religion = [[اسلام]] | profession = مورخ، اديب، سياسي مفڪر | occupation = درٻاري عملدار، فوجي سالار | known_for = [[اڪبر اعظم]] جو ويجهو صلاحڪار ۽ سرڪاري مورخ | works = ''[[اڪبرنامو]]''، ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]''، ''رقعات ابوالفضل''، ''انشاء ابوالفضل'' }} '''ابوالفضل ابن مبارڪ''' ({{lang-fa|ابوالفضل بن مبارک}}؛ 6 محرم 958هه / 14 جنوري 1551ع – 4 ربيع الاول 1011هه / 22 آگسٽ 1602ع)، عام طور '''ابوالفضل'''، '''ابوالفضل علامي''' يا '''ابوالفضل علّامي''' جي نالي سان مشهور، [[مغل سلطنت]] جو فارسي ٻوليءَ جو مورخ، اديب، سياسي مفڪر، اعليٰ درٻاري عملدار ۽ [[اڪبر اعظم]] جو انتهائي ويجهو صلاحڪار هو. هن جو سڀ کان اهم تصنيفي ڪارنامو ''[[اڪبرنامو]]'' آهي، جنهن جو آخري حصو ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ابوالفضل پنهنجي تاريخ نويسيءَ سان گڏ اڪبر جي سلطنت، بادشاهت، مذهبي رواداري ۽ '''صلحِ ڪل''' جي سياسي فڪر کي منظم نظرياتي صورت ڏيڻ سبب به مشهور آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Eaton |first=Richard M. |title=Abu'l-Fażl ʿAllāmī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=I |pages=287–289 |date=15 December 1983 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abul-fazl-allami-historian/ |access-date=7 October 2026 }}</ref> ابوالفضل اڪبر جي درٻار سان لاڳاپيل مشهور عالمن ۽ عملدارن مان هو. روايتي طور کيس اڪبر جي درٻار جي '''نون رتنن''' مان هڪ شمار ڪيو ويندو آهي. سندس وڏو ڀاءُ [[فيضي]] پڻ اڪبر جي درٻار جو مشهور فارسي شاعر ۽ ملڪ الشعراءُ هو.<ref name="Iranica"/> == جنم ۽ خانداني پسمنظر == ابوالفضل 6 محرم 958هه، مطابق 14 جنوري 1551ع تي [[آگرو|آگري]] ۾ پيدا ٿيو. هو عالم ۽ استاد [[شيخ مبارڪ ناگوري]] جو ٻيو پٽ هو. شيخ مبارڪ 950هه/1543ع ۾ [[ناگور]]، راجسٿان مان آگري لڏي آيو هو.<ref name="Iranica"/> ابوالفضل جي خاندان جو [[سنڌ]] سان پراڻو تاريخي تعلق هو. سندس ابن ڏاڏن جو اصل تعلق [[يمن]] سان ٻڌايو وڃي ٿو. خاندان جي هڪ بزرگ شيخ موسى اٽڪل ڇهه پيڙهيون اڳ يمن مان سنڌ لڏپلاڻ ڪئي هئي. بعد ۾ ابوالفضل جو ڏاڏو '''شيخ خضر''' سنڌ مان [[ناگور]] وڃي آباد ٿيو، جتي سندس پٽ شيخ مبارڪ پيدا ٿيو. تنهنڪري ابوالفضل کي سنڌ سان '''نسبي ۽ خانداني تعلق''' هو، پر معتبر جديد ماخذ سندس جنم جو هنڌ آگرو ڄاڻائين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |last=Fekrat |first=Mohammad Asef |translator=Simin Rahimi |title=Abū al-Faḍl ʿAllāmī |encyclopedia=Encyclopaedia Islamica |date=17 June 2021 |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM-0058 |url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/ISLO/COM-0058.xml |access-date=7 October 2026 }}</ref> سنڌي ادبي ماخذ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ابوالفضل کي سيوهڻ سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر جديد علمي ماخذ سندس پيدائش آگري ۾ ۽ سندس خاندان جي سنڌ سان تعلق کي اڳين نسلن جي لڏپلاڻ سان ڳنڍين ٿا.<ref>{{cite web |title=ابوالفضل |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابوالفضل |access-date=7 October 2026 }}</ref><ref name="Iranica"/> == تعليم ۽ علمي تربيت == ابوالفضل جي ابتدائي تعليم سندس والد شيخ مبارڪ جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. ننڍي عمر کان ئي کيس عربي، فارسي، اسلامي علمن، فلسفي ۽ تصوف جي مطالعي ڏانهن لاڙو هو. ''آئين اڪبري'' ۾ ڏنل سندس خودنوشت احوال موجب پنجن ورهين جي عمر تائين هو پڙهڻ ۽ لکڻ سکيو هو. نوجوانيءَ ۾ روايتي درسي طريقي سان کيس بيزاري پڻ ٿي، پر پوءِ هن وسيع خودمطالعي ذريعي پنهنجي علمي تربيت جاري رکي.<ref name="AinGoogle">{{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Ain-i-Akbari |volume=3 |translator=H. S. Jarrett |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta |year=1894 }}</ref> پندرهن ورهين جي عمر تائين هن عربي ادب، فلسفي، اسلامي علمن ۽ تصوف سميت ڪيترن موضوعن جو مطالعو ڪري ورتو هو. سندس فڪري تربيت تي والد شيخ مبارڪ جي آزاد خيال علمي ماحول جو گهرو اثر پيو.<ref name="Iranica"/> هڪ مشهور روايت موجب ابوالفضل وٽ اصفهاني جي هڪ اهڙي ڪتاب جو نسخو آيو جنهن جا ڪيترائي حصا اڏوهي کائي وئي هئي. هن موجود ٽڪرن جي عبارت ۽ مفهوم مان گم ٿيل متن جو اندازو لڳائي ان کي ٻيهر ترتيب ڏنو؛ جڏهن مڪمل نسخو هٿ آيو ته سندس تيار ڪيل متن سان رڳو ٿورن هنڌن تي فرق نڪتو. اهو واقعو سندس همعصر سوانحي روايتن ۾ سندس غيرمعمولي يادگيري ۽ علمي صلاحيت جي مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="AinGoogle"/> == اڪبر جي درٻار ۾ آمد == [[File:AbulFazlPresentingAkbarnama.jpg|thumb|ساڄو|ابوالفضل ''[[اڪبرنامو]]'' [[اڪبر اعظم]] کي پيش ڪندي؛ [[گوورڌن (مصور)|گوورڌن]] جي مصوري.]] ابوالفضل 981هه/1574ع ۾ پهريون ڀيرو اڪبر جي درٻار ۾ پيش ٿيو. سندس علم، بحث جي صلاحيت ۽ فڪري رجحان اڪبر کي متاثر ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي کان پوءِ هو شاهي خدمت سان وابسته ٿي ويو.<ref name="Iranica"/> ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين ابوالفضل اڪبر جي سڀ کان اهم دانشور ساٿين، صلاحڪارن ۽ سرڪاري ترجمانن مان رهيو. اڪبر ۽ ابوالفضل جي سياسي ۽ مذهبي سوچ ۾ گهڻي هم آهنگي هئي، جنهن سبب ابوالفضل شهنشاهه جي حڪومتي نظرين کي لکڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ انهن لاءِ فڪري دليل مهيا ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Iranica"/> 1575ع کان اڪبر [[عبادت خانو|عبادت خاني]] ۾ مختلف مذهبي عالمن ۽ فڪري روايتن جي نمائندن سان بحث مباحثا ڪرائڻ شروع ڪيا. ابوالفضل انهن مجلسن ۾ نمايان حصو وٺندو هو. بعد ۾ 987هه/1579ع واري مشهور '''محضر''' جي تياريءَ ۾ ابوالفضل ۽ سندس والد شيخ مبارڪ جو اهم ڪردار هو؛ ان دستاويز تحت اختلاف واري مذهبي مسئلي ۾ شهنشاهه کي عالمن جي مختلف راين مان مناسب راءِ اختيار ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.<ref name="Iranica"/> == ترجمي جي تحريڪ == اڪبر جي درٻار ۾ هندستان جي مختلف مذهبي ۽ ادبي روايتن کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي وڏي تحريڪ هلي. ان مقصد لاءِ قائم ڪيل '''مڪتب خانه''' يا ترجمي واري اداري جي سرگرمين سان ابوالفضل ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هو. سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي اهم ڪتابن کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جو مقصد درٻار جي فارسي پڙهندڙ اشرافيه کي هندستان جي غير اسلامي علمي ۽ مذهبي روايتن کان واقف ڪرائڻ هو.<ref name="Iranica"/> == سياسي فڪر == ابوالفضل صرف درٻاري مورخ نه هو، پر مغل بادشاهت جي اهم سياسي نظرئي سازن مان پڻ هو. سندس لکڻين ۾ بادشاهه کي اهڙي حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جو بنيادي فرض رعيت ۾ انصاف، امن ۽ سماجي هم آهنگي قائم رکڻ آهي. اڪبر بابت سندس بيانن ۾ بادشاهت کي خدائي روشني ۽ اخلاقي ذميواريءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Iranica"/> === صلحِ ڪل === ابوالفضل جي سياسي فڪر جو سڀ کان مشهور تصور '''صلحِ ڪل''' ({{lang-fa|صلح کل}}، يعني ”سڀني سان امن“) آهي. هن تصور تحت رياست کي ڪنهن هڪ مذهبي جماعت جي مفادن تائين محدود ڪرڻ بدران مختلف مذهبن، قومن ۽ سماجي گروهن جي رعيت سان انصاف ڪرڻ گهرجي. جديد تحقيق ۾ صلحِ ڪل کي اڪبر جي سلطنت جي مذهبي ۽ ثقافتي گهڻ رخي سماج لاءِ هڪ اهم حڪومتي اصول طور ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kinra |first=Rajeev |title=Revisiting the History and Historiography of Mughal Pluralism |journal=ReOrient |volume=5 |issue=2 |year=2020 |pages=137–182 |doi=10.13169/reorient.5.2.0137 }}</ref> ابوالفضل جي فڪر ۾ مختلف عقيدن جي ماڻهن کي هڪ سياسي نظام هيٺ گڏ رکڻ لاءِ مذهبي رواداري، عقل ۽ شاهي انصاف بنيادي اهميت رکن ٿا. سندس لکڻين ۾ اڪبر کي اهڙي حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، جيڪو فرقيوارانه حدن کان مٿانهون ٿي سموري رعيت جي ڀلائيءَ لاءِ ڪم ڪري.<ref name="Iranica"/> === بادشاهت جو تصور === ابوالفضل جي نظر ۾ بادشاهه جو اقتدار رڳو فوجي طاقت تي ٻڌل نه، پر رعيت جي حفاظت، انصاف ۽ سلطنت جي استحڪام جي ذميواريءَ سان ڳنڍيل هو. ''آئين اڪبري'' ۾ هن اڪبر جي حڪومت کي اهڙي مثالي بادشاهت طور پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن ۾ حڪمران مختلف سماجي ۽ مذهبي گروهن جي وچ ۾ منصفانه ثالث هجي. جديد مورخن سندس هن نظريي کي مغل سلطنت جي جامع شاهي نظريي جي اهم ترين بيانن مان شمار ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |title=A Political Sociology of Empire: Mughal Historians on the Making of Mughal Paramountcy |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> == دين الاهي سان تعلق == اڪبر جي مذهبي سوچ بابت پراڻن ماخذن ۾ '''دين الاهي''' جو اصطلاح گهڻو استعمال ٿيو آهي، پر جديد تحقيق ان کي باقاعده عوامي مذهب يا منظم مذهبي جماعت سمجهڻ بابت احتياط ڪري ٿي. ابوالفضل اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي نظرين جو اهم ترجمان هو ۽ سندس لکڻين ۾ '''توحيد الاهي'''، بادشاهه سان وفاداري، اخلاقي تربيت ۽ صلحِ ڪل جهڙن تصورن کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica"/> تنهنڪري ابوالفضل کي سادو نموني ”دين الاهي جو قانون ٺاهيندڙ“ چوڻ کان وڌيڪ درست اهو آهي ته هو اڪبر جي وسيع مذهبي ۽ سياسي فڪر جي اهم نظرياتي ترجمانن مان هو. == فوجي ۽ انتظامي خدمتون == پنهنجي درٻاري زندگيءَ جي گهڻي عرصي دوران ابوالفضل جو بنيادي ڪردار علمي، سياسي ۽ انتظامي هو، پر 1007هه/1599ع ۾ کيس [[دکن]] موڪليو ويو، جتي مغل سلطنت پنهنجي اقتدار کي وڌائڻ ۾ مصروف هئي. دکن ۾ ابوالفضل انتظامي معاملن سان گڏ فوجي قيادت ۾ به صلاحيت ڏيکاري.<ref name="Iranica"/> بعد ۾ اڪبر کيس واپس گهرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهنشاهه ۽ سندس پٽ شهزادي سليم جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ وڌي رهي هئي. ابوالفضل جو اڪبر تي گهرو اثر شهزادي سليم لاءِ سياسي خطرو بڻجي ويو، ۽ سليم کي خدشو هو ته ابوالفضل سندس تخت نشينيءَ جي مخالفت ڪندو.<ref name="Iranica"/> == تصنيفون == ابوالفضل جي ادبي ۽ تاريخي اهميت جو بنياد سندس فارسي تصنيفون آهن. سندس نثر کي مغل دور جي اعليٰ فارسي نثر جي اهم نمونن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس اهم ڪتابن ۽ مجموعن ۾ هي شامل آهن: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" ! style="background:#D9EEFF; color:#163F56;" | تصنيف ! style="background:#DFF3E6; color:#27523A;" | نوعيت ! style="background:#EDE3F8; color:#493D5B;" | موضوع |- | style="background:#F4FAFF;" | ''[[اڪبرنامو]]'' | style="background:#F3FBF6;" | تاريخ | style="background:#FAF7FD;" | مغل خاندان ۽ اڪبر جي حڪومت جي سرڪاري تاريخ |- | style="background:#F4FAFF;" | ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]'' | style="background:#F3FBF6;" | انتظامي ۽ علمي دستاويز | style="background:#FAF7FD;" | مغل انتظام، فوج، ماليات، سماج، جاگرافي، مذهب ۽ ثقافت |- | style="background:#F4FAFF;" | ''رقعات ابوالفضل'' | style="background:#F3FBF6;" | خطن جو مجموعو | style="background:#FAF7FD;" | ذاتي ۽ درٻاري خط |- | style="background:#F4FAFF;" | ''انشاء ابوالفضل'' | style="background:#F3FBF6;" | سرڪاري مڪتوبات | style="background:#FAF7FD;" | سفارتي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت |} === اڪبرنامو === {{مک|اڪبرنامو}} [[File:Court of Akbar from Akbarnama.jpg|thumb|کاٻو|''اڪبرنامي'' جي هڪ مصوري؛ نوجوان اڪبر پنهنجي درٻار ۾.]] ''اڪبرنامو'' اڪبر جي حڪم تي لکيل مغل سلطنت جي سرڪاري تاريخ آهي. ابوالفضل ان جي تاليف تقريباً 1589ع ۾ شروع ڪئي ۽ بنيادي متن 1590ع واري ڏهاڪي ۾ ترتيب ڏنو ويو، جنهن ۾ 1598ع تائين اضافا ٿيندا رهيا.<ref>{{cite web |title=Akbarnama, Vol. 1 |website=Famine and Dearth in India and Britain, 1550–1800 |publisher=University of Exeter |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00123_en_akbarnama_vol01 |access-date=7 October 2026 }}</ref> ڪتاب جي پهرين حصي ۾ [[تيمور]] کان وٺي [[بابر]] ۽ [[همايون]] تائين اڪبر جي ابن ڏاڏن جو احوال ڏنو ويو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي ۾ اڪبر جي حڪومت جا واقعا ترتيبوار بيان ٿيل آهن. ابوالفضل شاهي دستاويزن، انتظامي انگن اکرن، زباني روايتن ۽ مختلف علائقائي ماخذن مان فائدو ورتو، جنهن ڪري هي ڪتاب مغل دور جي تاريخ لاءِ بنيادي ماخذ بڻجي ويو.<ref name="Iranica"/> ''اڪبرنامي'' جا ڪيترائي مصور نسخا تيار ڪيا ويا. انهن مان اهم نسخن جا ورق اڄ [[وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم]]، [[برٽش لائبريري]]، چيسٽر بيٽي لائبريري ۽ ٻين عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Akbarnamah, Book II |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004343489 |access-date=7 October 2026 }}</ref> === آئين اڪبري === {{مک|آئين اڪبري (ڪتاب)}} ''آئين اڪبري'' کي ''اڪبرنامي'' جو ٽيون ۽ آخري وڏو حصو سمجهيو وڃي ٿو، پر پوءِ اهو هڪ الڳ ڪتاب طور مشهور ٿيو. هيءُ پنج دفترن ۾ ورهايل آهي. پهرين ٽن دفترن ۾ شاهي محل، فوج ۽ سلطنت جي صوبائي ۽ مالي انتظام جو تفصيلي احوال آهي، جڏهن ته آخري دفترن ۾ هندستان جي علمن، مذهبن، ثقافت، سماجي روايتن ۽ اڪبر سان منسوب قولن بابت مواد شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Ain-i-Akbari, Vol. II |website=Famine and Dearth in India and Britain, 1550–1800 |publisher=University of Exeter |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00129_en_ainiakbari_vol02 |access-date=7 October 2026 }}</ref> ان ڪتاب ۾ مالياتي محصول، زرعي پيداوار، فوجي تنظيم، عملدارن جي درجابندي، شاهي اصطبل، بازارن، وزنن ۽ ماپن، صوبن، ذاتين، علمن ۽ مذهبي روايتن بابت وڏي مقدار ۾ معلومات ڏنل آهي. انهيءَ سبب ''آئين اڪبري'' صرف شاهي تاريخ نه پر سورھين صديءَ جي هندستان جي انتظامي، اقتصادي ۽ سماجي تاريخ جو اهم بنيادي ماخذ پڻ آهي. [[File:Jamal al-Din Husayn Inju Shirazi - Two Folios from the Akbarnama - Walters W684 - Detail A.jpg|thumb|ساڄو|''اڪبرنامي'' جي هڪ مصور نسخي جو ورق، مغل دور جي شاهي تاريخ نويسيءَ جو مثال.]] === رقعات ابوالفضل === ''رقعات ابوالفضل'' ابوالفضل جي ذاتي خطن جو مجموعو آهي. انهن خطن ۾ اڪبر، شهزادي مراد، شهزادي دانيال، شهزادي سليم، شاهي خاندان جي عورتن ۽ ٻين همعصر شخصيتن ڏانهن لکيل خط شامل آهن. هي مجموعو سندس ڀائٽي نورالدين محمد سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Iranica"/> === انشاء ابوالفضل === ''انشاء ابوالفضل'' يا ''مڪتوبات علامي'' سرڪاري ۽ سفارتي خطن جو مجموعو آهي. انهن ۾ اڪبر طرفان وچ ايشيا جي [[عبدالله خان ازبڪ]]، ايران جي [[شاهه عباس اعظم]] ۽ ٻين حڪمرانن ۽ اميرن ڏانهن لکيل خطن جا متن شامل آهن. هي مجموعو مغل درٻار جي فارسي سفارتي نثر جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ آهي.<ref name="Iranica"/> == تاريخ نويسيءَ جو طريقو == ابوالفضل جي تاريخ نويسي روايتي درٻاري تاريخ کان اڳتي وڌي انتظامي ۽ شمارياتي مواد کي تاريخي بيان جو حصو بڻائي ٿي. هن مالياتي انگ اکر، صوبائي رپورٽون، راجپوت روايتون، سرڪاري رڪارڊ ۽ مختلف علمي روايتون گڏ استعمال ڪيون. انهيءَ طريقي سبب سندس لکڻيون مغل سلطنت جي رڳو سياسي تاريخ نه پر ان جي سماجي، اقتصادي، ثقافتي ۽ ادارياتي جوڙجڪ جي مطالعي لاءِ پڻ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.<ref name="Iranica"/> بهرحال ابوالفضل اڪبر جو ويجهو درٻاري ۽ سندس سياسي نظريي جو حامي هو؛ تنهنڪري جديد مورخ سندس بيانن کي ٻين همعصر ماخذن، خاص طور [[عبدالقادر بدايوني]] جي ''منتخب التواريخ'' جهڙن تنقيدي ماخذن سان ڀيٽي پڙهن ٿا. ابوالفضل جي تاريخ نويسيءَ ۾ اڪبر جي ساراهه نمايان آهي، پر ساڳئي وقت سندس دستاويزي تفصيل ۽ وسيع ماخذن جو استعمال کيس مغل تاريخ نويسيءَ ۾ ممتاز مقام ڏئي ٿو.<ref name="Iranica"/> == دکن ۽ آخري سال == 1599ع ۾ ابوالفضل کي دکن ۾ مغل فوجي ۽ سياسي معاملن کي سنڀالڻ لاءِ موڪليو ويو. اڳ ۾ گهڻو ڪري قلم، درٻار ۽ انتظام سان وابسته رهڻ باوجود دکن ۾ هن فوجي سالار ۽ منتظم طور پڻ صلاحيت ڏيکاري. بعد ۾ اڪبر کيس اتر هندستان واپس اچڻ جو حڪم ڏنو، جتي شهزادي سليم ۽ شهنشاهه جي وچ ۾ اختلاف شدت اختيار ڪري چڪا هئا.<ref name="Iranica"/> == قتل == 1602ع ۾ دکن کان واپس ايندي ابوالفضل کي [[وير سنگهه ديو بنديلا]] جي ماڻهن انتري ۽ نروار جي ڀرسان روڪيو. اهو حملو اڪبر جي پٽ شهزادي سليم—مستقبل جي شهنشاهه [[جهانگير]]—جي مرضيءَ سان ڪيو ويو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سليم ابوالفضل کي پنهنجي سياسي خواهشن جي راهه ۾ وڏي رڪاوٽ سمجهندو هو.<ref name="Iranica"/> 4 ربيع الاول 1011هه، مطابق 22 آگسٽ 1602ع تي ابوالفضل قتل ڪيو ويو. سندس وڍيل سر شهزادي سليم ڏانهن موڪليو ويو. سندس موت اڪبر لاءِ وڏو ذاتي ۽ سياسي صدمو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ابوالفضل رڳو سرڪاري عملدار نه پر شهنشاهه جو ويجهو دوست ۽ اعتماد وارو صلاحڪار پڻ هو.<ref name="Iranica"/> ابوالفضل جي تدفين بابت پراڻن ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ جديد تاريخي روايتن ۾ سندس قبر انتري واري علائقي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. تنهنڪري پراڻي سنڌي متن ۾ ڏنل ”بنا منڍيءَ وارو لاش آگري ۾ دفن ٿيو“ واري دعويٰ کي وڌيڪ مضبوط ماخذ کان سواءِ قطعي حقيقت طور لکڻ مناسب نه آهي. == خاندان == ابوالفضل جو وڏو ڀاءُ [[فيضي]] اڪبر جي درٻار جو مشهور شاعر، عالم ۽ ملڪ الشعراءُ هو. ابوالفضل جو پٽ '''شيخ افضل خان''' (1571–1613ع) هو. ابوالفضل جي قتل کان پوءِ به خاندان مغل انتظام سان لاڳاپيل رهيو؛ جهانگير 1608ع ۾ افضل خان کي [[بهار]] جو گورنر مقرر ڪيو. == علمي ۽ تاريخي اهميت == ابوالفضل جي اهميت ٽن باهمي شعبن—تاريخ نويسي، رياستي انتظام ۽ سياسي فڪر—۾ آهي. ''اڪبرنامو'' اڪبر جي حڪومت جو سڀ کان وسيع درٻاري تاريخي بيان آهي، جڏهن ته ''آئين اڪبري'' مغل سلطنت جي انتظامي، فوجي، معاشي ۽ سماجي جوڙجڪ بابت غيرمعمولي تفصيل محفوظ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Akbarnāmah |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004342903 |access-date=7 October 2026 }}</ref> سندس سياسي فڪر ۾ شاهي اقتدار کي انصاف، عقل، رعيت جي ڀلائي ۽ مذهبي اختلافن کان مٿانهين حڪومتي ذميواريءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش نظر اچي ٿي. ''صلحِ ڪل'' جو تصور خاص طور مغل هندستان جي مختلف مذهبي ۽ ثقافتي گروهن کي هڪ سلطنت اندر گڏ رکڻ واري سياسي نظريي سان وابسته ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Akbar I |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/akbar-i-mughal-india/ |access-date=7 October 2026 }}</ref> سندس فارسي نثر پڻ وڏي عرصي تائين برصغير جي فارسي ادبي روايت ۾ نموني طور پڙهيو ويو. خاص طور سرڪاري خط نويسي ۽ ''انشاء'' جي فن ۾ سندس اسلوب پوءِ جي ليکڪن ۽ منشيانه روايت تي اثرانداز ٿيو.<ref name="Iranica"/> == اڪبرنامي جي مصوري == اڪبر جي حڪم سان ''اڪبرنامي'' جا شاندار مصور نسخا پڻ تيار ٿيا. مغل شاهي مصوري خاني جي مصورن تاريخي واقعن، جنگين، شڪار، درٻاري مجلسن ۽ شاهي رسمن کي تصويرن ۾ پيش ڪيو. انهن مصور نسخن مان ڪيترائي ورق اڄ دنيا جي اهم عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Akbar Hunting with Cheetahs |website=The Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/448467 |access-date=7 October 2026 }}</ref> [[File:Jamal al-Din Husayn Inju Shirazi - Single Leaf from Akbarnama by Abu Fazl - Walters W874.jpg|thumb|مرڪز|500px|''اڪبرنامي'' جو هڪ مصور ورق؛ [[والٽرز آرٽ ميوزيم]] جي مجموعي مان.]] == پڻ ڏسو == * [[اڪبر اعظم]] * [[اڪبرنامو]] * [[آئين اڪبري (ڪتاب)]] * [[فيضي]] * [[مغل سلطنت]] * [[صلح ڪل]] * [[دين الاهي]] * [[عبادت خانو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Akbarnama of Abu'l-Fazl |translator=H. Beveridge |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta }} * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Ain-i-Akbari |translator=H. Blochmann and H. S. Jarrett |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta }} * Rizvi, Saiyid Athar Abbas. ''Religious and Intellectual History of the Muslims in Akbar's Reign: With Special Reference to Abu'l Fazl''. New Delhi: Munshiram Manoharlal, 1975. * Abu'l-Fazl ibn Mubarak. ''The History of Akbar, Volume 1''. Edited and translated by Wheeler M. Thackston. Murty Classical Library of India, Harvard University Press, 2015. {{ISBN|9780674427754}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline|Abu'l-Fazl ibn Mubarak}} {{اڪبر جا نو رتن}} {{مغل سلطنت}} [[زمرو:1551ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1602ع ۾ وفات]] [[زمرو:مغل سلطنت جا مورخ]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:هندستان جا مورخ]] [[زمرو:مغل درٻار]] [[زمرو:اڪبر]] [[زمرو:قتل ٿيل شخص]] [[زمرو:16هين صديءَ جا مورخ]] [[زمرو:17هين صديءَ جا مورخ]] = [[اڪبر اعظم]] جو ويجهو صلاحڪار ۽ سرڪاري مورخ | notable_works = ''[[اڪبرنامو]]''، ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]''، ''رقعات ابوالفضل''، ''انشاء ابوالفضل'' }} , '''ابوالفضل ابن مبارڪ''' ({{lang-fa|ابوالفضل بن مبارک}}؛ 6 محرم 958هه / 14 جنوري 1551ع – 4 ربيع الاول 1011هه / 22 آگسٽ 1602ع)، عام طور '''ابوالفضل'''، '''ابوالفضل علامي''' يا '''ابوالفضل علّامي''' جي نالي سان مشهور، [[مغل سلطنت]] جو فارسي ٻوليءَ جو مورخ، اديب، سياسي مفڪر، اعليٰ درٻاري عملدار ۽ [[اڪبر اعظم]] جو انتهائي ويجهو صلاحڪار هو. هن جو سڀ کان اهم تصنيفي ڪارنامو ''[[اڪبرنامو]]'' آهي، جنهن جو آخري حصو ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ابوالفضل پنهنجي تاريخ نويسيءَ سان گڏ اڪبر جي سلطنت، بادشاهت، مذهبي رواداري ۽ '''صلحِ ڪل''' جي سياسي فڪر کي منظم نظرياتي صورت ڏيڻ سبب به مشهور آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Eaton |first=Richard M. |title=Abu'l-Fażl ʿAllāmī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=I |pages=287–289 |date=15 December 1983 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abul-fazl-allami-historian/ |access-date=7 October 2026 }}</ref> ابوالفضل اڪبر جي درٻار سان لاڳاپيل مشهور عالمن ۽ عملدارن مان هو. روايتي طور کيس اڪبر جي درٻار جي '''نون رتنن''' مان هڪ شمار ڪيو ويندو آهي. سندس وڏو ڀاءُ [[فيضي]] پڻ اڪبر جي درٻار جو مشهور فارسي شاعر ۽ ملڪ الشعراءُ هو.<ref name="Iranica"/> == جنم ۽ خانداني پسمنظر == ابوالفضل 6 محرم 958هه، مطابق 14 جنوري 1551ع تي [[آگرو|آگري]] ۾ پيدا ٿيو. هو عالم ۽ استاد [[شيخ مبارڪ ناگوري]] جو ٻيو پٽ هو. شيخ مبارڪ 950هه/1543ع ۾ [[ناگور]]، راجسٿان مان آگري لڏي آيو هو.<ref name="Iranica"/> ابوالفضل جي خاندان جو [[سنڌ]] سان پراڻو تاريخي تعلق هو. سندس ابن ڏاڏن جو اصل تعلق [[يمن]] سان ٻڌايو وڃي ٿو. خاندان جي هڪ بزرگ شيخ موسى اٽڪل ڇهه پيڙهيون اڳ يمن مان سنڌ لڏپلاڻ ڪئي هئي. بعد ۾ ابوالفضل جو ڏاڏو '''شيخ خضر''' سنڌ مان [[ناگور]] وڃي آباد ٿيو، جتي سندس پٽ شيخ مبارڪ پيدا ٿيو. تنهنڪري ابوالفضل کي سنڌ سان '''نسبي ۽ خانداني تعلق''' هو، پر معتبر جديد ماخذ سندس جنم جو هنڌ آگرو ڄاڻائين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |last=Fekrat |first=Mohammad Asef |translator=Simin Rahimi |title=Abū al-Faḍl ʿAllāmī |encyclopedia=Encyclopaedia Islamica |date=17 June 2021 |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM-0058 |url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/ISLO/COM-0058.xml |access-date=7 October 2026 }}</ref> سنڌي ادبي ماخذ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ابوالفضل کي سيوهڻ سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر جديد علمي ماخذ سندس پيدائش آگري ۾ ۽ سندس خاندان جي سنڌ سان تعلق کي اڳين نسلن جي لڏپلاڻ سان ڳنڍين ٿا.<ref>{{cite web |title=ابوالفضل |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابوالفضل |access-date=7 October 2026 }}</ref><ref name="Iranica"/> == تعليم ۽ علمي تربيت == ابوالفضل جي ابتدائي تعليم سندس والد شيخ مبارڪ جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. ننڍي عمر کان ئي کيس عربي، فارسي، اسلامي علمن، فلسفي ۽ تصوف جي مطالعي ڏانهن لاڙو هو. ''آئين اڪبري'' ۾ ڏنل سندس خودنوشت احوال موجب پنجن ورهين جي عمر تائين هو پڙهڻ ۽ لکڻ سکيو هو. نوجوانيءَ ۾ روايتي درسي طريقي سان کيس بيزاري پڻ ٿي، پر پوءِ هن وسيع خودمطالعي ذريعي پنهنجي علمي تربيت جاري رکي.<ref name="AinGoogle">{{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Ain-i-Akbari |volume=3 |translator=H. S. Jarrett |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta |year=1894 }}</ref> پندرهن ورهين جي عمر تائين هن عربي ادب، فلسفي، اسلامي علمن ۽ تصوف سميت ڪيترن موضوعن جو مطالعو ڪري ورتو هو. سندس فڪري تربيت تي والد شيخ مبارڪ جي آزاد خيال علمي ماحول جو گهرو اثر پيو.<ref name="Iranica"/> هڪ مشهور روايت موجب ابوالفضل وٽ اصفهاني جي هڪ اهڙي ڪتاب جو نسخو آيو جنهن جا ڪيترائي حصا اڏوهي کائي وئي هئي. هن موجود ٽڪرن جي عبارت ۽ مفهوم مان گم ٿيل متن جو اندازو لڳائي ان کي ٻيهر ترتيب ڏنو؛ جڏهن مڪمل نسخو هٿ آيو ته سندس تيار ڪيل متن سان رڳو ٿورن هنڌن تي فرق نڪتو. اهو واقعو سندس همعصر سوانحي روايتن ۾ سندس غيرمعمولي يادگيري ۽ علمي صلاحيت جي مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="AinGoogle"/> == اڪبر جي درٻار ۾ آمد == [[File:AbulFazlPresentingAkbarnama.jpg|thumb|ساڄو|ابوالفضل ''[[اڪبرنامو]]'' [[اڪبر اعظم]] کي پيش ڪندي؛ [[گوورڌن (مصور)|گوورڌن]] جي مصوري.]] ابوالفضل 981هه/1574ع ۾ پهريون ڀيرو اڪبر جي درٻار ۾ پيش ٿيو. سندس علم، بحث جي صلاحيت ۽ فڪري رجحان اڪبر کي متاثر ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي کان پوءِ هو شاهي خدمت سان وابسته ٿي ويو.<ref name="Iranica"/> ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين ابوالفضل اڪبر جي سڀ کان اهم دانشور ساٿين، صلاحڪارن ۽ سرڪاري ترجمانن مان رهيو. اڪبر ۽ ابوالفضل جي سياسي ۽ مذهبي سوچ ۾ گهڻي هم آهنگي هئي، جنهن سبب ابوالفضل شهنشاهه جي حڪومتي نظرين کي لکڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ انهن لاءِ فڪري دليل مهيا ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Iranica"/> 1575ع کان اڪبر [[عبادت خانو|عبادت خاني]] ۾ مختلف مذهبي عالمن ۽ فڪري روايتن جي نمائندن سان بحث مباحثا ڪرائڻ شروع ڪيا. ابوالفضل انهن مجلسن ۾ نمايان حصو وٺندو هو. بعد ۾ 987هه/1579ع واري مشهور '''محضر''' جي تياريءَ ۾ ابوالفضل ۽ سندس والد شيخ مبارڪ جو اهم ڪردار هو؛ ان دستاويز تحت اختلاف واري مذهبي مسئلي ۾ شهنشاهه کي عالمن جي مختلف راين مان مناسب راءِ اختيار ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.<ref name="Iranica"/> == ترجمي جي تحريڪ == اڪبر جي درٻار ۾ هندستان جي مختلف مذهبي ۽ ادبي روايتن کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي وڏي تحريڪ هلي. ان مقصد لاءِ قائم ڪيل '''مڪتب خانه''' يا ترجمي واري اداري جي سرگرمين سان ابوالفضل ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هو. سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي اهم ڪتابن کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جو مقصد درٻار جي فارسي پڙهندڙ اشرافيه کي هندستان جي غير اسلامي علمي ۽ مذهبي روايتن کان واقف ڪرائڻ هو.<ref name="Iranica"/> == سياسي فڪر == ابوالفضل صرف درٻاري مورخ نه هو، پر مغل بادشاهت جي اهم سياسي نظرئي سازن مان پڻ هو. سندس لکڻين ۾ بادشاهه کي اهڙي حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جو بنيادي فرض رعيت ۾ انصاف، امن ۽ سماجي هم آهنگي قائم رکڻ آهي. اڪبر بابت سندس بيانن ۾ بادشاهت کي خدائي روشني ۽ اخلاقي ذميواريءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Iranica"/> === صلحِ ڪل === ابوالفضل جي سياسي فڪر جو سڀ کان مشهور تصور '''صلحِ ڪل''' ({{lang-fa|صلح کل}}، يعني ”سڀني سان امن“) آهي. هن تصور تحت رياست کي ڪنهن هڪ مذهبي جماعت جي مفادن تائين محدود ڪرڻ بدران مختلف مذهبن، قومن ۽ سماجي گروهن جي رعيت سان انصاف ڪرڻ گهرجي. جديد تحقيق ۾ صلحِ ڪل کي اڪبر جي سلطنت جي مذهبي ۽ ثقافتي گهڻ رخي سماج لاءِ هڪ اهم حڪومتي اصول طور ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kinra |first=Rajeev |title=Revisiting the History and Historiography of Mughal Pluralism |journal=ReOrient |volume=5 |issue=2 |year=2020 |pages=137–182 |doi=10.13169/reorient.5.2.0137 }}</ref> ابوالفضل جي فڪر ۾ مختلف عقيدن جي ماڻهن کي هڪ سياسي نظام هيٺ گڏ رکڻ لاءِ مذهبي رواداري، عقل ۽ شاهي انصاف بنيادي اهميت رکن ٿا. سندس لکڻين ۾ اڪبر کي اهڙي حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، جيڪو فرقيوارانه حدن کان مٿانهون ٿي سموري رعيت جي ڀلائيءَ لاءِ ڪم ڪري.<ref name="Iranica"/> === بادشاهت جو تصور === ابوالفضل جي نظر ۾ بادشاهه جو اقتدار رڳو فوجي طاقت تي ٻڌل نه، پر رعيت جي حفاظت، انصاف ۽ سلطنت جي استحڪام جي ذميواريءَ سان ڳنڍيل هو. ''آئين اڪبري'' ۾ هن اڪبر جي حڪومت کي اهڙي مثالي بادشاهت طور پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن ۾ حڪمران مختلف سماجي ۽ مذهبي گروهن جي وچ ۾ منصفانه ثالث هجي. جديد مورخن سندس هن نظريي کي مغل سلطنت جي جامع شاهي نظريي جي اهم ترين بيانن مان شمار ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |title=A Political Sociology of Empire: Mughal Historians on the Making of Mughal Paramountcy |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> == دين الاهي سان تعلق == اڪبر جي مذهبي سوچ بابت پراڻن ماخذن ۾ '''دين الاهي''' جو اصطلاح گهڻو استعمال ٿيو آهي، پر جديد تحقيق ان کي باقاعده عوامي مذهب يا منظم مذهبي جماعت سمجهڻ بابت احتياط ڪري ٿي. ابوالفضل اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي نظرين جو اهم ترجمان هو ۽ سندس لکڻين ۾ '''توحيد الاهي'''، بادشاهه سان وفاداري، اخلاقي تربيت ۽ صلحِ ڪل جهڙن تصورن کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica"/> تنهنڪري ابوالفضل کي سادو نموني ”دين الاهي جو قانون ٺاهيندڙ“ چوڻ کان وڌيڪ درست اهو آهي ته هو اڪبر جي وسيع مذهبي ۽ سياسي فڪر جي اهم نظرياتي ترجمانن مان هو. == فوجي ۽ انتظامي خدمتون == پنهنجي درٻاري زندگيءَ جي گهڻي عرصي دوران ابوالفضل جو بنيادي ڪردار علمي، سياسي ۽ انتظامي هو، پر 1007هه/1599ع ۾ کيس [[دکن]] موڪليو ويو، جتي مغل سلطنت پنهنجي اقتدار کي وڌائڻ ۾ مصروف هئي. دکن ۾ ابوالفضل انتظامي معاملن سان گڏ فوجي قيادت ۾ به صلاحيت ڏيکاري.<ref name="Iranica"/> بعد ۾ اڪبر کيس واپس گهرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهنشاهه ۽ سندس پٽ شهزادي سليم جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ وڌي رهي هئي. ابوالفضل جو اڪبر تي گهرو اثر شهزادي سليم لاءِ سياسي خطرو بڻجي ويو، ۽ سليم کي خدشو هو ته ابوالفضل سندس تخت نشينيءَ جي مخالفت ڪندو.<ref name="Iranica"/> == تصنيفون == ابوالفضل جي ادبي ۽ تاريخي اهميت جو بنياد سندس فارسي تصنيفون آهن. سندس نثر کي مغل دور جي اعليٰ فارسي نثر جي اهم نمونن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس اهم ڪتابن ۽ مجموعن ۾ هي شامل آهن: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" ! style="background:#D9EEFF; color:#163F56;" | تصنيف ! style="background:#DFF3E6; color:#27523A;" | نوعيت ! style="background:#EDE3F8; color:#493D5B;" | موضوع |- | style="background:#F4FAFF;" | ''[[اڪبرنامو]]'' | style="background:#F3FBF6;" | تاريخ | style="background:#FAF7FD;" | مغل خاندان ۽ اڪبر جي حڪومت جي سرڪاري تاريخ |- | style="background:#F4FAFF;" | ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]'' | style="background:#F3FBF6;" | انتظامي ۽ علمي دستاويز | style="background:#FAF7FD;" | مغل انتظام، فوج، ماليات، سماج، جاگرافي، مذهب ۽ ثقافت |- | style="background:#F4FAFF;" | ''رقعات ابوالفضل'' | style="background:#F3FBF6;" | خطن جو مجموعو | style="background:#FAF7FD;" | ذاتي ۽ درٻاري خط |- | style="background:#F4FAFF;" | ''انشاء ابوالفضل'' | style="background:#F3FBF6;" | سرڪاري مڪتوبات | style="background:#FAF7FD;" | سفارتي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت |} === اڪبرنامو === {{مک|اڪبرنامو}} [[File:Court of Akbar from Akbarnama.jpg|thumb|کاٻو|''اڪبرنامي'' جي هڪ مصوري؛ نوجوان اڪبر پنهنجي درٻار ۾.]] ''اڪبرنامو'' اڪبر جي حڪم تي لکيل مغل سلطنت جي سرڪاري تاريخ آهي. ابوالفضل ان جي تاليف تقريباً 1589ع ۾ شروع ڪئي ۽ بنيادي متن 1590ع واري ڏهاڪي ۾ ترتيب ڏنو ويو، جنهن ۾ 1598ع تائين اضافا ٿيندا رهيا.<ref>{{cite web |title=Akbarnama, Vol. 1 |website=Famine and Dearth in India and Britain, 1550–1800 |publisher=University of Exeter |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00123_en_akbarnama_vol01 |access-date=7 October 2026 }}</ref> ڪتاب جي پهرين حصي ۾ [[تيمور]] کان وٺي [[بابر]] ۽ [[همايون]] تائين اڪبر جي ابن ڏاڏن جو احوال ڏنو ويو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي ۾ اڪبر جي حڪومت جا واقعا ترتيبوار بيان ٿيل آهن. ابوالفضل شاهي دستاويزن، انتظامي انگن اکرن، زباني روايتن ۽ مختلف علائقائي ماخذن مان فائدو ورتو، جنهن ڪري هي ڪتاب مغل دور جي تاريخ لاءِ بنيادي ماخذ بڻجي ويو.<ref name="Iranica"/> ''اڪبرنامي'' جا ڪيترائي مصور نسخا تيار ڪيا ويا. انهن مان اهم نسخن جا ورق اڄ [[وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم]]، [[برٽش لائبريري]]، چيسٽر بيٽي لائبريري ۽ ٻين عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Akbarnamah, Book II |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004343489 |access-date=7 October 2026 }}</ref> === آئين اڪبري === {{مک|آئين اڪبري (ڪتاب)}} ''آئين اڪبري'' کي ''اڪبرنامي'' جو ٽيون ۽ آخري وڏو حصو سمجهيو وڃي ٿو، پر پوءِ اهو هڪ الڳ ڪتاب طور مشهور ٿيو. هيءُ پنج دفترن ۾ ورهايل آهي. پهرين ٽن دفترن ۾ شاهي محل، فوج ۽ سلطنت جي صوبائي ۽ مالي انتظام جو تفصيلي احوال آهي، جڏهن ته آخري دفترن ۾ هندستان جي علمن، مذهبن، ثقافت، سماجي روايتن ۽ اڪبر سان منسوب قولن بابت مواد شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Ain-i-Akbari, Vol. II |website=Famine and Dearth in India and Britain, 1550–1800 |publisher=University of Exeter |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00129_en_ainiakbari_vol02 |access-date=7 October 2026 }}</ref> ان ڪتاب ۾ مالياتي محصول، زرعي پيداوار، فوجي تنظيم، عملدارن جي درجابندي، شاهي اصطبل، بازارن، وزنن ۽ ماپن، صوبن، ذاتين، علمن ۽ مذهبي روايتن بابت وڏي مقدار ۾ معلومات ڏنل آهي. انهيءَ سبب ''آئين اڪبري'' صرف شاهي تاريخ نه پر سورھين صديءَ جي هندستان جي انتظامي، اقتصادي ۽ سماجي تاريخ جو اهم بنيادي ماخذ پڻ آهي. [[File:Jamal al-Din Husayn Inju Shirazi - Two Folios from the Akbarnama - Walters W684 - Detail A.jpg|thumb|ساڄو|''اڪبرنامي'' جي هڪ مصور نسخي جو ورق، مغل دور جي شاهي تاريخ نويسيءَ جو مثال.]] === رقعات ابوالفضل === ''رقعات ابوالفضل'' ابوالفضل جي ذاتي خطن جو مجموعو آهي. انهن خطن ۾ اڪبر، شهزادي مراد، شهزادي دانيال، شهزادي سليم، شاهي خاندان جي عورتن ۽ ٻين همعصر شخصيتن ڏانهن لکيل خط شامل آهن. هي مجموعو سندس ڀائٽي نورالدين محمد سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Iranica"/> === انشاء ابوالفضل === ''انشاء ابوالفضل'' يا ''مڪتوبات علامي'' سرڪاري ۽ سفارتي خطن جو مجموعو آهي. انهن ۾ اڪبر طرفان وچ ايشيا جي [[عبدالله خان ازبڪ]]، ايران جي [[شاهه عباس اعظم]] ۽ ٻين حڪمرانن ۽ اميرن ڏانهن لکيل خطن جا متن شامل آهن. هي مجموعو مغل درٻار جي فارسي سفارتي نثر جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ آهي.<ref name="Iranica"/> == تاريخ نويسيءَ جو طريقو == ابوالفضل جي تاريخ نويسي روايتي درٻاري تاريخ کان اڳتي وڌي انتظامي ۽ شمارياتي مواد کي تاريخي بيان جو حصو بڻائي ٿي. هن مالياتي انگ اکر، صوبائي رپورٽون، راجپوت روايتون، سرڪاري رڪارڊ ۽ مختلف علمي روايتون گڏ استعمال ڪيون. انهيءَ طريقي سبب سندس لکڻيون مغل سلطنت جي رڳو سياسي تاريخ نه پر ان جي سماجي، اقتصادي، ثقافتي ۽ ادارياتي جوڙجڪ جي مطالعي لاءِ پڻ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.<ref name="Iranica"/> بهرحال ابوالفضل اڪبر جو ويجهو درٻاري ۽ سندس سياسي نظريي جو حامي هو؛ تنهنڪري جديد مورخ سندس بيانن کي ٻين همعصر ماخذن، خاص طور [[عبدالقادر بدايوني]] جي ''منتخب التواريخ'' جهڙن تنقيدي ماخذن سان ڀيٽي پڙهن ٿا. ابوالفضل جي تاريخ نويسيءَ ۾ اڪبر جي ساراهه نمايان آهي، پر ساڳئي وقت سندس دستاويزي تفصيل ۽ وسيع ماخذن جو استعمال کيس مغل تاريخ نويسيءَ ۾ ممتاز مقام ڏئي ٿو.<ref name="Iranica"/> == دکن ۽ آخري سال == 1599ع ۾ ابوالفضل کي دکن ۾ مغل فوجي ۽ سياسي معاملن کي سنڀالڻ لاءِ موڪليو ويو. اڳ ۾ گهڻو ڪري قلم، درٻار ۽ انتظام سان وابسته رهڻ باوجود دکن ۾ هن فوجي سالار ۽ منتظم طور پڻ صلاحيت ڏيکاري. بعد ۾ اڪبر کيس اتر هندستان واپس اچڻ جو حڪم ڏنو، جتي شهزادي سليم ۽ شهنشاهه جي وچ ۾ اختلاف شدت اختيار ڪري چڪا هئا.<ref name="Iranica"/> == قتل == 1602ع ۾ دکن کان واپس ايندي ابوالفضل کي [[وير سنگهه ديو بنديلا]] جي ماڻهن انتري ۽ نروار جي ڀرسان روڪيو. اهو حملو اڪبر جي پٽ شهزادي سليم—مستقبل جي شهنشاهه [[جهانگير]]—جي مرضيءَ سان ڪيو ويو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سليم ابوالفضل کي پنهنجي سياسي خواهشن جي راهه ۾ وڏي رڪاوٽ سمجهندو هو.<ref name="Iranica"/> 4 ربيع الاول 1011هه، مطابق 22 آگسٽ 1602ع تي ابوالفضل قتل ڪيو ويو. سندس وڍيل سر شهزادي سليم ڏانهن موڪليو ويو. سندس موت اڪبر لاءِ وڏو ذاتي ۽ سياسي صدمو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ابوالفضل رڳو سرڪاري عملدار نه پر شهنشاهه جو ويجهو دوست ۽ اعتماد وارو صلاحڪار پڻ هو.<ref name="Iranica"/> ابوالفضل جي تدفين بابت پراڻن ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ جديد تاريخي روايتن ۾ سندس قبر انتري واري علائقي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. تنهنڪري پراڻي سنڌي متن ۾ ڏنل ”بنا منڍيءَ وارو لاش آگري ۾ دفن ٿيو“ واري دعويٰ کي وڌيڪ مضبوط ماخذ کان سواءِ قطعي حقيقت طور لکڻ مناسب نه آهي. == خاندان == ابوالفضل جو وڏو ڀاءُ [[فيضي]] اڪبر جي درٻار جو مشهور شاعر، عالم ۽ ملڪ الشعراءُ هو. ابوالفضل جو پٽ '''شيخ افضل خان''' (1571–1613ع) هو. ابوالفضل جي قتل کان پوءِ به خاندان مغل انتظام سان لاڳاپيل رهيو؛ جهانگير 1608ع ۾ افضل خان کي [[بهار]] جو گورنر مقرر ڪيو. == علمي ۽ تاريخي اهميت == ابوالفضل جي اهميت ٽن باهمي شعبن—تاريخ نويسي، رياستي انتظام ۽ سياسي فڪر—۾ آهي. ''اڪبرنامو'' اڪبر جي حڪومت جو سڀ کان وسيع درٻاري تاريخي بيان آهي، جڏهن ته ''آئين اڪبري'' مغل سلطنت جي انتظامي، فوجي، معاشي ۽ سماجي جوڙجڪ بابت غيرمعمولي تفصيل محفوظ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Akbarnāmah |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004342903 |access-date=7 October 2026 }}</ref> سندس سياسي فڪر ۾ شاهي اقتدار کي انصاف، عقل، رعيت جي ڀلائي ۽ مذهبي اختلافن کان مٿانهين حڪومتي ذميواريءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش نظر اچي ٿي. ''صلحِ ڪل'' جو تصور خاص طور مغل هندستان جي مختلف مذهبي ۽ ثقافتي گروهن کي هڪ سلطنت اندر گڏ رکڻ واري سياسي نظريي سان وابسته ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Akbar I |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/akbar-i-mughal-india/ |access-date=7 October 2026 }}</ref> سندس فارسي نثر پڻ وڏي عرصي تائين برصغير جي فارسي ادبي روايت ۾ نموني طور پڙهيو ويو. خاص طور سرڪاري خط نويسي ۽ ''انشاء'' جي فن ۾ سندس اسلوب پوءِ جي ليکڪن ۽ منشيانه روايت تي اثرانداز ٿيو.<ref name="Iranica"/> == اڪبرنامي جي مصوري == اڪبر جي حڪم سان ''اڪبرنامي'' جا شاندار مصور نسخا پڻ تيار ٿيا. مغل شاهي مصوري خاني جي مصورن تاريخي واقعن، جنگين، شڪار، درٻاري مجلسن ۽ شاهي رسمن کي تصويرن ۾ پيش ڪيو. انهن مصور نسخن مان ڪيترائي ورق اڄ دنيا جي اهم عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Akbar Hunting with Cheetahs |website=The Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/448467 |access-date=7 October 2026 }}</ref> [[File:Jamal al-Din Husayn Inju Shirazi - Single Leaf from Akbarnama by Abu Fazl - Walters W874.jpg|thumb|مرڪز|500px|''اڪبرنامي'' جو هڪ مصور ورق؛ [[والٽرز آرٽ ميوزيم]] جي مجموعي مان.]] == پڻ ڏسو == * [[اڪبر اعظم]] * [[اڪبرنامو]] * [[آئين اڪبري (ڪتاب)]] * [[فيضي]] * [[مغل سلطنت]] * [[صلح ڪل]] * [[دين الاهي]] * [[عبادت خانو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Akbarnama of Abu'l-Fazl |translator=H. Beveridge |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta }} * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Ain-i-Akbari |translator=H. Blochmann and H. S. Jarrett |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta }} * Rizvi, Saiyid Athar Abbas. ''Religious and Intellectual History of the Muslims in Akbar's Reign: With Special Reference to Abu'l Fazl''. New Delhi: Munshiram Manoharlal, 1975. * Abu'l-Fazl ibn Mubarak. ''The History of Akbar, Volume 1''. Edited and translated by Wheeler M. Thackston. Murty Classical Library of India, Harvard University Press, 2015. {{ISBN|9780674427754}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline|Abu'l-Fazl ibn Mubarak}} {{اڪبر جا نو رتن}} {{مغل سلطنت}} [[زمرو:1551ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1602ع ۾ وفات]] [[زمرو:مغل سلطنت جا مورخ]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:هندستان جا مورخ]] [[زمرو:مغل درٻار]] [[زمرو:اڪبر]] [[زمرو:قتل ٿيل شخص]] [[زمرو:16هين صديءَ جا مورخ]] [[زمرو:17هين صديءَ جا مورخ]] avl9adl6wn4572bx7rjch0i0ptgazua 417581 417580 2026-10-06T21:01:45Z Intisar Ali 8681 /* */ 417581 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|مغل دور جو فارسي ٻوليءَ جو مورخ، اديب، سياسي مفڪر ۽ اڪبر اعظم جو صلاحڪار (1551–1602)}} {{Infobox religious biography | name = ابوالفضل علامي | honorific prefix = شيخ | image = Abul Fazl cropped.png | caption = [[گوورڌن (مصور)|گوورڌن]] جي ٺاهيل ابوالفضل جي تصوير، تقريباً 1602–1605ع | birth_name = ابوالفضل ابن مبارڪ | birth_date = 6 محرم 958هه<br />14 جنوري 1551ع | birth_place = [[آگرو]]، [[مغل سلطنت]] | death_date = 4 ربيع الاول 1011هه<br />22 آگسٽ 1602ع (عمر 51 سال) | death_place = انتري، [[نروار]] جي ويجهو، [[مالوا صوبو]]، [[مغل سلطنت]] | death_cause = قتل | father = [[شيخ مبارڪ ناگوري]] | relatives = [[فيضي]] (ڀاءُ) | religion = [[اسلام]] | profession = مورخ، اديب، سياسي مفڪر | occupation = درٻاري عملدار، فوجي سالار | known_for = [[اڪبر اعظم]] جو ويجهو صلاحڪار ۽ سرڪاري مورخ | works = ''[[اڪبرنامو]]''، ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]''، ''رقعات ابوالفضل''، ''انشاء ابوالفضل'' }} '''ابوالفضل ابن مبارڪ''' ({{lang-fa|ابوالفضل بن مبارک}}؛ 6 محرم 958هه / 14 جنوري 1551ع – 4 ربيع الاول 1011هه / 22 آگسٽ 1602ع)، عام طور '''ابوالفضل'''، '''ابوالفضل علامي''' يا '''ابوالفضل علّامي''' جي نالي سان مشهور، [[مغل سلطنت]] جو فارسي ٻوليءَ جو مورخ، اديب، سياسي مفڪر، اعليٰ درٻاري عملدار ۽ [[اڪبر اعظم]] جو انتهائي ويجهو صلاحڪار هو. هن جو سڀ کان اهم تصنيفي ڪارنامو ''[[اڪبرنامو]]'' آهي، جنهن جو آخري حصو ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ابوالفضل پنهنجي تاريخ نويسيءَ سان گڏ اڪبر جي سلطنت، بادشاهت، مذهبي رواداري ۽ '''صلحِ ڪل''' جي سياسي فڪر کي منظم نظرياتي صورت ڏيڻ سبب به مشهور آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Eaton |first=Richard M. |title=Abu'l-Fażl ʿAllāmī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=I |pages=287–289 |date=15 December 1983 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abul-fazl-allami-historian/ |access-date=7 October 2026 }}</ref> ابوالفضل اڪبر جي درٻار سان لاڳاپيل مشهور عالمن ۽ عملدارن مان هو. روايتي طور کيس اڪبر جي درٻار جي '''نون رتنن''' مان هڪ شمار ڪيو ويندو آهي. سندس وڏو ڀاءُ [[فيضي]] پڻ اڪبر جي درٻار جو مشهور فارسي شاعر ۽ ملڪ الشعراءُ هو.<ref name="Iranica"/> {{Clear}} == جنم ۽ خانداني پسمنظر == ابوالفضل 6 محرم 958هه، مطابق 14 جنوري 1551ع تي [[آگرو|آگري]] ۾ پيدا ٿيو. هو عالم ۽ استاد [[شيخ مبارڪ ناگوري]] جو ٻيو پٽ هو. شيخ مبارڪ 950هه/1543ع ۾ [[ناگور]]، راجسٿان مان آگري لڏي آيو هو.<ref name="Iranica"/> ابوالفضل جي خاندان جو [[سنڌ]] سان پراڻو تاريخي تعلق هو. سندس ابن ڏاڏن جو اصل تعلق [[يمن]] سان ٻڌايو وڃي ٿو. خاندان جي هڪ بزرگ شيخ موسى اٽڪل ڇهه پيڙهيون اڳ يمن مان سنڌ لڏپلاڻ ڪئي هئي. بعد ۾ ابوالفضل جو ڏاڏو '''شيخ خضر''' سنڌ مان [[ناگور]] وڃي آباد ٿيو، جتي سندس پٽ شيخ مبارڪ پيدا ٿيو. تنهنڪري ابوالفضل کي سنڌ سان '''نسبي ۽ خانداني تعلق''' هو، پر معتبر جديد ماخذ سندس جنم جو هنڌ آگرو ڄاڻائين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |last=Fekrat |first=Mohammad Asef |translator=Simin Rahimi |title=Abū al-Faḍl ʿAllāmī |encyclopedia=Encyclopaedia Islamica |date=17 June 2021 |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM-0058 |url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/ISLO/COM-0058.xml |access-date=7 October 2026 }}</ref> سنڌي ادبي ماخذ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ابوالفضل کي سيوهڻ سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر جديد علمي ماخذ سندس پيدائش آگري ۾ ۽ سندس خاندان جي سنڌ سان تعلق کي اڳين نسلن جي لڏپلاڻ سان ڳنڍين ٿا.<ref>{{cite web |title=ابوالفضل |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابوالفضل |access-date=7 October 2026 }}</ref><ref name="Iranica"/> == تعليم ۽ علمي تربيت == ابوالفضل جي ابتدائي تعليم سندس والد شيخ مبارڪ جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. ننڍي عمر کان ئي کيس عربي، فارسي، اسلامي علمن، فلسفي ۽ تصوف جي مطالعي ڏانهن لاڙو هو. ''آئين اڪبري'' ۾ ڏنل سندس خودنوشت احوال موجب پنجن ورهين جي عمر تائين هو پڙهڻ ۽ لکڻ سکيو هو. نوجوانيءَ ۾ روايتي درسي طريقي سان کيس بيزاري پڻ ٿي، پر پوءِ هن وسيع خودمطالعي ذريعي پنهنجي علمي تربيت جاري رکي.<ref name="AinGoogle">{{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Ain-i-Akbari |volume=3 |translator=H. S. Jarrett |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta |year=1894 }}</ref> پندرهن ورهين جي عمر تائين هن عربي ادب، فلسفي، اسلامي علمن ۽ تصوف سميت ڪيترن موضوعن جو مطالعو ڪري ورتو هو. سندس فڪري تربيت تي والد شيخ مبارڪ جي آزاد خيال علمي ماحول جو گهرو اثر پيو.<ref name="Iranica"/> هڪ مشهور روايت موجب ابوالفضل وٽ اصفهاني جي هڪ اهڙي ڪتاب جو نسخو آيو جنهن جا ڪيترائي حصا اڏوهي کائي وئي هئي. هن موجود ٽڪرن جي عبارت ۽ مفهوم مان گم ٿيل متن جو اندازو لڳائي ان کي ٻيهر ترتيب ڏنو؛ جڏهن مڪمل نسخو هٿ آيو ته سندس تيار ڪيل متن سان رڳو ٿورن هنڌن تي فرق نڪتو. اهو واقعو سندس همعصر سوانحي روايتن ۾ سندس غيرمعمولي يادگيري ۽ علمي صلاحيت جي مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="AinGoogle"/> == اڪبر جي درٻار ۾ آمد == [[File:AbulFazlPresentingAkbarnama.jpg|thumb|ساڄو|ابوالفضل ''[[اڪبرنامو]]'' [[اڪبر اعظم]] کي پيش ڪندي؛ [[گوورڌن (مصور)|گوورڌن]] جي مصوري.]] ابوالفضل 981هه/1574ع ۾ پهريون ڀيرو اڪبر جي درٻار ۾ پيش ٿيو. سندس علم، بحث جي صلاحيت ۽ فڪري رجحان اڪبر کي متاثر ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي کان پوءِ هو شاهي خدمت سان وابسته ٿي ويو.<ref name="Iranica"/> ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين ابوالفضل اڪبر جي سڀ کان اهم دانشور ساٿين، صلاحڪارن ۽ سرڪاري ترجمانن مان رهيو. اڪبر ۽ ابوالفضل جي سياسي ۽ مذهبي سوچ ۾ گهڻي هم آهنگي هئي، جنهن سبب ابوالفضل شهنشاهه جي حڪومتي نظرين کي لکڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ انهن لاءِ فڪري دليل مهيا ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Iranica"/> 1575ع کان اڪبر [[عبادت خانو|عبادت خاني]] ۾ مختلف مذهبي عالمن ۽ فڪري روايتن جي نمائندن سان بحث مباحثا ڪرائڻ شروع ڪيا. ابوالفضل انهن مجلسن ۾ نمايان حصو وٺندو هو. بعد ۾ 987هه/1579ع واري مشهور '''محضر''' جي تياريءَ ۾ ابوالفضل ۽ سندس والد شيخ مبارڪ جو اهم ڪردار هو؛ ان دستاويز تحت اختلاف واري مذهبي مسئلي ۾ شهنشاهه کي عالمن جي مختلف راين مان مناسب راءِ اختيار ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.<ref name="Iranica"/> == ترجمي جي تحريڪ == اڪبر جي درٻار ۾ هندستان جي مختلف مذهبي ۽ ادبي روايتن کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي وڏي تحريڪ هلي. ان مقصد لاءِ قائم ڪيل '''مڪتب خانه''' يا ترجمي واري اداري جي سرگرمين سان ابوالفضل ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هو. سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي اهم ڪتابن کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جو مقصد درٻار جي فارسي پڙهندڙ اشرافيه کي هندستان جي غير اسلامي علمي ۽ مذهبي روايتن کان واقف ڪرائڻ هو.<ref name="Iranica"/> == سياسي فڪر == ابوالفضل صرف درٻاري مورخ نه هو، پر مغل بادشاهت جي اهم سياسي نظرئي سازن مان پڻ هو. سندس لکڻين ۾ بادشاهه کي اهڙي حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جو بنيادي فرض رعيت ۾ انصاف، امن ۽ سماجي هم آهنگي قائم رکڻ آهي. اڪبر بابت سندس بيانن ۾ بادشاهت کي خدائي روشني ۽ اخلاقي ذميواريءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Iranica"/> === صلحِ ڪل === ابوالفضل جي سياسي فڪر جو سڀ کان مشهور تصور '''صلحِ ڪل''' ({{lang-fa|صلح کل}}، يعني ”سڀني سان امن“) آهي. هن تصور تحت رياست کي ڪنهن هڪ مذهبي جماعت جي مفادن تائين محدود ڪرڻ بدران مختلف مذهبن، قومن ۽ سماجي گروهن جي رعيت سان انصاف ڪرڻ گهرجي. جديد تحقيق ۾ صلحِ ڪل کي اڪبر جي سلطنت جي مذهبي ۽ ثقافتي گهڻ رخي سماج لاءِ هڪ اهم حڪومتي اصول طور ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kinra |first=Rajeev |title=Revisiting the History and Historiography of Mughal Pluralism |journal=ReOrient |volume=5 |issue=2 |year=2020 |pages=137–182 |doi=10.13169/reorient.5.2.0137 }}</ref> ابوالفضل جي فڪر ۾ مختلف عقيدن جي ماڻهن کي هڪ سياسي نظام هيٺ گڏ رکڻ لاءِ مذهبي رواداري، عقل ۽ شاهي انصاف بنيادي اهميت رکن ٿا. سندس لکڻين ۾ اڪبر کي اهڙي حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، جيڪو فرقيوارانه حدن کان مٿانهون ٿي سموري رعيت جي ڀلائيءَ لاءِ ڪم ڪري.<ref name="Iranica"/> === بادشاهت جو تصور === ابوالفضل جي نظر ۾ بادشاهه جو اقتدار رڳو فوجي طاقت تي ٻڌل نه، پر رعيت جي حفاظت، انصاف ۽ سلطنت جي استحڪام جي ذميواريءَ سان ڳنڍيل هو. ''آئين اڪبري'' ۾ هن اڪبر جي حڪومت کي اهڙي مثالي بادشاهت طور پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن ۾ حڪمران مختلف سماجي ۽ مذهبي گروهن جي وچ ۾ منصفانه ثالث هجي. جديد مورخن سندس هن نظريي کي مغل سلطنت جي جامع شاهي نظريي جي اهم ترين بيانن مان شمار ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |title=A Political Sociology of Empire: Mughal Historians on the Making of Mughal Paramountcy |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> == دين الاهي سان تعلق == اڪبر جي مذهبي سوچ بابت پراڻن ماخذن ۾ '''دين الاهي''' جو اصطلاح گهڻو استعمال ٿيو آهي، پر جديد تحقيق ان کي باقاعده عوامي مذهب يا منظم مذهبي جماعت سمجهڻ بابت احتياط ڪري ٿي. ابوالفضل اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي نظرين جو اهم ترجمان هو ۽ سندس لکڻين ۾ '''توحيد الاهي'''، بادشاهه سان وفاداري، اخلاقي تربيت ۽ صلحِ ڪل جهڙن تصورن کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica"/> تنهنڪري ابوالفضل کي سادو نموني ”دين الاهي جو قانون ٺاهيندڙ“ چوڻ کان وڌيڪ درست اهو آهي ته هو اڪبر جي وسيع مذهبي ۽ سياسي فڪر جي اهم نظرياتي ترجمانن مان هو. == فوجي ۽ انتظامي خدمتون == پنهنجي درٻاري زندگيءَ جي گهڻي عرصي دوران ابوالفضل جو بنيادي ڪردار علمي، سياسي ۽ انتظامي هو، پر 1007هه/1599ع ۾ کيس [[دکن]] موڪليو ويو، جتي مغل سلطنت پنهنجي اقتدار کي وڌائڻ ۾ مصروف هئي. دکن ۾ ابوالفضل انتظامي معاملن سان گڏ فوجي قيادت ۾ به صلاحيت ڏيکاري.<ref name="Iranica"/> بعد ۾ اڪبر کيس واپس گهرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهنشاهه ۽ سندس پٽ شهزادي سليم جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ وڌي رهي هئي. ابوالفضل جو اڪبر تي گهرو اثر شهزادي سليم لاءِ سياسي خطرو بڻجي ويو، ۽ سليم کي خدشو هو ته ابوالفضل سندس تخت نشينيءَ جي مخالفت ڪندو.<ref name="Iranica"/> == تصنيفون == ابوالفضل جي ادبي ۽ تاريخي اهميت جو بنياد سندس فارسي تصنيفون آهن. سندس نثر کي مغل دور جي اعليٰ فارسي نثر جي اهم نمونن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس اهم ڪتابن ۽ مجموعن ۾ هي شامل آهن: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" ! style="background:#D9EEFF; color:#163F56;" | تصنيف ! style="background:#DFF3E6; color:#27523A;" | نوعيت ! style="background:#EDE3F8; color:#493D5B;" | موضوع |- | style="background:#F4FAFF;" | ''[[اڪبرنامو]]'' | style="background:#F3FBF6;" | تاريخ | style="background:#FAF7FD;" | مغل خاندان ۽ اڪبر جي حڪومت جي سرڪاري تاريخ |- | style="background:#F4FAFF;" | ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]'' | style="background:#F3FBF6;" | انتظامي ۽ علمي دستاويز | style="background:#FAF7FD;" | مغل انتظام، فوج، ماليات، سماج، جاگرافي، مذهب ۽ ثقافت |- | style="background:#F4FAFF;" | ''رقعات ابوالفضل'' | style="background:#F3FBF6;" | خطن جو مجموعو | style="background:#FAF7FD;" | ذاتي ۽ درٻاري خط |- | style="background:#F4FAFF;" | ''انشاء ابوالفضل'' | style="background:#F3FBF6;" | سرڪاري مڪتوبات | style="background:#FAF7FD;" | سفارتي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت |} === اڪبرنامو === {{مک|اڪبرنامو}} [[File:Court of Akbar from Akbarnama.jpg|thumb|کاٻو|''اڪبرنامي'' جي هڪ مصوري؛ نوجوان اڪبر پنهنجي درٻار ۾.]] ''اڪبرنامو'' اڪبر جي حڪم تي لکيل مغل سلطنت جي سرڪاري تاريخ آهي. ابوالفضل ان جي تاليف تقريباً 1589ع ۾ شروع ڪئي ۽ بنيادي متن 1590ع واري ڏهاڪي ۾ ترتيب ڏنو ويو، جنهن ۾ 1598ع تائين اضافا ٿيندا رهيا.<ref>{{cite web |title=Akbarnama, Vol. 1 |website=Famine and Dearth in India and Britain, 1550–1800 |publisher=University of Exeter |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00123_en_akbarnama_vol01 |access-date=7 October 2026 }}</ref> ڪتاب جي پهرين حصي ۾ [[تيمور]] کان وٺي [[بابر]] ۽ [[همايون]] تائين اڪبر جي ابن ڏاڏن جو احوال ڏنو ويو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي ۾ اڪبر جي حڪومت جا واقعا ترتيبوار بيان ٿيل آهن. ابوالفضل شاهي دستاويزن، انتظامي انگن اکرن، زباني روايتن ۽ مختلف علائقائي ماخذن مان فائدو ورتو، جنهن ڪري هي ڪتاب مغل دور جي تاريخ لاءِ بنيادي ماخذ بڻجي ويو.<ref name="Iranica"/> ''اڪبرنامي'' جا ڪيترائي مصور نسخا تيار ڪيا ويا. انهن مان اهم نسخن جا ورق اڄ [[وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم]]، [[برٽش لائبريري]]، چيسٽر بيٽي لائبريري ۽ ٻين عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Akbarnamah, Book II |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004343489 |access-date=7 October 2026 }}</ref> === آئين اڪبري === {{مک|آئين اڪبري (ڪتاب)}} ''آئين اڪبري'' کي ''اڪبرنامي'' جو ٽيون ۽ آخري وڏو حصو سمجهيو وڃي ٿو، پر پوءِ اهو هڪ الڳ ڪتاب طور مشهور ٿيو. هيءُ پنج دفترن ۾ ورهايل آهي. پهرين ٽن دفترن ۾ شاهي محل، فوج ۽ سلطنت جي صوبائي ۽ مالي انتظام جو تفصيلي احوال آهي، جڏهن ته آخري دفترن ۾ هندستان جي علمن، مذهبن، ثقافت، سماجي روايتن ۽ اڪبر سان منسوب قولن بابت مواد شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Ain-i-Akbari, Vol. II |website=Famine and Dearth in India and Britain, 1550–1800 |publisher=University of Exeter |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00129_en_ainiakbari_vol02 |access-date=7 October 2026 }}</ref> ان ڪتاب ۾ مالياتي محصول، زرعي پيداوار، فوجي تنظيم، عملدارن جي درجابندي، شاهي اصطبل، بازارن، وزنن ۽ ماپن، صوبن، ذاتين، علمن ۽ مذهبي روايتن بابت وڏي مقدار ۾ معلومات ڏنل آهي. انهيءَ سبب ''آئين اڪبري'' صرف شاهي تاريخ نه پر سورھين صديءَ جي هندستان جي انتظامي، اقتصادي ۽ سماجي تاريخ جو اهم بنيادي ماخذ پڻ آهي. [[File:Jamal al-Din Husayn Inju Shirazi - Two Folios from the Akbarnama - Walters W684 - Detail A.jpg|thumb|ساڄو|''اڪبرنامي'' جي هڪ مصور نسخي جو ورق، مغل دور جي شاهي تاريخ نويسيءَ جو مثال.]] === رقعات ابوالفضل === ''رقعات ابوالفضل'' ابوالفضل جي ذاتي خطن جو مجموعو آهي. انهن خطن ۾ اڪبر، شهزادي مراد، شهزادي دانيال، شهزادي سليم، شاهي خاندان جي عورتن ۽ ٻين همعصر شخصيتن ڏانهن لکيل خط شامل آهن. هي مجموعو سندس ڀائٽي نورالدين محمد سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Iranica"/> === انشاء ابوالفضل === ''انشاء ابوالفضل'' يا ''مڪتوبات علامي'' سرڪاري ۽ سفارتي خطن جو مجموعو آهي. انهن ۾ اڪبر طرفان وچ ايشيا جي [[عبدالله خان ازبڪ]]، ايران جي [[شاهه عباس اعظم]] ۽ ٻين حڪمرانن ۽ اميرن ڏانهن لکيل خطن جا متن شامل آهن. هي مجموعو مغل درٻار جي فارسي سفارتي نثر جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ آهي.<ref name="Iranica"/> == تاريخ نويسيءَ جو طريقو == ابوالفضل جي تاريخ نويسي روايتي درٻاري تاريخ کان اڳتي وڌي انتظامي ۽ شمارياتي مواد کي تاريخي بيان جو حصو بڻائي ٿي. هن مالياتي انگ اکر، صوبائي رپورٽون، راجپوت روايتون، سرڪاري رڪارڊ ۽ مختلف علمي روايتون گڏ استعمال ڪيون. انهيءَ طريقي سبب سندس لکڻيون مغل سلطنت جي رڳو سياسي تاريخ نه پر ان جي سماجي، اقتصادي، ثقافتي ۽ ادارياتي جوڙجڪ جي مطالعي لاءِ پڻ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.<ref name="Iranica"/> بهرحال ابوالفضل اڪبر جو ويجهو درٻاري ۽ سندس سياسي نظريي جو حامي هو؛ تنهنڪري جديد مورخ سندس بيانن کي ٻين همعصر ماخذن، خاص طور [[عبدالقادر بدايوني]] جي ''منتخب التواريخ'' جهڙن تنقيدي ماخذن سان ڀيٽي پڙهن ٿا. ابوالفضل جي تاريخ نويسيءَ ۾ اڪبر جي ساراهه نمايان آهي، پر ساڳئي وقت سندس دستاويزي تفصيل ۽ وسيع ماخذن جو استعمال کيس مغل تاريخ نويسيءَ ۾ ممتاز مقام ڏئي ٿو.<ref name="Iranica"/> == دکن ۽ آخري سال == 1599ع ۾ ابوالفضل کي دکن ۾ مغل فوجي ۽ سياسي معاملن کي سنڀالڻ لاءِ موڪليو ويو. اڳ ۾ گهڻو ڪري قلم، درٻار ۽ انتظام سان وابسته رهڻ باوجود دکن ۾ هن فوجي سالار ۽ منتظم طور پڻ صلاحيت ڏيکاري. بعد ۾ اڪبر کيس اتر هندستان واپس اچڻ جو حڪم ڏنو، جتي شهزادي سليم ۽ شهنشاهه جي وچ ۾ اختلاف شدت اختيار ڪري چڪا هئا.<ref name="Iranica"/> == قتل == 1602ع ۾ دکن کان واپس ايندي ابوالفضل کي [[وير سنگهه ديو بنديلا]] جي ماڻهن انتري ۽ نروار جي ڀرسان روڪيو. اهو حملو اڪبر جي پٽ شهزادي سليم—مستقبل جي شهنشاهه [[جهانگير]]—جي مرضيءَ سان ڪيو ويو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سليم ابوالفضل کي پنهنجي سياسي خواهشن جي راهه ۾ وڏي رڪاوٽ سمجهندو هو.<ref name="Iranica"/> 4 ربيع الاول 1011هه، مطابق 22 آگسٽ 1602ع تي ابوالفضل قتل ڪيو ويو. سندس وڍيل سر شهزادي سليم ڏانهن موڪليو ويو. سندس موت اڪبر لاءِ وڏو ذاتي ۽ سياسي صدمو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ابوالفضل رڳو سرڪاري عملدار نه پر شهنشاهه جو ويجهو دوست ۽ اعتماد وارو صلاحڪار پڻ هو.<ref name="Iranica"/> ابوالفضل جي تدفين بابت پراڻن ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ جديد تاريخي روايتن ۾ سندس قبر انتري واري علائقي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. تنهنڪري پراڻي سنڌي متن ۾ ڏنل ”بنا منڍيءَ وارو لاش آگري ۾ دفن ٿيو“ واري دعويٰ کي وڌيڪ مضبوط ماخذ کان سواءِ قطعي حقيقت طور لکڻ مناسب نه آهي. == خاندان == ابوالفضل جو وڏو ڀاءُ [[فيضي]] اڪبر جي درٻار جو مشهور شاعر، عالم ۽ ملڪ الشعراءُ هو. ابوالفضل جو پٽ '''شيخ افضل خان''' (1571–1613ع) هو. ابوالفضل جي قتل کان پوءِ به خاندان مغل انتظام سان لاڳاپيل رهيو؛ جهانگير 1608ع ۾ افضل خان کي [[بهار]] جو گورنر مقرر ڪيو. == علمي ۽ تاريخي اهميت == ابوالفضل جي اهميت ٽن باهمي شعبن—تاريخ نويسي، رياستي انتظام ۽ سياسي فڪر—۾ آهي. ''اڪبرنامو'' اڪبر جي حڪومت جو سڀ کان وسيع درٻاري تاريخي بيان آهي، جڏهن ته ''آئين اڪبري'' مغل سلطنت جي انتظامي، فوجي، معاشي ۽ سماجي جوڙجڪ بابت غيرمعمولي تفصيل محفوظ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Akbarnāmah |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004342903 |access-date=7 October 2026 }}</ref> سندس سياسي فڪر ۾ شاهي اقتدار کي انصاف، عقل، رعيت جي ڀلائي ۽ مذهبي اختلافن کان مٿانهين حڪومتي ذميواريءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش نظر اچي ٿي. ''صلحِ ڪل'' جو تصور خاص طور مغل هندستان جي مختلف مذهبي ۽ ثقافتي گروهن کي هڪ سلطنت اندر گڏ رکڻ واري سياسي نظريي سان وابسته ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Akbar I |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/akbar-i-mughal-india/ |access-date=7 October 2026 }}</ref> سندس فارسي نثر پڻ وڏي عرصي تائين برصغير جي فارسي ادبي روايت ۾ نموني طور پڙهيو ويو. خاص طور سرڪاري خط نويسي ۽ ''انشاء'' جي فن ۾ سندس اسلوب پوءِ جي ليکڪن ۽ منشيانه روايت تي اثرانداز ٿيو.<ref name="Iranica"/> == اڪبرنامي جي مصوري == اڪبر جي حڪم سان ''اڪبرنامي'' جا شاندار مصور نسخا پڻ تيار ٿيا. مغل شاهي مصوري خاني جي مصورن تاريخي واقعن، جنگين، شڪار، درٻاري مجلسن ۽ شاهي رسمن کي تصويرن ۾ پيش ڪيو. انهن مصور نسخن مان ڪيترائي ورق اڄ دنيا جي اهم عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Akbar Hunting with Cheetahs |website=The Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/448467 |access-date=7 October 2026 }}</ref> [[File:Jamal al-Din Husayn Inju Shirazi - Single Leaf from Akbarnama by Abu Fazl - Walters W874.jpg|thumb|مرڪز|500px|''اڪبرنامي'' جو هڪ مصور ورق؛ [[والٽرز آرٽ ميوزيم]] جي مجموعي مان.]] == پڻ ڏسو == * [[اڪبر اعظم]] * [[اڪبرنامو]] * [[آئين اڪبري (ڪتاب)]] * [[فيضي]] * [[مغل سلطنت]] * [[صلح ڪل]] * [[دين الاهي]] * [[عبادت خانو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Akbarnama of Abu'l-Fazl |translator=H. Beveridge |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta }} * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Ain-i-Akbari |translator=H. Blochmann and H. S. Jarrett |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta }} * Rizvi, Saiyid Athar Abbas. ''Religious and Intellectual History of the Muslims in Akbar's Reign: With Special Reference to Abu'l Fazl''. New Delhi: Munshiram Manoharlal, 1975. * Abu'l-Fazl ibn Mubarak. ''The History of Akbar, Volume 1''. Edited and translated by Wheeler M. Thackston. Murty Classical Library of India, Harvard University Press, 2015. {{ISBN|9780674427754}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline|Abu'l-Fazl ibn Mubarak}} {{اڪبر جا نو رتن}} {{مغل سلطنت}} [[زمرو:1551ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1602ع ۾ وفات]] [[زمرو:مغل سلطنت جا مورخ]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:هندستان جا مورخ]] [[زمرو:مغل درٻار]] [[زمرو:اڪبر]] [[زمرو:قتل ٿيل شخص]] [[زمرو:16هين صديءَ جا مورخ]] [[زمرو:17هين صديءَ جا مورخ]] = [[اڪبر اعظم]] جو ويجهو صلاحڪار ۽ سرڪاري مورخ | notable_works = ''[[اڪبرنامو]]''، ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]''، ''رقعات ابوالفضل''، ''انشاء ابوالفضل'' }} , '''ابوالفضل ابن مبارڪ''' ({{lang-fa|ابوالفضل بن مبارک}}؛ 6 محرم 958هه / 14 جنوري 1551ع – 4 ربيع الاول 1011هه / 22 آگسٽ 1602ع)، عام طور '''ابوالفضل'''، '''ابوالفضل علامي''' يا '''ابوالفضل علّامي''' جي نالي سان مشهور، [[مغل سلطنت]] جو فارسي ٻوليءَ جو مورخ، اديب، سياسي مفڪر، اعليٰ درٻاري عملدار ۽ [[اڪبر اعظم]] جو انتهائي ويجهو صلاحڪار هو. هن جو سڀ کان اهم تصنيفي ڪارنامو ''[[اڪبرنامو]]'' آهي، جنهن جو آخري حصو ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ابوالفضل پنهنجي تاريخ نويسيءَ سان گڏ اڪبر جي سلطنت، بادشاهت، مذهبي رواداري ۽ '''صلحِ ڪل''' جي سياسي فڪر کي منظم نظرياتي صورت ڏيڻ سبب به مشهور آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Eaton |first=Richard M. |title=Abu'l-Fażl ʿAllāmī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=I |pages=287–289 |date=15 December 1983 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abul-fazl-allami-historian/ |access-date=7 October 2026 }}</ref> ابوالفضل اڪبر جي درٻار سان لاڳاپيل مشهور عالمن ۽ عملدارن مان هو. روايتي طور کيس اڪبر جي درٻار جي '''نون رتنن''' مان هڪ شمار ڪيو ويندو آهي. سندس وڏو ڀاءُ [[فيضي]] پڻ اڪبر جي درٻار جو مشهور فارسي شاعر ۽ ملڪ الشعراءُ هو.<ref name="Iranica"/> == جنم ۽ خانداني پسمنظر == ابوالفضل 6 محرم 958هه، مطابق 14 جنوري 1551ع تي [[آگرو|آگري]] ۾ پيدا ٿيو. هو عالم ۽ استاد [[شيخ مبارڪ ناگوري]] جو ٻيو پٽ هو. شيخ مبارڪ 950هه/1543ع ۾ [[ناگور]]، راجسٿان مان آگري لڏي آيو هو.<ref name="Iranica"/> ابوالفضل جي خاندان جو [[سنڌ]] سان پراڻو تاريخي تعلق هو. سندس ابن ڏاڏن جو اصل تعلق [[يمن]] سان ٻڌايو وڃي ٿو. خاندان جي هڪ بزرگ شيخ موسى اٽڪل ڇهه پيڙهيون اڳ يمن مان سنڌ لڏپلاڻ ڪئي هئي. بعد ۾ ابوالفضل جو ڏاڏو '''شيخ خضر''' سنڌ مان [[ناگور]] وڃي آباد ٿيو، جتي سندس پٽ شيخ مبارڪ پيدا ٿيو. تنهنڪري ابوالفضل کي سنڌ سان '''نسبي ۽ خانداني تعلق''' هو، پر معتبر جديد ماخذ سندس جنم جو هنڌ آگرو ڄاڻائين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |last=Fekrat |first=Mohammad Asef |translator=Simin Rahimi |title=Abū al-Faḍl ʿAllāmī |encyclopedia=Encyclopaedia Islamica |date=17 June 2021 |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM-0058 |url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/ISLO/COM-0058.xml |access-date=7 October 2026 }}</ref> سنڌي ادبي ماخذ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ابوالفضل کي سيوهڻ سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر جديد علمي ماخذ سندس پيدائش آگري ۾ ۽ سندس خاندان جي سنڌ سان تعلق کي اڳين نسلن جي لڏپلاڻ سان ڳنڍين ٿا.<ref>{{cite web |title=ابوالفضل |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابوالفضل |access-date=7 October 2026 }}</ref><ref name="Iranica"/> == تعليم ۽ علمي تربيت == ابوالفضل جي ابتدائي تعليم سندس والد شيخ مبارڪ جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. ننڍي عمر کان ئي کيس عربي، فارسي، اسلامي علمن، فلسفي ۽ تصوف جي مطالعي ڏانهن لاڙو هو. ''آئين اڪبري'' ۾ ڏنل سندس خودنوشت احوال موجب پنجن ورهين جي عمر تائين هو پڙهڻ ۽ لکڻ سکيو هو. نوجوانيءَ ۾ روايتي درسي طريقي سان کيس بيزاري پڻ ٿي، پر پوءِ هن وسيع خودمطالعي ذريعي پنهنجي علمي تربيت جاري رکي.<ref name="AinGoogle">{{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Ain-i-Akbari |volume=3 |translator=H. S. Jarrett |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta |year=1894 }}</ref> پندرهن ورهين جي عمر تائين هن عربي ادب، فلسفي، اسلامي علمن ۽ تصوف سميت ڪيترن موضوعن جو مطالعو ڪري ورتو هو. سندس فڪري تربيت تي والد شيخ مبارڪ جي آزاد خيال علمي ماحول جو گهرو اثر پيو.<ref name="Iranica"/> هڪ مشهور روايت موجب ابوالفضل وٽ اصفهاني جي هڪ اهڙي ڪتاب جو نسخو آيو جنهن جا ڪيترائي حصا اڏوهي کائي وئي هئي. هن موجود ٽڪرن جي عبارت ۽ مفهوم مان گم ٿيل متن جو اندازو لڳائي ان کي ٻيهر ترتيب ڏنو؛ جڏهن مڪمل نسخو هٿ آيو ته سندس تيار ڪيل متن سان رڳو ٿورن هنڌن تي فرق نڪتو. اهو واقعو سندس همعصر سوانحي روايتن ۾ سندس غيرمعمولي يادگيري ۽ علمي صلاحيت جي مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="AinGoogle"/> == اڪبر جي درٻار ۾ آمد == [[File:AbulFazlPresentingAkbarnama.jpg|thumb|ساڄو|ابوالفضل ''[[اڪبرنامو]]'' [[اڪبر اعظم]] کي پيش ڪندي؛ [[گوورڌن (مصور)|گوورڌن]] جي مصوري.]] ابوالفضل 981هه/1574ع ۾ پهريون ڀيرو اڪبر جي درٻار ۾ پيش ٿيو. سندس علم، بحث جي صلاحيت ۽ فڪري رجحان اڪبر کي متاثر ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي کان پوءِ هو شاهي خدمت سان وابسته ٿي ويو.<ref name="Iranica"/> ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين ابوالفضل اڪبر جي سڀ کان اهم دانشور ساٿين، صلاحڪارن ۽ سرڪاري ترجمانن مان رهيو. اڪبر ۽ ابوالفضل جي سياسي ۽ مذهبي سوچ ۾ گهڻي هم آهنگي هئي، جنهن سبب ابوالفضل شهنشاهه جي حڪومتي نظرين کي لکڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ انهن لاءِ فڪري دليل مهيا ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Iranica"/> 1575ع کان اڪبر [[عبادت خانو|عبادت خاني]] ۾ مختلف مذهبي عالمن ۽ فڪري روايتن جي نمائندن سان بحث مباحثا ڪرائڻ شروع ڪيا. ابوالفضل انهن مجلسن ۾ نمايان حصو وٺندو هو. بعد ۾ 987هه/1579ع واري مشهور '''محضر''' جي تياريءَ ۾ ابوالفضل ۽ سندس والد شيخ مبارڪ جو اهم ڪردار هو؛ ان دستاويز تحت اختلاف واري مذهبي مسئلي ۾ شهنشاهه کي عالمن جي مختلف راين مان مناسب راءِ اختيار ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.<ref name="Iranica"/> == ترجمي جي تحريڪ == اڪبر جي درٻار ۾ هندستان جي مختلف مذهبي ۽ ادبي روايتن کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي وڏي تحريڪ هلي. ان مقصد لاءِ قائم ڪيل '''مڪتب خانه''' يا ترجمي واري اداري جي سرگرمين سان ابوالفضل ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هو. سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي اهم ڪتابن کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جو مقصد درٻار جي فارسي پڙهندڙ اشرافيه کي هندستان جي غير اسلامي علمي ۽ مذهبي روايتن کان واقف ڪرائڻ هو.<ref name="Iranica"/> == سياسي فڪر == ابوالفضل صرف درٻاري مورخ نه هو، پر مغل بادشاهت جي اهم سياسي نظرئي سازن مان پڻ هو. سندس لکڻين ۾ بادشاهه کي اهڙي حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جو بنيادي فرض رعيت ۾ انصاف، امن ۽ سماجي هم آهنگي قائم رکڻ آهي. اڪبر بابت سندس بيانن ۾ بادشاهت کي خدائي روشني ۽ اخلاقي ذميواريءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Iranica"/> === صلحِ ڪل === ابوالفضل جي سياسي فڪر جو سڀ کان مشهور تصور '''صلحِ ڪل''' ({{lang-fa|صلح کل}}، يعني ”سڀني سان امن“) آهي. هن تصور تحت رياست کي ڪنهن هڪ مذهبي جماعت جي مفادن تائين محدود ڪرڻ بدران مختلف مذهبن، قومن ۽ سماجي گروهن جي رعيت سان انصاف ڪرڻ گهرجي. جديد تحقيق ۾ صلحِ ڪل کي اڪبر جي سلطنت جي مذهبي ۽ ثقافتي گهڻ رخي سماج لاءِ هڪ اهم حڪومتي اصول طور ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kinra |first=Rajeev |title=Revisiting the History and Historiography of Mughal Pluralism |journal=ReOrient |volume=5 |issue=2 |year=2020 |pages=137–182 |doi=10.13169/reorient.5.2.0137 }}</ref> ابوالفضل جي فڪر ۾ مختلف عقيدن جي ماڻهن کي هڪ سياسي نظام هيٺ گڏ رکڻ لاءِ مذهبي رواداري، عقل ۽ شاهي انصاف بنيادي اهميت رکن ٿا. سندس لکڻين ۾ اڪبر کي اهڙي حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، جيڪو فرقيوارانه حدن کان مٿانهون ٿي سموري رعيت جي ڀلائيءَ لاءِ ڪم ڪري.<ref name="Iranica"/> === بادشاهت جو تصور === ابوالفضل جي نظر ۾ بادشاهه جو اقتدار رڳو فوجي طاقت تي ٻڌل نه، پر رعيت جي حفاظت، انصاف ۽ سلطنت جي استحڪام جي ذميواريءَ سان ڳنڍيل هو. ''آئين اڪبري'' ۾ هن اڪبر جي حڪومت کي اهڙي مثالي بادشاهت طور پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن ۾ حڪمران مختلف سماجي ۽ مذهبي گروهن جي وچ ۾ منصفانه ثالث هجي. جديد مورخن سندس هن نظريي کي مغل سلطنت جي جامع شاهي نظريي جي اهم ترين بيانن مان شمار ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |title=A Political Sociology of Empire: Mughal Historians on the Making of Mughal Paramountcy |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> == دين الاهي سان تعلق == اڪبر جي مذهبي سوچ بابت پراڻن ماخذن ۾ '''دين الاهي''' جو اصطلاح گهڻو استعمال ٿيو آهي، پر جديد تحقيق ان کي باقاعده عوامي مذهب يا منظم مذهبي جماعت سمجهڻ بابت احتياط ڪري ٿي. ابوالفضل اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي نظرين جو اهم ترجمان هو ۽ سندس لکڻين ۾ '''توحيد الاهي'''، بادشاهه سان وفاداري، اخلاقي تربيت ۽ صلحِ ڪل جهڙن تصورن کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica"/> تنهنڪري ابوالفضل کي سادو نموني ”دين الاهي جو قانون ٺاهيندڙ“ چوڻ کان وڌيڪ درست اهو آهي ته هو اڪبر جي وسيع مذهبي ۽ سياسي فڪر جي اهم نظرياتي ترجمانن مان هو. == فوجي ۽ انتظامي خدمتون == پنهنجي درٻاري زندگيءَ جي گهڻي عرصي دوران ابوالفضل جو بنيادي ڪردار علمي، سياسي ۽ انتظامي هو، پر 1007هه/1599ع ۾ کيس [[دکن]] موڪليو ويو، جتي مغل سلطنت پنهنجي اقتدار کي وڌائڻ ۾ مصروف هئي. دکن ۾ ابوالفضل انتظامي معاملن سان گڏ فوجي قيادت ۾ به صلاحيت ڏيکاري.<ref name="Iranica"/> بعد ۾ اڪبر کيس واپس گهرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهنشاهه ۽ سندس پٽ شهزادي سليم جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ وڌي رهي هئي. ابوالفضل جو اڪبر تي گهرو اثر شهزادي سليم لاءِ سياسي خطرو بڻجي ويو، ۽ سليم کي خدشو هو ته ابوالفضل سندس تخت نشينيءَ جي مخالفت ڪندو.<ref name="Iranica"/> == تصنيفون == ابوالفضل جي ادبي ۽ تاريخي اهميت جو بنياد سندس فارسي تصنيفون آهن. سندس نثر کي مغل دور جي اعليٰ فارسي نثر جي اهم نمونن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس اهم ڪتابن ۽ مجموعن ۾ هي شامل آهن: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" ! style="background:#D9EEFF; color:#163F56;" | تصنيف ! style="background:#DFF3E6; color:#27523A;" | نوعيت ! style="background:#EDE3F8; color:#493D5B;" | موضوع |- | style="background:#F4FAFF;" | ''[[اڪبرنامو]]'' | style="background:#F3FBF6;" | تاريخ | style="background:#FAF7FD;" | مغل خاندان ۽ اڪبر جي حڪومت جي سرڪاري تاريخ |- | style="background:#F4FAFF;" | ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]'' | style="background:#F3FBF6;" | انتظامي ۽ علمي دستاويز | style="background:#FAF7FD;" | مغل انتظام، فوج، ماليات، سماج، جاگرافي، مذهب ۽ ثقافت |- | style="background:#F4FAFF;" | ''رقعات ابوالفضل'' | style="background:#F3FBF6;" | خطن جو مجموعو | style="background:#FAF7FD;" | ذاتي ۽ درٻاري خط |- | style="background:#F4FAFF;" | ''انشاء ابوالفضل'' | style="background:#F3FBF6;" | سرڪاري مڪتوبات | style="background:#FAF7FD;" | سفارتي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت |} === اڪبرنامو === {{مک|اڪبرنامو}} [[File:Court of Akbar from Akbarnama.jpg|thumb|کاٻو|''اڪبرنامي'' جي هڪ مصوري؛ نوجوان اڪبر پنهنجي درٻار ۾.]] ''اڪبرنامو'' اڪبر جي حڪم تي لکيل مغل سلطنت جي سرڪاري تاريخ آهي. ابوالفضل ان جي تاليف تقريباً 1589ع ۾ شروع ڪئي ۽ بنيادي متن 1590ع واري ڏهاڪي ۾ ترتيب ڏنو ويو، جنهن ۾ 1598ع تائين اضافا ٿيندا رهيا.<ref>{{cite web |title=Akbarnama, Vol. 1 |website=Famine and Dearth in India and Britain, 1550–1800 |publisher=University of Exeter |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00123_en_akbarnama_vol01 |access-date=7 October 2026 }}</ref> ڪتاب جي پهرين حصي ۾ [[تيمور]] کان وٺي [[بابر]] ۽ [[همايون]] تائين اڪبر جي ابن ڏاڏن جو احوال ڏنو ويو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي ۾ اڪبر جي حڪومت جا واقعا ترتيبوار بيان ٿيل آهن. ابوالفضل شاهي دستاويزن، انتظامي انگن اکرن، زباني روايتن ۽ مختلف علائقائي ماخذن مان فائدو ورتو، جنهن ڪري هي ڪتاب مغل دور جي تاريخ لاءِ بنيادي ماخذ بڻجي ويو.<ref name="Iranica"/> ''اڪبرنامي'' جا ڪيترائي مصور نسخا تيار ڪيا ويا. انهن مان اهم نسخن جا ورق اڄ [[وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم]]، [[برٽش لائبريري]]، چيسٽر بيٽي لائبريري ۽ ٻين عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Akbarnamah, Book II |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004343489 |access-date=7 October 2026 }}</ref> === آئين اڪبري === {{مک|آئين اڪبري (ڪتاب)}} ''آئين اڪبري'' کي ''اڪبرنامي'' جو ٽيون ۽ آخري وڏو حصو سمجهيو وڃي ٿو، پر پوءِ اهو هڪ الڳ ڪتاب طور مشهور ٿيو. هيءُ پنج دفترن ۾ ورهايل آهي. پهرين ٽن دفترن ۾ شاهي محل، فوج ۽ سلطنت جي صوبائي ۽ مالي انتظام جو تفصيلي احوال آهي، جڏهن ته آخري دفترن ۾ هندستان جي علمن، مذهبن، ثقافت، سماجي روايتن ۽ اڪبر سان منسوب قولن بابت مواد شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Ain-i-Akbari, Vol. II |website=Famine and Dearth in India and Britain, 1550–1800 |publisher=University of Exeter |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00129_en_ainiakbari_vol02 |access-date=7 October 2026 }}</ref> ان ڪتاب ۾ مالياتي محصول، زرعي پيداوار، فوجي تنظيم، عملدارن جي درجابندي، شاهي اصطبل، بازارن، وزنن ۽ ماپن، صوبن، ذاتين، علمن ۽ مذهبي روايتن بابت وڏي مقدار ۾ معلومات ڏنل آهي. انهيءَ سبب ''آئين اڪبري'' صرف شاهي تاريخ نه پر سورھين صديءَ جي هندستان جي انتظامي، اقتصادي ۽ سماجي تاريخ جو اهم بنيادي ماخذ پڻ آهي. [[File:Jamal al-Din Husayn Inju Shirazi - Two Folios from the Akbarnama - Walters W684 - Detail A.jpg|thumb|ساڄو|''اڪبرنامي'' جي هڪ مصور نسخي جو ورق، مغل دور جي شاهي تاريخ نويسيءَ جو مثال.]] === رقعات ابوالفضل === ''رقعات ابوالفضل'' ابوالفضل جي ذاتي خطن جو مجموعو آهي. انهن خطن ۾ اڪبر، شهزادي مراد، شهزادي دانيال، شهزادي سليم، شاهي خاندان جي عورتن ۽ ٻين همعصر شخصيتن ڏانهن لکيل خط شامل آهن. هي مجموعو سندس ڀائٽي نورالدين محمد سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Iranica"/> === انشاء ابوالفضل === ''انشاء ابوالفضل'' يا ''مڪتوبات علامي'' سرڪاري ۽ سفارتي خطن جو مجموعو آهي. انهن ۾ اڪبر طرفان وچ ايشيا جي [[عبدالله خان ازبڪ]]، ايران جي [[شاهه عباس اعظم]] ۽ ٻين حڪمرانن ۽ اميرن ڏانهن لکيل خطن جا متن شامل آهن. هي مجموعو مغل درٻار جي فارسي سفارتي نثر جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ آهي.<ref name="Iranica"/> == تاريخ نويسيءَ جو طريقو == ابوالفضل جي تاريخ نويسي روايتي درٻاري تاريخ کان اڳتي وڌي انتظامي ۽ شمارياتي مواد کي تاريخي بيان جو حصو بڻائي ٿي. هن مالياتي انگ اکر، صوبائي رپورٽون، راجپوت روايتون، سرڪاري رڪارڊ ۽ مختلف علمي روايتون گڏ استعمال ڪيون. انهيءَ طريقي سبب سندس لکڻيون مغل سلطنت جي رڳو سياسي تاريخ نه پر ان جي سماجي، اقتصادي، ثقافتي ۽ ادارياتي جوڙجڪ جي مطالعي لاءِ پڻ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.<ref name="Iranica"/> بهرحال ابوالفضل اڪبر جو ويجهو درٻاري ۽ سندس سياسي نظريي جو حامي هو؛ تنهنڪري جديد مورخ سندس بيانن کي ٻين همعصر ماخذن، خاص طور [[عبدالقادر بدايوني]] جي ''منتخب التواريخ'' جهڙن تنقيدي ماخذن سان ڀيٽي پڙهن ٿا. ابوالفضل جي تاريخ نويسيءَ ۾ اڪبر جي ساراهه نمايان آهي، پر ساڳئي وقت سندس دستاويزي تفصيل ۽ وسيع ماخذن جو استعمال کيس مغل تاريخ نويسيءَ ۾ ممتاز مقام ڏئي ٿو.<ref name="Iranica"/> == دکن ۽ آخري سال == 1599ع ۾ ابوالفضل کي دکن ۾ مغل فوجي ۽ سياسي معاملن کي سنڀالڻ لاءِ موڪليو ويو. اڳ ۾ گهڻو ڪري قلم، درٻار ۽ انتظام سان وابسته رهڻ باوجود دکن ۾ هن فوجي سالار ۽ منتظم طور پڻ صلاحيت ڏيکاري. بعد ۾ اڪبر کيس اتر هندستان واپس اچڻ جو حڪم ڏنو، جتي شهزادي سليم ۽ شهنشاهه جي وچ ۾ اختلاف شدت اختيار ڪري چڪا هئا.<ref name="Iranica"/> == قتل == 1602ع ۾ دکن کان واپس ايندي ابوالفضل کي [[وير سنگهه ديو بنديلا]] جي ماڻهن انتري ۽ نروار جي ڀرسان روڪيو. اهو حملو اڪبر جي پٽ شهزادي سليم—مستقبل جي شهنشاهه [[جهانگير]]—جي مرضيءَ سان ڪيو ويو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سليم ابوالفضل کي پنهنجي سياسي خواهشن جي راهه ۾ وڏي رڪاوٽ سمجهندو هو.<ref name="Iranica"/> 4 ربيع الاول 1011هه، مطابق 22 آگسٽ 1602ع تي ابوالفضل قتل ڪيو ويو. سندس وڍيل سر شهزادي سليم ڏانهن موڪليو ويو. سندس موت اڪبر لاءِ وڏو ذاتي ۽ سياسي صدمو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ابوالفضل رڳو سرڪاري عملدار نه پر شهنشاهه جو ويجهو دوست ۽ اعتماد وارو صلاحڪار پڻ هو.<ref name="Iranica"/> ابوالفضل جي تدفين بابت پراڻن ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ جديد تاريخي روايتن ۾ سندس قبر انتري واري علائقي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. تنهنڪري پراڻي سنڌي متن ۾ ڏنل ”بنا منڍيءَ وارو لاش آگري ۾ دفن ٿيو“ واري دعويٰ کي وڌيڪ مضبوط ماخذ کان سواءِ قطعي حقيقت طور لکڻ مناسب نه آهي. == خاندان == ابوالفضل جو وڏو ڀاءُ [[فيضي]] اڪبر جي درٻار جو مشهور شاعر، عالم ۽ ملڪ الشعراءُ هو. ابوالفضل جو پٽ '''شيخ افضل خان''' (1571–1613ع) هو. ابوالفضل جي قتل کان پوءِ به خاندان مغل انتظام سان لاڳاپيل رهيو؛ جهانگير 1608ع ۾ افضل خان کي [[بهار]] جو گورنر مقرر ڪيو. == علمي ۽ تاريخي اهميت == ابوالفضل جي اهميت ٽن باهمي شعبن—تاريخ نويسي، رياستي انتظام ۽ سياسي فڪر—۾ آهي. ''اڪبرنامو'' اڪبر جي حڪومت جو سڀ کان وسيع درٻاري تاريخي بيان آهي، جڏهن ته ''آئين اڪبري'' مغل سلطنت جي انتظامي، فوجي، معاشي ۽ سماجي جوڙجڪ بابت غيرمعمولي تفصيل محفوظ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Akbarnāmah |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004342903 |access-date=7 October 2026 }}</ref> سندس سياسي فڪر ۾ شاهي اقتدار کي انصاف، عقل، رعيت جي ڀلائي ۽ مذهبي اختلافن کان مٿانهين حڪومتي ذميواريءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش نظر اچي ٿي. ''صلحِ ڪل'' جو تصور خاص طور مغل هندستان جي مختلف مذهبي ۽ ثقافتي گروهن کي هڪ سلطنت اندر گڏ رکڻ واري سياسي نظريي سان وابسته ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Akbar I |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/akbar-i-mughal-india/ |access-date=7 October 2026 }}</ref> سندس فارسي نثر پڻ وڏي عرصي تائين برصغير جي فارسي ادبي روايت ۾ نموني طور پڙهيو ويو. خاص طور سرڪاري خط نويسي ۽ ''انشاء'' جي فن ۾ سندس اسلوب پوءِ جي ليکڪن ۽ منشيانه روايت تي اثرانداز ٿيو.<ref name="Iranica"/> == اڪبرنامي جي مصوري == اڪبر جي حڪم سان ''اڪبرنامي'' جا شاندار مصور نسخا پڻ تيار ٿيا. مغل شاهي مصوري خاني جي مصورن تاريخي واقعن، جنگين، شڪار، درٻاري مجلسن ۽ شاهي رسمن کي تصويرن ۾ پيش ڪيو. انهن مصور نسخن مان ڪيترائي ورق اڄ دنيا جي اهم عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Akbar Hunting with Cheetahs |website=The Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/448467 |access-date=7 October 2026 }}</ref> [[File:Jamal al-Din Husayn Inju Shirazi - Single Leaf from Akbarnama by Abu Fazl - Walters W874.jpg|thumb|مرڪز|500px|''اڪبرنامي'' جو هڪ مصور ورق؛ [[والٽرز آرٽ ميوزيم]] جي مجموعي مان.]] == پڻ ڏسو == * [[اڪبر اعظم]] * [[اڪبرنامو]] * [[آئين اڪبري (ڪتاب)]] * [[فيضي]] * [[مغل سلطنت]] * [[صلح ڪل]] * [[دين الاهي]] * [[عبادت خانو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Akbarnama of Abu'l-Fazl |translator=H. Beveridge |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta }} * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Ain-i-Akbari |translator=H. Blochmann and H. S. Jarrett |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta }} * Rizvi, Saiyid Athar Abbas. ''Religious and Intellectual History of the Muslims in Akbar's Reign: With Special Reference to Abu'l Fazl''. New Delhi: Munshiram Manoharlal, 1975. * Abu'l-Fazl ibn Mubarak. ''The History of Akbar, Volume 1''. Edited and translated by Wheeler M. Thackston. Murty Classical Library of India, Harvard University Press, 2015. {{ISBN|9780674427754}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline|Abu'l-Fazl ibn Mubarak}} {{اڪبر جا نو رتن}} {{مغل سلطنت}} [[زمرو:1551ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1602ع ۾ وفات]] [[زمرو:مغل سلطنت جا مورخ]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:هندستان جا مورخ]] [[زمرو:مغل درٻار]] [[زمرو:اڪبر]] [[زمرو:قتل ٿيل شخص]] [[زمرو:16هين صديءَ جا مورخ]] [[زمرو:17هين صديءَ جا مورخ]] sbi3ab0n7dszec6fhhunxtuv0sl7snz 417582 417581 2026-10-06T21:02:16Z Intisar Ali 8681 /* */ 417582 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|مغل دور جو فارسي ٻوليءَ جو مورخ، اديب، سياسي مفڪر ۽ اڪبر اعظم جو صلاحڪار (1551–1602)}} {{Infobox religious biography | name = ابوالفضل علامي | honorific prefix = شيخ | image = Abul Fazl cropped.png | caption = [[گوورڌن (مصور)|گوورڌن]] جي ٺاهيل ابوالفضل جي تصوير، تقريباً 1602–1605ع | birth_name = ابوالفضل ابن مبارڪ | birth_date = 6 محرم 958هه<br />14 جنوري 1551ع | birth_place = [[آگرو]]، [[مغل سلطنت]] | death_date = 4 ربيع الاول 1011هه<br />22 آگسٽ 1602ع (عمر 51 سال) | death_place = انتري، [[نروار]] جي ويجهو، [[مالوا صوبو]]، [[مغل سلطنت]] | death_cause = قتل | father = [[شيخ مبارڪ ناگوري]] | relatives = [[فيضي]] (ڀاءُ) | religion = [[اسلام]] | profession = مورخ، اديب، سياسي مفڪر | occupation = درٻاري عملدار، فوجي سالار | known_for = [[اڪبر اعظم]] جو ويجهو صلاحڪار ۽ سرڪاري مورخ | works = ''[[اڪبرنامو]]''، ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]''، ''رقعات ابوالفضل''، ''انشاء ابوالفضل'' }} {Clear}} '''ابوالفضل ابن مبارڪ''' ({{lang-fa|ابوالفضل بن مبارک}}؛ 6 محرم 958هه / 14 جنوري 1551ع – 4 ربيع الاول 1011هه / 22 آگسٽ 1602ع)، عام طور '''ابوالفضل'''، '''ابوالفضل علامي''' يا '''ابوالفضل علّامي''' جي نالي سان مشهور، [[مغل سلطنت]] جو فارسي ٻوليءَ جو مورخ، اديب، سياسي مفڪر، اعليٰ درٻاري عملدار ۽ [[اڪبر اعظم]] جو انتهائي ويجهو صلاحڪار هو. هن جو سڀ کان اهم تصنيفي ڪارنامو ''[[اڪبرنامو]]'' آهي، جنهن جو آخري حصو ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ابوالفضل پنهنجي تاريخ نويسيءَ سان گڏ اڪبر جي سلطنت، بادشاهت، مذهبي رواداري ۽ '''صلحِ ڪل''' جي سياسي فڪر کي منظم نظرياتي صورت ڏيڻ سبب به مشهور آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Eaton |first=Richard M. |title=Abu'l-Fażl ʿAllāmī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=I |pages=287–289 |date=15 December 1983 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abul-fazl-allami-historian/ |access-date=7 October 2026 }}</ref> ابوالفضل اڪبر جي درٻار سان لاڳاپيل مشهور عالمن ۽ عملدارن مان هو. روايتي طور کيس اڪبر جي درٻار جي '''نون رتنن''' مان هڪ شمار ڪيو ويندو آهي. سندس وڏو ڀاءُ [[فيضي]] پڻ اڪبر جي درٻار جو مشهور فارسي شاعر ۽ ملڪ الشعراءُ هو.<ref name="Iranica"/> {{Clear}} == جنم ۽ خانداني پسمنظر == ابوالفضل 6 محرم 958هه، مطابق 14 جنوري 1551ع تي [[آگرو|آگري]] ۾ پيدا ٿيو. هو عالم ۽ استاد [[شيخ مبارڪ ناگوري]] جو ٻيو پٽ هو. شيخ مبارڪ 950هه/1543ع ۾ [[ناگور]]، راجسٿان مان آگري لڏي آيو هو.<ref name="Iranica"/> ابوالفضل جي خاندان جو [[سنڌ]] سان پراڻو تاريخي تعلق هو. سندس ابن ڏاڏن جو اصل تعلق [[يمن]] سان ٻڌايو وڃي ٿو. خاندان جي هڪ بزرگ شيخ موسى اٽڪل ڇهه پيڙهيون اڳ يمن مان سنڌ لڏپلاڻ ڪئي هئي. بعد ۾ ابوالفضل جو ڏاڏو '''شيخ خضر''' سنڌ مان [[ناگور]] وڃي آباد ٿيو، جتي سندس پٽ شيخ مبارڪ پيدا ٿيو. تنهنڪري ابوالفضل کي سنڌ سان '''نسبي ۽ خانداني تعلق''' هو، پر معتبر جديد ماخذ سندس جنم جو هنڌ آگرو ڄاڻائين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |last=Fekrat |first=Mohammad Asef |translator=Simin Rahimi |title=Abū al-Faḍl ʿAllāmī |encyclopedia=Encyclopaedia Islamica |date=17 June 2021 |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM-0058 |url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/ISLO/COM-0058.xml |access-date=7 October 2026 }}</ref> سنڌي ادبي ماخذ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ابوالفضل کي سيوهڻ سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر جديد علمي ماخذ سندس پيدائش آگري ۾ ۽ سندس خاندان جي سنڌ سان تعلق کي اڳين نسلن جي لڏپلاڻ سان ڳنڍين ٿا.<ref>{{cite web |title=ابوالفضل |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابوالفضل |access-date=7 October 2026 }}</ref><ref name="Iranica"/> == تعليم ۽ علمي تربيت == ابوالفضل جي ابتدائي تعليم سندس والد شيخ مبارڪ جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. ننڍي عمر کان ئي کيس عربي، فارسي، اسلامي علمن، فلسفي ۽ تصوف جي مطالعي ڏانهن لاڙو هو. ''آئين اڪبري'' ۾ ڏنل سندس خودنوشت احوال موجب پنجن ورهين جي عمر تائين هو پڙهڻ ۽ لکڻ سکيو هو. نوجوانيءَ ۾ روايتي درسي طريقي سان کيس بيزاري پڻ ٿي، پر پوءِ هن وسيع خودمطالعي ذريعي پنهنجي علمي تربيت جاري رکي.<ref name="AinGoogle">{{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Ain-i-Akbari |volume=3 |translator=H. S. Jarrett |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta |year=1894 }}</ref> پندرهن ورهين جي عمر تائين هن عربي ادب، فلسفي، اسلامي علمن ۽ تصوف سميت ڪيترن موضوعن جو مطالعو ڪري ورتو هو. سندس فڪري تربيت تي والد شيخ مبارڪ جي آزاد خيال علمي ماحول جو گهرو اثر پيو.<ref name="Iranica"/> هڪ مشهور روايت موجب ابوالفضل وٽ اصفهاني جي هڪ اهڙي ڪتاب جو نسخو آيو جنهن جا ڪيترائي حصا اڏوهي کائي وئي هئي. هن موجود ٽڪرن جي عبارت ۽ مفهوم مان گم ٿيل متن جو اندازو لڳائي ان کي ٻيهر ترتيب ڏنو؛ جڏهن مڪمل نسخو هٿ آيو ته سندس تيار ڪيل متن سان رڳو ٿورن هنڌن تي فرق نڪتو. اهو واقعو سندس همعصر سوانحي روايتن ۾ سندس غيرمعمولي يادگيري ۽ علمي صلاحيت جي مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="AinGoogle"/> == اڪبر جي درٻار ۾ آمد == [[File:AbulFazlPresentingAkbarnama.jpg|thumb|ساڄو|ابوالفضل ''[[اڪبرنامو]]'' [[اڪبر اعظم]] کي پيش ڪندي؛ [[گوورڌن (مصور)|گوورڌن]] جي مصوري.]] ابوالفضل 981هه/1574ع ۾ پهريون ڀيرو اڪبر جي درٻار ۾ پيش ٿيو. سندس علم، بحث جي صلاحيت ۽ فڪري رجحان اڪبر کي متاثر ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي کان پوءِ هو شاهي خدمت سان وابسته ٿي ويو.<ref name="Iranica"/> ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين ابوالفضل اڪبر جي سڀ کان اهم دانشور ساٿين، صلاحڪارن ۽ سرڪاري ترجمانن مان رهيو. اڪبر ۽ ابوالفضل جي سياسي ۽ مذهبي سوچ ۾ گهڻي هم آهنگي هئي، جنهن سبب ابوالفضل شهنشاهه جي حڪومتي نظرين کي لکڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ انهن لاءِ فڪري دليل مهيا ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Iranica"/> 1575ع کان اڪبر [[عبادت خانو|عبادت خاني]] ۾ مختلف مذهبي عالمن ۽ فڪري روايتن جي نمائندن سان بحث مباحثا ڪرائڻ شروع ڪيا. ابوالفضل انهن مجلسن ۾ نمايان حصو وٺندو هو. بعد ۾ 987هه/1579ع واري مشهور '''محضر''' جي تياريءَ ۾ ابوالفضل ۽ سندس والد شيخ مبارڪ جو اهم ڪردار هو؛ ان دستاويز تحت اختلاف واري مذهبي مسئلي ۾ شهنشاهه کي عالمن جي مختلف راين مان مناسب راءِ اختيار ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.<ref name="Iranica"/> == ترجمي جي تحريڪ == اڪبر جي درٻار ۾ هندستان جي مختلف مذهبي ۽ ادبي روايتن کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي وڏي تحريڪ هلي. ان مقصد لاءِ قائم ڪيل '''مڪتب خانه''' يا ترجمي واري اداري جي سرگرمين سان ابوالفضل ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هو. سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي اهم ڪتابن کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جو مقصد درٻار جي فارسي پڙهندڙ اشرافيه کي هندستان جي غير اسلامي علمي ۽ مذهبي روايتن کان واقف ڪرائڻ هو.<ref name="Iranica"/> == سياسي فڪر == ابوالفضل صرف درٻاري مورخ نه هو، پر مغل بادشاهت جي اهم سياسي نظرئي سازن مان پڻ هو. سندس لکڻين ۾ بادشاهه کي اهڙي حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جو بنيادي فرض رعيت ۾ انصاف، امن ۽ سماجي هم آهنگي قائم رکڻ آهي. اڪبر بابت سندس بيانن ۾ بادشاهت کي خدائي روشني ۽ اخلاقي ذميواريءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Iranica"/> === صلحِ ڪل === ابوالفضل جي سياسي فڪر جو سڀ کان مشهور تصور '''صلحِ ڪل''' ({{lang-fa|صلح کل}}، يعني ”سڀني سان امن“) آهي. هن تصور تحت رياست کي ڪنهن هڪ مذهبي جماعت جي مفادن تائين محدود ڪرڻ بدران مختلف مذهبن، قومن ۽ سماجي گروهن جي رعيت سان انصاف ڪرڻ گهرجي. جديد تحقيق ۾ صلحِ ڪل کي اڪبر جي سلطنت جي مذهبي ۽ ثقافتي گهڻ رخي سماج لاءِ هڪ اهم حڪومتي اصول طور ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kinra |first=Rajeev |title=Revisiting the History and Historiography of Mughal Pluralism |journal=ReOrient |volume=5 |issue=2 |year=2020 |pages=137–182 |doi=10.13169/reorient.5.2.0137 }}</ref> ابوالفضل جي فڪر ۾ مختلف عقيدن جي ماڻهن کي هڪ سياسي نظام هيٺ گڏ رکڻ لاءِ مذهبي رواداري، عقل ۽ شاهي انصاف بنيادي اهميت رکن ٿا. سندس لکڻين ۾ اڪبر کي اهڙي حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، جيڪو فرقيوارانه حدن کان مٿانهون ٿي سموري رعيت جي ڀلائيءَ لاءِ ڪم ڪري.<ref name="Iranica"/> === بادشاهت جو تصور === ابوالفضل جي نظر ۾ بادشاهه جو اقتدار رڳو فوجي طاقت تي ٻڌل نه، پر رعيت جي حفاظت، انصاف ۽ سلطنت جي استحڪام جي ذميواريءَ سان ڳنڍيل هو. ''آئين اڪبري'' ۾ هن اڪبر جي حڪومت کي اهڙي مثالي بادشاهت طور پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن ۾ حڪمران مختلف سماجي ۽ مذهبي گروهن جي وچ ۾ منصفانه ثالث هجي. جديد مورخن سندس هن نظريي کي مغل سلطنت جي جامع شاهي نظريي جي اهم ترين بيانن مان شمار ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |title=A Political Sociology of Empire: Mughal Historians on the Making of Mughal Paramountcy |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> == دين الاهي سان تعلق == اڪبر جي مذهبي سوچ بابت پراڻن ماخذن ۾ '''دين الاهي''' جو اصطلاح گهڻو استعمال ٿيو آهي، پر جديد تحقيق ان کي باقاعده عوامي مذهب يا منظم مذهبي جماعت سمجهڻ بابت احتياط ڪري ٿي. ابوالفضل اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي نظرين جو اهم ترجمان هو ۽ سندس لکڻين ۾ '''توحيد الاهي'''، بادشاهه سان وفاداري، اخلاقي تربيت ۽ صلحِ ڪل جهڙن تصورن کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica"/> تنهنڪري ابوالفضل کي سادو نموني ”دين الاهي جو قانون ٺاهيندڙ“ چوڻ کان وڌيڪ درست اهو آهي ته هو اڪبر جي وسيع مذهبي ۽ سياسي فڪر جي اهم نظرياتي ترجمانن مان هو. == فوجي ۽ انتظامي خدمتون == پنهنجي درٻاري زندگيءَ جي گهڻي عرصي دوران ابوالفضل جو بنيادي ڪردار علمي، سياسي ۽ انتظامي هو، پر 1007هه/1599ع ۾ کيس [[دکن]] موڪليو ويو، جتي مغل سلطنت پنهنجي اقتدار کي وڌائڻ ۾ مصروف هئي. دکن ۾ ابوالفضل انتظامي معاملن سان گڏ فوجي قيادت ۾ به صلاحيت ڏيکاري.<ref name="Iranica"/> بعد ۾ اڪبر کيس واپس گهرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهنشاهه ۽ سندس پٽ شهزادي سليم جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ وڌي رهي هئي. ابوالفضل جو اڪبر تي گهرو اثر شهزادي سليم لاءِ سياسي خطرو بڻجي ويو، ۽ سليم کي خدشو هو ته ابوالفضل سندس تخت نشينيءَ جي مخالفت ڪندو.<ref name="Iranica"/> == تصنيفون == ابوالفضل جي ادبي ۽ تاريخي اهميت جو بنياد سندس فارسي تصنيفون آهن. سندس نثر کي مغل دور جي اعليٰ فارسي نثر جي اهم نمونن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس اهم ڪتابن ۽ مجموعن ۾ هي شامل آهن: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" ! style="background:#D9EEFF; color:#163F56;" | تصنيف ! style="background:#DFF3E6; color:#27523A;" | نوعيت ! style="background:#EDE3F8; color:#493D5B;" | موضوع |- | style="background:#F4FAFF;" | ''[[اڪبرنامو]]'' | style="background:#F3FBF6;" | تاريخ | style="background:#FAF7FD;" | مغل خاندان ۽ اڪبر جي حڪومت جي سرڪاري تاريخ |- | style="background:#F4FAFF;" | ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]'' | style="background:#F3FBF6;" | انتظامي ۽ علمي دستاويز | style="background:#FAF7FD;" | مغل انتظام، فوج، ماليات، سماج، جاگرافي، مذهب ۽ ثقافت |- | style="background:#F4FAFF;" | ''رقعات ابوالفضل'' | style="background:#F3FBF6;" | خطن جو مجموعو | style="background:#FAF7FD;" | ذاتي ۽ درٻاري خط |- | style="background:#F4FAFF;" | ''انشاء ابوالفضل'' | style="background:#F3FBF6;" | سرڪاري مڪتوبات | style="background:#FAF7FD;" | سفارتي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت |} === اڪبرنامو === {{مک|اڪبرنامو}} [[File:Court of Akbar from Akbarnama.jpg|thumb|کاٻو|''اڪبرنامي'' جي هڪ مصوري؛ نوجوان اڪبر پنهنجي درٻار ۾.]] ''اڪبرنامو'' اڪبر جي حڪم تي لکيل مغل سلطنت جي سرڪاري تاريخ آهي. ابوالفضل ان جي تاليف تقريباً 1589ع ۾ شروع ڪئي ۽ بنيادي متن 1590ع واري ڏهاڪي ۾ ترتيب ڏنو ويو، جنهن ۾ 1598ع تائين اضافا ٿيندا رهيا.<ref>{{cite web |title=Akbarnama, Vol. 1 |website=Famine and Dearth in India and Britain, 1550–1800 |publisher=University of Exeter |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00123_en_akbarnama_vol01 |access-date=7 October 2026 }}</ref> ڪتاب جي پهرين حصي ۾ [[تيمور]] کان وٺي [[بابر]] ۽ [[همايون]] تائين اڪبر جي ابن ڏاڏن جو احوال ڏنو ويو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي ۾ اڪبر جي حڪومت جا واقعا ترتيبوار بيان ٿيل آهن. ابوالفضل شاهي دستاويزن، انتظامي انگن اکرن، زباني روايتن ۽ مختلف علائقائي ماخذن مان فائدو ورتو، جنهن ڪري هي ڪتاب مغل دور جي تاريخ لاءِ بنيادي ماخذ بڻجي ويو.<ref name="Iranica"/> ''اڪبرنامي'' جا ڪيترائي مصور نسخا تيار ڪيا ويا. انهن مان اهم نسخن جا ورق اڄ [[وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم]]، [[برٽش لائبريري]]، چيسٽر بيٽي لائبريري ۽ ٻين عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Akbarnamah, Book II |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004343489 |access-date=7 October 2026 }}</ref> === آئين اڪبري === {{مک|آئين اڪبري (ڪتاب)}} ''آئين اڪبري'' کي ''اڪبرنامي'' جو ٽيون ۽ آخري وڏو حصو سمجهيو وڃي ٿو، پر پوءِ اهو هڪ الڳ ڪتاب طور مشهور ٿيو. هيءُ پنج دفترن ۾ ورهايل آهي. پهرين ٽن دفترن ۾ شاهي محل، فوج ۽ سلطنت جي صوبائي ۽ مالي انتظام جو تفصيلي احوال آهي، جڏهن ته آخري دفترن ۾ هندستان جي علمن، مذهبن، ثقافت، سماجي روايتن ۽ اڪبر سان منسوب قولن بابت مواد شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Ain-i-Akbari, Vol. II |website=Famine and Dearth in India and Britain, 1550–1800 |publisher=University of Exeter |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00129_en_ainiakbari_vol02 |access-date=7 October 2026 }}</ref> ان ڪتاب ۾ مالياتي محصول، زرعي پيداوار، فوجي تنظيم، عملدارن جي درجابندي، شاهي اصطبل، بازارن، وزنن ۽ ماپن، صوبن، ذاتين، علمن ۽ مذهبي روايتن بابت وڏي مقدار ۾ معلومات ڏنل آهي. انهيءَ سبب ''آئين اڪبري'' صرف شاهي تاريخ نه پر سورھين صديءَ جي هندستان جي انتظامي، اقتصادي ۽ سماجي تاريخ جو اهم بنيادي ماخذ پڻ آهي. [[File:Jamal al-Din Husayn Inju Shirazi - Two Folios from the Akbarnama - Walters W684 - Detail A.jpg|thumb|ساڄو|''اڪبرنامي'' جي هڪ مصور نسخي جو ورق، مغل دور جي شاهي تاريخ نويسيءَ جو مثال.]] === رقعات ابوالفضل === ''رقعات ابوالفضل'' ابوالفضل جي ذاتي خطن جو مجموعو آهي. انهن خطن ۾ اڪبر، شهزادي مراد، شهزادي دانيال، شهزادي سليم، شاهي خاندان جي عورتن ۽ ٻين همعصر شخصيتن ڏانهن لکيل خط شامل آهن. هي مجموعو سندس ڀائٽي نورالدين محمد سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Iranica"/> === انشاء ابوالفضل === ''انشاء ابوالفضل'' يا ''مڪتوبات علامي'' سرڪاري ۽ سفارتي خطن جو مجموعو آهي. انهن ۾ اڪبر طرفان وچ ايشيا جي [[عبدالله خان ازبڪ]]، ايران جي [[شاهه عباس اعظم]] ۽ ٻين حڪمرانن ۽ اميرن ڏانهن لکيل خطن جا متن شامل آهن. هي مجموعو مغل درٻار جي فارسي سفارتي نثر جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ آهي.<ref name="Iranica"/> == تاريخ نويسيءَ جو طريقو == ابوالفضل جي تاريخ نويسي روايتي درٻاري تاريخ کان اڳتي وڌي انتظامي ۽ شمارياتي مواد کي تاريخي بيان جو حصو بڻائي ٿي. هن مالياتي انگ اکر، صوبائي رپورٽون، راجپوت روايتون، سرڪاري رڪارڊ ۽ مختلف علمي روايتون گڏ استعمال ڪيون. انهيءَ طريقي سبب سندس لکڻيون مغل سلطنت جي رڳو سياسي تاريخ نه پر ان جي سماجي، اقتصادي، ثقافتي ۽ ادارياتي جوڙجڪ جي مطالعي لاءِ پڻ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.<ref name="Iranica"/> بهرحال ابوالفضل اڪبر جو ويجهو درٻاري ۽ سندس سياسي نظريي جو حامي هو؛ تنهنڪري جديد مورخ سندس بيانن کي ٻين همعصر ماخذن، خاص طور [[عبدالقادر بدايوني]] جي ''منتخب التواريخ'' جهڙن تنقيدي ماخذن سان ڀيٽي پڙهن ٿا. ابوالفضل جي تاريخ نويسيءَ ۾ اڪبر جي ساراهه نمايان آهي، پر ساڳئي وقت سندس دستاويزي تفصيل ۽ وسيع ماخذن جو استعمال کيس مغل تاريخ نويسيءَ ۾ ممتاز مقام ڏئي ٿو.<ref name="Iranica"/> == دکن ۽ آخري سال == 1599ع ۾ ابوالفضل کي دکن ۾ مغل فوجي ۽ سياسي معاملن کي سنڀالڻ لاءِ موڪليو ويو. اڳ ۾ گهڻو ڪري قلم، درٻار ۽ انتظام سان وابسته رهڻ باوجود دکن ۾ هن فوجي سالار ۽ منتظم طور پڻ صلاحيت ڏيکاري. بعد ۾ اڪبر کيس اتر هندستان واپس اچڻ جو حڪم ڏنو، جتي شهزادي سليم ۽ شهنشاهه جي وچ ۾ اختلاف شدت اختيار ڪري چڪا هئا.<ref name="Iranica"/> == قتل == 1602ع ۾ دکن کان واپس ايندي ابوالفضل کي [[وير سنگهه ديو بنديلا]] جي ماڻهن انتري ۽ نروار جي ڀرسان روڪيو. اهو حملو اڪبر جي پٽ شهزادي سليم—مستقبل جي شهنشاهه [[جهانگير]]—جي مرضيءَ سان ڪيو ويو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سليم ابوالفضل کي پنهنجي سياسي خواهشن جي راهه ۾ وڏي رڪاوٽ سمجهندو هو.<ref name="Iranica"/> 4 ربيع الاول 1011هه، مطابق 22 آگسٽ 1602ع تي ابوالفضل قتل ڪيو ويو. سندس وڍيل سر شهزادي سليم ڏانهن موڪليو ويو. سندس موت اڪبر لاءِ وڏو ذاتي ۽ سياسي صدمو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ابوالفضل رڳو سرڪاري عملدار نه پر شهنشاهه جو ويجهو دوست ۽ اعتماد وارو صلاحڪار پڻ هو.<ref name="Iranica"/> ابوالفضل جي تدفين بابت پراڻن ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ جديد تاريخي روايتن ۾ سندس قبر انتري واري علائقي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. تنهنڪري پراڻي سنڌي متن ۾ ڏنل ”بنا منڍيءَ وارو لاش آگري ۾ دفن ٿيو“ واري دعويٰ کي وڌيڪ مضبوط ماخذ کان سواءِ قطعي حقيقت طور لکڻ مناسب نه آهي. == خاندان == ابوالفضل جو وڏو ڀاءُ [[فيضي]] اڪبر جي درٻار جو مشهور شاعر، عالم ۽ ملڪ الشعراءُ هو. ابوالفضل جو پٽ '''شيخ افضل خان''' (1571–1613ع) هو. ابوالفضل جي قتل کان پوءِ به خاندان مغل انتظام سان لاڳاپيل رهيو؛ جهانگير 1608ع ۾ افضل خان کي [[بهار]] جو گورنر مقرر ڪيو. == علمي ۽ تاريخي اهميت == ابوالفضل جي اهميت ٽن باهمي شعبن—تاريخ نويسي، رياستي انتظام ۽ سياسي فڪر—۾ آهي. ''اڪبرنامو'' اڪبر جي حڪومت جو سڀ کان وسيع درٻاري تاريخي بيان آهي، جڏهن ته ''آئين اڪبري'' مغل سلطنت جي انتظامي، فوجي، معاشي ۽ سماجي جوڙجڪ بابت غيرمعمولي تفصيل محفوظ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Akbarnāmah |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004342903 |access-date=7 October 2026 }}</ref> سندس سياسي فڪر ۾ شاهي اقتدار کي انصاف، عقل، رعيت جي ڀلائي ۽ مذهبي اختلافن کان مٿانهين حڪومتي ذميواريءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش نظر اچي ٿي. ''صلحِ ڪل'' جو تصور خاص طور مغل هندستان جي مختلف مذهبي ۽ ثقافتي گروهن کي هڪ سلطنت اندر گڏ رکڻ واري سياسي نظريي سان وابسته ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Akbar I |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/akbar-i-mughal-india/ |access-date=7 October 2026 }}</ref> سندس فارسي نثر پڻ وڏي عرصي تائين برصغير جي فارسي ادبي روايت ۾ نموني طور پڙهيو ويو. خاص طور سرڪاري خط نويسي ۽ ''انشاء'' جي فن ۾ سندس اسلوب پوءِ جي ليکڪن ۽ منشيانه روايت تي اثرانداز ٿيو.<ref name="Iranica"/> == اڪبرنامي جي مصوري == اڪبر جي حڪم سان ''اڪبرنامي'' جا شاندار مصور نسخا پڻ تيار ٿيا. مغل شاهي مصوري خاني جي مصورن تاريخي واقعن، جنگين، شڪار، درٻاري مجلسن ۽ شاهي رسمن کي تصويرن ۾ پيش ڪيو. انهن مصور نسخن مان ڪيترائي ورق اڄ دنيا جي اهم عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Akbar Hunting with Cheetahs |website=The Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/448467 |access-date=7 October 2026 }}</ref> [[File:Jamal al-Din Husayn Inju Shirazi - Single Leaf from Akbarnama by Abu Fazl - Walters W874.jpg|thumb|مرڪز|500px|''اڪبرنامي'' جو هڪ مصور ورق؛ [[والٽرز آرٽ ميوزيم]] جي مجموعي مان.]] == پڻ ڏسو == * [[اڪبر اعظم]] * [[اڪبرنامو]] * [[آئين اڪبري (ڪتاب)]] * [[فيضي]] * [[مغل سلطنت]] * [[صلح ڪل]] * [[دين الاهي]] * [[عبادت خانو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Akbarnama of Abu'l-Fazl |translator=H. Beveridge |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta }} * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Ain-i-Akbari |translator=H. Blochmann and H. S. Jarrett |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta }} * Rizvi, Saiyid Athar Abbas. ''Religious and Intellectual History of the Muslims in Akbar's Reign: With Special Reference to Abu'l Fazl''. New Delhi: Munshiram Manoharlal, 1975. * Abu'l-Fazl ibn Mubarak. ''The History of Akbar, Volume 1''. Edited and translated by Wheeler M. Thackston. Murty Classical Library of India, Harvard University Press, 2015. {{ISBN|9780674427754}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline|Abu'l-Fazl ibn Mubarak}} {{اڪبر جا نو رتن}} {{مغل سلطنت}} [[زمرو:1551ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1602ع ۾ وفات]] [[زمرو:مغل سلطنت جا مورخ]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:هندستان جا مورخ]] [[زمرو:مغل درٻار]] [[زمرو:اڪبر]] [[زمرو:قتل ٿيل شخص]] [[زمرو:16هين صديءَ جا مورخ]] [[زمرو:17هين صديءَ جا مورخ]] = [[اڪبر اعظم]] جو ويجهو صلاحڪار ۽ سرڪاري مورخ | notable_works = ''[[اڪبرنامو]]''، ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]''، ''رقعات ابوالفضل''، ''انشاء ابوالفضل'' }} , '''ابوالفضل ابن مبارڪ''' ({{lang-fa|ابوالفضل بن مبارک}}؛ 6 محرم 958هه / 14 جنوري 1551ع – 4 ربيع الاول 1011هه / 22 آگسٽ 1602ع)، عام طور '''ابوالفضل'''، '''ابوالفضل علامي''' يا '''ابوالفضل علّامي''' جي نالي سان مشهور، [[مغل سلطنت]] جو فارسي ٻوليءَ جو مورخ، اديب، سياسي مفڪر، اعليٰ درٻاري عملدار ۽ [[اڪبر اعظم]] جو انتهائي ويجهو صلاحڪار هو. هن جو سڀ کان اهم تصنيفي ڪارنامو ''[[اڪبرنامو]]'' آهي، جنهن جو آخري حصو ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ابوالفضل پنهنجي تاريخ نويسيءَ سان گڏ اڪبر جي سلطنت، بادشاهت، مذهبي رواداري ۽ '''صلحِ ڪل''' جي سياسي فڪر کي منظم نظرياتي صورت ڏيڻ سبب به مشهور آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Eaton |first=Richard M. |title=Abu'l-Fażl ʿAllāmī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=I |pages=287–289 |date=15 December 1983 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abul-fazl-allami-historian/ |access-date=7 October 2026 }}</ref> ابوالفضل اڪبر جي درٻار سان لاڳاپيل مشهور عالمن ۽ عملدارن مان هو. روايتي طور کيس اڪبر جي درٻار جي '''نون رتنن''' مان هڪ شمار ڪيو ويندو آهي. سندس وڏو ڀاءُ [[فيضي]] پڻ اڪبر جي درٻار جو مشهور فارسي شاعر ۽ ملڪ الشعراءُ هو.<ref name="Iranica"/> == جنم ۽ خانداني پسمنظر == ابوالفضل 6 محرم 958هه، مطابق 14 جنوري 1551ع تي [[آگرو|آگري]] ۾ پيدا ٿيو. هو عالم ۽ استاد [[شيخ مبارڪ ناگوري]] جو ٻيو پٽ هو. شيخ مبارڪ 950هه/1543ع ۾ [[ناگور]]، راجسٿان مان آگري لڏي آيو هو.<ref name="Iranica"/> ابوالفضل جي خاندان جو [[سنڌ]] سان پراڻو تاريخي تعلق هو. سندس ابن ڏاڏن جو اصل تعلق [[يمن]] سان ٻڌايو وڃي ٿو. خاندان جي هڪ بزرگ شيخ موسى اٽڪل ڇهه پيڙهيون اڳ يمن مان سنڌ لڏپلاڻ ڪئي هئي. بعد ۾ ابوالفضل جو ڏاڏو '''شيخ خضر''' سنڌ مان [[ناگور]] وڃي آباد ٿيو، جتي سندس پٽ شيخ مبارڪ پيدا ٿيو. تنهنڪري ابوالفضل کي سنڌ سان '''نسبي ۽ خانداني تعلق''' هو، پر معتبر جديد ماخذ سندس جنم جو هنڌ آگرو ڄاڻائين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |last=Fekrat |first=Mohammad Asef |translator=Simin Rahimi |title=Abū al-Faḍl ʿAllāmī |encyclopedia=Encyclopaedia Islamica |date=17 June 2021 |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM-0058 |url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/ISLO/COM-0058.xml |access-date=7 October 2026 }}</ref> سنڌي ادبي ماخذ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ابوالفضل کي سيوهڻ سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر جديد علمي ماخذ سندس پيدائش آگري ۾ ۽ سندس خاندان جي سنڌ سان تعلق کي اڳين نسلن جي لڏپلاڻ سان ڳنڍين ٿا.<ref>{{cite web |title=ابوالفضل |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابوالفضل |access-date=7 October 2026 }}</ref><ref name="Iranica"/> == تعليم ۽ علمي تربيت == ابوالفضل جي ابتدائي تعليم سندس والد شيخ مبارڪ جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. ننڍي عمر کان ئي کيس عربي، فارسي، اسلامي علمن، فلسفي ۽ تصوف جي مطالعي ڏانهن لاڙو هو. ''آئين اڪبري'' ۾ ڏنل سندس خودنوشت احوال موجب پنجن ورهين جي عمر تائين هو پڙهڻ ۽ لکڻ سکيو هو. نوجوانيءَ ۾ روايتي درسي طريقي سان کيس بيزاري پڻ ٿي، پر پوءِ هن وسيع خودمطالعي ذريعي پنهنجي علمي تربيت جاري رکي.<ref name="AinGoogle">{{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Ain-i-Akbari |volume=3 |translator=H. S. Jarrett |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta |year=1894 }}</ref> پندرهن ورهين جي عمر تائين هن عربي ادب، فلسفي، اسلامي علمن ۽ تصوف سميت ڪيترن موضوعن جو مطالعو ڪري ورتو هو. سندس فڪري تربيت تي والد شيخ مبارڪ جي آزاد خيال علمي ماحول جو گهرو اثر پيو.<ref name="Iranica"/> هڪ مشهور روايت موجب ابوالفضل وٽ اصفهاني جي هڪ اهڙي ڪتاب جو نسخو آيو جنهن جا ڪيترائي حصا اڏوهي کائي وئي هئي. هن موجود ٽڪرن جي عبارت ۽ مفهوم مان گم ٿيل متن جو اندازو لڳائي ان کي ٻيهر ترتيب ڏنو؛ جڏهن مڪمل نسخو هٿ آيو ته سندس تيار ڪيل متن سان رڳو ٿورن هنڌن تي فرق نڪتو. اهو واقعو سندس همعصر سوانحي روايتن ۾ سندس غيرمعمولي يادگيري ۽ علمي صلاحيت جي مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="AinGoogle"/> == اڪبر جي درٻار ۾ آمد == [[File:AbulFazlPresentingAkbarnama.jpg|thumb|ساڄو|ابوالفضل ''[[اڪبرنامو]]'' [[اڪبر اعظم]] کي پيش ڪندي؛ [[گوورڌن (مصور)|گوورڌن]] جي مصوري.]] ابوالفضل 981هه/1574ع ۾ پهريون ڀيرو اڪبر جي درٻار ۾ پيش ٿيو. سندس علم، بحث جي صلاحيت ۽ فڪري رجحان اڪبر کي متاثر ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي کان پوءِ هو شاهي خدمت سان وابسته ٿي ويو.<ref name="Iranica"/> ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين ابوالفضل اڪبر جي سڀ کان اهم دانشور ساٿين، صلاحڪارن ۽ سرڪاري ترجمانن مان رهيو. اڪبر ۽ ابوالفضل جي سياسي ۽ مذهبي سوچ ۾ گهڻي هم آهنگي هئي، جنهن سبب ابوالفضل شهنشاهه جي حڪومتي نظرين کي لکڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ انهن لاءِ فڪري دليل مهيا ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Iranica"/> 1575ع کان اڪبر [[عبادت خانو|عبادت خاني]] ۾ مختلف مذهبي عالمن ۽ فڪري روايتن جي نمائندن سان بحث مباحثا ڪرائڻ شروع ڪيا. ابوالفضل انهن مجلسن ۾ نمايان حصو وٺندو هو. بعد ۾ 987هه/1579ع واري مشهور '''محضر''' جي تياريءَ ۾ ابوالفضل ۽ سندس والد شيخ مبارڪ جو اهم ڪردار هو؛ ان دستاويز تحت اختلاف واري مذهبي مسئلي ۾ شهنشاهه کي عالمن جي مختلف راين مان مناسب راءِ اختيار ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.<ref name="Iranica"/> == ترجمي جي تحريڪ == اڪبر جي درٻار ۾ هندستان جي مختلف مذهبي ۽ ادبي روايتن کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي وڏي تحريڪ هلي. ان مقصد لاءِ قائم ڪيل '''مڪتب خانه''' يا ترجمي واري اداري جي سرگرمين سان ابوالفضل ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هو. سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي اهم ڪتابن کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جو مقصد درٻار جي فارسي پڙهندڙ اشرافيه کي هندستان جي غير اسلامي علمي ۽ مذهبي روايتن کان واقف ڪرائڻ هو.<ref name="Iranica"/> == سياسي فڪر == ابوالفضل صرف درٻاري مورخ نه هو، پر مغل بادشاهت جي اهم سياسي نظرئي سازن مان پڻ هو. سندس لکڻين ۾ بادشاهه کي اهڙي حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جو بنيادي فرض رعيت ۾ انصاف، امن ۽ سماجي هم آهنگي قائم رکڻ آهي. اڪبر بابت سندس بيانن ۾ بادشاهت کي خدائي روشني ۽ اخلاقي ذميواريءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Iranica"/> === صلحِ ڪل === ابوالفضل جي سياسي فڪر جو سڀ کان مشهور تصور '''صلحِ ڪل''' ({{lang-fa|صلح کل}}، يعني ”سڀني سان امن“) آهي. هن تصور تحت رياست کي ڪنهن هڪ مذهبي جماعت جي مفادن تائين محدود ڪرڻ بدران مختلف مذهبن، قومن ۽ سماجي گروهن جي رعيت سان انصاف ڪرڻ گهرجي. جديد تحقيق ۾ صلحِ ڪل کي اڪبر جي سلطنت جي مذهبي ۽ ثقافتي گهڻ رخي سماج لاءِ هڪ اهم حڪومتي اصول طور ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kinra |first=Rajeev |title=Revisiting the History and Historiography of Mughal Pluralism |journal=ReOrient |volume=5 |issue=2 |year=2020 |pages=137–182 |doi=10.13169/reorient.5.2.0137 }}</ref> ابوالفضل جي فڪر ۾ مختلف عقيدن جي ماڻهن کي هڪ سياسي نظام هيٺ گڏ رکڻ لاءِ مذهبي رواداري، عقل ۽ شاهي انصاف بنيادي اهميت رکن ٿا. سندس لکڻين ۾ اڪبر کي اهڙي حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، جيڪو فرقيوارانه حدن کان مٿانهون ٿي سموري رعيت جي ڀلائيءَ لاءِ ڪم ڪري.<ref name="Iranica"/> === بادشاهت جو تصور === ابوالفضل جي نظر ۾ بادشاهه جو اقتدار رڳو فوجي طاقت تي ٻڌل نه، پر رعيت جي حفاظت، انصاف ۽ سلطنت جي استحڪام جي ذميواريءَ سان ڳنڍيل هو. ''آئين اڪبري'' ۾ هن اڪبر جي حڪومت کي اهڙي مثالي بادشاهت طور پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن ۾ حڪمران مختلف سماجي ۽ مذهبي گروهن جي وچ ۾ منصفانه ثالث هجي. جديد مورخن سندس هن نظريي کي مغل سلطنت جي جامع شاهي نظريي جي اهم ترين بيانن مان شمار ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |title=A Political Sociology of Empire: Mughal Historians on the Making of Mughal Paramountcy |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> == دين الاهي سان تعلق == اڪبر جي مذهبي سوچ بابت پراڻن ماخذن ۾ '''دين الاهي''' جو اصطلاح گهڻو استعمال ٿيو آهي، پر جديد تحقيق ان کي باقاعده عوامي مذهب يا منظم مذهبي جماعت سمجهڻ بابت احتياط ڪري ٿي. ابوالفضل اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي نظرين جو اهم ترجمان هو ۽ سندس لکڻين ۾ '''توحيد الاهي'''، بادشاهه سان وفاداري، اخلاقي تربيت ۽ صلحِ ڪل جهڙن تصورن کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica"/> تنهنڪري ابوالفضل کي سادو نموني ”دين الاهي جو قانون ٺاهيندڙ“ چوڻ کان وڌيڪ درست اهو آهي ته هو اڪبر جي وسيع مذهبي ۽ سياسي فڪر جي اهم نظرياتي ترجمانن مان هو. == فوجي ۽ انتظامي خدمتون == پنهنجي درٻاري زندگيءَ جي گهڻي عرصي دوران ابوالفضل جو بنيادي ڪردار علمي، سياسي ۽ انتظامي هو، پر 1007هه/1599ع ۾ کيس [[دکن]] موڪليو ويو، جتي مغل سلطنت پنهنجي اقتدار کي وڌائڻ ۾ مصروف هئي. دکن ۾ ابوالفضل انتظامي معاملن سان گڏ فوجي قيادت ۾ به صلاحيت ڏيکاري.<ref name="Iranica"/> بعد ۾ اڪبر کيس واپس گهرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهنشاهه ۽ سندس پٽ شهزادي سليم جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ وڌي رهي هئي. ابوالفضل جو اڪبر تي گهرو اثر شهزادي سليم لاءِ سياسي خطرو بڻجي ويو، ۽ سليم کي خدشو هو ته ابوالفضل سندس تخت نشينيءَ جي مخالفت ڪندو.<ref name="Iranica"/> == تصنيفون == ابوالفضل جي ادبي ۽ تاريخي اهميت جو بنياد سندس فارسي تصنيفون آهن. سندس نثر کي مغل دور جي اعليٰ فارسي نثر جي اهم نمونن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس اهم ڪتابن ۽ مجموعن ۾ هي شامل آهن: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" ! style="background:#D9EEFF; color:#163F56;" | تصنيف ! style="background:#DFF3E6; color:#27523A;" | نوعيت ! style="background:#EDE3F8; color:#493D5B;" | موضوع |- | style="background:#F4FAFF;" | ''[[اڪبرنامو]]'' | style="background:#F3FBF6;" | تاريخ | style="background:#FAF7FD;" | مغل خاندان ۽ اڪبر جي حڪومت جي سرڪاري تاريخ |- | style="background:#F4FAFF;" | ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]'' | style="background:#F3FBF6;" | انتظامي ۽ علمي دستاويز | style="background:#FAF7FD;" | مغل انتظام، فوج، ماليات، سماج، جاگرافي، مذهب ۽ ثقافت |- | style="background:#F4FAFF;" | ''رقعات ابوالفضل'' | style="background:#F3FBF6;" | خطن جو مجموعو | style="background:#FAF7FD;" | ذاتي ۽ درٻاري خط |- | style="background:#F4FAFF;" | ''انشاء ابوالفضل'' | style="background:#F3FBF6;" | سرڪاري مڪتوبات | style="background:#FAF7FD;" | سفارتي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت |} === اڪبرنامو === {{مک|اڪبرنامو}} [[File:Court of Akbar from Akbarnama.jpg|thumb|کاٻو|''اڪبرنامي'' جي هڪ مصوري؛ نوجوان اڪبر پنهنجي درٻار ۾.]] ''اڪبرنامو'' اڪبر جي حڪم تي لکيل مغل سلطنت جي سرڪاري تاريخ آهي. ابوالفضل ان جي تاليف تقريباً 1589ع ۾ شروع ڪئي ۽ بنيادي متن 1590ع واري ڏهاڪي ۾ ترتيب ڏنو ويو، جنهن ۾ 1598ع تائين اضافا ٿيندا رهيا.<ref>{{cite web |title=Akbarnama, Vol. 1 |website=Famine and Dearth in India and Britain, 1550–1800 |publisher=University of Exeter |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00123_en_akbarnama_vol01 |access-date=7 October 2026 }}</ref> ڪتاب جي پهرين حصي ۾ [[تيمور]] کان وٺي [[بابر]] ۽ [[همايون]] تائين اڪبر جي ابن ڏاڏن جو احوال ڏنو ويو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي ۾ اڪبر جي حڪومت جا واقعا ترتيبوار بيان ٿيل آهن. ابوالفضل شاهي دستاويزن، انتظامي انگن اکرن، زباني روايتن ۽ مختلف علائقائي ماخذن مان فائدو ورتو، جنهن ڪري هي ڪتاب مغل دور جي تاريخ لاءِ بنيادي ماخذ بڻجي ويو.<ref name="Iranica"/> ''اڪبرنامي'' جا ڪيترائي مصور نسخا تيار ڪيا ويا. انهن مان اهم نسخن جا ورق اڄ [[وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم]]، [[برٽش لائبريري]]، چيسٽر بيٽي لائبريري ۽ ٻين عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Akbarnamah, Book II |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004343489 |access-date=7 October 2026 }}</ref> === آئين اڪبري === {{مک|آئين اڪبري (ڪتاب)}} ''آئين اڪبري'' کي ''اڪبرنامي'' جو ٽيون ۽ آخري وڏو حصو سمجهيو وڃي ٿو، پر پوءِ اهو هڪ الڳ ڪتاب طور مشهور ٿيو. هيءُ پنج دفترن ۾ ورهايل آهي. پهرين ٽن دفترن ۾ شاهي محل، فوج ۽ سلطنت جي صوبائي ۽ مالي انتظام جو تفصيلي احوال آهي، جڏهن ته آخري دفترن ۾ هندستان جي علمن، مذهبن، ثقافت، سماجي روايتن ۽ اڪبر سان منسوب قولن بابت مواد شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Ain-i-Akbari, Vol. II |website=Famine and Dearth in India and Britain, 1550–1800 |publisher=University of Exeter |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00129_en_ainiakbari_vol02 |access-date=7 October 2026 }}</ref> ان ڪتاب ۾ مالياتي محصول، زرعي پيداوار، فوجي تنظيم، عملدارن جي درجابندي، شاهي اصطبل، بازارن، وزنن ۽ ماپن، صوبن، ذاتين، علمن ۽ مذهبي روايتن بابت وڏي مقدار ۾ معلومات ڏنل آهي. انهيءَ سبب ''آئين اڪبري'' صرف شاهي تاريخ نه پر سورھين صديءَ جي هندستان جي انتظامي، اقتصادي ۽ سماجي تاريخ جو اهم بنيادي ماخذ پڻ آهي. [[File:Jamal al-Din Husayn Inju Shirazi - Two Folios from the Akbarnama - Walters W684 - Detail A.jpg|thumb|ساڄو|''اڪبرنامي'' جي هڪ مصور نسخي جو ورق، مغل دور جي شاهي تاريخ نويسيءَ جو مثال.]] === رقعات ابوالفضل === ''رقعات ابوالفضل'' ابوالفضل جي ذاتي خطن جو مجموعو آهي. انهن خطن ۾ اڪبر، شهزادي مراد، شهزادي دانيال، شهزادي سليم، شاهي خاندان جي عورتن ۽ ٻين همعصر شخصيتن ڏانهن لکيل خط شامل آهن. هي مجموعو سندس ڀائٽي نورالدين محمد سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Iranica"/> === انشاء ابوالفضل === ''انشاء ابوالفضل'' يا ''مڪتوبات علامي'' سرڪاري ۽ سفارتي خطن جو مجموعو آهي. انهن ۾ اڪبر طرفان وچ ايشيا جي [[عبدالله خان ازبڪ]]، ايران جي [[شاهه عباس اعظم]] ۽ ٻين حڪمرانن ۽ اميرن ڏانهن لکيل خطن جا متن شامل آهن. هي مجموعو مغل درٻار جي فارسي سفارتي نثر جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ آهي.<ref name="Iranica"/> == تاريخ نويسيءَ جو طريقو == ابوالفضل جي تاريخ نويسي روايتي درٻاري تاريخ کان اڳتي وڌي انتظامي ۽ شمارياتي مواد کي تاريخي بيان جو حصو بڻائي ٿي. هن مالياتي انگ اکر، صوبائي رپورٽون، راجپوت روايتون، سرڪاري رڪارڊ ۽ مختلف علمي روايتون گڏ استعمال ڪيون. انهيءَ طريقي سبب سندس لکڻيون مغل سلطنت جي رڳو سياسي تاريخ نه پر ان جي سماجي، اقتصادي، ثقافتي ۽ ادارياتي جوڙجڪ جي مطالعي لاءِ پڻ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.<ref name="Iranica"/> بهرحال ابوالفضل اڪبر جو ويجهو درٻاري ۽ سندس سياسي نظريي جو حامي هو؛ تنهنڪري جديد مورخ سندس بيانن کي ٻين همعصر ماخذن، خاص طور [[عبدالقادر بدايوني]] جي ''منتخب التواريخ'' جهڙن تنقيدي ماخذن سان ڀيٽي پڙهن ٿا. ابوالفضل جي تاريخ نويسيءَ ۾ اڪبر جي ساراهه نمايان آهي، پر ساڳئي وقت سندس دستاويزي تفصيل ۽ وسيع ماخذن جو استعمال کيس مغل تاريخ نويسيءَ ۾ ممتاز مقام ڏئي ٿو.<ref name="Iranica"/> == دکن ۽ آخري سال == 1599ع ۾ ابوالفضل کي دکن ۾ مغل فوجي ۽ سياسي معاملن کي سنڀالڻ لاءِ موڪليو ويو. اڳ ۾ گهڻو ڪري قلم، درٻار ۽ انتظام سان وابسته رهڻ باوجود دکن ۾ هن فوجي سالار ۽ منتظم طور پڻ صلاحيت ڏيکاري. بعد ۾ اڪبر کيس اتر هندستان واپس اچڻ جو حڪم ڏنو، جتي شهزادي سليم ۽ شهنشاهه جي وچ ۾ اختلاف شدت اختيار ڪري چڪا هئا.<ref name="Iranica"/> == قتل == 1602ع ۾ دکن کان واپس ايندي ابوالفضل کي [[وير سنگهه ديو بنديلا]] جي ماڻهن انتري ۽ نروار جي ڀرسان روڪيو. اهو حملو اڪبر جي پٽ شهزادي سليم—مستقبل جي شهنشاهه [[جهانگير]]—جي مرضيءَ سان ڪيو ويو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سليم ابوالفضل کي پنهنجي سياسي خواهشن جي راهه ۾ وڏي رڪاوٽ سمجهندو هو.<ref name="Iranica"/> 4 ربيع الاول 1011هه، مطابق 22 آگسٽ 1602ع تي ابوالفضل قتل ڪيو ويو. سندس وڍيل سر شهزادي سليم ڏانهن موڪليو ويو. سندس موت اڪبر لاءِ وڏو ذاتي ۽ سياسي صدمو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ابوالفضل رڳو سرڪاري عملدار نه پر شهنشاهه جو ويجهو دوست ۽ اعتماد وارو صلاحڪار پڻ هو.<ref name="Iranica"/> ابوالفضل جي تدفين بابت پراڻن ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ جديد تاريخي روايتن ۾ سندس قبر انتري واري علائقي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. تنهنڪري پراڻي سنڌي متن ۾ ڏنل ”بنا منڍيءَ وارو لاش آگري ۾ دفن ٿيو“ واري دعويٰ کي وڌيڪ مضبوط ماخذ کان سواءِ قطعي حقيقت طور لکڻ مناسب نه آهي. == خاندان == ابوالفضل جو وڏو ڀاءُ [[فيضي]] اڪبر جي درٻار جو مشهور شاعر، عالم ۽ ملڪ الشعراءُ هو. ابوالفضل جو پٽ '''شيخ افضل خان''' (1571–1613ع) هو. ابوالفضل جي قتل کان پوءِ به خاندان مغل انتظام سان لاڳاپيل رهيو؛ جهانگير 1608ع ۾ افضل خان کي [[بهار]] جو گورنر مقرر ڪيو. == علمي ۽ تاريخي اهميت == ابوالفضل جي اهميت ٽن باهمي شعبن—تاريخ نويسي، رياستي انتظام ۽ سياسي فڪر—۾ آهي. ''اڪبرنامو'' اڪبر جي حڪومت جو سڀ کان وسيع درٻاري تاريخي بيان آهي، جڏهن ته ''آئين اڪبري'' مغل سلطنت جي انتظامي، فوجي، معاشي ۽ سماجي جوڙجڪ بابت غيرمعمولي تفصيل محفوظ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Akbarnāmah |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004342903 |access-date=7 October 2026 }}</ref> سندس سياسي فڪر ۾ شاهي اقتدار کي انصاف، عقل، رعيت جي ڀلائي ۽ مذهبي اختلافن کان مٿانهين حڪومتي ذميواريءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش نظر اچي ٿي. ''صلحِ ڪل'' جو تصور خاص طور مغل هندستان جي مختلف مذهبي ۽ ثقافتي گروهن کي هڪ سلطنت اندر گڏ رکڻ واري سياسي نظريي سان وابسته ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Akbar I |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/akbar-i-mughal-india/ |access-date=7 October 2026 }}</ref> سندس فارسي نثر پڻ وڏي عرصي تائين برصغير جي فارسي ادبي روايت ۾ نموني طور پڙهيو ويو. خاص طور سرڪاري خط نويسي ۽ ''انشاء'' جي فن ۾ سندس اسلوب پوءِ جي ليکڪن ۽ منشيانه روايت تي اثرانداز ٿيو.<ref name="Iranica"/> == اڪبرنامي جي مصوري == اڪبر جي حڪم سان ''اڪبرنامي'' جا شاندار مصور نسخا پڻ تيار ٿيا. مغل شاهي مصوري خاني جي مصورن تاريخي واقعن، جنگين، شڪار، درٻاري مجلسن ۽ شاهي رسمن کي تصويرن ۾ پيش ڪيو. انهن مصور نسخن مان ڪيترائي ورق اڄ دنيا جي اهم عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Akbar Hunting with Cheetahs |website=The Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/448467 |access-date=7 October 2026 }}</ref> [[File:Jamal al-Din Husayn Inju Shirazi - Single Leaf from Akbarnama by Abu Fazl - Walters W874.jpg|thumb|مرڪز|500px|''اڪبرنامي'' جو هڪ مصور ورق؛ [[والٽرز آرٽ ميوزيم]] جي مجموعي مان.]] == پڻ ڏسو == * [[اڪبر اعظم]] * [[اڪبرنامو]] * [[آئين اڪبري (ڪتاب)]] * [[فيضي]] * [[مغل سلطنت]] * [[صلح ڪل]] * [[دين الاهي]] * [[عبادت خانو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Akbarnama of Abu'l-Fazl |translator=H. Beveridge |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta }} * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Ain-i-Akbari |translator=H. Blochmann and H. S. Jarrett |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta }} * Rizvi, Saiyid Athar Abbas. ''Religious and Intellectual History of the Muslims in Akbar's Reign: With Special Reference to Abu'l Fazl''. New Delhi: Munshiram Manoharlal, 1975. * Abu'l-Fazl ibn Mubarak. ''The History of Akbar, Volume 1''. Edited and translated by Wheeler M. Thackston. Murty Classical Library of India, Harvard University Press, 2015. {{ISBN|9780674427754}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline|Abu'l-Fazl ibn Mubarak}} {{اڪبر جا نو رتن}} {{مغل سلطنت}} [[زمرو:1551ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1602ع ۾ وفات]] [[زمرو:مغل سلطنت جا مورخ]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:هندستان جا مورخ]] [[زمرو:مغل درٻار]] [[زمرو:اڪبر]] [[زمرو:قتل ٿيل شخص]] [[زمرو:16هين صديءَ جا مورخ]] [[زمرو:17هين صديءَ جا مورخ]] agyj94tel0d780w7tah9r6zkljgow22 417583 417582 2026-10-06T21:02:36Z Intisar Ali 8681 /* */ 417583 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|مغل دور جو فارسي ٻوليءَ جو مورخ، اديب، سياسي مفڪر ۽ اڪبر اعظم جو صلاحڪار (1551–1602)}} {{Infobox religious biography | name = ابوالفضل علامي | honorific prefix = شيخ | image = Abul Fazl cropped.png | caption = [[گوورڌن (مصور)|گوورڌن]] جي ٺاهيل ابوالفضل جي تصوير، تقريباً 1602–1605ع | birth_name = ابوالفضل ابن مبارڪ | birth_date = 6 محرم 958هه<br />14 جنوري 1551ع | birth_place = [[آگرو]]، [[مغل سلطنت]] | death_date = 4 ربيع الاول 1011هه<br />22 آگسٽ 1602ع (عمر 51 سال) | death_place = انتري، [[نروار]] جي ويجهو، [[مالوا صوبو]]، [[مغل سلطنت]] | death_cause = قتل | father = [[شيخ مبارڪ ناگوري]] | relatives = [[فيضي]] (ڀاءُ) | religion = [[اسلام]] | profession = مورخ، اديب، سياسي مفڪر | occupation = درٻاري عملدار، فوجي سالار | known_for = [[اڪبر اعظم]] جو ويجهو صلاحڪار ۽ سرڪاري مورخ | works = ''[[اڪبرنامو]]''، ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]''، ''رقعات ابوالفضل''، ''انشاء ابوالفضل'' }} {Clear}} '''ابوالفضل ابن مبارڪ''' ({{lang-fa|ابوالفضل بن مبارک}}؛ 6 محرم 958هه / 14 جنوري 1551ع – 4 ربيع الاول 1011هه / 22 آگسٽ 1602ع)، عام طور '''ابوالفضل'''، '''ابوالفضل علامي''' يا '''ابوالفضل علّامي''' جي نالي سان مشهور، [[مغل سلطنت]] جو فارسي ٻوليءَ جو مورخ، اديب، سياسي مفڪر، اعليٰ درٻاري عملدار ۽ [[اڪبر اعظم]] جو انتهائي ويجهو صلاحڪار هو. هن جو سڀ کان اهم تصنيفي ڪارنامو ''[[اڪبرنامو]]'' آهي، جنهن جو آخري حصو ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ابوالفضل پنهنجي تاريخ نويسيءَ سان گڏ اڪبر جي سلطنت، بادشاهت، مذهبي رواداري ۽ '''صلحِ ڪل''' جي سياسي فڪر کي منظم نظرياتي صورت ڏيڻ سبب به مشهور آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Eaton |first=Richard M. |title=Abu'l-Fażl ʿAllāmī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=I |pages=287–289 |date=15 December 1983 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abul-fazl-allami-historian/ |access-date=7 October 2026 }}</ref> ابوالفضل اڪبر جي درٻار سان لاڳاپيل مشهور عالمن ۽ عملدارن مان هو. روايتي طور کيس اڪبر جي درٻار جي '''نون رتنن''' مان هڪ شمار ڪيو ويندو آهي. سندس وڏو ڀاءُ [[فيضي]] پڻ اڪبر جي درٻار جو مشهور فارسي شاعر ۽ ملڪ الشعراءُ هو.<ref name="Iranica"/> {{Clear}} == جنم ۽ خانداني پسمنظر == ابوالفضل 6 محرم 958هه، مطابق 14 جنوري 1551ع تي [[آگرو|آگري]] ۾ پيدا ٿيو. هو عالم ۽ استاد [[شيخ مبارڪ ناگوري]] جو ٻيو پٽ هو. شيخ مبارڪ 950هه/1543ع ۾ [[ناگور]]، راجسٿان مان آگري لڏي آيو هو.<ref name="Iranica"/> ابوالفضل جي خاندان جو [[سنڌ]] سان پراڻو تاريخي تعلق هو. سندس ابن ڏاڏن جو اصل تعلق [[يمن]] سان ٻڌايو وڃي ٿو. خاندان جي هڪ بزرگ شيخ موسى اٽڪل ڇهه پيڙهيون اڳ يمن مان سنڌ لڏپلاڻ ڪئي هئي. بعد ۾ ابوالفضل جو ڏاڏو '''شيخ خضر''' سنڌ مان [[ناگور]] وڃي آباد ٿيو، جتي سندس پٽ شيخ مبارڪ پيدا ٿيو. تنهنڪري ابوالفضل کي سنڌ سان '''نسبي ۽ خانداني تعلق''' هو، پر معتبر جديد ماخذ سندس جنم جو هنڌ آگرو ڄاڻائين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |last=Fekrat |first=Mohammad Asef |translator=Simin Rahimi |title=Abū al-Faḍl ʿAllāmī |encyclopedia=Encyclopaedia Islamica |date=17 June 2021 |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM-0058 |url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/ISLO/COM-0058.xml |access-date=7 October 2026 }}</ref> سنڌي ادبي ماخذ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ابوالفضل کي سيوهڻ سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر جديد علمي ماخذ سندس پيدائش آگري ۾ ۽ سندس خاندان جي سنڌ سان تعلق کي اڳين نسلن جي لڏپلاڻ سان ڳنڍين ٿا.<ref>{{cite web |title=ابوالفضل |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابوالفضل |access-date=7 October 2026 }}</ref><ref name="Iranica"/> == تعليم ۽ علمي تربيت == ابوالفضل جي ابتدائي تعليم سندس والد شيخ مبارڪ جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. ننڍي عمر کان ئي کيس عربي، فارسي، اسلامي علمن، فلسفي ۽ تصوف جي مطالعي ڏانهن لاڙو هو. ''آئين اڪبري'' ۾ ڏنل سندس خودنوشت احوال موجب پنجن ورهين جي عمر تائين هو پڙهڻ ۽ لکڻ سکيو هو. نوجوانيءَ ۾ روايتي درسي طريقي سان کيس بيزاري پڻ ٿي، پر پوءِ هن وسيع خودمطالعي ذريعي پنهنجي علمي تربيت جاري رکي.<ref name="AinGoogle">{{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Ain-i-Akbari |volume=3 |translator=H. S. Jarrett |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta |year=1894 }}</ref> پندرهن ورهين جي عمر تائين هن عربي ادب، فلسفي، اسلامي علمن ۽ تصوف سميت ڪيترن موضوعن جو مطالعو ڪري ورتو هو. سندس فڪري تربيت تي والد شيخ مبارڪ جي آزاد خيال علمي ماحول جو گهرو اثر پيو.<ref name="Iranica"/> هڪ مشهور روايت موجب ابوالفضل وٽ اصفهاني جي هڪ اهڙي ڪتاب جو نسخو آيو جنهن جا ڪيترائي حصا اڏوهي کائي وئي هئي. هن موجود ٽڪرن جي عبارت ۽ مفهوم مان گم ٿيل متن جو اندازو لڳائي ان کي ٻيهر ترتيب ڏنو؛ جڏهن مڪمل نسخو هٿ آيو ته سندس تيار ڪيل متن سان رڳو ٿورن هنڌن تي فرق نڪتو. اهو واقعو سندس همعصر سوانحي روايتن ۾ سندس غيرمعمولي يادگيري ۽ علمي صلاحيت جي مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="AinGoogle"/> == اڪبر جي درٻار ۾ آمد == [[File:AbulFazlPresentingAkbarnama.jpg|thumb|ساڄو|ابوالفضل ''[[اڪبرنامو]]'' [[اڪبر اعظم]] کي پيش ڪندي؛ [[گوورڌن (مصور)|گوورڌن]] جي مصوري.]] ابوالفضل 981هه/1574ع ۾ پهريون ڀيرو اڪبر جي درٻار ۾ پيش ٿيو. سندس علم، بحث جي صلاحيت ۽ فڪري رجحان اڪبر کي متاثر ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي کان پوءِ هو شاهي خدمت سان وابسته ٿي ويو.<ref name="Iranica"/> ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين ابوالفضل اڪبر جي سڀ کان اهم دانشور ساٿين، صلاحڪارن ۽ سرڪاري ترجمانن مان رهيو. اڪبر ۽ ابوالفضل جي سياسي ۽ مذهبي سوچ ۾ گهڻي هم آهنگي هئي، جنهن سبب ابوالفضل شهنشاهه جي حڪومتي نظرين کي لکڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ انهن لاءِ فڪري دليل مهيا ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Iranica"/> 1575ع کان اڪبر [[عبادت خانو|عبادت خاني]] ۾ مختلف مذهبي عالمن ۽ فڪري روايتن جي نمائندن سان بحث مباحثا ڪرائڻ شروع ڪيا. ابوالفضل انهن مجلسن ۾ نمايان حصو وٺندو هو. بعد ۾ 987هه/1579ع واري مشهور '''محضر''' جي تياريءَ ۾ ابوالفضل ۽ سندس والد شيخ مبارڪ جو اهم ڪردار هو؛ ان دستاويز تحت اختلاف واري مذهبي مسئلي ۾ شهنشاهه کي عالمن جي مختلف راين مان مناسب راءِ اختيار ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.<ref name="Iranica"/> == ترجمي جي تحريڪ == اڪبر جي درٻار ۾ هندستان جي مختلف مذهبي ۽ ادبي روايتن کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي وڏي تحريڪ هلي. ان مقصد لاءِ قائم ڪيل '''مڪتب خانه''' يا ترجمي واري اداري جي سرگرمين سان ابوالفضل ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هو. سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي اهم ڪتابن کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جو مقصد درٻار جي فارسي پڙهندڙ اشرافيه کي هندستان جي غير اسلامي علمي ۽ مذهبي روايتن کان واقف ڪرائڻ هو.<ref name="Iranica"/> == سياسي فڪر == ابوالفضل صرف درٻاري مورخ نه هو، پر مغل بادشاهت جي اهم سياسي نظرئي سازن مان پڻ هو. سندس لکڻين ۾ بادشاهه کي اهڙي حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جو بنيادي فرض رعيت ۾ انصاف، امن ۽ سماجي هم آهنگي قائم رکڻ آهي. اڪبر بابت سندس بيانن ۾ بادشاهت کي خدائي روشني ۽ اخلاقي ذميواريءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Iranica"/> === صلحِ ڪل === ابوالفضل جي سياسي فڪر جو سڀ کان مشهور تصور '''صلحِ ڪل''' ({{lang-fa|صلح کل}}، يعني ”سڀني سان امن“) آهي. هن تصور تحت رياست کي ڪنهن هڪ مذهبي جماعت جي مفادن تائين محدود ڪرڻ بدران مختلف مذهبن، قومن ۽ سماجي گروهن جي رعيت سان انصاف ڪرڻ گهرجي. جديد تحقيق ۾ صلحِ ڪل کي اڪبر جي سلطنت جي مذهبي ۽ ثقافتي گهڻ رخي سماج لاءِ هڪ اهم حڪومتي اصول طور ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kinra |first=Rajeev |title=Revisiting the History and Historiography of Mughal Pluralism |journal=ReOrient |volume=5 |issue=2 |year=2020 |pages=137–182 |doi=10.13169/reorient.5.2.0137 }}</ref> ابوالفضل جي فڪر ۾ مختلف عقيدن جي ماڻهن کي هڪ سياسي نظام هيٺ گڏ رکڻ لاءِ مذهبي رواداري، عقل ۽ شاهي انصاف بنيادي اهميت رکن ٿا. سندس لکڻين ۾ اڪبر کي اهڙي حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، جيڪو فرقيوارانه حدن کان مٿانهون ٿي سموري رعيت جي ڀلائيءَ لاءِ ڪم ڪري.<ref name="Iranica"/> === بادشاهت جو تصور === ابوالفضل جي نظر ۾ بادشاهه جو اقتدار رڳو فوجي طاقت تي ٻڌل نه، پر رعيت جي حفاظت، انصاف ۽ سلطنت جي استحڪام جي ذميواريءَ سان ڳنڍيل هو. ''آئين اڪبري'' ۾ هن اڪبر جي حڪومت کي اهڙي مثالي بادشاهت طور پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن ۾ حڪمران مختلف سماجي ۽ مذهبي گروهن جي وچ ۾ منصفانه ثالث هجي. جديد مورخن سندس هن نظريي کي مغل سلطنت جي جامع شاهي نظريي جي اهم ترين بيانن مان شمار ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |title=A Political Sociology of Empire: Mughal Historians on the Making of Mughal Paramountcy |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> == دين الاهي سان تعلق == اڪبر جي مذهبي سوچ بابت پراڻن ماخذن ۾ '''دين الاهي''' جو اصطلاح گهڻو استعمال ٿيو آهي، پر جديد تحقيق ان کي باقاعده عوامي مذهب يا منظم مذهبي جماعت سمجهڻ بابت احتياط ڪري ٿي. ابوالفضل اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي نظرين جو اهم ترجمان هو ۽ سندس لکڻين ۾ '''توحيد الاهي'''، بادشاهه سان وفاداري، اخلاقي تربيت ۽ صلحِ ڪل جهڙن تصورن کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica"/> تنهنڪري ابوالفضل کي سادو نموني ”دين الاهي جو قانون ٺاهيندڙ“ چوڻ کان وڌيڪ درست اهو آهي ته هو اڪبر جي وسيع مذهبي ۽ سياسي فڪر جي اهم نظرياتي ترجمانن مان هو. == فوجي ۽ انتظامي خدمتون == پنهنجي درٻاري زندگيءَ جي گهڻي عرصي دوران ابوالفضل جو بنيادي ڪردار علمي، سياسي ۽ انتظامي هو، پر 1007هه/1599ع ۾ کيس [[دکن]] موڪليو ويو، جتي مغل سلطنت پنهنجي اقتدار کي وڌائڻ ۾ مصروف هئي. دکن ۾ ابوالفضل انتظامي معاملن سان گڏ فوجي قيادت ۾ به صلاحيت ڏيکاري.<ref name="Iranica"/> بعد ۾ اڪبر کيس واپس گهرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهنشاهه ۽ سندس پٽ شهزادي سليم جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ وڌي رهي هئي. ابوالفضل جو اڪبر تي گهرو اثر شهزادي سليم لاءِ سياسي خطرو بڻجي ويو، ۽ سليم کي خدشو هو ته ابوالفضل سندس تخت نشينيءَ جي مخالفت ڪندو.<ref name="Iranica"/> == تصنيفون == ابوالفضل جي ادبي ۽ تاريخي اهميت جو بنياد سندس فارسي تصنيفون آهن. سندس نثر کي مغل دور جي اعليٰ فارسي نثر جي اهم نمونن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس اهم ڪتابن ۽ مجموعن ۾ هي شامل آهن: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" ! style="background:#D9EEFF; color:#163F56;" | تصنيف ! style="background:#DFF3E6; color:#27523A;" | نوعيت ! style="background:#EDE3F8; color:#493D5B;" | موضوع |- | style="background:#F4FAFF;" | ''[[اڪبرنامو]]'' | style="background:#F3FBF6;" | تاريخ | style="background:#FAF7FD;" | مغل خاندان ۽ اڪبر جي حڪومت جي سرڪاري تاريخ |- | style="background:#F4FAFF;" | ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]'' | style="background:#F3FBF6;" | انتظامي ۽ علمي دستاويز | style="background:#FAF7FD;" | مغل انتظام، فوج، ماليات، سماج، جاگرافي، مذهب ۽ ثقافت |- | style="background:#F4FAFF;" | ''رقعات ابوالفضل'' | style="background:#F3FBF6;" | خطن جو مجموعو | style="background:#FAF7FD;" | ذاتي ۽ درٻاري خط |- | style="background:#F4FAFF;" | ''انشاء ابوالفضل'' | style="background:#F3FBF6;" | سرڪاري مڪتوبات | style="background:#FAF7FD;" | سفارتي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت |} === اڪبرنامو === {{مک|اڪبرنامو}} [[File:Court of Akbar from Akbarnama.jpg|thumb|کاٻو|''اڪبرنامي'' جي هڪ مصوري؛ نوجوان اڪبر پنهنجي درٻار ۾.]] ''اڪبرنامو'' اڪبر جي حڪم تي لکيل مغل سلطنت جي سرڪاري تاريخ آهي. ابوالفضل ان جي تاليف تقريباً 1589ع ۾ شروع ڪئي ۽ بنيادي متن 1590ع واري ڏهاڪي ۾ ترتيب ڏنو ويو، جنهن ۾ 1598ع تائين اضافا ٿيندا رهيا.<ref>{{cite web |title=Akbarnama, Vol. 1 |website=Famine and Dearth in India and Britain, 1550–1800 |publisher=University of Exeter |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00123_en_akbarnama_vol01 |access-date=7 October 2026 }}</ref> ڪتاب جي پهرين حصي ۾ [[تيمور]] کان وٺي [[بابر]] ۽ [[همايون]] تائين اڪبر جي ابن ڏاڏن جو احوال ڏنو ويو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي ۾ اڪبر جي حڪومت جا واقعا ترتيبوار بيان ٿيل آهن. ابوالفضل شاهي دستاويزن، انتظامي انگن اکرن، زباني روايتن ۽ مختلف علائقائي ماخذن مان فائدو ورتو، جنهن ڪري هي ڪتاب مغل دور جي تاريخ لاءِ بنيادي ماخذ بڻجي ويو.<ref name="Iranica"/> ''اڪبرنامي'' جا ڪيترائي مصور نسخا تيار ڪيا ويا. انهن مان اهم نسخن جا ورق اڄ [[وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم]]، [[برٽش لائبريري]]، چيسٽر بيٽي لائبريري ۽ ٻين عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Akbarnamah, Book II |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004343489 |access-date=7 October 2026 }}</ref> === آئين اڪبري === {{مک|آئين اڪبري (ڪتاب)}} ''آئين اڪبري'' کي ''اڪبرنامي'' جو ٽيون ۽ آخري وڏو حصو سمجهيو وڃي ٿو، پر پوءِ اهو هڪ الڳ ڪتاب طور مشهور ٿيو. هيءُ پنج دفترن ۾ ورهايل آهي. پهرين ٽن دفترن ۾ شاهي محل، فوج ۽ سلطنت جي صوبائي ۽ مالي انتظام جو تفصيلي احوال آهي، جڏهن ته آخري دفترن ۾ هندستان جي علمن، مذهبن، ثقافت، سماجي روايتن ۽ اڪبر سان منسوب قولن بابت مواد شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Ain-i-Akbari, Vol. II |website=Famine and Dearth in India and Britain, 1550–1800 |publisher=University of Exeter |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00129_en_ainiakbari_vol02 |access-date=7 October 2026 }}</ref> ان ڪتاب ۾ مالياتي محصول، زرعي پيداوار، فوجي تنظيم، عملدارن جي درجابندي، شاهي اصطبل، بازارن، وزنن ۽ ماپن، صوبن، ذاتين، علمن ۽ مذهبي روايتن بابت وڏي مقدار ۾ معلومات ڏنل آهي. انهيءَ سبب ''آئين اڪبري'' صرف شاهي تاريخ نه پر سورھين صديءَ جي هندستان جي انتظامي، اقتصادي ۽ سماجي تاريخ جو اهم بنيادي ماخذ پڻ آهي. [[File:Jamal al-Din Husayn Inju Shirazi - Two Folios from the Akbarnama - Walters W684 - Detail A.jpg|thumb|ساڄو|''اڪبرنامي'' جي هڪ مصور نسخي جو ورق، مغل دور جي شاهي تاريخ نويسيءَ جو مثال.]] === رقعات ابوالفضل === ''رقعات ابوالفضل'' ابوالفضل جي ذاتي خطن جو مجموعو آهي. انهن خطن ۾ اڪبر، شهزادي مراد، شهزادي دانيال، شهزادي سليم، شاهي خاندان جي عورتن ۽ ٻين همعصر شخصيتن ڏانهن لکيل خط شامل آهن. هي مجموعو سندس ڀائٽي نورالدين محمد سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Iranica"/> === انشاء ابوالفضل === ''انشاء ابوالفضل'' يا ''مڪتوبات علامي'' سرڪاري ۽ سفارتي خطن جو مجموعو آهي. انهن ۾ اڪبر طرفان وچ ايشيا جي [[عبدالله خان ازبڪ]]، ايران جي [[شاهه عباس اعظم]] ۽ ٻين حڪمرانن ۽ اميرن ڏانهن لکيل خطن جا متن شامل آهن. هي مجموعو مغل درٻار جي فارسي سفارتي نثر جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ آهي.<ref name="Iranica"/> == تاريخ نويسيءَ جو طريقو == ابوالفضل جي تاريخ نويسي روايتي درٻاري تاريخ کان اڳتي وڌي انتظامي ۽ شمارياتي مواد کي تاريخي بيان جو حصو بڻائي ٿي. هن مالياتي انگ اکر، صوبائي رپورٽون، راجپوت روايتون، سرڪاري رڪارڊ ۽ مختلف علمي روايتون گڏ استعمال ڪيون. انهيءَ طريقي سبب سندس لکڻيون مغل سلطنت جي رڳو سياسي تاريخ نه پر ان جي سماجي، اقتصادي، ثقافتي ۽ ادارياتي جوڙجڪ جي مطالعي لاءِ پڻ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.<ref name="Iranica"/> بهرحال ابوالفضل اڪبر جو ويجهو درٻاري ۽ سندس سياسي نظريي جو حامي هو؛ تنهنڪري جديد مورخ سندس بيانن کي ٻين همعصر ماخذن، خاص طور [[عبدالقادر بدايوني]] جي ''منتخب التواريخ'' جهڙن تنقيدي ماخذن سان ڀيٽي پڙهن ٿا. ابوالفضل جي تاريخ نويسيءَ ۾ اڪبر جي ساراهه نمايان آهي، پر ساڳئي وقت سندس دستاويزي تفصيل ۽ وسيع ماخذن جو استعمال کيس مغل تاريخ نويسيءَ ۾ ممتاز مقام ڏئي ٿو.<ref name="Iranica"/> == دکن ۽ آخري سال == 1599ع ۾ ابوالفضل کي دکن ۾ مغل فوجي ۽ سياسي معاملن کي سنڀالڻ لاءِ موڪليو ويو. اڳ ۾ گهڻو ڪري قلم، درٻار ۽ انتظام سان وابسته رهڻ باوجود دکن ۾ هن فوجي سالار ۽ منتظم طور پڻ صلاحيت ڏيکاري. بعد ۾ اڪبر کيس اتر هندستان واپس اچڻ جو حڪم ڏنو، جتي شهزادي سليم ۽ شهنشاهه جي وچ ۾ اختلاف شدت اختيار ڪري چڪا هئا.<ref name="Iranica"/> == قتل == 1602ع ۾ دکن کان واپس ايندي ابوالفضل کي [[وير سنگهه ديو بنديلا]] جي ماڻهن انتري ۽ نروار جي ڀرسان روڪيو. اهو حملو اڪبر جي پٽ شهزادي سليم—مستقبل جي شهنشاهه [[جهانگير]]—جي مرضيءَ سان ڪيو ويو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سليم ابوالفضل کي پنهنجي سياسي خواهشن جي راهه ۾ وڏي رڪاوٽ سمجهندو هو.<ref name="Iranica"/> 4 ربيع الاول 1011هه، مطابق 22 آگسٽ 1602ع تي ابوالفضل قتل ڪيو ويو. سندس وڍيل سر شهزادي سليم ڏانهن موڪليو ويو. سندس موت اڪبر لاءِ وڏو ذاتي ۽ سياسي صدمو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ابوالفضل رڳو سرڪاري عملدار نه پر شهنشاهه جو ويجهو دوست ۽ اعتماد وارو صلاحڪار پڻ هو.<ref name="Iranica"/> ابوالفضل جي تدفين بابت پراڻن ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ جديد تاريخي روايتن ۾ سندس قبر انتري واري علائقي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. تنهنڪري پراڻي سنڌي متن ۾ ڏنل ”بنا منڍيءَ وارو لاش آگري ۾ دفن ٿيو“ واري دعويٰ کي وڌيڪ مضبوط ماخذ کان سواءِ قطعي حقيقت طور لکڻ مناسب نه آهي. == خاندان == ابوالفضل جو وڏو ڀاءُ [[فيضي]] اڪبر جي درٻار جو مشهور شاعر، عالم ۽ ملڪ الشعراءُ هو. ابوالفضل جو پٽ '''شيخ افضل خان''' (1571–1613ع) هو. ابوالفضل جي قتل کان پوءِ به خاندان مغل انتظام سان لاڳاپيل رهيو؛ جهانگير 1608ع ۾ افضل خان کي [[بهار]] جو گورنر مقرر ڪيو. == علمي ۽ تاريخي اهميت == ابوالفضل جي اهميت ٽن باهمي شعبن—تاريخ نويسي، رياستي انتظام ۽ سياسي فڪر—۾ آهي. ''اڪبرنامو'' اڪبر جي حڪومت جو سڀ کان وسيع درٻاري تاريخي بيان آهي، جڏهن ته ''آئين اڪبري'' مغل سلطنت جي انتظامي، فوجي، معاشي ۽ سماجي جوڙجڪ بابت غيرمعمولي تفصيل محفوظ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Akbarnāmah |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004342903 |access-date=7 October 2026 }}</ref> سندس سياسي فڪر ۾ شاهي اقتدار کي انصاف، عقل، رعيت جي ڀلائي ۽ مذهبي اختلافن کان مٿانهين حڪومتي ذميواريءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش نظر اچي ٿي. ''صلحِ ڪل'' جو تصور خاص طور مغل هندستان جي مختلف مذهبي ۽ ثقافتي گروهن کي هڪ سلطنت اندر گڏ رکڻ واري سياسي نظريي سان وابسته ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Akbar I |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/akbar-i-mughal-india/ |access-date=7 October 2026 }}</ref> سندس فارسي نثر پڻ وڏي عرصي تائين برصغير جي فارسي ادبي روايت ۾ نموني طور پڙهيو ويو. خاص طور سرڪاري خط نويسي ۽ ''انشاء'' جي فن ۾ سندس اسلوب پوءِ جي ليکڪن ۽ منشيانه روايت تي اثرانداز ٿيو.<ref name="Iranica"/> == اڪبرنامي جي مصوري == اڪبر جي حڪم سان ''اڪبرنامي'' جا شاندار مصور نسخا پڻ تيار ٿيا. مغل شاهي مصوري خاني جي مصورن تاريخي واقعن، جنگين، شڪار، درٻاري مجلسن ۽ شاهي رسمن کي تصويرن ۾ پيش ڪيو. انهن مصور نسخن مان ڪيترائي ورق اڄ دنيا جي اهم عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Akbar Hunting with Cheetahs |website=The Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/448467 |access-date=7 October 2026 }}</ref> [[File:Jamal al-Din Husayn Inju Shirazi - Single Leaf from Akbarnama by Abu Fazl - Walters W874.jpg|thumb|مرڪز|500px|''اڪبرنامي'' جو هڪ مصور ورق؛ [[والٽرز آرٽ ميوزيم]] جي مجموعي مان.]] == پڻ ڏسو == * [[اڪبر اعظم]] * [[اڪبرنامو]] * [[آئين اڪبري (ڪتاب)]] * [[فيضي]] * [[مغل سلطنت]] * [[صلح ڪل]] * [[دين الاهي]] * [[عبادت خانو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Akbarnama of Abu'l-Fazl |translator=H. Beveridge |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta }} * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Ain-i-Akbari |translator=H. Blochmann and H. S. Jarrett |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta }} * Rizvi, Saiyid Athar Abbas. ''Religious and Intellectual History of the Muslims in Akbar's Reign: With Special Reference to Abu'l Fazl''. New Delhi: Munshiram Manoharlal, 1975. * Abu'l-Fazl ibn Mubarak. ''The History of Akbar, Volume 1''. Edited and translated by Wheeler M. Thackston. Murty Classical Library of India, Harvard University Press, 2015. {{ISBN|9780674427754}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline|Abu'l-Fazl ibn Mubarak}} {{اڪبر جا نو رتن}} {{مغل سلطنت}} [[زمرو:1551ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1602ع ۾ وفات]] [[زمرو:مغل سلطنت جا مورخ]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:هندستان جا مورخ]] [[زمرو:مغل درٻار]] [[زمرو:اڪبر]] [[زمرو:قتل ٿيل شخص]] [[زمرو:16هين صديءَ جا مورخ]] [[زمرو:17هين صديءَ جا مورخ]] = [[اڪبر اعظم]] جو ويجهو صلاحڪار ۽ سرڪاري مورخ | notable_works = ''[[اڪبرنامو]]''، ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]''، ''رقعات ابوالفضل''، ''انشاء ابوالفضل'' }} , '''ابوالفضل ابن مبارڪ''' ({{lang-fa|ابوالفضل بن مبارک}}؛ 6 محرم 958هه / 14 جنوري 1551ع – 4 ربيع الاول 1011هه / 22 آگسٽ 1602ع)، عام طور '''ابوالفضل'''، '''ابوالفضل علامي''' يا '''ابوالفضل علّامي''' جي نالي سان مشهور، [[مغل سلطنت]] جو فارسي ٻوليءَ جو مورخ، اديب، سياسي مفڪر، اعليٰ درٻاري عملدار ۽ [[اڪبر اعظم]] جو انتهائي ويجهو صلاحڪار هو. هن جو سڀ کان اهم تصنيفي ڪارنامو ''[[اڪبرنامو]]'' آهي، جنهن جو آخري حصو ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ابوالفضل پنهنجي تاريخ نويسيءَ سان گڏ اڪبر جي سلطنت، بادشاهت، مذهبي رواداري ۽ '''صلحِ ڪل''' جي سياسي فڪر کي منظم نظرياتي صورت ڏيڻ سبب به مشهور آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Eaton |first=Richard M. |title=Abu'l-Fażl ʿAllāmī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=I |pages=287–289 |date=15 December 1983 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abul-fazl-allami-historian/ |access-date=7 October 2026 }}</ref> ابوالفضل اڪبر جي درٻار سان لاڳاپيل مشهور عالمن ۽ عملدارن مان هو. روايتي طور کيس اڪبر جي درٻار جي '''نون رتنن''' مان هڪ شمار ڪيو ويندو آهي. سندس وڏو ڀاءُ [[فيضي]] پڻ اڪبر جي درٻار جو مشهور فارسي شاعر ۽ ملڪ الشعراءُ هو.<ref name="Iranica"/> == جنم ۽ خانداني پسمنظر == ابوالفضل 6 محرم 958هه، مطابق 14 جنوري 1551ع تي [[آگرو|آگري]] ۾ پيدا ٿيو. هو عالم ۽ استاد [[شيخ مبارڪ ناگوري]] جو ٻيو پٽ هو. شيخ مبارڪ 950هه/1543ع ۾ [[ناگور]]، راجسٿان مان آگري لڏي آيو هو.<ref name="Iranica"/> ابوالفضل جي خاندان جو [[سنڌ]] سان پراڻو تاريخي تعلق هو. سندس ابن ڏاڏن جو اصل تعلق [[يمن]] سان ٻڌايو وڃي ٿو. خاندان جي هڪ بزرگ شيخ موسى اٽڪل ڇهه پيڙهيون اڳ يمن مان سنڌ لڏپلاڻ ڪئي هئي. بعد ۾ ابوالفضل جو ڏاڏو '''شيخ خضر''' سنڌ مان [[ناگور]] وڃي آباد ٿيو، جتي سندس پٽ شيخ مبارڪ پيدا ٿيو. تنهنڪري ابوالفضل کي سنڌ سان '''نسبي ۽ خانداني تعلق''' هو، پر معتبر جديد ماخذ سندس جنم جو هنڌ آگرو ڄاڻائين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |last=Fekrat |first=Mohammad Asef |translator=Simin Rahimi |title=Abū al-Faḍl ʿAllāmī |encyclopedia=Encyclopaedia Islamica |date=17 June 2021 |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM-0058 |url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/ISLO/COM-0058.xml |access-date=7 October 2026 }}</ref> سنڌي ادبي ماخذ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ابوالفضل کي سيوهڻ سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر جديد علمي ماخذ سندس پيدائش آگري ۾ ۽ سندس خاندان جي سنڌ سان تعلق کي اڳين نسلن جي لڏپلاڻ سان ڳنڍين ٿا.<ref>{{cite web |title=ابوالفضل |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابوالفضل |access-date=7 October 2026 }}</ref><ref name="Iranica"/> == تعليم ۽ علمي تربيت == ابوالفضل جي ابتدائي تعليم سندس والد شيخ مبارڪ جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. ننڍي عمر کان ئي کيس عربي، فارسي، اسلامي علمن، فلسفي ۽ تصوف جي مطالعي ڏانهن لاڙو هو. ''آئين اڪبري'' ۾ ڏنل سندس خودنوشت احوال موجب پنجن ورهين جي عمر تائين هو پڙهڻ ۽ لکڻ سکيو هو. نوجوانيءَ ۾ روايتي درسي طريقي سان کيس بيزاري پڻ ٿي، پر پوءِ هن وسيع خودمطالعي ذريعي پنهنجي علمي تربيت جاري رکي.<ref name="AinGoogle">{{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Ain-i-Akbari |volume=3 |translator=H. S. Jarrett |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta |year=1894 }}</ref> پندرهن ورهين جي عمر تائين هن عربي ادب، فلسفي، اسلامي علمن ۽ تصوف سميت ڪيترن موضوعن جو مطالعو ڪري ورتو هو. سندس فڪري تربيت تي والد شيخ مبارڪ جي آزاد خيال علمي ماحول جو گهرو اثر پيو.<ref name="Iranica"/> هڪ مشهور روايت موجب ابوالفضل وٽ اصفهاني جي هڪ اهڙي ڪتاب جو نسخو آيو جنهن جا ڪيترائي حصا اڏوهي کائي وئي هئي. هن موجود ٽڪرن جي عبارت ۽ مفهوم مان گم ٿيل متن جو اندازو لڳائي ان کي ٻيهر ترتيب ڏنو؛ جڏهن مڪمل نسخو هٿ آيو ته سندس تيار ڪيل متن سان رڳو ٿورن هنڌن تي فرق نڪتو. اهو واقعو سندس همعصر سوانحي روايتن ۾ سندس غيرمعمولي يادگيري ۽ علمي صلاحيت جي مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="AinGoogle"/> == اڪبر جي درٻار ۾ آمد == [[File:AbulFazlPresentingAkbarnama.jpg|thumb|ساڄو|ابوالفضل ''[[اڪبرنامو]]'' [[اڪبر اعظم]] کي پيش ڪندي؛ [[گوورڌن (مصور)|گوورڌن]] جي مصوري.]] ابوالفضل 981هه/1574ع ۾ پهريون ڀيرو اڪبر جي درٻار ۾ پيش ٿيو. سندس علم، بحث جي صلاحيت ۽ فڪري رجحان اڪبر کي متاثر ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي کان پوءِ هو شاهي خدمت سان وابسته ٿي ويو.<ref name="Iranica"/> ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين ابوالفضل اڪبر جي سڀ کان اهم دانشور ساٿين، صلاحڪارن ۽ سرڪاري ترجمانن مان رهيو. اڪبر ۽ ابوالفضل جي سياسي ۽ مذهبي سوچ ۾ گهڻي هم آهنگي هئي، جنهن سبب ابوالفضل شهنشاهه جي حڪومتي نظرين کي لکڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ انهن لاءِ فڪري دليل مهيا ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Iranica"/> 1575ع کان اڪبر [[عبادت خانو|عبادت خاني]] ۾ مختلف مذهبي عالمن ۽ فڪري روايتن جي نمائندن سان بحث مباحثا ڪرائڻ شروع ڪيا. ابوالفضل انهن مجلسن ۾ نمايان حصو وٺندو هو. بعد ۾ 987هه/1579ع واري مشهور '''محضر''' جي تياريءَ ۾ ابوالفضل ۽ سندس والد شيخ مبارڪ جو اهم ڪردار هو؛ ان دستاويز تحت اختلاف واري مذهبي مسئلي ۾ شهنشاهه کي عالمن جي مختلف راين مان مناسب راءِ اختيار ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.<ref name="Iranica"/> == ترجمي جي تحريڪ == اڪبر جي درٻار ۾ هندستان جي مختلف مذهبي ۽ ادبي روايتن کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي وڏي تحريڪ هلي. ان مقصد لاءِ قائم ڪيل '''مڪتب خانه''' يا ترجمي واري اداري جي سرگرمين سان ابوالفضل ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هو. سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي اهم ڪتابن کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جو مقصد درٻار جي فارسي پڙهندڙ اشرافيه کي هندستان جي غير اسلامي علمي ۽ مذهبي روايتن کان واقف ڪرائڻ هو.<ref name="Iranica"/> == سياسي فڪر == ابوالفضل صرف درٻاري مورخ نه هو، پر مغل بادشاهت جي اهم سياسي نظرئي سازن مان پڻ هو. سندس لکڻين ۾ بادشاهه کي اهڙي حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جو بنيادي فرض رعيت ۾ انصاف، امن ۽ سماجي هم آهنگي قائم رکڻ آهي. اڪبر بابت سندس بيانن ۾ بادشاهت کي خدائي روشني ۽ اخلاقي ذميواريءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Iranica"/> === صلحِ ڪل === ابوالفضل جي سياسي فڪر جو سڀ کان مشهور تصور '''صلحِ ڪل''' ({{lang-fa|صلح کل}}، يعني ”سڀني سان امن“) آهي. هن تصور تحت رياست کي ڪنهن هڪ مذهبي جماعت جي مفادن تائين محدود ڪرڻ بدران مختلف مذهبن، قومن ۽ سماجي گروهن جي رعيت سان انصاف ڪرڻ گهرجي. جديد تحقيق ۾ صلحِ ڪل کي اڪبر جي سلطنت جي مذهبي ۽ ثقافتي گهڻ رخي سماج لاءِ هڪ اهم حڪومتي اصول طور ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kinra |first=Rajeev |title=Revisiting the History and Historiography of Mughal Pluralism |journal=ReOrient |volume=5 |issue=2 |year=2020 |pages=137–182 |doi=10.13169/reorient.5.2.0137 }}</ref> ابوالفضل جي فڪر ۾ مختلف عقيدن جي ماڻهن کي هڪ سياسي نظام هيٺ گڏ رکڻ لاءِ مذهبي رواداري، عقل ۽ شاهي انصاف بنيادي اهميت رکن ٿا. سندس لکڻين ۾ اڪبر کي اهڙي حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، جيڪو فرقيوارانه حدن کان مٿانهون ٿي سموري رعيت جي ڀلائيءَ لاءِ ڪم ڪري.<ref name="Iranica"/> === بادشاهت جو تصور === ابوالفضل جي نظر ۾ بادشاهه جو اقتدار رڳو فوجي طاقت تي ٻڌل نه، پر رعيت جي حفاظت، انصاف ۽ سلطنت جي استحڪام جي ذميواريءَ سان ڳنڍيل هو. ''آئين اڪبري'' ۾ هن اڪبر جي حڪومت کي اهڙي مثالي بادشاهت طور پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن ۾ حڪمران مختلف سماجي ۽ مذهبي گروهن جي وچ ۾ منصفانه ثالث هجي. جديد مورخن سندس هن نظريي کي مغل سلطنت جي جامع شاهي نظريي جي اهم ترين بيانن مان شمار ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |title=A Political Sociology of Empire: Mughal Historians on the Making of Mughal Paramountcy |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> == دين الاهي سان تعلق == اڪبر جي مذهبي سوچ بابت پراڻن ماخذن ۾ '''دين الاهي''' جو اصطلاح گهڻو استعمال ٿيو آهي، پر جديد تحقيق ان کي باقاعده عوامي مذهب يا منظم مذهبي جماعت سمجهڻ بابت احتياط ڪري ٿي. ابوالفضل اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي نظرين جو اهم ترجمان هو ۽ سندس لکڻين ۾ '''توحيد الاهي'''، بادشاهه سان وفاداري، اخلاقي تربيت ۽ صلحِ ڪل جهڙن تصورن کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica"/> تنهنڪري ابوالفضل کي سادو نموني ”دين الاهي جو قانون ٺاهيندڙ“ چوڻ کان وڌيڪ درست اهو آهي ته هو اڪبر جي وسيع مذهبي ۽ سياسي فڪر جي اهم نظرياتي ترجمانن مان هو. == فوجي ۽ انتظامي خدمتون == پنهنجي درٻاري زندگيءَ جي گهڻي عرصي دوران ابوالفضل جو بنيادي ڪردار علمي، سياسي ۽ انتظامي هو، پر 1007هه/1599ع ۾ کيس [[دکن]] موڪليو ويو، جتي مغل سلطنت پنهنجي اقتدار کي وڌائڻ ۾ مصروف هئي. دکن ۾ ابوالفضل انتظامي معاملن سان گڏ فوجي قيادت ۾ به صلاحيت ڏيکاري.<ref name="Iranica"/> بعد ۾ اڪبر کيس واپس گهرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهنشاهه ۽ سندس پٽ شهزادي سليم جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ وڌي رهي هئي. ابوالفضل جو اڪبر تي گهرو اثر شهزادي سليم لاءِ سياسي خطرو بڻجي ويو، ۽ سليم کي خدشو هو ته ابوالفضل سندس تخت نشينيءَ جي مخالفت ڪندو.<ref name="Iranica"/> == تصنيفون == ابوالفضل جي ادبي ۽ تاريخي اهميت جو بنياد سندس فارسي تصنيفون آهن. سندس نثر کي مغل دور جي اعليٰ فارسي نثر جي اهم نمونن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس اهم ڪتابن ۽ مجموعن ۾ هي شامل آهن: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" ! style="background:#D9EEFF; color:#163F56;" | تصنيف ! style="background:#DFF3E6; color:#27523A;" | نوعيت ! style="background:#EDE3F8; color:#493D5B;" | موضوع |- | style="background:#F4FAFF;" | ''[[اڪبرنامو]]'' | style="background:#F3FBF6;" | تاريخ | style="background:#FAF7FD;" | مغل خاندان ۽ اڪبر جي حڪومت جي سرڪاري تاريخ |- | style="background:#F4FAFF;" | ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]'' | style="background:#F3FBF6;" | انتظامي ۽ علمي دستاويز | style="background:#FAF7FD;" | مغل انتظام، فوج، ماليات، سماج، جاگرافي، مذهب ۽ ثقافت |- | style="background:#F4FAFF;" | ''رقعات ابوالفضل'' | style="background:#F3FBF6;" | خطن جو مجموعو | style="background:#FAF7FD;" | ذاتي ۽ درٻاري خط |- | style="background:#F4FAFF;" | ''انشاء ابوالفضل'' | style="background:#F3FBF6;" | سرڪاري مڪتوبات | style="background:#FAF7FD;" | سفارتي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت |} === اڪبرنامو === {{مک|اڪبرنامو}} [[File:Court of Akbar from Akbarnama.jpg|thumb|کاٻو|''اڪبرنامي'' جي هڪ مصوري؛ نوجوان اڪبر پنهنجي درٻار ۾.]] ''اڪبرنامو'' اڪبر جي حڪم تي لکيل مغل سلطنت جي سرڪاري تاريخ آهي. ابوالفضل ان جي تاليف تقريباً 1589ع ۾ شروع ڪئي ۽ بنيادي متن 1590ع واري ڏهاڪي ۾ ترتيب ڏنو ويو، جنهن ۾ 1598ع تائين اضافا ٿيندا رهيا.<ref>{{cite web |title=Akbarnama, Vol. 1 |website=Famine and Dearth in India and Britain, 1550–1800 |publisher=University of Exeter |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00123_en_akbarnama_vol01 |access-date=7 October 2026 }}</ref> ڪتاب جي پهرين حصي ۾ [[تيمور]] کان وٺي [[بابر]] ۽ [[همايون]] تائين اڪبر جي ابن ڏاڏن جو احوال ڏنو ويو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي ۾ اڪبر جي حڪومت جا واقعا ترتيبوار بيان ٿيل آهن. ابوالفضل شاهي دستاويزن، انتظامي انگن اکرن، زباني روايتن ۽ مختلف علائقائي ماخذن مان فائدو ورتو، جنهن ڪري هي ڪتاب مغل دور جي تاريخ لاءِ بنيادي ماخذ بڻجي ويو.<ref name="Iranica"/> ''اڪبرنامي'' جا ڪيترائي مصور نسخا تيار ڪيا ويا. انهن مان اهم نسخن جا ورق اڄ [[وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم]]، [[برٽش لائبريري]]، چيسٽر بيٽي لائبريري ۽ ٻين عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Akbarnamah, Book II |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004343489 |access-date=7 October 2026 }}</ref> === آئين اڪبري === {{مک|آئين اڪبري (ڪتاب)}} ''آئين اڪبري'' کي ''اڪبرنامي'' جو ٽيون ۽ آخري وڏو حصو سمجهيو وڃي ٿو، پر پوءِ اهو هڪ الڳ ڪتاب طور مشهور ٿيو. هيءُ پنج دفترن ۾ ورهايل آهي. پهرين ٽن دفترن ۾ شاهي محل، فوج ۽ سلطنت جي صوبائي ۽ مالي انتظام جو تفصيلي احوال آهي، جڏهن ته آخري دفترن ۾ هندستان جي علمن، مذهبن، ثقافت، سماجي روايتن ۽ اڪبر سان منسوب قولن بابت مواد شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Ain-i-Akbari, Vol. II |website=Famine and Dearth in India and Britain, 1550–1800 |publisher=University of Exeter |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00129_en_ainiakbari_vol02 |access-date=7 October 2026 }}</ref> ان ڪتاب ۾ مالياتي محصول، زرعي پيداوار، فوجي تنظيم، عملدارن جي درجابندي، شاهي اصطبل، بازارن، وزنن ۽ ماپن، صوبن، ذاتين، علمن ۽ مذهبي روايتن بابت وڏي مقدار ۾ معلومات ڏنل آهي. انهيءَ سبب ''آئين اڪبري'' صرف شاهي تاريخ نه پر سورھين صديءَ جي هندستان جي انتظامي، اقتصادي ۽ سماجي تاريخ جو اهم بنيادي ماخذ پڻ آهي. [[File:Jamal al-Din Husayn Inju Shirazi - Two Folios from the Akbarnama - Walters W684 - Detail A.jpg|thumb|ساڄو|''اڪبرنامي'' جي هڪ مصور نسخي جو ورق، مغل دور جي شاهي تاريخ نويسيءَ جو مثال.]] === رقعات ابوالفضل === ''رقعات ابوالفضل'' ابوالفضل جي ذاتي خطن جو مجموعو آهي. انهن خطن ۾ اڪبر، شهزادي مراد، شهزادي دانيال، شهزادي سليم، شاهي خاندان جي عورتن ۽ ٻين همعصر شخصيتن ڏانهن لکيل خط شامل آهن. هي مجموعو سندس ڀائٽي نورالدين محمد سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Iranica"/> === انشاء ابوالفضل === ''انشاء ابوالفضل'' يا ''مڪتوبات علامي'' سرڪاري ۽ سفارتي خطن جو مجموعو آهي. انهن ۾ اڪبر طرفان وچ ايشيا جي [[عبدالله خان ازبڪ]]، ايران جي [[شاهه عباس اعظم]] ۽ ٻين حڪمرانن ۽ اميرن ڏانهن لکيل خطن جا متن شامل آهن. هي مجموعو مغل درٻار جي فارسي سفارتي نثر جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ آهي.<ref name="Iranica"/> == تاريخ نويسيءَ جو طريقو == ابوالفضل جي تاريخ نويسي روايتي درٻاري تاريخ کان اڳتي وڌي انتظامي ۽ شمارياتي مواد کي تاريخي بيان جو حصو بڻائي ٿي. هن مالياتي انگ اکر، صوبائي رپورٽون، راجپوت روايتون، سرڪاري رڪارڊ ۽ مختلف علمي روايتون گڏ استعمال ڪيون. انهيءَ طريقي سبب سندس لکڻيون مغل سلطنت جي رڳو سياسي تاريخ نه پر ان جي سماجي، اقتصادي، ثقافتي ۽ ادارياتي جوڙجڪ جي مطالعي لاءِ پڻ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.<ref name="Iranica"/> بهرحال ابوالفضل اڪبر جو ويجهو درٻاري ۽ سندس سياسي نظريي جو حامي هو؛ تنهنڪري جديد مورخ سندس بيانن کي ٻين همعصر ماخذن، خاص طور [[عبدالقادر بدايوني]] جي ''منتخب التواريخ'' جهڙن تنقيدي ماخذن سان ڀيٽي پڙهن ٿا. ابوالفضل جي تاريخ نويسيءَ ۾ اڪبر جي ساراهه نمايان آهي، پر ساڳئي وقت سندس دستاويزي تفصيل ۽ وسيع ماخذن جو استعمال کيس مغل تاريخ نويسيءَ ۾ ممتاز مقام ڏئي ٿو.<ref name="Iranica"/> == دکن ۽ آخري سال == 1599ع ۾ ابوالفضل کي دکن ۾ مغل فوجي ۽ سياسي معاملن کي سنڀالڻ لاءِ موڪليو ويو. اڳ ۾ گهڻو ڪري قلم، درٻار ۽ انتظام سان وابسته رهڻ باوجود دکن ۾ هن فوجي سالار ۽ منتظم طور پڻ صلاحيت ڏيکاري. بعد ۾ اڪبر کيس اتر هندستان واپس اچڻ جو حڪم ڏنو، جتي شهزادي سليم ۽ شهنشاهه جي وچ ۾ اختلاف شدت اختيار ڪري چڪا هئا.<ref name="Iranica"/> == قتل == 1602ع ۾ دکن کان واپس ايندي ابوالفضل کي [[وير سنگهه ديو بنديلا]] جي ماڻهن انتري ۽ نروار جي ڀرسان روڪيو. اهو حملو اڪبر جي پٽ شهزادي سليم—مستقبل جي شهنشاهه [[جهانگير]]—جي مرضيءَ سان ڪيو ويو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سليم ابوالفضل کي پنهنجي سياسي خواهشن جي راهه ۾ وڏي رڪاوٽ سمجهندو هو.<ref name="Iranica"/> 4 ربيع الاول 1011هه، مطابق 22 آگسٽ 1602ع تي ابوالفضل قتل ڪيو ويو. سندس وڍيل سر شهزادي سليم ڏانهن موڪليو ويو. سندس موت اڪبر لاءِ وڏو ذاتي ۽ سياسي صدمو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ابوالفضل رڳو سرڪاري عملدار نه پر شهنشاهه جو ويجهو دوست ۽ اعتماد وارو صلاحڪار پڻ هو.<ref name="Iranica"/> ابوالفضل جي تدفين بابت پراڻن ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ جديد تاريخي روايتن ۾ سندس قبر انتري واري علائقي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. تنهنڪري پراڻي سنڌي متن ۾ ڏنل ”بنا منڍيءَ وارو لاش آگري ۾ دفن ٿيو“ واري دعويٰ کي وڌيڪ مضبوط ماخذ کان سواءِ قطعي حقيقت طور لکڻ مناسب نه آهي. == خاندان == ابوالفضل جو وڏو ڀاءُ [[فيضي]] اڪبر جي درٻار جو مشهور شاعر، عالم ۽ ملڪ الشعراءُ هو. ابوالفضل جو پٽ '''شيخ افضل خان''' (1571–1613ع) هو. ابوالفضل جي قتل کان پوءِ به خاندان مغل انتظام سان لاڳاپيل رهيو؛ جهانگير 1608ع ۾ افضل خان کي [[بهار]] جو گورنر مقرر ڪيو. == علمي ۽ تاريخي اهميت == ابوالفضل جي اهميت ٽن باهمي شعبن—تاريخ نويسي، رياستي انتظام ۽ سياسي فڪر—۾ آهي. ''اڪبرنامو'' اڪبر جي حڪومت جو سڀ کان وسيع درٻاري تاريخي بيان آهي، جڏهن ته ''آئين اڪبري'' مغل سلطنت جي انتظامي، فوجي، معاشي ۽ سماجي جوڙجڪ بابت غيرمعمولي تفصيل محفوظ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Akbarnāmah |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004342903 |access-date=7 October 2026 }}</ref> سندس سياسي فڪر ۾ شاهي اقتدار کي انصاف، عقل، رعيت جي ڀلائي ۽ مذهبي اختلافن کان مٿانهين حڪومتي ذميواريءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش نظر اچي ٿي. ''صلحِ ڪل'' جو تصور خاص طور مغل هندستان جي مختلف مذهبي ۽ ثقافتي گروهن کي هڪ سلطنت اندر گڏ رکڻ واري سياسي نظريي سان وابسته ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Akbar I |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/akbar-i-mughal-india/ |access-date=7 October 2026 }}</ref> سندس فارسي نثر پڻ وڏي عرصي تائين برصغير جي فارسي ادبي روايت ۾ نموني طور پڙهيو ويو. خاص طور سرڪاري خط نويسي ۽ ''انشاء'' جي فن ۾ سندس اسلوب پوءِ جي ليکڪن ۽ منشيانه روايت تي اثرانداز ٿيو.<ref name="Iranica"/> == اڪبرنامي جي مصوري == اڪبر جي حڪم سان ''اڪبرنامي'' جا شاندار مصور نسخا پڻ تيار ٿيا. مغل شاهي مصوري خاني جي مصورن تاريخي واقعن، جنگين، شڪار، درٻاري مجلسن ۽ شاهي رسمن کي تصويرن ۾ پيش ڪيو. انهن مصور نسخن مان ڪيترائي ورق اڄ دنيا جي اهم عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Akbar Hunting with Cheetahs |website=The Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/448467 |access-date=7 October 2026 }}</ref> [[File:Jamal al-Din Husayn Inju Shirazi - Single Leaf from Akbarnama by Abu Fazl - Walters W874.jpg|thumb|مرڪز|500px|''اڪبرنامي'' جو هڪ مصور ورق؛ [[والٽرز آرٽ ميوزيم]] جي مجموعي مان.]] == پڻ ڏسو == * [[اڪبر اعظم]] * [[اڪبرنامو]] * [[آئين اڪبري (ڪتاب)]] * [[فيضي]] * [[مغل سلطنت]] * [[صلح ڪل]] * [[دين الاهي]] * [[عبادت خانو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Akbarnama of Abu'l-Fazl |translator=H. Beveridge |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta }} * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Ain-i-Akbari |translator=H. Blochmann and H. S. Jarrett |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta }} * Rizvi, Saiyid Athar Abbas. ''Religious and Intellectual History of the Muslims in Akbar's Reign: With Special Reference to Abu'l Fazl''. New Delhi: Munshiram Manoharlal, 1975. * Abu'l-Fazl ibn Mubarak. ''The History of Akbar, Volume 1''. Edited and translated by Wheeler M. Thackston. Murty Classical Library of India, Harvard University Press, 2015. {{ISBN|9780674427754}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline|Abu'l-Fazl ibn Mubarak}} {{اڪبر جا نو رتن}} {{مغل سلطنت}} [[زمرو:1551ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1602ع ۾ وفات]] [[زمرو:مغل سلطنت جا مورخ]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:هندستان جا مورخ]] [[زمرو:مغل درٻار]] [[زمرو:اڪبر]] [[زمرو:قتل ٿيل شخص]] [[زمرو:16هين صديءَ جا مورخ]] [[زمرو:17هين صديءَ جا مورخ]] shgk9pwe1rjpa1ar7ywfyvelfd7fcic 417584 417583 2026-10-06T21:03:02Z Intisar Ali 8681 /* */ 417584 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|مغل دور جو فارسي ٻوليءَ جو مورخ، اديب، سياسي مفڪر ۽ اڪبر اعظم جو صلاحڪار (1551–1602)}} {{Infobox religious biography | name = ابوالفضل علامي | honorific prefix = شيخ | image = Abul Fazl cropped.png | caption = [[گوورڌن (مصور)|گوورڌن]] جي ٺاهيل ابوالفضل جي تصوير، تقريباً 1602–1605ع | birth_name = ابوالفضل ابن مبارڪ | birth_date = 6 محرم 958هه<br />14 جنوري 1551ع | birth_place = [[آگرو]]، [[مغل سلطنت]] | death_date = 4 ربيع الاول 1011هه<br />22 آگسٽ 1602ع (عمر 51 سال) | death_place = انتري، [[نروار]] جي ويجهو، [[مالوا صوبو]]، [[مغل سلطنت]] | death_cause = قتل | father = [[شيخ مبارڪ ناگوري]] | relatives = [[فيضي]] (ڀاءُ) | religion = [[اسلام]] | profession = مورخ، اديب، سياسي مفڪر | occupation = درٻاري عملدار، فوجي سالار | known_for = [[اڪبر اعظم]] جو ويجهو صلاحڪار ۽ سرڪاري مورخ | works = ''[[اڪبرنامو]]''، ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]''، ''رقعات ابوالفضل''، ''انشاء ابوالفضل'' }} {{Clear}} '''ابوالفضل ابن مبارڪ''' ({{lang-fa|ابوالفضل بن مبارک}}؛ 6 محرم 958هه / 14 جنوري 1551ع – 4 ربيع الاول 1011هه / 22 آگسٽ 1602ع)، عام طور '''ابوالفضل'''، '''ابوالفضل علامي''' يا '''ابوالفضل علّامي''' جي نالي سان مشهور، [[مغل سلطنت]] جو فارسي ٻوليءَ جو مورخ، اديب، سياسي مفڪر، اعليٰ درٻاري عملدار ۽ [[اڪبر اعظم]] جو انتهائي ويجهو صلاحڪار هو. هن جو سڀ کان اهم تصنيفي ڪارنامو ''[[اڪبرنامو]]'' آهي، جنهن جو آخري حصو ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ابوالفضل پنهنجي تاريخ نويسيءَ سان گڏ اڪبر جي سلطنت، بادشاهت، مذهبي رواداري ۽ '''صلحِ ڪل''' جي سياسي فڪر کي منظم نظرياتي صورت ڏيڻ سبب به مشهور آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Eaton |first=Richard M. |title=Abu'l-Fażl ʿAllāmī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=I |pages=287–289 |date=15 December 1983 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abul-fazl-allami-historian/ |access-date=7 October 2026 }}</ref> ابوالفضل اڪبر جي درٻار سان لاڳاپيل مشهور عالمن ۽ عملدارن مان هو. روايتي طور کيس اڪبر جي درٻار جي '''نون رتنن''' مان هڪ شمار ڪيو ويندو آهي. سندس وڏو ڀاءُ [[فيضي]] پڻ اڪبر جي درٻار جو مشهور فارسي شاعر ۽ ملڪ الشعراءُ هو.<ref name="Iranica"/> {{Clear}} == جنم ۽ خانداني پسمنظر == ابوالفضل 6 محرم 958هه، مطابق 14 جنوري 1551ع تي [[آگرو|آگري]] ۾ پيدا ٿيو. هو عالم ۽ استاد [[شيخ مبارڪ ناگوري]] جو ٻيو پٽ هو. شيخ مبارڪ 950هه/1543ع ۾ [[ناگور]]، راجسٿان مان آگري لڏي آيو هو.<ref name="Iranica"/> ابوالفضل جي خاندان جو [[سنڌ]] سان پراڻو تاريخي تعلق هو. سندس ابن ڏاڏن جو اصل تعلق [[يمن]] سان ٻڌايو وڃي ٿو. خاندان جي هڪ بزرگ شيخ موسى اٽڪل ڇهه پيڙهيون اڳ يمن مان سنڌ لڏپلاڻ ڪئي هئي. بعد ۾ ابوالفضل جو ڏاڏو '''شيخ خضر''' سنڌ مان [[ناگور]] وڃي آباد ٿيو، جتي سندس پٽ شيخ مبارڪ پيدا ٿيو. تنهنڪري ابوالفضل کي سنڌ سان '''نسبي ۽ خانداني تعلق''' هو، پر معتبر جديد ماخذ سندس جنم جو هنڌ آگرو ڄاڻائين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |last=Fekrat |first=Mohammad Asef |translator=Simin Rahimi |title=Abū al-Faḍl ʿAllāmī |encyclopedia=Encyclopaedia Islamica |date=17 June 2021 |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM-0058 |url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/ISLO/COM-0058.xml |access-date=7 October 2026 }}</ref> سنڌي ادبي ماخذ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ابوالفضل کي سيوهڻ سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر جديد علمي ماخذ سندس پيدائش آگري ۾ ۽ سندس خاندان جي سنڌ سان تعلق کي اڳين نسلن جي لڏپلاڻ سان ڳنڍين ٿا.<ref>{{cite web |title=ابوالفضل |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابوالفضل |access-date=7 October 2026 }}</ref><ref name="Iranica"/> == تعليم ۽ علمي تربيت == ابوالفضل جي ابتدائي تعليم سندس والد شيخ مبارڪ جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. ننڍي عمر کان ئي کيس عربي، فارسي، اسلامي علمن، فلسفي ۽ تصوف جي مطالعي ڏانهن لاڙو هو. ''آئين اڪبري'' ۾ ڏنل سندس خودنوشت احوال موجب پنجن ورهين جي عمر تائين هو پڙهڻ ۽ لکڻ سکيو هو. نوجوانيءَ ۾ روايتي درسي طريقي سان کيس بيزاري پڻ ٿي، پر پوءِ هن وسيع خودمطالعي ذريعي پنهنجي علمي تربيت جاري رکي.<ref name="AinGoogle">{{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Ain-i-Akbari |volume=3 |translator=H. S. Jarrett |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta |year=1894 }}</ref> پندرهن ورهين جي عمر تائين هن عربي ادب، فلسفي، اسلامي علمن ۽ تصوف سميت ڪيترن موضوعن جو مطالعو ڪري ورتو هو. سندس فڪري تربيت تي والد شيخ مبارڪ جي آزاد خيال علمي ماحول جو گهرو اثر پيو.<ref name="Iranica"/> هڪ مشهور روايت موجب ابوالفضل وٽ اصفهاني جي هڪ اهڙي ڪتاب جو نسخو آيو جنهن جا ڪيترائي حصا اڏوهي کائي وئي هئي. هن موجود ٽڪرن جي عبارت ۽ مفهوم مان گم ٿيل متن جو اندازو لڳائي ان کي ٻيهر ترتيب ڏنو؛ جڏهن مڪمل نسخو هٿ آيو ته سندس تيار ڪيل متن سان رڳو ٿورن هنڌن تي فرق نڪتو. اهو واقعو سندس همعصر سوانحي روايتن ۾ سندس غيرمعمولي يادگيري ۽ علمي صلاحيت جي مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="AinGoogle"/> == اڪبر جي درٻار ۾ آمد == [[File:AbulFazlPresentingAkbarnama.jpg|thumb|ساڄو|ابوالفضل ''[[اڪبرنامو]]'' [[اڪبر اعظم]] کي پيش ڪندي؛ [[گوورڌن (مصور)|گوورڌن]] جي مصوري.]] ابوالفضل 981هه/1574ع ۾ پهريون ڀيرو اڪبر جي درٻار ۾ پيش ٿيو. سندس علم، بحث جي صلاحيت ۽ فڪري رجحان اڪبر کي متاثر ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي کان پوءِ هو شاهي خدمت سان وابسته ٿي ويو.<ref name="Iranica"/> ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين ابوالفضل اڪبر جي سڀ کان اهم دانشور ساٿين، صلاحڪارن ۽ سرڪاري ترجمانن مان رهيو. اڪبر ۽ ابوالفضل جي سياسي ۽ مذهبي سوچ ۾ گهڻي هم آهنگي هئي، جنهن سبب ابوالفضل شهنشاهه جي حڪومتي نظرين کي لکڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ انهن لاءِ فڪري دليل مهيا ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Iranica"/> 1575ع کان اڪبر [[عبادت خانو|عبادت خاني]] ۾ مختلف مذهبي عالمن ۽ فڪري روايتن جي نمائندن سان بحث مباحثا ڪرائڻ شروع ڪيا. ابوالفضل انهن مجلسن ۾ نمايان حصو وٺندو هو. بعد ۾ 987هه/1579ع واري مشهور '''محضر''' جي تياريءَ ۾ ابوالفضل ۽ سندس والد شيخ مبارڪ جو اهم ڪردار هو؛ ان دستاويز تحت اختلاف واري مذهبي مسئلي ۾ شهنشاهه کي عالمن جي مختلف راين مان مناسب راءِ اختيار ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.<ref name="Iranica"/> == ترجمي جي تحريڪ == اڪبر جي درٻار ۾ هندستان جي مختلف مذهبي ۽ ادبي روايتن کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي وڏي تحريڪ هلي. ان مقصد لاءِ قائم ڪيل '''مڪتب خانه''' يا ترجمي واري اداري جي سرگرمين سان ابوالفضل ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هو. سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي اهم ڪتابن کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جو مقصد درٻار جي فارسي پڙهندڙ اشرافيه کي هندستان جي غير اسلامي علمي ۽ مذهبي روايتن کان واقف ڪرائڻ هو.<ref name="Iranica"/> == سياسي فڪر == ابوالفضل صرف درٻاري مورخ نه هو، پر مغل بادشاهت جي اهم سياسي نظرئي سازن مان پڻ هو. سندس لکڻين ۾ بادشاهه کي اهڙي حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جو بنيادي فرض رعيت ۾ انصاف، امن ۽ سماجي هم آهنگي قائم رکڻ آهي. اڪبر بابت سندس بيانن ۾ بادشاهت کي خدائي روشني ۽ اخلاقي ذميواريءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Iranica"/> === صلحِ ڪل === ابوالفضل جي سياسي فڪر جو سڀ کان مشهور تصور '''صلحِ ڪل''' ({{lang-fa|صلح کل}}، يعني ”سڀني سان امن“) آهي. هن تصور تحت رياست کي ڪنهن هڪ مذهبي جماعت جي مفادن تائين محدود ڪرڻ بدران مختلف مذهبن، قومن ۽ سماجي گروهن جي رعيت سان انصاف ڪرڻ گهرجي. جديد تحقيق ۾ صلحِ ڪل کي اڪبر جي سلطنت جي مذهبي ۽ ثقافتي گهڻ رخي سماج لاءِ هڪ اهم حڪومتي اصول طور ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kinra |first=Rajeev |title=Revisiting the History and Historiography of Mughal Pluralism |journal=ReOrient |volume=5 |issue=2 |year=2020 |pages=137–182 |doi=10.13169/reorient.5.2.0137 }}</ref> ابوالفضل جي فڪر ۾ مختلف عقيدن جي ماڻهن کي هڪ سياسي نظام هيٺ گڏ رکڻ لاءِ مذهبي رواداري، عقل ۽ شاهي انصاف بنيادي اهميت رکن ٿا. سندس لکڻين ۾ اڪبر کي اهڙي حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، جيڪو فرقيوارانه حدن کان مٿانهون ٿي سموري رعيت جي ڀلائيءَ لاءِ ڪم ڪري.<ref name="Iranica"/> === بادشاهت جو تصور === ابوالفضل جي نظر ۾ بادشاهه جو اقتدار رڳو فوجي طاقت تي ٻڌل نه، پر رعيت جي حفاظت، انصاف ۽ سلطنت جي استحڪام جي ذميواريءَ سان ڳنڍيل هو. ''آئين اڪبري'' ۾ هن اڪبر جي حڪومت کي اهڙي مثالي بادشاهت طور پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن ۾ حڪمران مختلف سماجي ۽ مذهبي گروهن جي وچ ۾ منصفانه ثالث هجي. جديد مورخن سندس هن نظريي کي مغل سلطنت جي جامع شاهي نظريي جي اهم ترين بيانن مان شمار ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |title=A Political Sociology of Empire: Mughal Historians on the Making of Mughal Paramountcy |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> == دين الاهي سان تعلق == اڪبر جي مذهبي سوچ بابت پراڻن ماخذن ۾ '''دين الاهي''' جو اصطلاح گهڻو استعمال ٿيو آهي، پر جديد تحقيق ان کي باقاعده عوامي مذهب يا منظم مذهبي جماعت سمجهڻ بابت احتياط ڪري ٿي. ابوالفضل اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي نظرين جو اهم ترجمان هو ۽ سندس لکڻين ۾ '''توحيد الاهي'''، بادشاهه سان وفاداري، اخلاقي تربيت ۽ صلحِ ڪل جهڙن تصورن کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica"/> تنهنڪري ابوالفضل کي سادو نموني ”دين الاهي جو قانون ٺاهيندڙ“ چوڻ کان وڌيڪ درست اهو آهي ته هو اڪبر جي وسيع مذهبي ۽ سياسي فڪر جي اهم نظرياتي ترجمانن مان هو. == فوجي ۽ انتظامي خدمتون == پنهنجي درٻاري زندگيءَ جي گهڻي عرصي دوران ابوالفضل جو بنيادي ڪردار علمي، سياسي ۽ انتظامي هو، پر 1007هه/1599ع ۾ کيس [[دکن]] موڪليو ويو، جتي مغل سلطنت پنهنجي اقتدار کي وڌائڻ ۾ مصروف هئي. دکن ۾ ابوالفضل انتظامي معاملن سان گڏ فوجي قيادت ۾ به صلاحيت ڏيکاري.<ref name="Iranica"/> بعد ۾ اڪبر کيس واپس گهرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهنشاهه ۽ سندس پٽ شهزادي سليم جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ وڌي رهي هئي. ابوالفضل جو اڪبر تي گهرو اثر شهزادي سليم لاءِ سياسي خطرو بڻجي ويو، ۽ سليم کي خدشو هو ته ابوالفضل سندس تخت نشينيءَ جي مخالفت ڪندو.<ref name="Iranica"/> == تصنيفون == ابوالفضل جي ادبي ۽ تاريخي اهميت جو بنياد سندس فارسي تصنيفون آهن. سندس نثر کي مغل دور جي اعليٰ فارسي نثر جي اهم نمونن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس اهم ڪتابن ۽ مجموعن ۾ هي شامل آهن: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" ! style="background:#D9EEFF; color:#163F56;" | تصنيف ! style="background:#DFF3E6; color:#27523A;" | نوعيت ! style="background:#EDE3F8; color:#493D5B;" | موضوع |- | style="background:#F4FAFF;" | ''[[اڪبرنامو]]'' | style="background:#F3FBF6;" | تاريخ | style="background:#FAF7FD;" | مغل خاندان ۽ اڪبر جي حڪومت جي سرڪاري تاريخ |- | style="background:#F4FAFF;" | ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]'' | style="background:#F3FBF6;" | انتظامي ۽ علمي دستاويز | style="background:#FAF7FD;" | مغل انتظام، فوج، ماليات، سماج، جاگرافي، مذهب ۽ ثقافت |- | style="background:#F4FAFF;" | ''رقعات ابوالفضل'' | style="background:#F3FBF6;" | خطن جو مجموعو | style="background:#FAF7FD;" | ذاتي ۽ درٻاري خط |- | style="background:#F4FAFF;" | ''انشاء ابوالفضل'' | style="background:#F3FBF6;" | سرڪاري مڪتوبات | style="background:#FAF7FD;" | سفارتي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت |} === اڪبرنامو === {{مک|اڪبرنامو}} [[File:Court of Akbar from Akbarnama.jpg|thumb|کاٻو|''اڪبرنامي'' جي هڪ مصوري؛ نوجوان اڪبر پنهنجي درٻار ۾.]] ''اڪبرنامو'' اڪبر جي حڪم تي لکيل مغل سلطنت جي سرڪاري تاريخ آهي. ابوالفضل ان جي تاليف تقريباً 1589ع ۾ شروع ڪئي ۽ بنيادي متن 1590ع واري ڏهاڪي ۾ ترتيب ڏنو ويو، جنهن ۾ 1598ع تائين اضافا ٿيندا رهيا.<ref>{{cite web |title=Akbarnama, Vol. 1 |website=Famine and Dearth in India and Britain, 1550–1800 |publisher=University of Exeter |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00123_en_akbarnama_vol01 |access-date=7 October 2026 }}</ref> ڪتاب جي پهرين حصي ۾ [[تيمور]] کان وٺي [[بابر]] ۽ [[همايون]] تائين اڪبر جي ابن ڏاڏن جو احوال ڏنو ويو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي ۾ اڪبر جي حڪومت جا واقعا ترتيبوار بيان ٿيل آهن. ابوالفضل شاهي دستاويزن، انتظامي انگن اکرن، زباني روايتن ۽ مختلف علائقائي ماخذن مان فائدو ورتو، جنهن ڪري هي ڪتاب مغل دور جي تاريخ لاءِ بنيادي ماخذ بڻجي ويو.<ref name="Iranica"/> ''اڪبرنامي'' جا ڪيترائي مصور نسخا تيار ڪيا ويا. انهن مان اهم نسخن جا ورق اڄ [[وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم]]، [[برٽش لائبريري]]، چيسٽر بيٽي لائبريري ۽ ٻين عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Akbarnamah, Book II |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004343489 |access-date=7 October 2026 }}</ref> === آئين اڪبري === {{مک|آئين اڪبري (ڪتاب)}} ''آئين اڪبري'' کي ''اڪبرنامي'' جو ٽيون ۽ آخري وڏو حصو سمجهيو وڃي ٿو، پر پوءِ اهو هڪ الڳ ڪتاب طور مشهور ٿيو. هيءُ پنج دفترن ۾ ورهايل آهي. پهرين ٽن دفترن ۾ شاهي محل، فوج ۽ سلطنت جي صوبائي ۽ مالي انتظام جو تفصيلي احوال آهي، جڏهن ته آخري دفترن ۾ هندستان جي علمن، مذهبن، ثقافت، سماجي روايتن ۽ اڪبر سان منسوب قولن بابت مواد شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Ain-i-Akbari, Vol. II |website=Famine and Dearth in India and Britain, 1550–1800 |publisher=University of Exeter |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00129_en_ainiakbari_vol02 |access-date=7 October 2026 }}</ref> ان ڪتاب ۾ مالياتي محصول، زرعي پيداوار، فوجي تنظيم، عملدارن جي درجابندي، شاهي اصطبل، بازارن، وزنن ۽ ماپن، صوبن، ذاتين، علمن ۽ مذهبي روايتن بابت وڏي مقدار ۾ معلومات ڏنل آهي. انهيءَ سبب ''آئين اڪبري'' صرف شاهي تاريخ نه پر سورھين صديءَ جي هندستان جي انتظامي، اقتصادي ۽ سماجي تاريخ جو اهم بنيادي ماخذ پڻ آهي. [[File:Jamal al-Din Husayn Inju Shirazi - Two Folios from the Akbarnama - Walters W684 - Detail A.jpg|thumb|ساڄو|''اڪبرنامي'' جي هڪ مصور نسخي جو ورق، مغل دور جي شاهي تاريخ نويسيءَ جو مثال.]] === رقعات ابوالفضل === ''رقعات ابوالفضل'' ابوالفضل جي ذاتي خطن جو مجموعو آهي. انهن خطن ۾ اڪبر، شهزادي مراد، شهزادي دانيال، شهزادي سليم، شاهي خاندان جي عورتن ۽ ٻين همعصر شخصيتن ڏانهن لکيل خط شامل آهن. هي مجموعو سندس ڀائٽي نورالدين محمد سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Iranica"/> === انشاء ابوالفضل === ''انشاء ابوالفضل'' يا ''مڪتوبات علامي'' سرڪاري ۽ سفارتي خطن جو مجموعو آهي. انهن ۾ اڪبر طرفان وچ ايشيا جي [[عبدالله خان ازبڪ]]، ايران جي [[شاهه عباس اعظم]] ۽ ٻين حڪمرانن ۽ اميرن ڏانهن لکيل خطن جا متن شامل آهن. هي مجموعو مغل درٻار جي فارسي سفارتي نثر جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ آهي.<ref name="Iranica"/> == تاريخ نويسيءَ جو طريقو == ابوالفضل جي تاريخ نويسي روايتي درٻاري تاريخ کان اڳتي وڌي انتظامي ۽ شمارياتي مواد کي تاريخي بيان جو حصو بڻائي ٿي. هن مالياتي انگ اکر، صوبائي رپورٽون، راجپوت روايتون، سرڪاري رڪارڊ ۽ مختلف علمي روايتون گڏ استعمال ڪيون. انهيءَ طريقي سبب سندس لکڻيون مغل سلطنت جي رڳو سياسي تاريخ نه پر ان جي سماجي، اقتصادي، ثقافتي ۽ ادارياتي جوڙجڪ جي مطالعي لاءِ پڻ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.<ref name="Iranica"/> بهرحال ابوالفضل اڪبر جو ويجهو درٻاري ۽ سندس سياسي نظريي جو حامي هو؛ تنهنڪري جديد مورخ سندس بيانن کي ٻين همعصر ماخذن، خاص طور [[عبدالقادر بدايوني]] جي ''منتخب التواريخ'' جهڙن تنقيدي ماخذن سان ڀيٽي پڙهن ٿا. ابوالفضل جي تاريخ نويسيءَ ۾ اڪبر جي ساراهه نمايان آهي، پر ساڳئي وقت سندس دستاويزي تفصيل ۽ وسيع ماخذن جو استعمال کيس مغل تاريخ نويسيءَ ۾ ممتاز مقام ڏئي ٿو.<ref name="Iranica"/> == دکن ۽ آخري سال == 1599ع ۾ ابوالفضل کي دکن ۾ مغل فوجي ۽ سياسي معاملن کي سنڀالڻ لاءِ موڪليو ويو. اڳ ۾ گهڻو ڪري قلم، درٻار ۽ انتظام سان وابسته رهڻ باوجود دکن ۾ هن فوجي سالار ۽ منتظم طور پڻ صلاحيت ڏيکاري. بعد ۾ اڪبر کيس اتر هندستان واپس اچڻ جو حڪم ڏنو، جتي شهزادي سليم ۽ شهنشاهه جي وچ ۾ اختلاف شدت اختيار ڪري چڪا هئا.<ref name="Iranica"/> == قتل == 1602ع ۾ دکن کان واپس ايندي ابوالفضل کي [[وير سنگهه ديو بنديلا]] جي ماڻهن انتري ۽ نروار جي ڀرسان روڪيو. اهو حملو اڪبر جي پٽ شهزادي سليم—مستقبل جي شهنشاهه [[جهانگير]]—جي مرضيءَ سان ڪيو ويو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سليم ابوالفضل کي پنهنجي سياسي خواهشن جي راهه ۾ وڏي رڪاوٽ سمجهندو هو.<ref name="Iranica"/> 4 ربيع الاول 1011هه، مطابق 22 آگسٽ 1602ع تي ابوالفضل قتل ڪيو ويو. سندس وڍيل سر شهزادي سليم ڏانهن موڪليو ويو. سندس موت اڪبر لاءِ وڏو ذاتي ۽ سياسي صدمو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ابوالفضل رڳو سرڪاري عملدار نه پر شهنشاهه جو ويجهو دوست ۽ اعتماد وارو صلاحڪار پڻ هو.<ref name="Iranica"/> ابوالفضل جي تدفين بابت پراڻن ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ جديد تاريخي روايتن ۾ سندس قبر انتري واري علائقي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. تنهنڪري پراڻي سنڌي متن ۾ ڏنل ”بنا منڍيءَ وارو لاش آگري ۾ دفن ٿيو“ واري دعويٰ کي وڌيڪ مضبوط ماخذ کان سواءِ قطعي حقيقت طور لکڻ مناسب نه آهي. == خاندان == ابوالفضل جو وڏو ڀاءُ [[فيضي]] اڪبر جي درٻار جو مشهور شاعر، عالم ۽ ملڪ الشعراءُ هو. ابوالفضل جو پٽ '''شيخ افضل خان''' (1571–1613ع) هو. ابوالفضل جي قتل کان پوءِ به خاندان مغل انتظام سان لاڳاپيل رهيو؛ جهانگير 1608ع ۾ افضل خان کي [[بهار]] جو گورنر مقرر ڪيو. == علمي ۽ تاريخي اهميت == ابوالفضل جي اهميت ٽن باهمي شعبن—تاريخ نويسي، رياستي انتظام ۽ سياسي فڪر—۾ آهي. ''اڪبرنامو'' اڪبر جي حڪومت جو سڀ کان وسيع درٻاري تاريخي بيان آهي، جڏهن ته ''آئين اڪبري'' مغل سلطنت جي انتظامي، فوجي، معاشي ۽ سماجي جوڙجڪ بابت غيرمعمولي تفصيل محفوظ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Akbarnāmah |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004342903 |access-date=7 October 2026 }}</ref> سندس سياسي فڪر ۾ شاهي اقتدار کي انصاف، عقل، رعيت جي ڀلائي ۽ مذهبي اختلافن کان مٿانهين حڪومتي ذميواريءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش نظر اچي ٿي. ''صلحِ ڪل'' جو تصور خاص طور مغل هندستان جي مختلف مذهبي ۽ ثقافتي گروهن کي هڪ سلطنت اندر گڏ رکڻ واري سياسي نظريي سان وابسته ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Akbar I |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/akbar-i-mughal-india/ |access-date=7 October 2026 }}</ref> سندس فارسي نثر پڻ وڏي عرصي تائين برصغير جي فارسي ادبي روايت ۾ نموني طور پڙهيو ويو. خاص طور سرڪاري خط نويسي ۽ ''انشاء'' جي فن ۾ سندس اسلوب پوءِ جي ليکڪن ۽ منشيانه روايت تي اثرانداز ٿيو.<ref name="Iranica"/> == اڪبرنامي جي مصوري == اڪبر جي حڪم سان ''اڪبرنامي'' جا شاندار مصور نسخا پڻ تيار ٿيا. مغل شاهي مصوري خاني جي مصورن تاريخي واقعن، جنگين، شڪار، درٻاري مجلسن ۽ شاهي رسمن کي تصويرن ۾ پيش ڪيو. انهن مصور نسخن مان ڪيترائي ورق اڄ دنيا جي اهم عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Akbar Hunting with Cheetahs |website=The Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/448467 |access-date=7 October 2026 }}</ref> [[File:Jamal al-Din Husayn Inju Shirazi - Single Leaf from Akbarnama by Abu Fazl - Walters W874.jpg|thumb|مرڪز|500px|''اڪبرنامي'' جو هڪ مصور ورق؛ [[والٽرز آرٽ ميوزيم]] جي مجموعي مان.]] == پڻ ڏسو == * [[اڪبر اعظم]] * [[اڪبرنامو]] * [[آئين اڪبري (ڪتاب)]] * [[فيضي]] * [[مغل سلطنت]] * [[صلح ڪل]] * [[دين الاهي]] * [[عبادت خانو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Akbarnama of Abu'l-Fazl |translator=H. Beveridge |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta }} * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Ain-i-Akbari |translator=H. Blochmann and H. S. Jarrett |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta }} * Rizvi, Saiyid Athar Abbas. ''Religious and Intellectual History of the Muslims in Akbar's Reign: With Special Reference to Abu'l Fazl''. New Delhi: Munshiram Manoharlal, 1975. * Abu'l-Fazl ibn Mubarak. ''The History of Akbar, Volume 1''. Edited and translated by Wheeler M. Thackston. Murty Classical Library of India, Harvard University Press, 2015. {{ISBN|9780674427754}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline|Abu'l-Fazl ibn Mubarak}} {{اڪبر جا نو رتن}} {{مغل سلطنت}} [[زمرو:1551ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1602ع ۾ وفات]] [[زمرو:مغل سلطنت جا مورخ]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:هندستان جا مورخ]] [[زمرو:مغل درٻار]] [[زمرو:اڪبر]] [[زمرو:قتل ٿيل شخص]] [[زمرو:16هين صديءَ جا مورخ]] [[زمرو:17هين صديءَ جا مورخ]] = [[اڪبر اعظم]] جو ويجهو صلاحڪار ۽ سرڪاري مورخ | notable_works = ''[[اڪبرنامو]]''، ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]''، ''رقعات ابوالفضل''، ''انشاء ابوالفضل'' }} , '''ابوالفضل ابن مبارڪ''' ({{lang-fa|ابوالفضل بن مبارک}}؛ 6 محرم 958هه / 14 جنوري 1551ع – 4 ربيع الاول 1011هه / 22 آگسٽ 1602ع)، عام طور '''ابوالفضل'''، '''ابوالفضل علامي''' يا '''ابوالفضل علّامي''' جي نالي سان مشهور، [[مغل سلطنت]] جو فارسي ٻوليءَ جو مورخ، اديب، سياسي مفڪر، اعليٰ درٻاري عملدار ۽ [[اڪبر اعظم]] جو انتهائي ويجهو صلاحڪار هو. هن جو سڀ کان اهم تصنيفي ڪارنامو ''[[اڪبرنامو]]'' آهي، جنهن جو آخري حصو ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ابوالفضل پنهنجي تاريخ نويسيءَ سان گڏ اڪبر جي سلطنت، بادشاهت، مذهبي رواداري ۽ '''صلحِ ڪل''' جي سياسي فڪر کي منظم نظرياتي صورت ڏيڻ سبب به مشهور آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Eaton |first=Richard M. |title=Abu'l-Fażl ʿAllāmī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=I |pages=287–289 |date=15 December 1983 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abul-fazl-allami-historian/ |access-date=7 October 2026 }}</ref> ابوالفضل اڪبر جي درٻار سان لاڳاپيل مشهور عالمن ۽ عملدارن مان هو. روايتي طور کيس اڪبر جي درٻار جي '''نون رتنن''' مان هڪ شمار ڪيو ويندو آهي. سندس وڏو ڀاءُ [[فيضي]] پڻ اڪبر جي درٻار جو مشهور فارسي شاعر ۽ ملڪ الشعراءُ هو.<ref name="Iranica"/> == جنم ۽ خانداني پسمنظر == ابوالفضل 6 محرم 958هه، مطابق 14 جنوري 1551ع تي [[آگرو|آگري]] ۾ پيدا ٿيو. هو عالم ۽ استاد [[شيخ مبارڪ ناگوري]] جو ٻيو پٽ هو. شيخ مبارڪ 950هه/1543ع ۾ [[ناگور]]، راجسٿان مان آگري لڏي آيو هو.<ref name="Iranica"/> ابوالفضل جي خاندان جو [[سنڌ]] سان پراڻو تاريخي تعلق هو. سندس ابن ڏاڏن جو اصل تعلق [[يمن]] سان ٻڌايو وڃي ٿو. خاندان جي هڪ بزرگ شيخ موسى اٽڪل ڇهه پيڙهيون اڳ يمن مان سنڌ لڏپلاڻ ڪئي هئي. بعد ۾ ابوالفضل جو ڏاڏو '''شيخ خضر''' سنڌ مان [[ناگور]] وڃي آباد ٿيو، جتي سندس پٽ شيخ مبارڪ پيدا ٿيو. تنهنڪري ابوالفضل کي سنڌ سان '''نسبي ۽ خانداني تعلق''' هو، پر معتبر جديد ماخذ سندس جنم جو هنڌ آگرو ڄاڻائين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |last=Fekrat |first=Mohammad Asef |translator=Simin Rahimi |title=Abū al-Faḍl ʿAllāmī |encyclopedia=Encyclopaedia Islamica |date=17 June 2021 |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM-0058 |url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/ISLO/COM-0058.xml |access-date=7 October 2026 }}</ref> سنڌي ادبي ماخذ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ابوالفضل کي سيوهڻ سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر جديد علمي ماخذ سندس پيدائش آگري ۾ ۽ سندس خاندان جي سنڌ سان تعلق کي اڳين نسلن جي لڏپلاڻ سان ڳنڍين ٿا.<ref>{{cite web |title=ابوالفضل |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابوالفضل |access-date=7 October 2026 }}</ref><ref name="Iranica"/> == تعليم ۽ علمي تربيت == ابوالفضل جي ابتدائي تعليم سندس والد شيخ مبارڪ جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. ننڍي عمر کان ئي کيس عربي، فارسي، اسلامي علمن، فلسفي ۽ تصوف جي مطالعي ڏانهن لاڙو هو. ''آئين اڪبري'' ۾ ڏنل سندس خودنوشت احوال موجب پنجن ورهين جي عمر تائين هو پڙهڻ ۽ لکڻ سکيو هو. نوجوانيءَ ۾ روايتي درسي طريقي سان کيس بيزاري پڻ ٿي، پر پوءِ هن وسيع خودمطالعي ذريعي پنهنجي علمي تربيت جاري رکي.<ref name="AinGoogle">{{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Ain-i-Akbari |volume=3 |translator=H. S. Jarrett |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta |year=1894 }}</ref> پندرهن ورهين جي عمر تائين هن عربي ادب، فلسفي، اسلامي علمن ۽ تصوف سميت ڪيترن موضوعن جو مطالعو ڪري ورتو هو. سندس فڪري تربيت تي والد شيخ مبارڪ جي آزاد خيال علمي ماحول جو گهرو اثر پيو.<ref name="Iranica"/> هڪ مشهور روايت موجب ابوالفضل وٽ اصفهاني جي هڪ اهڙي ڪتاب جو نسخو آيو جنهن جا ڪيترائي حصا اڏوهي کائي وئي هئي. هن موجود ٽڪرن جي عبارت ۽ مفهوم مان گم ٿيل متن جو اندازو لڳائي ان کي ٻيهر ترتيب ڏنو؛ جڏهن مڪمل نسخو هٿ آيو ته سندس تيار ڪيل متن سان رڳو ٿورن هنڌن تي فرق نڪتو. اهو واقعو سندس همعصر سوانحي روايتن ۾ سندس غيرمعمولي يادگيري ۽ علمي صلاحيت جي مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="AinGoogle"/> == اڪبر جي درٻار ۾ آمد == [[File:AbulFazlPresentingAkbarnama.jpg|thumb|ساڄو|ابوالفضل ''[[اڪبرنامو]]'' [[اڪبر اعظم]] کي پيش ڪندي؛ [[گوورڌن (مصور)|گوورڌن]] جي مصوري.]] ابوالفضل 981هه/1574ع ۾ پهريون ڀيرو اڪبر جي درٻار ۾ پيش ٿيو. سندس علم، بحث جي صلاحيت ۽ فڪري رجحان اڪبر کي متاثر ڪيو ۽ ٿوري ئي عرصي کان پوءِ هو شاهي خدمت سان وابسته ٿي ويو.<ref name="Iranica"/> ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين ابوالفضل اڪبر جي سڀ کان اهم دانشور ساٿين، صلاحڪارن ۽ سرڪاري ترجمانن مان رهيو. اڪبر ۽ ابوالفضل جي سياسي ۽ مذهبي سوچ ۾ گهڻي هم آهنگي هئي، جنهن سبب ابوالفضل شهنشاهه جي حڪومتي نظرين کي لکڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ انهن لاءِ فڪري دليل مهيا ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Iranica"/> 1575ع کان اڪبر [[عبادت خانو|عبادت خاني]] ۾ مختلف مذهبي عالمن ۽ فڪري روايتن جي نمائندن سان بحث مباحثا ڪرائڻ شروع ڪيا. ابوالفضل انهن مجلسن ۾ نمايان حصو وٺندو هو. بعد ۾ 987هه/1579ع واري مشهور '''محضر''' جي تياريءَ ۾ ابوالفضل ۽ سندس والد شيخ مبارڪ جو اهم ڪردار هو؛ ان دستاويز تحت اختلاف واري مذهبي مسئلي ۾ شهنشاهه کي عالمن جي مختلف راين مان مناسب راءِ اختيار ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.<ref name="Iranica"/> == ترجمي جي تحريڪ == اڪبر جي درٻار ۾ هندستان جي مختلف مذهبي ۽ ادبي روايتن کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي وڏي تحريڪ هلي. ان مقصد لاءِ قائم ڪيل '''مڪتب خانه''' يا ترجمي واري اداري جي سرگرمين سان ابوالفضل ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هو. سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي اهم ڪتابن کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جو مقصد درٻار جي فارسي پڙهندڙ اشرافيه کي هندستان جي غير اسلامي علمي ۽ مذهبي روايتن کان واقف ڪرائڻ هو.<ref name="Iranica"/> == سياسي فڪر == ابوالفضل صرف درٻاري مورخ نه هو، پر مغل بادشاهت جي اهم سياسي نظرئي سازن مان پڻ هو. سندس لکڻين ۾ بادشاهه کي اهڙي حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جو بنيادي فرض رعيت ۾ انصاف، امن ۽ سماجي هم آهنگي قائم رکڻ آهي. اڪبر بابت سندس بيانن ۾ بادشاهت کي خدائي روشني ۽ اخلاقي ذميواريءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Iranica"/> === صلحِ ڪل === ابوالفضل جي سياسي فڪر جو سڀ کان مشهور تصور '''صلحِ ڪل''' ({{lang-fa|صلح کل}}، يعني ”سڀني سان امن“) آهي. هن تصور تحت رياست کي ڪنهن هڪ مذهبي جماعت جي مفادن تائين محدود ڪرڻ بدران مختلف مذهبن، قومن ۽ سماجي گروهن جي رعيت سان انصاف ڪرڻ گهرجي. جديد تحقيق ۾ صلحِ ڪل کي اڪبر جي سلطنت جي مذهبي ۽ ثقافتي گهڻ رخي سماج لاءِ هڪ اهم حڪومتي اصول طور ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kinra |first=Rajeev |title=Revisiting the History and Historiography of Mughal Pluralism |journal=ReOrient |volume=5 |issue=2 |year=2020 |pages=137–182 |doi=10.13169/reorient.5.2.0137 }}</ref> ابوالفضل جي فڪر ۾ مختلف عقيدن جي ماڻهن کي هڪ سياسي نظام هيٺ گڏ رکڻ لاءِ مذهبي رواداري، عقل ۽ شاهي انصاف بنيادي اهميت رکن ٿا. سندس لکڻين ۾ اڪبر کي اهڙي حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، جيڪو فرقيوارانه حدن کان مٿانهون ٿي سموري رعيت جي ڀلائيءَ لاءِ ڪم ڪري.<ref name="Iranica"/> === بادشاهت جو تصور === ابوالفضل جي نظر ۾ بادشاهه جو اقتدار رڳو فوجي طاقت تي ٻڌل نه، پر رعيت جي حفاظت، انصاف ۽ سلطنت جي استحڪام جي ذميواريءَ سان ڳنڍيل هو. ''آئين اڪبري'' ۾ هن اڪبر جي حڪومت کي اهڙي مثالي بادشاهت طور پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن ۾ حڪمران مختلف سماجي ۽ مذهبي گروهن جي وچ ۾ منصفانه ثالث هجي. جديد مورخن سندس هن نظريي کي مغل سلطنت جي جامع شاهي نظريي جي اهم ترين بيانن مان شمار ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |title=A Political Sociology of Empire: Mughal Historians on the Making of Mughal Paramountcy |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> == دين الاهي سان تعلق == اڪبر جي مذهبي سوچ بابت پراڻن ماخذن ۾ '''دين الاهي''' جو اصطلاح گهڻو استعمال ٿيو آهي، پر جديد تحقيق ان کي باقاعده عوامي مذهب يا منظم مذهبي جماعت سمجهڻ بابت احتياط ڪري ٿي. ابوالفضل اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي نظرين جو اهم ترجمان هو ۽ سندس لکڻين ۾ '''توحيد الاهي'''، بادشاهه سان وفاداري، اخلاقي تربيت ۽ صلحِ ڪل جهڙن تصورن کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica"/> تنهنڪري ابوالفضل کي سادو نموني ”دين الاهي جو قانون ٺاهيندڙ“ چوڻ کان وڌيڪ درست اهو آهي ته هو اڪبر جي وسيع مذهبي ۽ سياسي فڪر جي اهم نظرياتي ترجمانن مان هو. == فوجي ۽ انتظامي خدمتون == پنهنجي درٻاري زندگيءَ جي گهڻي عرصي دوران ابوالفضل جو بنيادي ڪردار علمي، سياسي ۽ انتظامي هو، پر 1007هه/1599ع ۾ کيس [[دکن]] موڪليو ويو، جتي مغل سلطنت پنهنجي اقتدار کي وڌائڻ ۾ مصروف هئي. دکن ۾ ابوالفضل انتظامي معاملن سان گڏ فوجي قيادت ۾ به صلاحيت ڏيکاري.<ref name="Iranica"/> بعد ۾ اڪبر کيس واپس گهرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهنشاهه ۽ سندس پٽ شهزادي سليم جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ وڌي رهي هئي. ابوالفضل جو اڪبر تي گهرو اثر شهزادي سليم لاءِ سياسي خطرو بڻجي ويو، ۽ سليم کي خدشو هو ته ابوالفضل سندس تخت نشينيءَ جي مخالفت ڪندو.<ref name="Iranica"/> == تصنيفون == ابوالفضل جي ادبي ۽ تاريخي اهميت جو بنياد سندس فارسي تصنيفون آهن. سندس نثر کي مغل دور جي اعليٰ فارسي نثر جي اهم نمونن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس اهم ڪتابن ۽ مجموعن ۾ هي شامل آهن: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" ! style="background:#D9EEFF; color:#163F56;" | تصنيف ! style="background:#DFF3E6; color:#27523A;" | نوعيت ! style="background:#EDE3F8; color:#493D5B;" | موضوع |- | style="background:#F4FAFF;" | ''[[اڪبرنامو]]'' | style="background:#F3FBF6;" | تاريخ | style="background:#FAF7FD;" | مغل خاندان ۽ اڪبر جي حڪومت جي سرڪاري تاريخ |- | style="background:#F4FAFF;" | ''[[آئين اڪبري (ڪتاب)|آئين اڪبري]]'' | style="background:#F3FBF6;" | انتظامي ۽ علمي دستاويز | style="background:#FAF7FD;" | مغل انتظام، فوج، ماليات، سماج، جاگرافي، مذهب ۽ ثقافت |- | style="background:#F4FAFF;" | ''رقعات ابوالفضل'' | style="background:#F3FBF6;" | خطن جو مجموعو | style="background:#FAF7FD;" | ذاتي ۽ درٻاري خط |- | style="background:#F4FAFF;" | ''انشاء ابوالفضل'' | style="background:#F3FBF6;" | سرڪاري مڪتوبات | style="background:#FAF7FD;" | سفارتي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت |} === اڪبرنامو === {{مک|اڪبرنامو}} [[File:Court of Akbar from Akbarnama.jpg|thumb|کاٻو|''اڪبرنامي'' جي هڪ مصوري؛ نوجوان اڪبر پنهنجي درٻار ۾.]] ''اڪبرنامو'' اڪبر جي حڪم تي لکيل مغل سلطنت جي سرڪاري تاريخ آهي. ابوالفضل ان جي تاليف تقريباً 1589ع ۾ شروع ڪئي ۽ بنيادي متن 1590ع واري ڏهاڪي ۾ ترتيب ڏنو ويو، جنهن ۾ 1598ع تائين اضافا ٿيندا رهيا.<ref>{{cite web |title=Akbarnama, Vol. 1 |website=Famine and Dearth in India and Britain, 1550–1800 |publisher=University of Exeter |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00123_en_akbarnama_vol01 |access-date=7 October 2026 }}</ref> ڪتاب جي پهرين حصي ۾ [[تيمور]] کان وٺي [[بابر]] ۽ [[همايون]] تائين اڪبر جي ابن ڏاڏن جو احوال ڏنو ويو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي ۾ اڪبر جي حڪومت جا واقعا ترتيبوار بيان ٿيل آهن. ابوالفضل شاهي دستاويزن، انتظامي انگن اکرن، زباني روايتن ۽ مختلف علائقائي ماخذن مان فائدو ورتو، جنهن ڪري هي ڪتاب مغل دور جي تاريخ لاءِ بنيادي ماخذ بڻجي ويو.<ref name="Iranica"/> ''اڪبرنامي'' جا ڪيترائي مصور نسخا تيار ڪيا ويا. انهن مان اهم نسخن جا ورق اڄ [[وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم]]، [[برٽش لائبريري]]، چيسٽر بيٽي لائبريري ۽ ٻين عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Akbarnamah, Book II |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004343489 |access-date=7 October 2026 }}</ref> === آئين اڪبري === {{مک|آئين اڪبري (ڪتاب)}} ''آئين اڪبري'' کي ''اڪبرنامي'' جو ٽيون ۽ آخري وڏو حصو سمجهيو وڃي ٿو، پر پوءِ اهو هڪ الڳ ڪتاب طور مشهور ٿيو. هيءُ پنج دفترن ۾ ورهايل آهي. پهرين ٽن دفترن ۾ شاهي محل، فوج ۽ سلطنت جي صوبائي ۽ مالي انتظام جو تفصيلي احوال آهي، جڏهن ته آخري دفترن ۾ هندستان جي علمن، مذهبن، ثقافت، سماجي روايتن ۽ اڪبر سان منسوب قولن بابت مواد شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Ain-i-Akbari, Vol. II |website=Famine and Dearth in India and Britain, 1550–1800 |publisher=University of Exeter |url=https://famineanddearth.exeter.ac.uk/displayhtml.html?id=fp_00129_en_ainiakbari_vol02 |access-date=7 October 2026 }}</ref> ان ڪتاب ۾ مالياتي محصول، زرعي پيداوار، فوجي تنظيم، عملدارن جي درجابندي، شاهي اصطبل، بازارن، وزنن ۽ ماپن، صوبن، ذاتين، علمن ۽ مذهبي روايتن بابت وڏي مقدار ۾ معلومات ڏنل آهي. انهيءَ سبب ''آئين اڪبري'' صرف شاهي تاريخ نه پر سورھين صديءَ جي هندستان جي انتظامي، اقتصادي ۽ سماجي تاريخ جو اهم بنيادي ماخذ پڻ آهي. [[File:Jamal al-Din Husayn Inju Shirazi - Two Folios from the Akbarnama - Walters W684 - Detail A.jpg|thumb|ساڄو|''اڪبرنامي'' جي هڪ مصور نسخي جو ورق، مغل دور جي شاهي تاريخ نويسيءَ جو مثال.]] === رقعات ابوالفضل === ''رقعات ابوالفضل'' ابوالفضل جي ذاتي خطن جو مجموعو آهي. انهن خطن ۾ اڪبر، شهزادي مراد، شهزادي دانيال، شهزادي سليم، شاهي خاندان جي عورتن ۽ ٻين همعصر شخصيتن ڏانهن لکيل خط شامل آهن. هي مجموعو سندس ڀائٽي نورالدين محمد سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Iranica"/> === انشاء ابوالفضل === ''انشاء ابوالفضل'' يا ''مڪتوبات علامي'' سرڪاري ۽ سفارتي خطن جو مجموعو آهي. انهن ۾ اڪبر طرفان وچ ايشيا جي [[عبدالله خان ازبڪ]]، ايران جي [[شاهه عباس اعظم]] ۽ ٻين حڪمرانن ۽ اميرن ڏانهن لکيل خطن جا متن شامل آهن. هي مجموعو مغل درٻار جي فارسي سفارتي نثر جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ آهي.<ref name="Iranica"/> == تاريخ نويسيءَ جو طريقو == ابوالفضل جي تاريخ نويسي روايتي درٻاري تاريخ کان اڳتي وڌي انتظامي ۽ شمارياتي مواد کي تاريخي بيان جو حصو بڻائي ٿي. هن مالياتي انگ اکر، صوبائي رپورٽون، راجپوت روايتون، سرڪاري رڪارڊ ۽ مختلف علمي روايتون گڏ استعمال ڪيون. انهيءَ طريقي سبب سندس لکڻيون مغل سلطنت جي رڳو سياسي تاريخ نه پر ان جي سماجي، اقتصادي، ثقافتي ۽ ادارياتي جوڙجڪ جي مطالعي لاءِ پڻ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.<ref name="Iranica"/> بهرحال ابوالفضل اڪبر جو ويجهو درٻاري ۽ سندس سياسي نظريي جو حامي هو؛ تنهنڪري جديد مورخ سندس بيانن کي ٻين همعصر ماخذن، خاص طور [[عبدالقادر بدايوني]] جي ''منتخب التواريخ'' جهڙن تنقيدي ماخذن سان ڀيٽي پڙهن ٿا. ابوالفضل جي تاريخ نويسيءَ ۾ اڪبر جي ساراهه نمايان آهي، پر ساڳئي وقت سندس دستاويزي تفصيل ۽ وسيع ماخذن جو استعمال کيس مغل تاريخ نويسيءَ ۾ ممتاز مقام ڏئي ٿو.<ref name="Iranica"/> == دکن ۽ آخري سال == 1599ع ۾ ابوالفضل کي دکن ۾ مغل فوجي ۽ سياسي معاملن کي سنڀالڻ لاءِ موڪليو ويو. اڳ ۾ گهڻو ڪري قلم، درٻار ۽ انتظام سان وابسته رهڻ باوجود دکن ۾ هن فوجي سالار ۽ منتظم طور پڻ صلاحيت ڏيکاري. بعد ۾ اڪبر کيس اتر هندستان واپس اچڻ جو حڪم ڏنو، جتي شهزادي سليم ۽ شهنشاهه جي وچ ۾ اختلاف شدت اختيار ڪري چڪا هئا.<ref name="Iranica"/> == قتل == 1602ع ۾ دکن کان واپس ايندي ابوالفضل کي [[وير سنگهه ديو بنديلا]] جي ماڻهن انتري ۽ نروار جي ڀرسان روڪيو. اهو حملو اڪبر جي پٽ شهزادي سليم—مستقبل جي شهنشاهه [[جهانگير]]—جي مرضيءَ سان ڪيو ويو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سليم ابوالفضل کي پنهنجي سياسي خواهشن جي راهه ۾ وڏي رڪاوٽ سمجهندو هو.<ref name="Iranica"/> 4 ربيع الاول 1011هه، مطابق 22 آگسٽ 1602ع تي ابوالفضل قتل ڪيو ويو. سندس وڍيل سر شهزادي سليم ڏانهن موڪليو ويو. سندس موت اڪبر لاءِ وڏو ذاتي ۽ سياسي صدمو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ابوالفضل رڳو سرڪاري عملدار نه پر شهنشاهه جو ويجهو دوست ۽ اعتماد وارو صلاحڪار پڻ هو.<ref name="Iranica"/> ابوالفضل جي تدفين بابت پراڻن ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ جديد تاريخي روايتن ۾ سندس قبر انتري واري علائقي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. تنهنڪري پراڻي سنڌي متن ۾ ڏنل ”بنا منڍيءَ وارو لاش آگري ۾ دفن ٿيو“ واري دعويٰ کي وڌيڪ مضبوط ماخذ کان سواءِ قطعي حقيقت طور لکڻ مناسب نه آهي. == خاندان == ابوالفضل جو وڏو ڀاءُ [[فيضي]] اڪبر جي درٻار جو مشهور شاعر، عالم ۽ ملڪ الشعراءُ هو. ابوالفضل جو پٽ '''شيخ افضل خان''' (1571–1613ع) هو. ابوالفضل جي قتل کان پوءِ به خاندان مغل انتظام سان لاڳاپيل رهيو؛ جهانگير 1608ع ۾ افضل خان کي [[بهار]] جو گورنر مقرر ڪيو. == علمي ۽ تاريخي اهميت == ابوالفضل جي اهميت ٽن باهمي شعبن—تاريخ نويسي، رياستي انتظام ۽ سياسي فڪر—۾ آهي. ''اڪبرنامو'' اڪبر جي حڪومت جو سڀ کان وسيع درٻاري تاريخي بيان آهي، جڏهن ته ''آئين اڪبري'' مغل سلطنت جي انتظامي، فوجي، معاشي ۽ سماجي جوڙجڪ بابت غيرمعمولي تفصيل محفوظ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Akbarnāmah |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004342903 |access-date=7 October 2026 }}</ref> سندس سياسي فڪر ۾ شاهي اقتدار کي انصاف، عقل، رعيت جي ڀلائي ۽ مذهبي اختلافن کان مٿانهين حڪومتي ذميواريءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش نظر اچي ٿي. ''صلحِ ڪل'' جو تصور خاص طور مغل هندستان جي مختلف مذهبي ۽ ثقافتي گروهن کي هڪ سلطنت اندر گڏ رکڻ واري سياسي نظريي سان وابسته ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Akbar I |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/akbar-i-mughal-india/ |access-date=7 October 2026 }}</ref> سندس فارسي نثر پڻ وڏي عرصي تائين برصغير جي فارسي ادبي روايت ۾ نموني طور پڙهيو ويو. خاص طور سرڪاري خط نويسي ۽ ''انشاء'' جي فن ۾ سندس اسلوب پوءِ جي ليکڪن ۽ منشيانه روايت تي اثرانداز ٿيو.<ref name="Iranica"/> == اڪبرنامي جي مصوري == اڪبر جي حڪم سان ''اڪبرنامي'' جا شاندار مصور نسخا پڻ تيار ٿيا. مغل شاهي مصوري خاني جي مصورن تاريخي واقعن، جنگين، شڪار، درٻاري مجلسن ۽ شاهي رسمن کي تصويرن ۾ پيش ڪيو. انهن مصور نسخن مان ڪيترائي ورق اڄ دنيا جي اهم عجائب گهرن ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Akbar Hunting with Cheetahs |website=The Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/448467 |access-date=7 October 2026 }}</ref> [[File:Jamal al-Din Husayn Inju Shirazi - Single Leaf from Akbarnama by Abu Fazl - Walters W874.jpg|thumb|مرڪز|500px|''اڪبرنامي'' جو هڪ مصور ورق؛ [[والٽرز آرٽ ميوزيم]] جي مجموعي مان.]] == پڻ ڏسو == * [[اڪبر اعظم]] * [[اڪبرنامو]] * [[آئين اڪبري (ڪتاب)]] * [[فيضي]] * [[مغل سلطنت]] * [[صلح ڪل]] * [[دين الاهي]] * [[عبادت خانو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Akbarnama of Abu'l-Fazl |translator=H. Beveridge |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta }} * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=The Ain-i-Akbari |translator=H. Blochmann and H. S. Jarrett |publisher=Asiatic Society |location=Calcutta }} * Rizvi, Saiyid Athar Abbas. ''Religious and Intellectual History of the Muslims in Akbar's Reign: With Special Reference to Abu'l Fazl''. New Delhi: Munshiram Manoharlal, 1975. * Abu'l-Fazl ibn Mubarak. ''The History of Akbar, Volume 1''. Edited and translated by Wheeler M. Thackston. Murty Classical Library of India, Harvard University Press, 2015. {{ISBN|9780674427754}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline|Abu'l-Fazl ibn Mubarak}} {{اڪبر جا نو رتن}} {{مغل سلطنت}} [[زمرو:1551ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1602ع ۾ وفات]] [[زمرو:مغل سلطنت جا مورخ]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:هندستان جا مورخ]] [[زمرو:مغل درٻار]] [[زمرو:اڪبر]] [[زمرو:قتل ٿيل شخص]] [[زمرو:16هين صديءَ جا مورخ]] [[زمرو:17هين صديءَ جا مورخ]] iea3o0blhdqgrswmzm21pn0gvo1u50m 0 28697 417445 378622 2026-10-06T12:04:55Z Intisar Ali 8681 /* */ 417445 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌي ڪميونسٽ ڪارڪن، هاري اڳواڻ ۽ انقلابي شاعر}} {{Infobox person | name = باقر سنائي | birth_date = {{circa|1922}} | birth_place = ڳوٺ گائنچا وڏا، [[سن، سنڌ|سن]] ڀرسان، [[سنڌ]] | death_date = {{وفات جي تاريخ ۽ عمر|2000|12|4|1922|||yes}} | death_place = ڳوٺ ڪلري، سن ڀرسان، سنڌ | nationality = سنڌي | occupation = هاري ڪارڪن، سياسي ڪارڪن، شاعر | party = [[ڪميونسٽ پارٽي آف پاڪستان]] | movement = [[هاري تحريڪ]] | known_for = هارين جي حقن لاءِ جدوجهد ۽ انقلابي شاعري }} '''باقر سنائي''' (پيدائش تقريباً 1922ع – 4 ڊسمبر 2000ع) سنڌ جو [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] سياسي ڪارڪن، [[هاري تحريڪ|هاري ڪارڪن]] ۽ انقلابي شاعر هو. هن سنڌ جي هارين جي حقن، بيگر جي مخالفت ۽ جاگيرداراڻي سماجي ڍانچي خلاف ٿيندڙ جدوجهدن ۾ حصو ورتو. هو [[ڪميونسٽ پارٽي آف پاڪستان]] سان لاڳاپيل رهيو ۽ پارٽيءَ اندر سوويت ۽ چين نواز ڌڙن جي ورهاڱي کان پوءِ عزيز سلام بخاري ۽ ٻين ساٿين سان گڏ چين نواز ڌر سان وابسته رهيو.<ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia |title=باقر سنائي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%82%D8%B1+%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%A6%D9%8A |access-date=6 آڪٽوبر 2026 |language=sd }}</ref> سندس سياسي سرگرمين جو وڏو حصو سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن ۽ هارين سان لاڳاپيل رهيو. == شروعاتي زندگي == باقر سنائيءَ جو جنم تقريباً 1922ع ڌاري سن شهر کان اٽڪل اٺ ڪلوميٽر اتر طرف، درياهه جي ڪپ تي واقع ڳوٺ '''گائنچا وڏا''' ۾ لال بخش گائنچي جي گهر ۾ ٿيو. سندس خاندان هارپو ڪندو هو. 1928ع ۾ کيس ڳوٺ جي اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو، پر هو رڳو ٻه درجا پڙهي سگهيو. مقامي اختلاف سبب اسڪول جو استاد مولچند ڳوٺ ڇڏي هليو ويو ۽ اسڪول بند ٿي ويو. مالي ۽ سماجي حالتن سبب باقر ڪنهن ٻئي ڳوٺ ۾ تعليم جاري نه رکي سگهيو ۽ پنهنجي پيءُ سان هارپي ۾ ڪم ڪرڻ لڳو.<ref name="Sindhiana"/> بعد ۾ سندس خاندان ڳوٺ '''ڪلري''' منتقل ٿيو، جتي سندس پيءُ وفات ڪري ويو. باقر ڪجهه عرصو [[پاڪستان ريلوي|ريلوي]] ۾ پڻ ملازمت ڪئي.<ref name="Sindhiana"/> == فڪري ۽ سياسي تربيت == باقر سنائيءَ جي فڪري زندگيءَ تي سندس شروعاتي ساٿي ۽ استاد '''عنايت الله ”ڌمچر“''' جو اثر پيو. عنايت الله جو [[جي. ايم. سيد]] سان واسطو هو ۽ هو ساڻس ملاقات لاءِ سن ويندو رهندو هو؛ باقر پڻ ڪڏهن ساڻس گڏ ويندو هو. سنڌيانا موجب، جي. ايم. سيد عنايت الله کي باقر کي ''[[شاهه جو رسالو]]'' پڙهائڻ لاءِ چيو ۽ کيس رسالي جي هڪ ڪاپي پڻ ڏني.<ref name="Sindhiana"/> عنايت الله ۽ سندس ساٿي سماجي مسئلن، تعليم، پير پرستي ۽ ٻين موضوعن تي بيت ٺاهي عوامي هنڌن تي ڳائيندا هئا. ان ماحول باقر سنائيءَ جي سياسي ۽ ادبي شعور جي واڌ ۾ ڪردار ادا ڪيو. هن علائقي ۾ پير پرستي ۽ توهم پرستيءَ خلاف مهمن ۾ حصو ورتو ۽ عنايت الله سان گڏ هڪ '''حفاظتي ڪميٽي''' قائم ڪرڻ ۾ حصو ورتائين، جنهن هارين کان جبري [[بيگر]] وٺڻ جي مخالفت ڪئي.<ref name="Sindhiana"/> == هاري تحريڪ == باقر سنائيءَ جي سياسي سرگرمين جو بنيادي مرڪز سنڌ جا هاري هئا. ڪلري ۽ ڀرپاسي واري علائقي ۾ هارين کي منظم ڪرڻ واري تحريڪ سان سندس وابستگي وڌندي وئي. بعد واري احوال موجب ڪلري ۾ هارين جي تنظيم ۽ زمين بابت حقن جي جدوجهد ۾ عنايت الله ڌمچر، باقر سنائي، عبدالله گائنچو ۽ قادر بخش طالباڻي سرگرم ڪارڪنن مان هئا.<ref name="Bari">{{cite web |title=ٻري جن ٻاري |url=https://lateefi.home.blog/2020/07/30/%D9%BB%D8%B1%D9%8A-%D8%AC%D9%86-%D9%BB%D8%A7%D8%B1%D9%8A/ |website=Lateefi |date=30 جولاءِ 2020 |access-date=6 آڪٽوبر 2026 |language=sd }}</ref> هاري تحريڪ بابت دستياب احوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته زمين جي مالڪي، هارين سان ٿيندڙ زيادتين ۽ مقامي زميندارن جي اثر خلاف جدوجهد ان دور جي ڳوٺاڻي سياست جا اهم مسئلا هئا. باقر سنائي به انهن سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو ۽ سندس سياسي ڪم رڳو سن يا ڪلري تائين محدود نه رهيو.<ref name="Sindhiana"/> سنڌ جي هاري تحريڪ بابت ڊاڪٽر آزاد قاضيءَ جي حيدر بخش جتوئي تي لکيل ڪتاب ۾ به باقر سنائيءَ کي انهن ڪارڪنن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جيڪي [[حيدر بخش جتوئي]] سان لاڳاپيل جدوجهدن ۽ هاري سياست جي دائري ۾ سرگرم رهيا.<ref name="Jatoi">{{cite book |last=قاضي |first=آزاد |title=ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي (سنڌي سرويچ) |date=2015 |language=sd |page=102 }}</ref> == ڪميونسٽ پارٽي سان وابستگي == سنڌيانا موجب 1956ع ۾ باقر سنائي [[نوابشاهه]] ۾ هڪ پرنٽنگ پريس ۾ ڪمپازيٽر طور ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. انهيءَ عرصي ۾ سندس ڪميونسٽ تحريڪ سان لاڳاپا وڌيڪ منظم ٿيا ۽ هو [[ڪميونسٽ پارٽي آف پاڪستان]] جو ڪُل وقتي ڪارڪن بڻيو.<ref name="Sindhiana"/> هو '''الاٽي هاري تحريڪ''' ۽ '''چمبڙ هاري تحريڪ''' ۾ سرگرم رهيو ۽ نوابشاهه، [[ٽنڊو محمد خان|ٽنڊي محمد خان]] ۽ [[ٺٽو|ٺٽي]] جي علائقن ۾ هارين کي منظم ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيائين.<ref name="Sindhiana"/> مير ٿيٻو پنهنجي سياسي يادگيرين ۾ باقر سنائيءَ کي 1950ع ۽ 1960ع واري دور جي انهن کاٻي ڌر جي ڪارڪنن ۾ شمار ڪري ٿو، جيڪي سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سرگرم هئا.<ref name="Thebo">{{cite web |last=Thebo |first=Mir |title=Notes From My Memory, Part VIII |url=https://indusherald.blogspot.com/2011/05/notes-from-my-memory-part-viii-by-mir.html |website=Indus Herald |date=2011 |access-date=6 آڪٽوبر 2026 |language=en }}</ref> == پارٽيءَ جو نظرياتي ورهاڱو == 1960ع واري ڏهاڪي ۾ عالمي ڪميونسٽ تحريڪ اندر [[چين-سوويت اختلاف]] جي اثر هيٺ پاڪستان جي کاٻي ڌر ۾ به نظرياتي اختلاف شدت اختيار ڪري ويا. سنڌ ۾ عزيز سلام بخاريءَ جي اڳواڻيءَ سان لاڳاپيل ڪارڪنن مان باقر سنائي پڻ چين نواز سياسي لائين سان وابسته ٿيو.<ref name="Bukhari">{{cite encyclopedia |title=ڪامريڊ عزيز سلام بخاري |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%AA%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%8A%DA%8A+%D8%B9%D8%B2%D9%8A%D8%B2+%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85+%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D9%8A |access-date=6 آڪٽوبر 2026 |language=sd }}</ref> عزيز سلام بخاري بابت سنڌيانا جي سوانحي داخلا ۾ به پارٽيءَ جي ورهاڱي کان پوءِ باقر سنائيءَ کي بخاريءَ جي ساٿين ۾ واضح طور شامل ڪيو ويو آهي؛ ساڳئي فهرست ۾ احسان عظيم، لکانو بهراڻي، شاهه رضا شاهه ۽ قادر بخش طالباڻي جا نالا پڻ اچن ٿا.<ref name="Bukhari"/> باقر سنائيءَ جي سياسي ساٿين ۾ [[ڄام ساقي]] ۽ [[قاسم پٿر]] جهڙا کاٻي ڌر جا ڪارڪن پڻ شامل رهيا.<ref name="Sindhiana"/> == سياسي خيال ۽ سرگرميون == باقر سنائيءَ جي سياست جو مرڪزي موضوع هاري طبقو ۽ ڳوٺاڻي سماج ۾ طاقت جا لاڳاپا هئا. سندس سرگرمين ۾ هارين کان بيگر وٺڻ جي مخالفت، هارين کي منظم ڪرڻ ۽ زمينداراڻي بالادستيءَ خلاف مزاحمت شامل هئي.<ref name="Sindhiana"/> مير ٿيٻي جي يادگيرين ۾ هڪ اهڙو واقعو پڻ بيان ٿيل آهي، جنهن مان باقر سنائيءَ جي تنقيدي سياسي رويي جو پتو پوي ٿو. ٿيٻي موجب باقر سنائي، سن سان لاڳاپيل هڪ زميندار پاران هارين سان ڪيل سخت ورتاءَ جي مسئلي تي ڪميونسٽ پارٽي ۽ جي. ايم. سيد ٻنهي تي تنقيد ڪندو هو.<ref name="Thebo"/> ان مان سندس سياسي وابستگيءَ سان گڏ هارين جي مسئلن تي تنقيدي موقف جو به اندازو ٿئي ٿو. == شاعري == سياسي ڪارڪن هجڻ سان گڏ باقر سنائي '''انقلابي شاعر''' پڻ هو. سندس شاعريءَ جا موضوع هاري، پورهيت، سماجي اڻبرابري ۽ سياسي جدوجهد هئا. هو پنهنجي شاعري جلسن ۽ سياسي ڪچهرين ۾ سُر سان پيش ڪندو هو ۽ سندس ڪلام هاري تحريڪ سان لاڳاپيل پروگرامن ۾ پڻ ڳايو ويندو هو.<ref name="Sindhiana"/> سندس شاعريءَ جي اهميت جو هڪ پاسو ان جو عوامي ۽ زباني ڦهلاءُ هو؛ اها رڳو ادبي پڙهندڙن تائين محدود نه رهي، پر سياسي گڏجاڻين ۽ هاري تحريڪ جي سرگرمين سان به ڳنڍيل رهي.<ref name="Sindhiana"/> == وفات == باقر سنائي 4 ڊسمبر 2000ع تي سن ڀرسان ڳوٺ ڪلري ۾ وفات ڪئي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Pathan">{{cite web |last=Pathan |first=Dur Muhammad |title=Sindh in history today (4th December) |url=https://knowmeknowsindh.blogspot.com/2022/12/sindh-in-history-today-4th-december-by.html |website=Know My Sindh |date=4 ڊسمبر 2022 |access-date=6 آڪٽوبر 2026 |language=en }}</ref> == ورثو == باقر سنائيءَ جي وفات کان پوءِ سندس ساٿين ۽ دوستن سندس زندگي، سياسي جدوجهد ۽ يادگيرين بابت مواد گڏ ڪيو. اهو مواد '''''ٻري جن ٻاري''''' جي نالي سان ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيو.<ref name="Sindhiana"/> بعد ۾ قادر بخش طالباڻيءَ قائم ڪيل '''سجاڳي پبليڪيشن''' پاران پڻ باقر سنائي بابت ڪتاب شايع ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=قادر بخش طالباڻي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%82%D8%A7%D8%AF%D8%B1+%D8%A8%D8%AE%D8%B4+%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%DA%BB%D9%8A |access-date=6 آڪٽوبر 2026 |language=sd }}</ref> سنڌ جي کاٻي ڌر ۽ هاري سياست جي تاريخ بابت يادگيرين ۾ پڻ سندس نالو انهن ڪارڪنن سان گڏ اچي ٿو، جن ويهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ هارين کي منظم ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو.<ref name="Thebo"/> == پڻ ڏسو == * [[هاري تحريڪ]] * [[ڪميونسٽ پارٽي آف پاڪستان]] * [[حيدر بخش جتوئي]] * [[عزيز سلام بخاري]] * [[ڄام ساقي]] * [[قاسم پٿر]] * [[جي. ايم. سيد]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%82%D8%B1+%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%A6%D9%8A انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا – باقر سنائي] {{DEFAULTSORT:سنائي، باقر}} [[زمرو:1922ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2000ع جون وفاتون]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي ڪميونسٽ]] [[زمرو:سنڌي سياسي ڪارڪن]] [[زمرو:هاري تحريڪ]] [[زمرو:سنڌ جا ماڻهو]] == حوالا == {{حوالا}} o0fvmwucg3tjua27zwkyffiecd1448l 0 41664 417473 255649 2026-10-06T17:35:52Z Intisar Ali 8681 417473 wikitext text/x-wiki {{Short description|11هين صديءَ جو غزنوي شهزادو ۽ لاهور جو حاڪم}} {{Infobox royalty | name = ابوالقاسم محمود | title = غزنوي شهزادو | succession = [[لاهور]] جو غزنوي حاڪم | reign = 440هه (1048–1049ع) | predecessor = | successor = | full name = ابوالقاسم محمود بن مودود بن مسعود بن محمود | house = سبڪتگين جو گهراڻو | dynasty = [[غزنوي سلطنت|غزنوي گهراڻو]] | father = [[مودود غزنوي]] | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | religion = [[اسلام]] }} '''ابوالقاسم محمود بن مودود''' ({{lang-fa|ابوالقاسم محمود بن مودود}}) 11هين صدي عيسويءَ جو [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] شهزادو ۽ سلطان [[مودود غزنوي]] جو پٽ هو. 440هه (1048–1049ع) ۾ مودود پنهنجي ٻن پٽن، ابوالقاسم محمود ۽ منصور، کي خلعت، طبل ۽ حڪمرانيءَ جون نشانيون ڏئي سلطنت جي هندستاني علائقن ڏانهن موڪليو. تاريخي ماخذ موجب ٻنهي مان هڪ کي [[لاهور]] ۽ ٻئي کي پشاور موڪليو ويو؛ سنڌ جي تاريخ بابت جديد تاريخي ترتيبن ۾ ابوالقاسم محمود کي پنجاب ۽ سنڌ جو گورنر ڄاڻائي لاهور موڪلڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Muntakhab">{{cite book |last=Badāʾūnī |first=ʿAbd al-Qādir |author-link=عبدالقادر بدايوني |title=Muntakhab-ut-Tawarikh |volume=1 |language=en |url=https://persian.packhum.org/text/003601021 |access-date=6 October 2026 }}</ref><ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sind |page=222 |language=en }}</ref> == پسمنظر == ابوالقاسم محمود [[مودود غزنوي]] جو پٽ ۽ سلطان [[مسعود غزنوي]] جو پوٽو هو. اهڙيءَ طرح هو [[محمود غزنوي]] جو پڙپوٽو ۽ غزنوي شاهي گهراڻي جي سبڪتگين واري شاخ سان تعلق رکندڙ شهزادو هو.<ref name="Muntakhab"/> مودود 432هه/1041ع ڌاري پنهنجي والد مسعود جي قتل کان پوءِ اقتدار حاصل ڪيو. سندس حڪومت جي زماني ۾ غزنوي سلطنت کي اولهه ۾ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقين]] ۽ اوڀر ۾ پنجاب ۽ ڀرپاسي جي مقامي حڪمرانن جي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو. ان ڪري غزنوي حڪمرانن لاءِ [[لاهور]] ۽ پنجاب ۾ پنهنجي اقتدار کي مضبوط رکڻ اهم بڻجي ويو.<ref name="Muntakhab"/> == لاهور ڏانهن مقرري == 440هه (1048–1049ع) ۾ سلطان مودود پنهنجي ٻن پٽن '''ابوالقاسم محمود''' ۽ '''منصور''' کي هڪ ئي ڏينهن خلعتون، طبل ۽ حڪمرانيءَ جون نشانيون عطا ڪيون ۽ ٻنهي کي سلطنت جي اوڀر وارن علائقن ڏانهن روانو ڪيو. ''منتخب التواريخ'' موجب هڪ شهزادي کي لاهور ۽ ٻئي کي پشاور موڪليو ويو.<ref name="Muntakhab"/> سنڌ جي تاريخ بابت ايم. ايڇ. پنهور جي ''Chronological Dictionary of Sind'' ۾ وڌيڪ واضح طور لکيل آهي ته 440هه/1048–49ع ۾ مودود پنهنجي پٽ '''ابوالقاسم محمود کي پنجاب ۽ سنڌ جو گورنر مقرر ڪري لاهور موڪليو'''.<ref name="Panhwar"/> انهيءَ بنياد تي ابوالقاسم محمود جي حڪومت جو مرڪز [[لاهور]] هو، جيڪو ان دور ۾ غزنوي سلطنت جي هندستاني علائقن لاءِ اهم سياسي ۽ فوجي مرڪز بڻجي چڪو هو. == سنڌ ۽ پنجاب جي سياسي صورتحال == ابوالقاسم محمود جي مقرري اهڙي وقت ٿي، جڏهن غزنوي سلطنت جي پنجاب ۽ سنڌ تي گرفت مڪمل طور مستحڪم نه هئي. مودود کان اڳ ۽ سندس شروعاتي حڪومت دوران غزنوي عملدارن کي انهن علائقن ۾ بار بار بغاوتن ۽ مقامي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Panhwar"/> پنهور موجب مودود جي دور ۾ '''ابو نصر بن محمد بن احمد''' کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو. هن سنڌ ڏانهن فوجي مهم ڪئي، پر سندس واپسيءَ کان پوءِ سنڌ ۽ ملتان ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته غزنوي مرڪزي حڪومت کي سنڌ ۽ ملتان ۾ پنهنجو اقتدار برقرار رکڻ لاءِ مسلسل فوجي ڪارروايون ڪرڻيون پونديون هيون.<ref name="Panhwar"/> == ابو علي حسن جي مهم == ابوالقاسم محمود جي مقرريءَ واري ساڳئي دور ۾ سلطان مودود غزنيءَ جي ڪوتوال '''ابو علي حسن''' کي هندستان ۾ باغي قوتن خلاف فوجي مهم تي موڪليو. قديم روايت موجب ابو علي باغين کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ غزني موٽي آيو.<ref name="Muntakhab"/> سنڌ بابت تاريخي ترتيب ۾ هن مهم جو دائرو وڌيڪ وسيع ڄاڻايو ويو آهي ۽ ابو علي جي ڪارروائين کي سنڌ، ملتان، پشاور ۽ ڪشمير واري خطي ۾ ٿيندڙ بغاوتن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Panhwar"/> جديد تاريخي تحقيق پڻ 1048ع ۾ مودود طرفان ابو علي حسن کي باغي هندستاني سردارن خلاف موڪلڻ جي تصديق ڪري ٿي. پنجاب ۾ باغين کي مات ڏيڻ کان پوءِ هن ڪشمير جي ڀرسان '''مهيته''' جي قلعي تي قبضو ڪيو.<ref>{{cite book |last=Rehman |first=Abdur |title=The Last Two Dynasties of the Shahis |language=en }}</ref> == غزنوي اقتدار ۽ سنڌ == ابوالقاسم محمود جي مقرري کي سنڌ ۾ غزنوي انتظام جي وسيع پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. [[محمود غزنوي]] جي سنڌ ۽ ملتان خلاف مهمن کان پوءِ به غزنوي اقتدار سنڌ جي سمورن علائقن ۾ هڪجهڙو مضبوط نه هو. خاص طور ملتان، سنڌو ماٿري ۽ پنجاب جي سرحدي علائقن ۾ مقامي حڪمرانن ۽ گروهن جي مزاحمت جاري رهي.<ref name="Panhwar"/> انهيءَ سبب ابوالقاسم محمود جي مقرريءَ کي رڳو هڪ مقامي انتظامي مقرري بدران غزنوي سلطنت طرفان لاهور کي مرڪز بڻائي پنجاب ۽ سنڌ تي پنهنجي سياسي ۽ فوجي اثر کي برقرار رکڻ جي ڪوشش جي حصي طور ڏسي سگهجي ٿو.<ref name="Panhwar"/> == مودود جي وفات ۽ جانشيني == ابوالقاسم محمود جي مقرريءَ کان ٿوري عرصي پوءِ سلطان مودود جي صحت خراب ٿي. ''منتخب التواريخ'' موجب مودود ڪابل ڏانهن ويندي سيالڪوٽ جي قلعي وٽ بيمار ٿيو ۽ کيس غزني موٽڻو پيو. هو '''24 رجب 441هه''' ۾ وفات ڪري ويو.<ref name="Muntakhab"/> ٻين تاريخي ترتيبن ۾ سندس وفات '''22 ڊسمبر 1049ع''' ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="Panhwar"/> سندس وفات کان پوءِ سندس تقريباً ٽن سالن جي پٽ '''مسعود بن مودود''' کي تخت تي ويهاريو ويو، پر سندس حڪومت رڳو چند مهينا هلي. پوءِ مودود جي ڀاءُ '''علي بن مسعود''' اقتدار سنڀاليو.<ref name="Muntakhab"/> دستياب ماخذن ۾ ابوالقاسم محمود جي پنهنجي مقرريءَ کان پوءِ واري زندگي، سندس وفات، يا لاهور واري عهدي تان هٽڻ بابت تفصيلي ۽ يقيني معلومات گهٽ ملي ٿي. ان ڪري انهن معاملن بابت غيرمصدقہ تاريخون ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ مناسب آهي. == نالي بابت وضاحت == '''ابوالقاسم محمود بن مودود''' کي مشهور غزنوي سلطان '''[[محمود غزنوي|ابوالقاسم محمود بن سبڪتگين]]''' سان نه منجهائڻ گهرجي. محمود غزنوي ابوالقاسم محمود جو پڙڏاڏو هو، جڏهن ته هن مضمون جو موضوع سلطان مودود جو پٽ ۽ 11هين صديءَ جي وچ ڌاري لاهور ڏانهن موڪليل غزنوي شهزادو آهي. == پڻ ڏسو == * [[مودود غزنوي]] * [[محمود غزنوي]] * [[غزنوي سلطنت]] * [[سنڌ تي غزنوي حڪومت]] * [[لاهور]] * [[ملتان]] == سنڌ جي غزنوي گهراڻي جي گورنرن جي فهرست == {{سنڌ جي غزنوي گھراڻي جي گورنرن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:غزنوي گهراڻو]] [[زمرو:غزنوي شهزادا]] [[زمرو:سنڌ جا گورنر]] [[زمرو:11هين صدي جا ماڻهو]] [[زمرو:لاهور جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 2slemsat0l8pflzaw7sdk10bv8oet1l 14 51995 417532 332032 2026-10-06T19:35:40Z Ibne maryam 17680 /* */ 417532 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سعودي عرب]] [[زمرو:ايشيا جا شهر]] [[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:سعودي عرب جا شھر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] [[زمرو:ايشيا جا شهر بلحاظ ملڪ]] 05t306bi6ua1qxv4p3hmlwxwidb2lca 417537 417532 2026-10-06T19:41:02Z Ibne maryam 17680 /* */ 417537 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سعودي عرب]] [[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:ايشيا جا شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] [[زمرو:سعودي عرب جي انساني جاگرافي]] taj8ga2pekixmg347evio3czshz2ddj 417538 417537 2026-10-06T19:41:36Z Ibne maryam 17680 /* */ 417538 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سعودي عرب]] [[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جا شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] [[زمرو:سعودي عرب جي انساني جاگرافي]] ls9s1k0dizjyj7lqh9jlhqqejwvcjpj 10 57495 417444 417443 2026-10-06T12:00:36Z Intisar Ali 8681 /* */ 417444 wikitext text/x-wiki <!-- ======================================================== سانچو:معلومات شخص روشن، نرم ۽ متوازن Multicolour Scheme ======================================================== مکيه عنوان #DCEEFF مکيه Accent #7FB8D8 حياتي ڄاڻ #FFF5D9 سڃاڻپ #F1F7FB تعليم / پيشو #E9F6EE ڪم / اثر #F2EEFB عوامي / سياسي #EAF3FA مذهب #F4F0E6 قانوني ڄاڻ #FCEEEE خاندان #FCEEF3 اعزاز #FFF4CC دستخط #F2ECFA ويب سائيٽ #E5F5EA عام ڊيٽا #FFFFFF سرحد #CBDDE7 ======================================================== --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #CBDDE7; background:#FFFFFF; <!-- ==================== نالو ==================== --> | abovestyle = background:#DCEEFF; color:#183F56; text-align:center; font-size:125%; font-weight:bold; padding:12px 8px; border-bottom:3px solid #7FB8D8; | above = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <span class="honorific-prefix" style="font-size:small; font-weight:normal;"> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </span><br /> }} <includeonly><span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span></includeonly> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /><span class="honorific-suffix" style="font-size:small; font-weight:normal;"> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} <!-- ==================== عام طرز ==================== --> | labelstyle = color:#294B5F; font-weight:bold; width:34%; padding:6px 8px; vertical-align:top; | datastyle = color:#202122; background:#FFFFFF; padding:6px 8px; line-height:1.45; vertical-align:top; | headerstyle = background:#E8F3FA; color:#24485C; text-align:center; font-weight:bold; padding:7px 8px; border-top:1px solid #CBDDE7; border-bottom:1px solid #CBDDE7; <!-- ==================== تصوير ==================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F8FBFD; color:#54595D; padding:5px 8px; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ================================================== حياتياتي ڄاڻ =================================================== --> | labelstyle1 = background:#FFF5D9; | label1 = پيدائش | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname"> {{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}} </span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | labelstyle2 = background:#FFF5D9; | label2 = گمشدگي | data2 = {{br separated entries |{{{disappeared_date|}}} |{{{disappeared_place|}}} }} | labelstyle3 = background:#FFF5D9; | label3 = گمشدگي بابت ڄاڻ | data3 = {{{disappeared_status|}}} | labelstyle4 = background:#FFF5D9; | label4 = وفات | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | labelstyle5 = background:#FFF5D9; | label5 = وفات جو ڪارڻ | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | labelstyle6 = background:#FFF5D9; | label6 = لاش مليو | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | labelstyle7 = background:#FFF5D9; | label7 = مدفن | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | labelstyle8 = background:#FFF5D9; | label8 = يادگار | data8 = {{{monuments|}}} | labelstyle9 = background:#FFF5D9; | label9 = رهائش | class9 = {{#if: {{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} {{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} ||label }} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ================================================== سڃاڻپ =================================================== --> | labelstyle10 = background:#F1F7FB; | class10 = category | label10 = قوميت | data10 = {{{nationality|}}} | labelstyle11 = background:#F1F7FB; | label11 = ٻيا نالا | class11 = nickname | data11 = {{{other names| {{{other_names| {{{othername| {{{alias|}}} }}} }}} }}} | labelstyle12 = background:#F1F7FB; | class12 = category | label12 = بُڻ بُڻياد | data12 = {{{ethnicity|}}} | labelstyle13 = background:#F1F7FB; | class13 = category | label13 = شهريت | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ================================================== تعليم ۽ پيشو =================================================== --> | labelstyle14 = background:#E9F6EE; | label14 = تعليم | data14 = {{{education|}}} | labelstyle15 = background:#E9F6EE; | label15 = مادر علمي | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | labelstyle16 = background:#E9F6EE; | label16 = پيشو | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | labelstyle17 = background:#E9F6EE; | label17 = سرگرميءَ جا سال | data17 = {{{years active| {{{years_active| {{{yearsactive|}}} }}} }}} | labelstyle18 = background:#E9F6EE; | label18 = آجر | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | labelstyle19 = background:#E9F6EE; | label19 = تنظيم | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | labelstyle20 = background:#E9F6EE; | label20 = ايجنٽ | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ================================================== شهرت، ڪم ۽ اثر =================================================== --> | labelstyle21 = background:#F2EEFB; | label21 = شهرت جو ڪارڻ | data21 = {{{known for| {{{known_for| {{{known|}}} }}} }}} | labelstyle22 = background:#F2EEFB; | label22 = نمايان ڪم | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | labelstyle23 = background:#F2EEFB; | label23 = طرز | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | labelstyle24 = background:#F2EEFB; | label24 = کان متاثر ٿيو | data24 = {{{influences|}}} | labelstyle25 = background:#F2EEFB; | label25 = کي متاثر ڪيو | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ================================================== ذاتي ۽ مالي ڄاڻ =================================================== --> | labelstyle26 = background:#F1F7FB; | label26 = اباڻو شهر | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | labelstyle27 = background:#F1F7FB; | label27 = پگهار | data27 = {{{salary|}}} | labelstyle28 = background:#F1F7FB; | label28 = خالص اثاثا | data28 = {{{net worth| {{{net_worth| {{{networth|}}} }}} }}} | labelstyle29 = background:#F1F7FB; | label29 = قد | data29 = {{{height|}}} | labelstyle30 = background:#F1F7FB; | label30 = وزن | data30 = {{{weight|}}} | labelstyle31 = background:#F1F7FB; | label31 = ٽيليويزن | data31 = {{{television|}}} <!-- ================================================== عهدو ۽ عوامي زندگي =================================================== --> | labelstyle32 = background:#EAF3FA; | label32 = لقب | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | labelstyle33 = background:#EAF3FA; | label33 = مدت | data33 = {{{term|}}} | labelstyle34 = background:#EAF3FA; | label34 = پيشرو | data34 = {{{predecessor|}}} | labelstyle35 = background:#EAF3FA; | label35 = جانشين | data35 = {{{successor|}}} | labelstyle36 = background:#EAF3FA; | label36 = جماعت | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | labelstyle37 = background:#EAF3FA; | label37 = تحريڪ | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | labelstyle38 = background:#EAF3FA; | label38 = <span style="white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | labelstyle39 = background:#EAF3FA; | label39 = بورڊ | data39 = {{{boards|}}} <!-- ================================================== مذهب =================================================== --> | labelstyle40 = background:#F4F0E6; | label40 = مذهب | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | labelstyle41 = background:#F4F0E6; | label41 = فرقو | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ================================================== قانوني ڄاڻ =================================================== --> | labelstyle42 = background:#FCEEEE; | label42 = فرد جرم | data42 = {{{criminal charge| {{{criminal_charge|}}} }}} | labelstyle43 = background:#FCEEEE; | label43 = ڏوهه جي سزا | data43 = {{{criminal penalty| {{{criminal_penalty|}}} }}} | labelstyle44 = background:#FCEEEE; | label44 = ڏوهن ۾ مقام | data44 = {{{criminal status| {{{criminal_status|}}} }}} | class44 = category <!-- ================================================== خاندان =================================================== --> | labelstyle45 = background:#FCEEF3; | label45 = جيون ساٿي | data45 = {{{spouse|}}} | labelstyle46 = background:#FCEEF3; | label46 = گهريلو ساٿي | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | labelstyle47 = background:#FCEEF3; | label47 = ٻار ٻچا | data47 = {{{children|}}} | labelstyle48 = background:#FCEEF3; | label48 = ماءُ پيءُ | data48 = {{{parents|}}} | labelstyle49 = background:#FCEEF3; | label49 = رشتيدار | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ================================================== سڃاڻپ ۽ اعزاز =================================================== --> | labelstyle50 = background:#F1F7FB; | label50 = سڏ سڃاڻپ | data50 = {{{callsign|}}} | labelstyle51 = background:#FFF4CC; color:#5C4A16; font-weight:bold; | label51 = اعزاز | data51 = {{{awards|}}} <!-- ================================================== ماڊيول =================================================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ================================================== دستخط =================================================== --> | headerstyle58 = background:#F2ECFA; color:#4E3D67; text-align:center; font-weight:bold; border-top:1px solid #D8CDE8; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ================================================== ويب سائيٽ =================================================== --> | headerstyle60 = background:#E5F5EA; color:#285C3A; text-align:center; font-weight:bold; border-top:1px solid #C7E2D0; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}| ويب سائيٽ }} | data61 = {{{website| {{{homepage| {{{URL|}}} }}} }}} <!-- ================================================== حاشيو =================================================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style="line-height:1.3em; margin-top:4px;"> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#F8FAFC; color:#54595D; border-top:1px solid #CBDDE7; padding:7px; text-align:center; }}<!-- ==================== فرسوده پيراميٽر ==================== -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ======================= زمرا ======================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> i55z0soahf267qvela6qb33x4z78e7y 417446 417444 2026-10-06T12:08:07Z Intisar Ali 8681 417446 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Modern Multicolour ========================================================= Palette --------------------------------------------------------- Main title #D9EEFF Ice blue Title accent #4EAED1 Cyan blue Birth / life #FFF3D6 Warm cream Identity #E8F4FF Sky blue Education / career #E4F5EA Mint green Work / influence #F0E8FA Lavender Public life #E5F3F6 Aqua Religion #F7EFD9 Sand Legal #FBE8E8 Soft rose Family #F9E8F1 Blush pink Awards #FFF0BE Gold cream Each section uses a coloured label cell + a much lighter matching data cell. ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ==================== NAME ==================== --> | abovestyle = background:#D9EEFF; color:#163F56; text-align:center; font-size:125%; font-weight:700; padding:12px 8px; border-bottom:4px solid #4EAED1; | above = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <span class="honorific-prefix" style="font-size:small;font-weight:normal;"> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </span><br /> }} <includeonly><span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span></includeonly> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /><span class="honorific-suffix" style="font-size:small;font-weight:normal;"> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} <!-- ==================== GLOBAL STYLE ==================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:7px 9px; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:7px 9px; line-height:1.5; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ==================== IMAGE ==================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ====================================================== حياتياتي ڄاڻ Gold/Cream — birth, death, residence and monuments ======================================================= --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries|{{{disappeared_date|}}}|{{{disappeared_place|}}}}} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ Modern light blue ======================================================= --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ====================================================== تعليم ۽ پيشو Mint green ======================================================= --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ====================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر Lavender ======================================================= --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ====================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ Soft neutral ======================================================= --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ====================================================== عوامي / سياسي Aqua ======================================================= --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ====================================================== مذهب Warm sandstone ======================================================= --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ====================================================== قانوني ڄاڻ Rose ======================================================= --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ====================================================== خاندان Pink ======================================================= --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ / اعزاز ======================================================= --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ==================== MODULES ==================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ==================== SIGNATURE ==================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ==================== WEBSITE ==================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ==================== FOOTNOTES ==================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style="line-height:1.3em;margin-top:4px;"> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }} 8qaluls5xm5bgqzekusjmobery8ioyc 417447 417446 2026-10-06T12:11:29Z Intisar Ali 8681 /* */ 417447 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Modern Multicolour ========================================================= Palette --------------------------------------------------------- Main title #D9EEFF Ice blue Title accent #4EAED1 Cyan blue Birth / life #FFF3D6 Warm cream Identity #E8F4FF Sky blue Education / career #E4F5EA Mint green Work / influence #F0E8FA Lavender Public life #E5F3F6 Aqua Religion #F7EFD9 Sand Legal #FBE8E8 Soft rose Family #F9E8F1 Blush pink Awards #FFF0BE Gold cream Each section uses a coloured label cell + a much lighter matching data cell. ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ==================== NAME ==================== --> | abovestyle = background:#D9EEFF; color:#163F56; text-align:center; font-size:125%; font-weight:700; padding:12px 8px; border-bottom:4px solid #4EAED1; | above = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <span class="honorific-prefix" style="font-size:small;font-weight:normal;"> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </span><br /> }} <includeonly><span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span></includeonly> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /><span class="honorific-suffix" style="font-size:small;font-weight:normal;"> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} <!-- ==================== GLOBAL STYLE ==================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:7px 9px; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:7px 9px; line-height:1.5; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ==================== IMAGE ==================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ====================================================== حياتياتي ڄاڻ Gold/Cream — birth, death, residence and monuments ======================================================= --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries|{{{disappeared_date|}}}|{{{disappeared_place|}}}}} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ Modern light blue ======================================================= --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ====================================================== تعليم ۽ پيشو Mint green ======================================================= --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ====================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر Lavender ======================================================= --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ====================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ Soft neutral ======================================================= --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ====================================================== عوامي / سياسي Aqua ======================================================= --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ====================================================== مذهب Warm sandstone ======================================================= --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ====================================================== قانوني ڄاڻ Rose ======================================================= --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ====================================================== خاندان Pink ======================================================= --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ / اعزاز ======================================================= --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ==================== MODULES ==================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ==================== SIGNATURE ==================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ==================== WEBSITE ==================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ==================== FOOTNOTES ==================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style="line-height:1.3em;margin-top:4px;"> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ==================== فرسوده پيراميٽر ==================== -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ======================= زمرا ======================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> i57cmzpbfwuedi067xvdcznmgik3eeb 417468 417447 2026-10-06T17:01:53Z Intisar Ali 8681 417468 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Modern Multicolour ========================================================= Palette --------------------------------------------------------- Main title #D9EEFF Ice blue Title accent #4EAED1 Cyan blue Birth / life #FFF3D6 Warm cream Identity #E8F4FF Sky blue Education / career #E4F5EA Mint green Work / influence #F0E8FA Lavender Public life #E5F3F6 Aqua Religion #F7EFD9 Sand Legal #FBE8E8 Soft rose Family #F9E8F1 Blush pink Awards #FFF0BE Gold cream Each section uses a coloured label cell + a much lighter matching data cell. ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ==================== NAME ==================== --> | abovestyle = background:#D9EEFF; color:#163F56; text-align:center; font-size:125%; font-weight:700; padding:12px 8px; border-bottom:4px solid #4EAED1; | above = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div style="text-align:center;margin:0 0 12px 0;"> <span class="honorific-prefix" style=" display:inline-block; background:#FFD6E7; color:#202122; border:1px solid #F3A9C8; padding:3px 14px; font-size:70%; font-weight:400; line-height:1.35; white-space:nowrap; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </span> </div> }} <includeonly> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> </includeonly> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style="font-size:small;font-weight:normal;"> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} <!-- ==================== GLOBAL STYLE ==================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:7px 9px; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:7px 9px; line-height:1.5; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ==================== IMAGE ==================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ====================================================== حياتياتي ڄاڻ Gold/Cream — birth, death, residence and monuments ======================================================= --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries|{{{disappeared_date|}}}|{{{disappeared_place|}}}}} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ Modern light blue ======================================================= --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ====================================================== تعليم ۽ پيشو Mint green ======================================================= --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ====================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر Lavender ======================================================= --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ====================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ Soft neutral ======================================================= --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ====================================================== عوامي / سياسي Aqua ======================================================= --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ====================================================== مذهب Warm sandstone ======================================================= --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ====================================================== قانوني ڄاڻ Rose ======================================================= --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ====================================================== خاندان Pink ======================================================= --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ / اعزاز ======================================================= --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ==================== MODULES ==================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ==================== SIGNATURE ==================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ==================== WEBSITE ==================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ==================== FOOTNOTES ==================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style="line-height:1.3em;margin-top:4px;"> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ==================== فرسوده پيراميٽر ==================== -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ======================= زمرا ======================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> 8fcchq80gxwjcx1bn5teul6hwcfcslk 417469 417468 2026-10-06T17:12:09Z Intisar Ali 8681 /* */ 417469 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Modern Multicolour ========================================================= Palette --------------------------------------------------------- Main title #D9EEFF Ice blue Title accent #4EAED1 Cyan blue 2 Birth / life #FFF3D6 Warm cream Identity #E8F4FF Sky blue Education / career #E4F5EA Mint green Work / influence #F0E8FA Lavender Public life #E5F3F6 Aqua Religion #F7EFD9 Sand Legal #FBE8E8 Soft rose Family #F9E8F1 Blush pink Awards #FFF0BE Gold cream Each section uses a coloured label cell + a much lighter matching data cell. ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ==================== NAME ==================== --> | abovestyle = background:#D9EEFF; color:#163F56; text-align:center; font-size:125%; font-weight:700; padding:12px 8px; border-bottom:4px solid #4EAED1; | above = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; box-sizing:border-box; background:#FFD6E7; color:#202122; border:1px solid #F3A9C8; margin:0 5% 14px 5%; padding:5px 10px; text-align:center; font-size:70%; font-weight:400; line-height:1.35; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <includeonly> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> </includeonly> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" font-size:small; font-weight:normal; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} <!-- ==================== GLOBAL STYLE ==================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:7px 9px; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:7px 9px; line-height:1.5; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ==================== IMAGE ==================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ====================================================== حياتياتي ڄاڻ Gold/Cream — birth, death, residence and monuments ======================================================= --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries|{{{disappeared_date|}}}|{{{disappeared_place|}}}}} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ Modern light blue ======================================================= --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ====================================================== تعليم ۽ پيشو Mint green ======================================================= --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ====================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر Lavender ======================================================= --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ====================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ Soft neutral ======================================================= --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ====================================================== عوامي / سياسي Aqua ======================================================= --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ====================================================== مذهب Warm sandstone ======================================================= --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ====================================================== قانوني ڄاڻ Rose ======================================================= --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ====================================================== خاندان Pink ======================================================= --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ / اعزاز ======================================================= --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ==================== MODULES ==================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ==================== SIGNATURE ==================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ==================== WEBSITE ==================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ==================== FOOTNOTES ==================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style="line-height:1.3em;margin-top:4px;"> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ==================== فرسوده پيراميٽر ==================== -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ======================= زمرا ======================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> 1dhba1ykgbe6kfv6w3rifoekafpufzo 417479 417469 2026-10-06T17:54:03Z Intisar Ali 8681 /* */ 417479 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Modern Multicolour ========================================================= Palette --------------------------------------------------------- Main title #D9EEFF Ice blue Title accent #4EAED1 Cyan blue 2 Birth / life #FFF3D6 Warm cream Identity #E8F4FF Sky blue Education / career #E4F5EA Mint green Work / influence #F0E8FA Lavender Public life #E5F3F6 Aqua Religion #F7EFD9 Sand Legal #FBE8E8 Soft rose Family #F9E8F1 Blush pink Awards #FFF0BE Gold cream Each section uses a coloured label cell + a much lighter matching data cell. ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ==================== NAME ==================== --> | abovestyle = background:#D9EEFF; color:#163F56; text-align:center; font-size:125%; font-weight:700; padding:0; border-bottom:4px solid #4EAED1; | above = <div style=" background:#D9EEFF; text-align:center; color:#163F56; padding:0; margin:0; "> {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" background:#D9EEFF; color:#315F73; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; padding:24px 10px 30px 10px; margin:0; border:0; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <div style=" background:#D9EEFF; color:#163F56; text-align:center; padding:18px 10px 22px 10px; margin:0; font-size:100%; font-weight:700; line-height:1.45; "> <includeonly> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> </includeonly> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" color:#315F73; font-size:70%; font-weight:400; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} </div> </div> <!-- ==================== GLOBAL STYLE ==================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:7px 9px; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:7px 9px; line-height:1.5; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ==================== IMAGE ==================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ====================================================== حياتياتي ڄاڻ Gold/Cream — birth, death, residence and monuments ======================================================= --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries|{{{disappeared_date|}}}|{{{disappeared_place|}}}}} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ Modern light blue ======================================================= --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ====================================================== تعليم ۽ پيشو Mint green ======================================================= --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ====================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر Lavender ======================================================= --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ====================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ Soft neutral ======================================================= --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ====================================================== عوامي / سياسي Aqua ======================================================= --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ====================================================== مذهب Warm sandstone ======================================================= --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ====================================================== قانوني ڄاڻ Rose ======================================================= --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ====================================================== خاندان Pink ======================================================= --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ / اعزاز ======================================================= --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ==================== MODULES ==================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ==================== SIGNATURE ==================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ==================== WEBSITE ==================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ==================== FOOTNOTES ==================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style="line-height:1.3em;margin-top:4px;"> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ==================== فرسوده پيراميٽر ==================== -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ======================= زمرا ======================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> 4lu2gggjd8h4p3c808tq82vdmoz25jb 417480 417479 2026-10-06T18:08:13Z Intisar Ali 8681 /* */ 417480 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Modern Multicolour ========================================================= Palette --------------------------------------------------------- Main title #D9EEFF Ice blue Title accent #4EAED1 Cyan blue 2 Birth / life #FFF3D6 Warm cream Identity #E8F4FF Sky blue Education / career #E4F5EA Mint green Work / influence #F0E8FA Lavender Public life #E5F3F6 Aqua Religion #F7EFD9 Sand Legal #FBE8E8 Soft rose Family #F9E8F1 Blush pink Awards #FFF0BE Gold cream Each section uses a coloured label cell + a much lighter matching data cell. ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ==================== NAME ==================== --> | abovestyle = background:#D9EEFF; color:#163F56; text-align:center; font-size:125%; font-weight:700; padding:0; border-bottom:4px solid #4EAED1; | above = <div style=" background:#D9EEFF; color:#163F56; text-align:center; padding:24px 0 28px 0; margin:0; "> <!-- Honorific prefix --> {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" box-sizing:border-box; width:90%; margin:0 auto 18px auto; background:#D9EEFF; color:#315F73; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; padding:12px 10px; border:0; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <!-- White name slide --> <div style=" box-sizing:border-box; width:90%; margin:0 auto; background:#FFFFFF; border:1px solid #B8CDD6; color:#163F56; text-align:center; padding:20px 12px; font-size:100%; font-weight:700; line-height:1.45; "> <includeonly> <span class="fn" style=" display:block; width:100%; text-align:center; margin:0 auto; "> {{{name|{{PAGENAME}}}}} </span> </includeonly> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <div class="honorific-suffix" style=" width:100%; margin:7px auto 0 auto; color:#315F73; text-align:center; font-size:70%; font-weight:400; line-height:1.35; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </div> }} </div> </div> <!-- ==================== GLOBAL STYLE ==================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:7px 9px; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:7px 9px; line-height:1.5; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ==================== IMAGE ==================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ====================================================== حياتياتي ڄاڻ Gold/Cream — birth, death, residence and monuments ======================================================= --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries|{{{disappeared_date|}}}|{{{disappeared_place|}}}}} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ Modern light blue ======================================================= --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ====================================================== تعليم ۽ پيشو Mint green ======================================================= --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ====================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر Lavender ======================================================= --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ====================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ Soft neutral ======================================================= --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ====================================================== عوامي / سياسي Aqua ======================================================= --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ====================================================== مذهب Warm sandstone ======================================================= --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ====================================================== قانوني ڄاڻ Rose ======================================================= --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ====================================================== خاندان Pink ======================================================= --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ / اعزاز ======================================================= --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ==================== MODULES ==================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ==================== SIGNATURE ==================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ==================== WEBSITE ==================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ==================== FOOTNOTES ==================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style="line-height:1.3em;margin-top:4px;"> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ==================== فرسوده پيراميٽر ==================== -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ======================= زمرا ======================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> fut2y89brzbynhe6y9ddsmu3ktl5v2z 417483 417480 2026-10-06T18:10:41Z Intisar Ali 8681 417483 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Modern Multicolour ========================================================= Palette --------------------------------------------------------- Main title #D9EEFF Ice blue Title accent #4EAED1 Cyan blue 2 Birth / life #FFF3D6 Warm cream Identity #E8F4FF Sky blue Education / career #E4F5EA Mint green Work / influence #F0E8FA Lavender Public life #E5F3F6 Aqua Religion #F7EFD9 Sand Legal #FBE8E8 Soft rose Family #F9E8F1 Blush pink Awards #FFF0BE Gold cream Each section uses a coloured label cell + a much lighter matching data cell. ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ==================== NAME ==================== --> | abovestyle = background:#D9EEFF; color:#163F56; text-align:center; padding:0; border-bottom:4px solid #16AFC5; | above = <div style=" box-sizing:border-box; width:100%; background:#D9EEFF; padding:42px 5% 46px 5%; margin:0; text-align:center; "> {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" width:100%; box-sizing:border-box; margin:0 0 26px 0; padding:0; background:transparent; border:0; color:#315F73; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <div style=" box-sizing:border-box; width:100%; min-height:125px; margin:0; padding:32px 12px; background:#FFFFFF; border:1px solid #B8C7CE; color:#163F56; text-align:center; font-size:100%; font-weight:700; line-height:1.45; "> <includeonly><span class="fn" style="white-space:nowrap;">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span></includeonly> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" color:#315F73; font-size:70%; font-weight:400; white-space:nowrap; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} </div> </div> <!-- ==================== GLOBAL STYLE ==================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:7px 9px; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:7px 9px; line-height:1.5; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ==================== IMAGE ==================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ====================================================== حياتياتي ڄاڻ Gold/Cream — birth, death, residence and monuments ======================================================= --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries|{{{disappeared_date|}}}|{{{disappeared_place|}}}}} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ Modern light blue ======================================================= --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ====================================================== تعليم ۽ پيشو Mint green ======================================================= --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ====================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر Lavender ======================================================= --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ====================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ Soft neutral ======================================================= --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ====================================================== عوامي / سياسي Aqua ======================================================= --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ====================================================== مذهب Warm sandstone ======================================================= --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ====================================================== قانوني ڄاڻ Rose ======================================================= --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ====================================================== خاندان Pink ======================================================= --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ / اعزاز ======================================================= --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ==================== MODULES ==================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ==================== SIGNATURE ==================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ==================== WEBSITE ==================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ==================== FOOTNOTES ==================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style="line-height:1.3em;margin-top:4px;"> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ==================== فرسوده پيراميٽر ==================== -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ======================= زمرا ======================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> 43vvskvjohyy8btvuciox9dk62kus98 417485 417483 2026-10-06T18:15:33Z Intisar Ali 8681 /* */ 417485 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Modern Multicolour ========================================================= Palette --------------------------------------------------------- Main title #D9EEFF Ice blue Title accent #4EAED1 Cyan blue 2 Birth / life #FFF3D6 Warm cream Identity #E8F4FF Sky blue Education / career #E4F5EA Mint green Work / influence #F0E8FA Lavender Public life #E5F3F6 Aqua Religion #F7EFD9 Sand Legal #FBE8E8 Soft rose Family #F9E8F1 Blush pink Awards #FFF0BE Gold cream Each section uses a coloured label cell + a much lighter matching data cell. ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ==================== NAME ==================== --> | abovestyle = background:transparent; color:#163F56; text-align:center; padding:0; border:0; | above = <div style=" width:88%; margin:0 auto; padding:0; background:#D9EEFF; color:#163F56; text-align:center; border:1px solid #B8D4DF; box-sizing:border-box; "> <!-- UPPER BLUE PART --> <div style=" width:100%; box-sizing:border-box; background:#D9EEFF; padding:32px 10px 24px 10px; margin:0; text-align:center; "> {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <span class="honorific-prefix" style=" color:#315F73; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </span> }} </div> <!-- WHITE NAME SLIDE --> <div style=" width:100%; box-sizing:border-box; background:#FFFFFF; border-top:1px solid #B8C7CE; border-bottom:1px solid #B8C7CE; padding:22px 10px; margin:0; color:#163F56; text-align:center; font-size:100%; font-weight:700; line-height:1.4; "> <includeonly> <span class="fn" style=" display:block; width:100%; text-align:center; white-space:nowrap; "> {{{name|{{PAGENAME}}}}} </span> </includeonly> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" color:#315F73; font-size:70%; font-weight:400; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} </div> <!-- LOWER BLUE PART --> <div style=" width:100%; box-sizing:border-box; height:32px; background:#D9EEFF; margin:0; padding:0; border-bottom:4px solid #16AFC5; "></div> </div> <!-- ==================== GLOBAL STYLE ==================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:7px 9px; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:7px 9px; line-height:1.5; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ==================== IMAGE ==================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ====================================================== حياتياتي ڄاڻ Gold/Cream — birth, death, residence and monuments ======================================================= --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries|{{{disappeared_date|}}}|{{{disappeared_place|}}}}} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ Modern light blue ======================================================= --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ====================================================== تعليم ۽ پيشو Mint green ======================================================= --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ====================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر Lavender ======================================================= --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ====================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ Soft neutral ======================================================= --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ====================================================== عوامي / سياسي Aqua ======================================================= --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ====================================================== مذهب Warm sandstone ======================================================= --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ====================================================== قانوني ڄاڻ Rose ======================================================= --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ====================================================== خاندان Pink ======================================================= --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ / اعزاز ======================================================= --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ==================== MODULES ==================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ==================== SIGNATURE ==================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ==================== WEBSITE ==================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ==================== FOOTNOTES ==================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style="line-height:1.3em;margin-top:4px;"> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ==================== فرسوده پيراميٽر ==================== -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ======================= زمرا ======================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> cav1cyjtjlv56r98mu4aqbkgjn7ursb 417487 417485 2026-10-06T18:18:28Z Intisar Ali 8681 /* */ 417487 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Modern Multicolour ========================================================= Palette --------------------------------------------------------- Main title #D9EEFF Ice blue Title accent #4EAED1 Cyan blue 2 Birth / life #FFF3D6 Warm cream Identity #E8F4FF Sky blue Education / career #E4F5EA Mint green Work / influence #F0E8FA Lavender Public life #E5F3F6 Aqua Religion #F7EFD9 Sand Legal #FBE8E8 Soft rose Family #F9E8F1 Blush pink Awards #FFF0BE Gold cream Each section uses a coloured label cell + a much lighter matching data cell. ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ==================== NAME ==================== --> | abovestyle = background:transparent; color:#163F56; text-align:center; padding:0; margin:0; border:0; | above = <div style=" width:100%; margin:0; padding:0; box-sizing:border-box; text-align:center; "> <!-- UPPER BLUE STRIP --> <div style=" width:100%; box-sizing:border-box; background:#D9EEFF; padding:28px 10px; margin:0; text-align:center; "> {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <span class="honorific-prefix" style=" color:#315F73; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </span> }} </div> <!-- WHITE NAME STRIP — SAME WIDTH --> <div style=" width:100%; box-sizing:border-box; background:#FFFFFF; border-top:1px solid #B8C7CE; border-bottom:1px solid #B8C7CE; padding:30px 10px; margin:0; color:#163F56; text-align:center; font-size:100%; font-weight:700; line-height:1.45; "> <includeonly> <span class="fn" style=" display:block; width:100%; text-align:center; "> {{{name|{{PAGENAME}}}}} </span> </includeonly> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" color:#315F73; font-size:70%; font-weight:400; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} </div> <!-- LOWER BLUE STRIP — SAME WIDTH --> <div style=" width:100%; box-sizing:border-box; background:#D9EEFF; height:34px; margin:0; padding:0; border-bottom:4px solid #16AFC5; "></div> </div> <!-- ==================== GLOBAL STYLE ==================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:7px 9px; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:7px 9px; line-height:1.5; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ==================== IMAGE ==================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ====================================================== حياتياتي ڄاڻ Gold/Cream — birth, death, residence and monuments ======================================================= --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries|{{{disappeared_date|}}}|{{{disappeared_place|}}}}} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ Modern light blue ======================================================= --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ====================================================== تعليم ۽ پيشو Mint green ======================================================= --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ====================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر Lavender ======================================================= --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ====================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ Soft neutral ======================================================= --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ====================================================== عوامي / سياسي Aqua ======================================================= --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ====================================================== مذهب Warm sandstone ======================================================= --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ====================================================== قانوني ڄاڻ Rose ======================================================= --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ====================================================== خاندان Pink ======================================================= --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ / اعزاز ======================================================= --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ==================== MODULES ==================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ==================== SIGNATURE ==================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ==================== WEBSITE ==================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ==================== FOOTNOTES ==================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style="line-height:1.3em;margin-top:4px;"> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ==================== فرسوده پيراميٽر ==================== -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ======================= زمرا ======================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> rwywnb7o2jamkr49c9ormfapbjdra7z 417490 417487 2026-10-06T18:20:30Z Intisar Ali 8681 417490 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Modern Multicolour ========================================================= Palette --------------------------------------------------------- Main title #D9EEFF Ice blue Title accent #4EAED1 Cyan blue 2 Birth / life #FFF3D6 Warm cream Identity #E8F4FF Sky blue Education / career #E4F5EA Mint green Work / influence #F0E8FA Lavender Public life #E5F3F6 Aqua Religion #F7EFD9 Sand Legal #FBE8E8 Soft rose Family #F9E8F1 Blush pink Awards #FFF0BE Gold cream Each section uses a coloured label cell + a much lighter matching data cell. ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ==================== NAME ==================== --> | abovestyle = background:#D9EEFF; color:#163F56; text-align:center; font-size:125%; font-weight:700; padding:0; margin:0; border-bottom:4px solid #16AFC5; | above = <!-- OPTIONAL HONORIFIC PREFIX / UPPER BLUE AREA --> {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; width:auto; margin:0; padding:22px 10px; background:#D9EEFF; color:#315F73; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; border:0; box-sizing:border-box; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <!-- NAME: ONE WHITE STRIP ONLY --> <div style=" display:block; width:auto; margin:0; padding:32px 10px; background:#FFFFFF; color:#163F56; text-align:center; font-size:100%; font-weight:700; line-height:1.45; border-top:1px solid #B8C7CE; border-bottom:1px solid #B8C7CE; box-sizing:border-box; "> <includeonly><span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span></includeonly> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" color:#315F73; font-size:70%; font-weight:400; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} </div> <!-- LOWER BLUE AREA --> <div style=" display:block; width:auto; height:30px; margin:0; padding:0; background:#D9EEFF; border:0; box-sizing:border-box; "> </div> <!-- ==================== GLOBAL STYLE ==================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:7px 9px; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:7px 9px; line-height:1.5; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ==================== IMAGE ==================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ====================================================== حياتياتي ڄاڻ Gold/Cream — birth, death, residence and monuments ======================================================= --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries|{{{disappeared_date|}}}|{{{disappeared_place|}}}}} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ Modern light blue ======================================================= --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ====================================================== تعليم ۽ پيشو Mint green ======================================================= --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ====================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر Lavender ======================================================= --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ====================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ Soft neutral ======================================================= --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ====================================================== عوامي / سياسي Aqua ======================================================= --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ====================================================== مذهب Warm sandstone ======================================================= --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ====================================================== قانوني ڄاڻ Rose ======================================================= --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ====================================================== خاندان Pink ======================================================= --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ / اعزاز ======================================================= --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ==================== MODULES ==================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ==================== SIGNATURE ==================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ==================== WEBSITE ==================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ==================== FOOTNOTES ==================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style="line-height:1.3em;margin-top:4px;"> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ==================== فرسوده پيراميٽر ==================== -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ======================= زمرا ======================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> fbcmoyhhft2akakwschbtspcm47viis 417493 417490 2026-10-06T18:24:34Z Intisar Ali 8681 /* */ 417493 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Modern Multicolour ========================================================= Palette --------------------------------------------------------- Main title #D9EEFF Ice blue Title accent #4EAED1 Cyan blue 2 Birth / life #FFF3D6 Warm cream Identity #E8F4FF Sky blue Education / career #E4F5EA Mint green Work / influence #F0E8FA Lavender Public life #E5F3F6 Aqua Religion #F7EFD9 Sand Legal #FBE8E8 Soft rose Family #F9E8F1 Blush pink Awards #FFF0BE Gold cream Each section uses a coloured label cell + a much lighter matching data cell. ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- NAME WHITE AREA --> <div style=" display:block; width:auto; margin:0; padding:18px 20px 18px 20px; background:#FFFFFF; color:#163F56; text-align:center; font-size:100%; font-weight:700; line-height:1.45; border-top:1px solid #B8C7CE; border-bottom:1px solid #B8C7CE; box-sizing:border-box; "> <div style=" display:block; width:auto; margin:0; padding:20px 10px; border:1px solid #C5C9CC; background:#FFFFFF; text-align:center; box-sizing:border-box; "> <includeonly> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> </includeonly> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" color:#315F73; font-size:70%; font-weight:400; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} </div> </div> <!-- LOWER BLUE STRIP --> <div style=" display:block; width:auto; height:30px; margin:0; padding:0; background:#D9EEFF; border-bottom:4px solid #16AFC5; box-sizing:border-box; "></div> <!-- ==================== GLOBAL STYLE ==================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:7px 9px; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:7px 9px; line-height:1.5; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ==================== IMAGE ==================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ====================================================== حياتياتي ڄاڻ Gold/Cream — birth, death, residence and monuments ======================================================= --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries|{{{disappeared_date|}}}|{{{disappeared_place|}}}}} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ Modern light blue ======================================================= --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ====================================================== تعليم ۽ پيشو Mint green ======================================================= --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ====================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر Lavender ======================================================= --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ====================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ Soft neutral ======================================================= --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ====================================================== عوامي / سياسي Aqua ======================================================= --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ====================================================== مذهب Warm sandstone ======================================================= --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ====================================================== قانوني ڄاڻ Rose ======================================================= --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ====================================================== خاندان Pink ======================================================= --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ / اعزاز ======================================================= --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ==================== MODULES ==================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ==================== SIGNATURE ==================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ==================== WEBSITE ==================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ==================== FOOTNOTES ==================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style="line-height:1.3em;margin-top:4px;"> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ==================== فرسوده پيراميٽر ==================== -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ======================= زمرا ======================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> 9qp2vxnrb26yb9z7t11sixbp437sbi6 417494 417493 2026-10-06T18:27:30Z Intisar Ali 8681 /* */ 417494 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Modern Multicolour ========================================================= Palette --------------------------------------------------------- Main title #D9EEFF Ice blue Title accent #4EAED1 Cyan blue 2 Birth / life #FFF3D6 Warm cream Identity #E8F4FF Sky blue Education / career #E4F5EA Mint green Work / influence #F0E8FA Lavender Public life #E5F3F6 Aqua Religion #F7EFD9 Sand Legal #FBE8E8 Soft rose Family #F9E8F1 Blush pink Awards #FFF0BE Gold cream Each section uses a coloured label cell + a much lighter matching data cell. ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- NAME WHITE AREA --> <div style=" display:block; width:auto; margin:0; padding:18px 20px 18px 20px; background:#FFFFFF; color:#163F56; text-align:center; font-size:100%; font-weight:700; line-height:1.45; border-top:1px solid #B8C7CE; border-bottom:1px solid #B8C7CE; box-sizing:border-box; "> <div style=" display:block; width:auto; margin:0; padding:20px 10px; border:1px solid #C5C9CC; background:#FFFFFF; text-align:center; box-sizing:border-box; "> <includeonly> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> </includeonly> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" color:#315F73; font-size:70%; font-weight:400; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} </div> </div> <!-- LOWER BLUE STRIP --> <div style=" display:block; width:auto; height:30px; margin:0; padding:0; background:#D9EEFF; border-bottom:4px solid #16AFC5; box-sizing:border-box; "></div> <!-- ==================== GLOBAL STYLE ==================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:7px 9px; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:7px 9px; line-height:1.5; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ==================== IMAGE ==================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ====================================================== حياتياتي ڄاڻ Gold/Cream — birth, death, residence and monuments ======================================================= --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries|{{{disappeared_date|}}}|{{{disappeared_place|}}}}} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ Modern light blue ======================================================= --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ====================================================== تعليم ۽ پيشو Mint green ======================================================= --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ====================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر Lavender ======================================================= --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ====================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ Soft neutral ======================================================= --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ====================================================== عوامي / سياسي Aqua ======================================================= --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ====================================================== مذهب Warm sandstone ======================================================= --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ====================================================== قانوني ڄاڻ Rose ======================================================= --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ====================================================== خاندان Pink ======================================================= --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ / اعزاز ======================================================= --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ==================== MODULES ==================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ==================== SIGNATURE ==================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ==================== WEBSITE ==================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ==================== FOOTNOTES ==================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style="line-height:1.3em;margin-top:4px;"> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ==================== فرسوده پيراميٽر ==================== -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ======================= زمرا ======================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> daofvon4ntgmef6ap6y7u3lfevkiyax 417495 417494 2026-10-06T18:28:29Z Intisar Ali 8681 /* */ 417495 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Modern Multicolour ========================================================= Palette --------------------------------------------------------- Main title #D9EEFF Ice blue Title accent #4EAED1 Cyan blue 2 Birth / life #FFF3D6 Warm cream Identity #E8F4FF Sky blue Education / career #E4F5EA Mint green Work / influence #F0E8FA Lavender Public life #E5F3F6 Aqua Religion #F7EFD9 Sand Legal #FBE8E8 Soft rose Family #F9E8F1 Blush pink Awards #FFF0BE Gold cream Each section uses a coloured label cell + a much lighter matching data cell. ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ==================== NAME ==================== --> | abovestyle = background:#D9EEFF; color:#163F56; text-align:center; font-size:125%; font-weight:700; padding:0; margin:0; border-bottom:4px solid #16AFC5; | above = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; margin:0; padding:18px 10px; background:#D9EEFF; color:#315F73; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; border:0; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <div style=" display:block; margin:0; padding:18px 20px; background:#FFFFFF; color:#163F56; text-align:center; font-size:100%; font-weight:700; line-height:1.45; border-top:1px solid #B8C7CE; border-bottom:1px solid #B8C7CE; "> <includeonly> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> </includeonly> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" color:#315F73; font-size:70%; font-weight:400; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} </div> <div style=" display:block; height:18px; margin:0; padding:0; background:#D9EEFF; border:0; "></div> <!-- ==================== GLOBAL STYLE ==================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:7px 9px; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:7px 9px; line-height:1.5; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ==================== IMAGE ==================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ====================================================== حياتياتي ڄاڻ Gold/Cream — birth, death, residence and monuments ======================================================= --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries|{{{disappeared_date|}}}|{{{disappeared_place|}}}}} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ Modern light blue ======================================================= --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ====================================================== تعليم ۽ پيشو Mint green ======================================================= --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ====================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر Lavender ======================================================= --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ====================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ Soft neutral ======================================================= --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ====================================================== عوامي / سياسي Aqua ======================================================= --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ====================================================== مذهب Warm sandstone ======================================================= --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ====================================================== قانوني ڄاڻ Rose ======================================================= --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ====================================================== خاندان Pink ======================================================= --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ / اعزاز ======================================================= --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ==================== MODULES ==================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ==================== SIGNATURE ==================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ==================== WEBSITE ==================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ==================== FOOTNOTES ==================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style="line-height:1.3em;margin-top:4px;"> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ==================== فرسوده پيراميٽر ==================== -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ======================= زمرا ======================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> fhxcos2o94td182vm9gflzp7wvv02oy 417496 417495 2026-10-06T18:34:37Z Intisar Ali 8681 /* */ 417496 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Modern Multicolour ========================================================= Palette --------------------------------------------------------- Main title #D9EEFF Ice blue Title accent #4EAED1 Cyan blue 2 Birth / life #FFF3D6 Warm cream Identity #E8F4FF Sky blue Education / career #E4F5EA Mint green Work / influence #F0E8FA Lavender Public life #E5F3F6 Aqua Religion #F7EFD9 Sand Legal #FBE8E8 Soft rose Family #F9E8F1 Blush pink Awards #FFF0BE Gold cream Each section uses a coloured label cell + a much lighter matching data cell. ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ==================== NAME ==================== --> | abovestyle = background:#D9EEFF; color:#163F56; text-align:center; font-size:125%; font-weight:700; padding:0; margin:0; border-bottom:4px solid #16AFC5; | above = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; margin:0; padding:18px 10px; background:#D9EEFF; color:#315F73; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; border:0; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <div style=" display:block; margin:0; padding:18px 20px; background:#FFF4C7; color:#163F56; text-align:center; font-size:100%; font-weight:700; line-height:1.45; border-top:1px solid #B8C7CE; border-bottom:1px solid #B8C7CE; "> <includeonly> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> </includeonly> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" color:#315F73; font-size:70%; font-weight:400; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} </div> <div style=" display:block; height:18px; margin:0; padding:0; background:#D9EEFF; border:0; "></div> <!-- ==================== GLOBAL STYLE ==================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:7px 9px; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:7px 9px; line-height:1.5; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ==================== IMAGE ==================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ====================================================== حياتياتي ڄاڻ Gold/Cream — birth, death, residence and monuments ======================================================= --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries|{{{disappeared_date|}}}|{{{disappeared_place|}}}}} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ Modern light blue ======================================================= --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ====================================================== تعليم ۽ پيشو Mint green ======================================================= --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ====================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر Lavender ======================================================= --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ====================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ Soft neutral ======================================================= --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ====================================================== عوامي / سياسي Aqua ======================================================= --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ====================================================== مذهب Warm sandstone ======================================================= --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ====================================================== قانوني ڄاڻ Rose ======================================================= --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ====================================================== خاندان Pink ======================================================= --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ / اعزاز ======================================================= --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ==================== MODULES ==================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ==================== SIGNATURE ==================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ==================== WEBSITE ==================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ==================== FOOTNOTES ==================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style="line-height:1.3em;margin-top:4px;"> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ==================== فرسوده پيراميٽر ==================== -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ======================= زمرا ======================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> czrbxbapjvkmdtwkyad884j60l6r1g8 417497 417496 2026-10-06T18:37:14Z Intisar Ali 8681 /* */ 417497 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Modern Multicolour ========================================================= Palette --------------------------------------------------------- Main title #D9EEFF Ice blue Title accent #4EAED1 Cyan blue 2 Birth / life #FFF3D6 Warm cream Identity #E8F4FF Sky blue Education / career #E4F5EA Mint green Work / influence #F0E8FA Lavender Public life #E5F3F6 Aqua Religion #F7EFD9 Sand Legal #FBE8E8 Soft rose Family #F9E8F1 Blush pink Awards #FFF0BE Gold cream Each section uses a coloured label cell + a much lighter matching data cell. ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ==================== NAME ==================== --> | abovestyle = background:#D9EEFF; color:#163F56; text-align:center; font-size:125%; font-weight:700; padding:0; margin:0; border-bottom:4px solid #16AFC5; | above = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; margin:0; padding:18px 10px; background:#D9EEFF; color:#315F73; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; border:0; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <div style=" display:block; margin:0; padding:18px 20px; background:#FFF4C7; color:#163F56; text-align:center; font-size:120%; font-weight:700; line-height:1.45; border-top:1px solid #B8C7CE; border-bottom:1px solid #B8C7CE; "> <includeonly> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> </includeonly> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" color:#315F73; font-size:70%; font-weight:400; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} </div> <div style=" display:block; height:18px; margin:0; padding:0; background:#D9EEFF; border:0; "></div> <!-- ==================== GLOBAL STYLE ==================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:7px 9px; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:7px 9px; line-height:1.5; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ==================== IMAGE ==================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ====================================================== حياتياتي ڄاڻ Gold/Cream — birth, death, residence and monuments ======================================================= --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries|{{{disappeared_date|}}}|{{{disappeared_place|}}}}} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ Modern light blue ======================================================= --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ====================================================== تعليم ۽ پيشو Mint green ======================================================= --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ====================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر Lavender ======================================================= --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ====================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ Soft neutral ======================================================= --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ====================================================== عوامي / سياسي Aqua ======================================================= --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ====================================================== مذهب Warm sandstone ======================================================= --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ====================================================== قانوني ڄاڻ Rose ======================================================= --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ====================================================== خاندان Pink ======================================================= --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ / اعزاز ======================================================= --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ==================== MODULES ==================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ==================== SIGNATURE ==================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ==================== WEBSITE ==================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ==================== FOOTNOTES ==================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style="line-height:1.3em;margin-top:4px;"> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ==================== فرسوده پيراميٽر ==================== -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ======================= زمرا ======================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> s9slaipgjjfhjoynh2akpnz1yu685tg 417498 417497 2026-10-06T18:37:55Z Intisar Ali 8681 /* */ 417498 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Modern Multicolour ========================================================= Palette --------------------------------------------------------- Main title #D9EEFF Ice blue Title accent #4EAED1 Cyan blue 2 Birth / life #FFF3D6 Warm cream Identity #E8F4FF Sky blue Education / career #E4F5EA Mint green Work / influence #F0E8FA Lavender Public life #E5F3F6 Aqua Religion #F7EFD9 Sand Legal #FBE8E8 Soft rose Family #F9E8F1 Blush pink Awards #FFF0BE Gold cream Each section uses a coloured label cell + a much lighter matching data cell. ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ==================== NAME ==================== --> | abovestyle = background:#D9EEFF; color:#163F56; text-align:center; font-size:125%; font-weight:700; padding:0; margin:0; border-bottom:4px solid #16AFC5; | above = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; margin:0; padding:18px 10px; background:#D9EEFF; color:#315F73; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; border:0; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <div style=" display:block; margin:0; padding:18px 20px; background:#FFF4C7; color:#163F56; text-align:center; font-size:110%; font-weight:700; line-height:1.45; border-top:1px solid #B8C7CE; border-bottom:1px solid #B8C7CE; "> <includeonly> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> </includeonly> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" color:#315F73; font-size:70%; font-weight:400; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} </div> <div style=" display:block; height:18px; margin:0; padding:0; background:#D9EEFF; border:0; "></div> <!-- ==================== GLOBAL STYLE ==================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:7px 9px; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:7px 9px; line-height:1.5; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ==================== IMAGE ==================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ====================================================== حياتياتي ڄاڻ Gold/Cream — birth, death, residence and monuments ======================================================= --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries|{{{disappeared_date|}}}|{{{disappeared_place|}}}}} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ Modern light blue ======================================================= --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ====================================================== تعليم ۽ پيشو Mint green ======================================================= --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ====================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر Lavender ======================================================= --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ====================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ Soft neutral ======================================================= --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ====================================================== عوامي / سياسي Aqua ======================================================= --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ====================================================== مذهب Warm sandstone ======================================================= --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ====================================================== قانوني ڄاڻ Rose ======================================================= --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ====================================================== خاندان Pink ======================================================= --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ / اعزاز ======================================================= --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ==================== MODULES ==================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ==================== SIGNATURE ==================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ==================== WEBSITE ==================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ==================== FOOTNOTES ==================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style="line-height:1.3em;margin-top:4px;"> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ==================== فرسوده پيراميٽر ==================== -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ======================= زمرا ======================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> 8qwsbgae2pmtcg335nep8w1kvbcrzo3 417503 417498 2026-10-06T18:43:39Z Intisar Ali 8681 /* */ 417503 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Modern Multicolour ========================================================= Palette --------------------------------------------------------- Main title #D9EEFF Ice blue Title accent #4EAED1 Cyan blue 2 Birth / life #FFF3D6 Warm cream Identity #E8F4FF Sky blue Education / career #E4F5EA Mint green Work / influence #F0E8FA Lavender Public life #E5F3F6 Aqua Religion #F7EFD9 Sand Legal #FBE8E8 Soft rose Family #F9E8F1 Blush pink Awards #FFF0BE Gold cream Each section uses a coloured label cell + a much lighter matching data cell. ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ==================== NAME ==================== --> | abovestyle = background:#D9EEFF; color:#163F56; text-align:center; font-size:125%; font-weight:700; padding:0; margin:0; border-bottom:4px solid #16AFC5; | above = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; margin:0; padding:18px 10px; background:#D9EEFF; color:#315F73; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; border:0; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <div style=" display:block; margin:0; padding:18px 20px; background:#FFF4C7; color:#163F56; text-align:center; font-size:110%; font-weight:700; line-height:1.45; border-top:1px solid #B8C7CE; border-bottom:1px solid #B8C7CE; "> <includeonly> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> </includeonly> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" color:#315F73; font-size:80%; font-weight:400; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} </div> <div style=" display:block; height:18px; margin:0; padding:0; background:#D9EEFF; border:0; "></div> <!-- ==================== GLOBAL STYLE ==================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:7px 9px; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:7px 9px; line-height:1.5; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ==================== IMAGE ==================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ====================================================== حياتياتي ڄاڻ Gold/Cream — birth, death, residence and monuments ======================================================= --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries|{{{disappeared_date|}}}|{{{disappeared_place|}}}}} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ Modern light blue ======================================================= --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ====================================================== تعليم ۽ پيشو Mint green ======================================================= --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ====================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر Lavender ======================================================= --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ====================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ Soft neutral ======================================================= --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ====================================================== عوامي / سياسي Aqua ======================================================= --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ====================================================== مذهب Warm sandstone ======================================================= --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ====================================================== قانوني ڄاڻ Rose ======================================================= --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ====================================================== خاندان Pink ======================================================= --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ / اعزاز ======================================================= --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ==================== MODULES ==================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ==================== SIGNATURE ==================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ==================== WEBSITE ==================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ==================== FOOTNOTES ==================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style="line-height:1.3em;margin-top:4px;"> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ==================== فرسوده پيراميٽر ==================== -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ======================= زمرا ======================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> q2y2sxowgygv96l215glowosocredu9 417510 417503 2026-10-06T19:00:52Z Intisar Ali 8681 /* */ 417510 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Modern Multicolour ========================================================= Palette --------------------------------------------------------- Main title #D9EEFF Ice blue Title accent #4EAED1 Cyan blue 2 Birth / life #FFF3D6 Warm cream Identity #E8F4FF Sky blue Education / career #E4F5EA Mint green Work / influence #F0E8FA Lavender Public life #E5F3F6 Aqua Religion #F7EFD9 Sand Legal #FBE8E8 Soft rose Family #F9E8F1 Blush pink Awards #FFF0BE Gold cream Each section uses a coloured label cell + a much lighter matching data cell. ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ==================== NAME ==================== --> | abovestyle = background:#D9EEFF; color:#163F56; text-align:center; font-size:125%; font-weight:700; padding:0; margin:0; border-bottom:4px solid #16AFC5; | above = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; margin:0; padding:18px 10px; background:#D9EEFF; color:#315F73; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; border:0; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <div style=" display:block; margin:0; padding:18px 20px; background:#FFFFFF; color:#163F56; text-align:center; font-size:110%; font-weight:700; line-height:1.45; border-top:1px solid #B8C7CE; border-bottom:1px solid #B8C7CE; "> <includeonly> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> </includeonly> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" color:#315F73; font-size:80%; font-weight:400; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} </div> <div style=" display:block; height:18px; margin:0; padding:0; background:#D9EEFF; border:0; "></div> <!-- ==================== GLOBAL STYLE ==================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:7px 9px; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:7px 9px; line-height:1.5; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ==================== IMAGE ==================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ====================================================== حياتياتي ڄاڻ Gold/Cream — birth, death, residence and monuments ======================================================= --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries|{{{disappeared_date|}}}|{{{disappeared_place|}}}}} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ Modern light blue ======================================================= --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ====================================================== تعليم ۽ پيشو Mint green ======================================================= --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ====================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر Lavender ======================================================= --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ====================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ Soft neutral ======================================================= --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ====================================================== عوامي / سياسي Aqua ======================================================= --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ====================================================== مذهب Warm sandstone ======================================================= --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ====================================================== قانوني ڄاڻ Rose ======================================================= --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ====================================================== خاندان Pink ======================================================= --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ / اعزاز ======================================================= --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ==================== MODULES ==================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ==================== SIGNATURE ==================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ==================== WEBSITE ==================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ==================== FOOTNOTES ==================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style="line-height:1.3em;margin-top:4px;"> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ==================== فرسوده پيراميٽر ==================== -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ======================= زمرا ======================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> qz9d6tmfz42cm4v32cljc2mxmup0skf 417512 417510 2026-10-06T19:04:21Z Intisar Ali 8681 417512 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Modern Multicolour ========================================================= Palette --------------------------------------------------------- Main title #D9EEFF Ice blue Title accent #4EAED1 Cyan blue 2 Birth / life #FFF3D6 Warm cream Identity #E8F4FF Sky blue Education / career #E4F5EA Mint green Work / influence #F0E8FA Lavender Public life #E5F3F6 Aqua Religion #F7EFD9 Sand Legal #FBE8E8 Soft rose Family #F9E8F1 Blush pink Awards #FFF0BE Gold cream Each section uses a coloured label cell + a much lighter matching data cell. ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ==================== NAME ==================== --> | abovestyle = background:#FFF4C7; color:#163F56; text-align:center; font-size:125%; font-weight:700; padding:0; margin:0; border-bottom:4px solid #16AFC5; | above = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; margin:0; padding:18px 10px; background:#FFF4C7; color:#315F73; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; border:0; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <!-- Golden outer area --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:28px 20px; background:#FFF4C7; text-align:center; "> <!-- White inner name box --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:18px 20px; background:#FFFFFF; color:#163F56; text-align:center; font-size:110%; font-weight:700; line-height:1.45; border:1px solid #B8C7CE; "> <includeonly> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> </includeonly> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" color:#315F73; font-size:80%; font-weight:400; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} </div> </div> <!-- Lower blue strip --> <div style=" display:block; height:18px; margin:0; padding:0; background:#D9EEFF; border:0; "></div> <!-- ==================== GLOBAL STYLE ==================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:7px 9px; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:7px 9px; line-height:1.5; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ==================== IMAGE ==================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ====================================================== حياتياتي ڄاڻ Gold/Cream — birth, death, residence and monuments ======================================================= --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries|{{{disappeared_date|}}}|{{{disappeared_place|}}}}} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ Modern light blue ======================================================= --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ====================================================== تعليم ۽ پيشو Mint green ======================================================= --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ====================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر Lavender ======================================================= --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ====================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ Soft neutral ======================================================= --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ====================================================== عوامي / سياسي Aqua ======================================================= --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ====================================================== مذهب Warm sandstone ======================================================= --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ====================================================== قانوني ڄاڻ Rose ======================================================= --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ====================================================== خاندان Pink ======================================================= --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ / اعزاز ======================================================= --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ==================== MODULES ==================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ==================== SIGNATURE ==================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ==================== WEBSITE ==================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ==================== FOOTNOTES ==================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style="line-height:1.3em;margin-top:4px;"> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ==================== فرسوده پيراميٽر ==================== -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ======================= زمرا ======================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> nzll6j6hrncsb1a7oou2qod087n4wjv 417514 417512 2026-10-06T19:07:10Z Intisar Ali 8681 417514 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Modern Multicolour ========================================================= Palette --------------------------------------------------------- Main title #D9EEFF Ice blue Title accent #4EAED1 Cyan blue 2 Birth / life #FFF3D6 Warm cream Identity #E8F4FF Sky blue Education / career #E4F5EA Mint green Work / influence #F0E8FA Lavender Public life #E5F3F6 Aqua Religion #F7EFD9 Sand Legal #FBE8E8 Soft rose Family #F9E8F1 Blush pink Awards #FFF0BE Gold cream Each section uses a coloured label cell + a much lighter matching data cell. ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ==================== NAME ==================== --> | abovestyle = background:#FFF4C7; color:#163F56; text-align:center; font-size:125%; font-weight:700; padding:28px 20px; margin:0; border-bottom:4px solid #16AFC5; | above = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; margin:0 0 12px 0; padding:0; color:#315F73; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; background:transparent; border:0; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:18px 20px; background:#FFFFFF; color:#163F56; text-align:center; font-size:110%; font-weight:700; line-height:1.45; border:1px solid #B8C7CE; "> <includeonly> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> </includeonly> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" color:#315F73; font-size:80%; font-weight:400; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} </div> <div style=" display:block; height:18px; margin:28px -20px -28px -20px; padding:0; background:#D9EEFF; border:0; "></div> <!-- ==================== GLOBAL STYLE ==================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:7px 9px; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:7px 9px; line-height:1.5; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ==================== IMAGE ==================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ====================================================== حياتياتي ڄاڻ Gold/Cream — birth, death, residence and monuments ======================================================= --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries|{{{disappeared_date|}}}|{{{disappeared_place|}}}}} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ Modern light blue ======================================================= --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ====================================================== تعليم ۽ پيشو Mint green ======================================================= --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ====================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر Lavender ======================================================= --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ====================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ Soft neutral ======================================================= --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ====================================================== عوامي / سياسي Aqua ======================================================= --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ====================================================== مذهب Warm sandstone ======================================================= --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ====================================================== قانوني ڄاڻ Rose ======================================================= --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ====================================================== خاندان Pink ======================================================= --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ / اعزاز ======================================================= --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ==================== MODULES ==================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ==================== SIGNATURE ==================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ==================== WEBSITE ==================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ==================== FOOTNOTES ==================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style="line-height:1.3em;margin-top:4px;"> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ==================== فرسوده پيراميٽر ==================== -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ======================= زمرا ======================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> i19mor1k41nxkzfnkixgc1oc7s2nwuu 417515 417514 2026-10-06T19:11:09Z Intisar Ali 8681 /* */ 417515 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Modern Multicolour ========================================================= Palette --------------------------------------------------------- Main title #D9EEFF Ice blue Title accent #4EAED1 Cyan blue 2 Birth / life #FFF3D6 Warm cream Identity #E8F4FF Sky blue Education / career #E4F5EA Mint green Work / influence #F0E8FA Lavender Public life #E5F3F6 Aqua Religion #F7EFD9 Sand Legal #FBE8E8 Soft rose Family #F9E8F1 Blush pink Awards #FFF0BE Gold cream Each section uses a coloured label cell + a much lighter matching data cell. ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ==================== NAME ==================== --> | abovestyle = background:#FFF4C7 !important; color:#163F56; text-align:center; font-size:125%; font-weight:700; padding:28px 20px 0 20px !important; margin:0 !important; border:0 !important; | above = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; margin:0 0 12px 0; padding:0; background:transparent; color:#315F73; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; border:0; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <!-- ONE AND ONLY WHITE NAME BOX --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:18px 20px; background:#FFFFFF !important; color:#163F56; text-align:center; font-size:110%; font-weight:700; line-height:1.45; border:1px solid #B8C7CE; "> <includeonly> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> </includeonly> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" color:#315F73; font-size:80%; font-weight:400; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} </div> <!-- GOLD SPACE BELOW NAME BOX --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; height:28px; margin:0 -20px; padding:0; background:#FFF4C7 !important; border:0; "></div> <!-- LIGHT BLUE LOWER STRIP --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; height:18px; margin:0 -20px; padding:0; background:#D9EEFF !important; border:0; border-bottom:4px solid #16AFC5; "></div> <!-- ==================== GLOBAL STYLE ==================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:7px 9px; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:7px 9px; line-height:1.5; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ==================== IMAGE ==================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ====================================================== حياتياتي ڄاڻ Gold/Cream — birth, death, residence and monuments ======================================================= --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries|{{{disappeared_date|}}}|{{{disappeared_place|}}}}} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ Modern light blue ======================================================= --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ====================================================== تعليم ۽ پيشو Mint green ======================================================= --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ====================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر Lavender ======================================================= --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ====================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ Soft neutral ======================================================= --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ====================================================== عوامي / سياسي Aqua ======================================================= --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ====================================================== مذهب Warm sandstone ======================================================= --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ====================================================== قانوني ڄاڻ Rose ======================================================= --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ====================================================== خاندان Pink ======================================================= --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ / اعزاز ======================================================= --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ==================== MODULES ==================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ==================== SIGNATURE ==================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ==================== WEBSITE ==================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ==================== FOOTNOTES ==================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style="line-height:1.3em;margin-top:4px;"> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ==================== فرسوده پيراميٽر ==================== -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ======================= زمرا ======================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> imffb8x9ymullugqv0dwe3russe126v 417516 417515 2026-10-06T19:12:52Z Intisar Ali 8681 417516 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Modern Multicolour ========================================================= Palette --------------------------------------------------------- Main title #D9EEFF Ice blue Title accent #4EAED1 Cyan blue 2 Birth / life #FFF3D6 Warm cream Identity #E8F4FF Sky blue Education / career #E4F5EA Mint green Work / influence #F0E8FA Lavender Public life #E5F3F6 Aqua Religion #F7EFD9 Sand Legal #FBE8E8 Soft rose Family #F9E8F1 Blush pink Awards #FFF0BE Gold cream Each section uses a coloured label cell + a much lighter matching data cell. ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ==================== NAME ==================== --> | abovestyle = background:#FFF4C7; color:#163F56; text-align:center; font-size:125%; font-weight:700; padding:28px 20px !important; margin:0; border:0; border-bottom:0; | above = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" margin:0 0 12px 0; padding:0; background:transparent; color:#315F73; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <div style=" box-sizing:border-box; display:block; width:100%; margin:0; padding:18px 20px; background:#FFFFFF; color:#163F56; text-align:center; font-size:110%; font-weight:700; line-height:1.45; border:1px solid #B8C7CE; "> <includeonly><span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span></includeonly> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" color:#315F73; font-size:80%; font-weight:400; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} </div> <!-- ==================== BLUE SEPARATOR ==================== --> | headerstyle1 = padding:0; height:18px; background:#D9EEFF; border:0; border-bottom:4px solid #16AFC5; | header1 = &nbsp; <!-- ==================== GLOBAL STYLE ==================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:7px 9px; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:7px 9px; line-height:1.5; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ==================== IMAGE ==================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ====================================================== حياتياتي ڄاڻ Gold/Cream — birth, death, residence and monuments ======================================================= --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries|{{{disappeared_date|}}}|{{{disappeared_place|}}}}} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ Modern light blue ======================================================= --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ====================================================== تعليم ۽ پيشو Mint green ======================================================= --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ====================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر Lavender ======================================================= --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ====================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ Soft neutral ======================================================= --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ====================================================== عوامي / سياسي Aqua ======================================================= --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ====================================================== مذهب Warm sandstone ======================================================= --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ====================================================== قانوني ڄاڻ Rose ======================================================= --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ====================================================== خاندان Pink ======================================================= --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ / اعزاز ======================================================= --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ==================== MODULES ==================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ==================== SIGNATURE ==================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ==================== WEBSITE ==================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ==================== FOOTNOTES ==================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style="line-height:1.3em;margin-top:4px;"> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ==================== فرسوده پيراميٽر ==================== -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ======================= زمرا ======================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> 9m4spg6lf0i8if7bz8jmq4ddkfhl0xv 417528 417516 2026-10-06T19:31:00Z Intisar Ali 8681 417528 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Modern Multicolour ========================================================= Palette --------------------------------------------------------- Main title #D9EEFF Ice blue Title accent #4EAED1 Cyan blue 2 Birth / life #FFF3D6 Warm cream Identity #E8F4FF Sky blue Education / career #E4F5EA Mint green Work / influence #F0E8FA Lavender Public life #E5F3F6 Aqua Religion #F7EFD9 Sand Legal #FBE8E8 Soft rose Family #F9E8F1 Blush pink Awards #FFF0BE Gold cream Each section uses a coloured label cell + a much lighter matching data cell. ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ==================== NAME ==================== --> | abovestyle = background:#FFF4C7; color:#163F56; text-align:center; font-size:125%; font-weight:700; padding:28px 20px; margin:0; border:0; | above = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; margin:0 0 12px 0; padding:0; color:#315F73; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:18px 20px; background:#E6F8E8; color:#163F56; text-align:center; font-size:110%; font-weight:700; line-height:1.45; border:1px solid #B8C7CE; "> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" color:#315F73; font-size:80%; font-weight:400; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} </div> <!-- ==================== BLUE SEPARATOR ==================== --> | headerstyle1 = padding:0; height:18px; line-height:18px; background:#D9EEFF; border:0; border-bottom:4px solid #16AFC5; | header1 = &nbsp; <!-- ==================== GLOBAL STYLE ==================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:7px 9px; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:7px 9px; line-height:1.5; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ==================== IMAGE ==================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ====================================================== حياتياتي ڄاڻ Gold/Cream — birth, death, residence and monuments ======================================================= --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries|{{{disappeared_date|}}}|{{{disappeared_place|}}}}} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ Modern light blue ======================================================= --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ====================================================== تعليم ۽ پيشو Mint green ======================================================= --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ====================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر Lavender ======================================================= --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ====================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ Soft neutral ======================================================= --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ====================================================== عوامي / سياسي Aqua ======================================================= --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ====================================================== مذهب Warm sandstone ======================================================= --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ====================================================== قانوني ڄاڻ Rose ======================================================= --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ====================================================== خاندان Pink ======================================================= --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ====================================================== سڃاڻپ / اعزاز ======================================================= --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-7px -9px;padding:7px 9px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ==================== MODULES ==================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ==================== SIGNATURE ==================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ==================== WEBSITE ==================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ==================== FOOTNOTES ==================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style="line-height:1.3em;margin-top:4px;"> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ==================== فرسوده پيراميٽر ==================== -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ======================= زمرا ======================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> qfpfxqhz6pe4h10w1n9qxfhs3agrx38 417536 417528 2026-10-06T19:40:44Z Intisar Ali 8681 417536 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Refined Multicolour ========================================================= Colour system --------------------------------------------------------- Outer hero #FFF4C7 Warm cream Inner hero #E4F7E8 Light mint Accent #16AFC5 Cyan Life #FFF0C7 / #FFFAED Identity #E2F2FF / #F4FAFF Career #DFF3E6 / #F3FBF6 Work #EDE3F8 / #FAF7FD Personal #EAF1F5 / #F7FAFC Public life #DDF1F3 / #F1FAFB Religion #F2E9CF / #FCF9F0 Legal #F9E1E1 / #FFF7F7 Family #F8E3ED / #FFF7FA Awards #FFEAB0 / #FFFAE8 ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ===================================================== NAME / HERO ====================================================== --> | abovestyle = background:#FFF4C7; color:#163F56; text-align:center; padding:24px 20px 0 20px !important; margin:0; border:0; | above = <!-- INNER MINT PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:20px; background:#E4F7E8; border:1px solid #9FC5BC; text-align:center; "> <!-- HONORIFIC PREFIX --> {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; margin:0 0 10px 0; padding:0; background:transparent; color:#456A70; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <!-- CENTRAL NAME PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:20px 16px; background:#EAF9EC; color:#163F56; text-align:center; font-size:138%; font-weight:700; line-height:1.45; border:1px solid #B4C9C5; "> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" color:#456A70; font-size:72%; font-weight:400; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} </div> </div> <!-- CREAM LOWER SPACE --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; height:28px; margin:0 -20px; padding:0; background:#FFF4C7; border:0; "></div> <!-- ===================================================== ACCENT SEPARATOR ====================================================== --> | headerstyle1 = padding:0 !important; height:14px; line-height:14px; background:#D9EEFF; border:0; border-bottom:4px solid #16AFC5; | header1 = &nbsp; <!-- ===================================================== GLOBAL STYLE ====================================================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:8px 10px; line-height:1.45; vertical-align:middle; text-align:center; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:8px 10px; line-height:1.55; vertical-align:middle; text-align:center; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ===================================================== IMAGE ====================================================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; line-height:1.45; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ===================================================== حياتياتي ڄاڻ LIFE ====================================================== --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries |{{{disappeared_date|}}} |{{{disappeared_place|}}} }} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ===================================================== سڃاڻپ IDENTITY ====================================================== --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ===================================================== تعليم ۽ پيشو EDUCATION / CAREER ====================================================== --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ===================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر WORK / INFLUENCE ====================================================== --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ===================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ ====================================================== --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ===================================================== عوامي / سياسي ====================================================== --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ===================================================== مذهب ====================================================== --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ===================================================== قانوني ڄاڻ ====================================================== --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ===================================================== خاندان ====================================================== --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ===================================================== سڃاڻپ / اعزاز ====================================================== --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ===================================================== MODULES ====================================================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ===================================================== SIGNATURE ====================================================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; padding:7px 8px; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ===================================================== WEBSITE ====================================================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; padding:7px 8px; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ===================================================== FOOTNOTES ====================================================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style=" line-height:1.4; margin-top:4px; "> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ========================================================= فرسوده پيراميٽر ========================================================= -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ========================================================= زمرا ========================================================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> 8nm4xi2dflixt17ssu2rf88p5kvzys1 417549 417536 2026-10-06T19:52:34Z Intisar Ali 8681 /* */ 417549 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Refined Multicolour ========================================================= Colour system --------------------------------------------------------- Outer hero #FFF4C7 Warm cream Inner hero #E4F7E8 Light mint Accent #16AFC5 Cyan Life #FFF0C7 / #FFFAED Identity #E2F2FF / #F4FAFF Career #DFF3E6 / #F3FBF6 Work #EDE3F8 / #FAF7FD Personal #EAF1F5 / #F7FAFC Public life #DDF1F3 / #F1FAFB Religion #F2E9CF / #FCF9F0 Legal #F9E1E1 / #FFF7F7 Family #F8E3ED / #FFF7FA Awards #FFEAB0 / #FFFAE8 ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ===================================================== NAME / HERO ====================================================== --> | abovestyle = background:#FFF4C7; color:#163F56; text-align:center; padding:20px 20px 0 20px !important; margin:0; border:0; | above = <!-- INNER MINT PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:20px; background:#E4F7E8; border:1px solid #9FC5BC; text-align:center; "> <!-- HONORIFIC PREFIX --> {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; margin:0 0 10px 0; padding:0; background:transparent; color:#456A70; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <!-- CENTRAL NAME PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:20px 16px; background:#EAF9EC; color:#163F56; text-align:center; font-size:138%; font-weight:700; line-height:1.45; border:1px solid #B4C9C5; "> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" color:#456A70; font-size:72%; font-weight:400; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} </div> </div> <!-- CREAM LOWER SPACE --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; height:28px; margin:0 -20px; padding:0; background:#FFF4C7; border:0; "></div> <!-- ===================================================== ACCENT SEPARATOR ====================================================== --> | headerstyle1 = padding:0 !important; height:14px; line-height:14px; background:#D9EEFF; border:0; border-bottom:4px solid #16AFC5; | header1 = &nbsp; <!-- ===================================================== GLOBAL STYLE ====================================================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:8px 10px; line-height:1.45; vertical-align:middle; text-align:center; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:8px 10px; line-height:1.55; vertical-align:middle; text-align:center; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ===================================================== IMAGE ====================================================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; line-height:1.45; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ===================================================== حياتياتي ڄاڻ LIFE ====================================================== --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries |{{{disappeared_date|}}} |{{{disappeared_place|}}} }} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ===================================================== سڃاڻپ IDENTITY ====================================================== --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ===================================================== تعليم ۽ پيشو EDUCATION / CAREER ====================================================== --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ===================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر WORK / INFLUENCE ====================================================== --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ===================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ ====================================================== --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ===================================================== عوامي / سياسي ====================================================== --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ===================================================== مذهب ====================================================== --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ===================================================== قانوني ڄاڻ ====================================================== --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ===================================================== خاندان ====================================================== --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ===================================================== سڃاڻپ / اعزاز ====================================================== --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ===================================================== MODULES ====================================================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ===================================================== SIGNATURE ====================================================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; padding:7px 8px; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ===================================================== WEBSITE ====================================================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; padding:7px 8px; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ===================================================== FOOTNOTES ====================================================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style=" line-height:1.4; margin-top:4px; "> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ========================================================= فرسوده پيراميٽر ========================================================= -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ========================================================= زمرا ========================================================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> p5dy37q0r997jz00rr7pl8hou3inruz 417551 417549 2026-10-06T19:53:13Z Intisar Ali 8681 /* */ 417551 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Refined Multicolour ========================================================= Colour system --------------------------------------------------------- Outer hero #FFF4C7 Warm cream Inner hero #E4F7E8 Light mint Accent #16AFC5 Cyan Life #FFF0C7 / #FFFAED Identity #E2F2FF / #F4FAFF Career #DFF3E6 / #F3FBF6 Work #EDE3F8 / #FAF7FD Personal #EAF1F5 / #F7FAFC Public life #DDF1F3 / #F1FAFB Religion #F2E9CF / #FCF9F0 Legal #F9E1E1 / #FFF7F7 Family #F8E3ED / #FFF7FA Awards #FFEAB0 / #FFFAE8 ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ===================================================== NAME / HERO ====================================================== --> | abovestyle = background:#FFF4C7; color:#163F56; text-align:center; padding:10px 10px 0 10px !important; margin:0; border:0; | above = <!-- INNER MINT PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:20px; background:#E4F7E8; border:1px solid #9FC5BC; text-align:center; "> <!-- HONORIFIC PREFIX --> {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; margin:0 0 10px 0; padding:0; background:transparent; color:#456A70; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <!-- CENTRAL NAME PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:20px 16px; background:#EAF9EC; color:#163F56; text-align:center; font-size:138%; font-weight:700; line-height:1.45; border:1px solid #B4C9C5; "> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" color:#456A70; font-size:72%; font-weight:400; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} </div> </div> <!-- CREAM LOWER SPACE --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; height:28px; margin:0 -20px; padding:0; background:#FFF4C7; border:0; "></div> <!-- ===================================================== ACCENT SEPARATOR ====================================================== --> | headerstyle1 = padding:0 !important; height:14px; line-height:14px; background:#D9EEFF; border:0; border-bottom:4px solid #16AFC5; | header1 = &nbsp; <!-- ===================================================== GLOBAL STYLE ====================================================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:8px 10px; line-height:1.45; vertical-align:middle; text-align:center; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:8px 10px; line-height:1.55; vertical-align:middle; text-align:center; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ===================================================== IMAGE ====================================================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; line-height:1.45; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ===================================================== حياتياتي ڄاڻ LIFE ====================================================== --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries |{{{disappeared_date|}}} |{{{disappeared_place|}}} }} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ===================================================== سڃاڻپ IDENTITY ====================================================== --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ===================================================== تعليم ۽ پيشو EDUCATION / CAREER ====================================================== --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ===================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر WORK / INFLUENCE ====================================================== --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ===================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ ====================================================== --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ===================================================== عوامي / سياسي ====================================================== --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ===================================================== مذهب ====================================================== --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ===================================================== قانوني ڄاڻ ====================================================== --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ===================================================== خاندان ====================================================== --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ===================================================== سڃاڻپ / اعزاز ====================================================== --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ===================================================== MODULES ====================================================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ===================================================== SIGNATURE ====================================================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; padding:7px 8px; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ===================================================== WEBSITE ====================================================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; padding:7px 8px; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ===================================================== FOOTNOTES ====================================================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style=" line-height:1.4; margin-top:4px; "> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ========================================================= فرسوده پيراميٽر ========================================================= -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ========================================================= زمرا ========================================================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> to3n988ciqwweqqtpmkqmjpswc8rx5r 417552 417551 2026-10-06T19:54:27Z Intisar Ali 8681 /* */ 417552 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Refined Multicolour ========================================================= Colour system --------------------------------------------------------- Outer hero #FFF4C7 Warm cream Inner hero #E4F7E8 Light mint Accent #16AFC5 Cyan Life #FFF0C7 / #FFFAED Identity #E2F2FF / #F4FAFF Career #DFF3E6 / #F3FBF6 Work #EDE3F8 / #FAF7FD Personal #EAF1F5 / #F7FAFC Public life #DDF1F3 / #F1FAFB Religion #F2E9CF / #FCF9F0 Legal #F9E1E1 / #FFF7F7 Family #F8E3ED / #FFF7FA Awards #FFEAB0 / #FFFAE8 ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ===================================================== NAME / HERO ====================================================== --> | abovestyle = background:#FFF4C7; color:#163F56; text-align:center; padding:10px 10px 10px 10px !important; margin:0; border:0; | above = <!-- INNER MINT PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:20px; background:#E4F7E8; border:1px solid #9FC5BC; text-align:center; "> <!-- HONORIFIC PREFIX --> {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; margin:0 0 10px 0; padding:0; background:transparent; color:#456A70; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <!-- CENTRAL NAME PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:20px 16px; background:#EAF9EC; color:#163F56; text-align:center; font-size:138%; font-weight:700; line-height:1.45; border:1px solid #B4C9C5; "> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" color:#456A70; font-size:72%; font-weight:400; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} </div> </div> <!-- CREAM LOWER SPACE --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; height:28px; margin:0 -20px; padding:0; background:#FFF4C7; border:0; "></div> <!-- ===================================================== ACCENT SEPARATOR ====================================================== --> | headerstyle1 = padding:0 !important; height:14px; line-height:14px; background:#D9EEFF; border:0; border-bottom:4px solid #16AFC5; | header1 = &nbsp; <!-- ===================================================== GLOBAL STYLE ====================================================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:8px 10px; line-height:1.45; vertical-align:middle; text-align:center; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:8px 10px; line-height:1.55; vertical-align:middle; text-align:center; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ===================================================== IMAGE ====================================================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; line-height:1.45; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ===================================================== حياتياتي ڄاڻ LIFE ====================================================== --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries |{{{disappeared_date|}}} |{{{disappeared_place|}}} }} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ===================================================== سڃاڻپ IDENTITY ====================================================== --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ===================================================== تعليم ۽ پيشو EDUCATION / CAREER ====================================================== --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ===================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر WORK / INFLUENCE ====================================================== --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ===================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ ====================================================== --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ===================================================== عوامي / سياسي ====================================================== --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ===================================================== مذهب ====================================================== --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ===================================================== قانوني ڄاڻ ====================================================== --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ===================================================== خاندان ====================================================== --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ===================================================== سڃاڻپ / اعزاز ====================================================== --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ===================================================== MODULES ====================================================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ===================================================== SIGNATURE ====================================================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; padding:7px 8px; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ===================================================== WEBSITE ====================================================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; padding:7px 8px; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ===================================================== FOOTNOTES ====================================================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style=" line-height:1.4; margin-top:4px; "> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ========================================================= فرسوده پيراميٽر ========================================================= -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ========================================================= زمرا ========================================================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> c97ltwx596gk5fj56f7qpkqagdmmgzb 417553 417552 2026-10-06T19:57:36Z Intisar Ali 8681 /* */ 417553 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Refined Multicolour ========================================================= Colour system --------------------------------------------------------- Outer hero #FFF4C7 Warm cream Inner hero #E4F7E8 Light mint Accent #16AFC5 Cyan Life #FFF0C7 / #FFFAED Identity #E2F2FF / #F4FAFF Career #DFF3E6 / #F3FBF6 Work #EDE3F8 / #FAF7FD Personal #EAF1F5 / #F7FAFC Public life #DDF1F3 / #F1FAFB Religion #F2E9CF / #FCF9F0 Legal #F9E1E1 / #FFF7F7 Family #F8E3ED / #FFF7FA Awards #FFEAB0 / #FFFAE8 ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ===================================================== NAME / HERO ====================================================== --> | abovestyle = background:#FFF4C7; color:#163F56; text-align:center; padding:10px 10px 10px 10px !important; margin:0; border:0; | above = <!-- INNER MINT PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:10px; background:#E4F7E8; border:1px solid #9FC5BC; text-align:center; "> <!-- HONORIFIC PREFIX --> {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; margin:0 0 10px 0; padding:10px; background:transparent; color:#456A70; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <!-- CENTRAL NAME PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding10px 10px; background:#EAF9EC; color:#163F56; text-align:center; font-size:138%; font-weight:700; line-height:1.45; border:1px solid #B4C9C5; "> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" color:#456A70; font-size:72%; font-weight:400; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} </div> </div> <!-- CREAM LOWER SPACE --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; height:28px; margin:0 -20px; padding:0; background:#FFF4C7; border:0; "></div> <!-- ===================================================== ACCENT SEPARATOR ====================================================== --> | headerstyle1 = padding:0 !important; height:14px; line-height:14px; background:#D9EEFF; border:0; border-bottom:4px solid #16AFC5; | header1 = &nbsp; <!-- ===================================================== GLOBAL STYLE ====================================================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:8px 10px; line-height:1.45; vertical-align:middle; text-align:center; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:8px 10px; line-height:1.55; vertical-align:middle; text-align:center; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ===================================================== IMAGE ====================================================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; line-height:1.45; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ===================================================== حياتياتي ڄاڻ LIFE ====================================================== --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries |{{{disappeared_date|}}} |{{{disappeared_place|}}} }} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ===================================================== سڃاڻپ IDENTITY ====================================================== --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ===================================================== تعليم ۽ پيشو EDUCATION / CAREER ====================================================== --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ===================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر WORK / INFLUENCE ====================================================== --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ===================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ ====================================================== --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ===================================================== عوامي / سياسي ====================================================== --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ===================================================== مذهب ====================================================== --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ===================================================== قانوني ڄاڻ ====================================================== --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ===================================================== خاندان ====================================================== --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ===================================================== سڃاڻپ / اعزاز ====================================================== --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ===================================================== MODULES ====================================================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ===================================================== SIGNATURE ====================================================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; padding:7px 8px; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ===================================================== WEBSITE ====================================================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; padding:7px 8px; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ===================================================== FOOTNOTES ====================================================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style=" line-height:1.4; margin-top:4px; "> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ========================================================= فرسوده پيراميٽر ========================================================= -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ========================================================= زمرا ========================================================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> rf7vj1q6q7uz0th14jsm767x31s0no7 417554 417553 2026-10-06T19:58:55Z Intisar Ali 8681 /* */ 417554 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Refined Multicolour ========================================================= Colour system --------------------------------------------------------- Outer hero #FFF4C7 Warm cream Inner hero #E4F7E8 Light mint Accent #16AFC5 Cyan Life #FFF0C7 / #FFFAED Identity #E2F2FF / #F4FAFF Career #DFF3E6 / #F3FBF6 Work #EDE3F8 / #FAF7FD Personal #EAF1F5 / #F7FAFC Public life #DDF1F3 / #F1FAFB Religion #F2E9CF / #FCF9F0 Legal #F9E1E1 / #FFF7F7 Family #F8E3ED / #FFF7FA Awards #FFEAB0 / #FFFAE8 ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ===================================================== NAME / HERO ====================================================== --> | abovestyle = background:#FFF4C7; color:#163F56; text-align:center; padding:10px 10px 10px 10px !important; margin:0; border:0; | above = <!-- INNER MINT PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:10px; background:#E4F7E8; border:1px solid #9FC5BC; text-align:center; "> <!-- HONORIFIC PREFIX --> {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; margin:0 0 10px 0; padding:10px; background:transparent; color:#456A70; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <!-- CENTRAL NAME PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding10px 10px; background:#EAF9EC; color:#163F56; text-align:center; font-size:138%; font-weight:700; line-height:1.45; border:1px solid #B4C9C5; "> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" color:#456A70; font-size:72%; font-weight:400; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} </div> </div> <!-- CREAM LOWER SPACE --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; height:28px; margin:0 -20px; padding:10; background:#FFF4C7; border:0; "></div> <!-- ===================================================== ACCENT SEPARATOR ====================================================== --> | headerstyle1 = padding:0 !important; height:14px; line-height:14px; background:#D9EEFF; border:0; border-bottom:4px solid #16AFC5; | header1 = &nbsp; <!-- ===================================================== GLOBAL STYLE ====================================================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:8px 10px; line-height:1.45; vertical-align:middle; text-align:center; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:8px 10px; line-height:1.55; vertical-align:middle; text-align:center; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ===================================================== IMAGE ====================================================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; line-height:1.45; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ===================================================== حياتياتي ڄاڻ LIFE ====================================================== --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries |{{{disappeared_date|}}} |{{{disappeared_place|}}} }} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ===================================================== سڃاڻپ IDENTITY ====================================================== --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ===================================================== تعليم ۽ پيشو EDUCATION / CAREER ====================================================== --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ===================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر WORK / INFLUENCE ====================================================== --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ===================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ ====================================================== --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ===================================================== عوامي / سياسي ====================================================== --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ===================================================== مذهب ====================================================== --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ===================================================== قانوني ڄاڻ ====================================================== --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ===================================================== خاندان ====================================================== --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ===================================================== سڃاڻپ / اعزاز ====================================================== --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ===================================================== MODULES ====================================================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ===================================================== SIGNATURE ====================================================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; padding:7px 8px; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ===================================================== WEBSITE ====================================================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; padding:7px 8px; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ===================================================== FOOTNOTES ====================================================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style=" line-height:1.4; margin-top:4px; "> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ========================================================= فرسوده پيراميٽر ========================================================= -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ========================================================= زمرا ========================================================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> fxhp271ukk171v375z3r5o12d3gojs6 417561 417554 2026-10-06T20:05:46Z Intisar Ali 8681 /* */ 417561 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Refined Multicolour ========================================================= Colour system --------------------------------------------------------- Outer hero #FFF4C7 Warm cream Inner hero #E4F7E8 Light mint Accent #16AFC5 Cyan Life #FFF0C7 / #FFFAED Identity #E2F2FF / #F4FAFF Career #DFF3E6 / #F3FBF6 Work #EDE3F8 / #FAF7FD Personal #EAF1F5 / #F7FAFC Public life #DDF1F3 / #F1FAFB Religion #F2E9CF / #FCF9F0 Legal #F9E1E1 / #FFF7F7 Family #F8E3ED / #FFF7FA Awards #FFEAB0 / #FFFAE8 ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ===================================================== NAME / HERO ====================================================== --> | abovestyle = background:#FFF4C7; color:#163F56; text-align:center; padding:10px 10px 10px 10px !important; margin:0; border:0; | above = <!-- INNER MINT PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:10px; background:#E4F7E8; border:1px solid #9FC5BC; text-align:center; "> <!-- HONORIFIC PREFIX --> {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; margin:0 0 10px 0; padding:10px; background:transparent; color:#456A70; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <!-- CENTRAL NAME PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding10px 10px; background:#EAF9EC; color:#163F56; text-align:center; font-size:138%; font-weight:700; line-height:1.45; border:1px solid #B4C9C5; "> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" color:#456A70; font-size:72%; font-weight:400; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} </div> </div> <!-- CREAM LOWER SPACE --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; height:28px; margin:0 -20px; padding:10; background:#FFF4C7; border:0; "></div> <!-- ===================================================== ACCENT SEPARATOR ====================================================== --> | headerstyle1 = padding:0 !important; height:14px; line-height:14px; background:#D9EEFF; border:0; border-bottom:4px solid<!-- ===================================================== NAME / HERO ====================================================== --> | abovestyle = background:#FFF4C7; color:#163F56; text-align:center; padding:10px !important; margin:0; border:0; | above = <!-- INNER MINT PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:10px; background:#E4F7E8; border:1px solid #9FC5BC; text-align:center; "> <!-- HONORIFIC PREFIX --> {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; margin:0 0 10px 0; padding:0; background:transparent; color:#456A70; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <!-- CENTRAL NAME PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:10px; background:#EAF9EC; color:#163F56; text-align:center; font-size:138%; font-weight:700; line-height:1.45; border:1px solid #B4C9C5; "> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> </div> <!-- HONORIFIC SUFFIX --> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <div class="honorific-suffix" style=" display:block; margin:10px 0 0 0; padding:0; background:transparent; color:#456A70; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </div> }} </div> <!-- CREAM LOWER SPACE --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; height:28px; margin:0 -10px -10px -10px; padding:0; background:#FFF4C7; border:0; "></div> <!-- ===================================================== GLOBAL STYLE ====================================================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:8px 10px; line-height:1.45; vertical-align:middle; text-align:center; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:8px 10px; line-height:1.55; vertical-align:middle; text-align:center; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ===================================================== IMAGE ====================================================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; line-height:1.45; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ===================================================== حياتياتي ڄاڻ LIFE ====================================================== --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries |{{{disappeared_date|}}} |{{{disappeared_place|}}} }} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ===================================================== سڃاڻپ IDENTITY ====================================================== --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ===================================================== تعليم ۽ پيشو EDUCATION / CAREER ====================================================== --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ===================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر WORK / INFLUENCE ====================================================== --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ===================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ ====================================================== --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ===================================================== عوامي / سياسي ====================================================== --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ===================================================== مذهب ====================================================== --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ===================================================== قانوني ڄاڻ ====================================================== --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ===================================================== خاندان ====================================================== --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ===================================================== سڃاڻپ / اعزاز ====================================================== --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ===================================================== MODULES ====================================================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ===================================================== SIGNATURE ====================================================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; padding:7px 8px; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ===================================================== WEBSITE ====================================================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; padding:7px 8px; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ===================================================== FOOTNOTES ====================================================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style=" line-height:1.4; margin-top:4px; "> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ========================================================= فرسوده پيراميٽر ========================================================= -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ========================================================= زمرا ========================================================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> mtsuulosss8jqvfxnm0734p3jc2ffv2 417566 417561 2026-10-06T20:12:38Z Intisar Ali 8681 /* */ 417566 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Refined Multicolour ========================================================= Colour system --------------------------------------------------------- Outer hero #FFF4C7 Warm cream Inner hero #E4F7E8 Light mint Accent #16AFC5 Cyan Life #FFF0C7 / #FFFAED Identity #E2F2FF / #F4FAFF Career #DFF3E6 / #F3FBF6 Work #EDE3F8 / #FAF7FD Personal #EAF1F5 / #F7FAFC Public life #DDF1F3 / #F1FAFB Religion #F2E9CF / #FCF9F0 Legal #F9E1E1 / #FFF7F7 Family #F8E3ED / #FFF7FA Awards #FFEAB0 / #FFFAE8 ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ===================================================== NAME / HERO ====================================================== --> | abovestyle = background:#FFF4C7; color:#163F56; text-align:center; padding:10px 10px 10px 10px !important; margin:0; border:0; | above = <!-- INNER MINT PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:10px; background:#E4F7E8; border:1px solid #9FC5BC; text-align:center; "> <!-- HONORIFIC PREFIX --> {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; margin:0 0 10px 0; padding:10px; background:transparent; color:#456A70; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <!-- CENTRAL NAME PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding10px 10px; background:#EAF9EC; color:#163F56; text-align:center; font-size:118%; font-weight:700; line-height:1.45; border:1px solid #B4C9C5; "> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" color:#456A70; font-size:72%; font-weight:400; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} </div> </div> <!-- CREAM LOWER SPACE --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; height:28px; margin:0 -20px; padding:10; background:#FFF4C7; border:0; "></div> <!-- ===================================================== ACCENT SEPARATOR ====================================================== --> | headerstyle1 = padding:0 !important; height:14px; line-height:14px; background:#D9EEFF; border:0; border-bottom:4px solid<!-- ===================================================== NAME / HERO ====================================================== --> | abovestyle = background:#FFF4C7; color:#163F56; text-align:center; padding:10px !important; margin:0; border:0; | above = <!-- INNER MINT PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:10px; background:#E4F7E8; border:1px solid #9FC5BC; text-align:center; "> <!-- HONORIFIC PREFIX --> {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; margin:0 0 10px 0; padding:0; background:transparent; color:#456A70; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <!-- CENTRAL NAME PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:10px; background:#EAF9EC; color:#163F56; text-align:center; font-size:138%; font-weight:700; line-height:1.45; border:1px solid #B4C9C5; "> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> </div> <!-- HONORIFIC SUFFIX --> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <div class="honorific-suffix" style=" display:block; margin:10px 0 0 0; padding:0; background:transparent; color:#456A70; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </div> }} </div> <!-- CREAM LOWER SPACE --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; height:28px; margin:0 -10px -10px -10px; padding:0; background:#FFF4C7; border:0; "></div> <!-- ===================================================== GLOBAL STYLE ====================================================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:8px 10px; line-height:1.45; vertical-align:middle; text-align:center; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:8px 10px; line-height:1.55; vertical-align:middle; text-align:center; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ===================================================== IMAGE ====================================================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; line-height:1.45; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ===================================================== حياتياتي ڄاڻ LIFE ====================================================== --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries |{{{disappeared_date|}}} |{{{disappeared_place|}}} }} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ===================================================== سڃاڻپ IDENTITY ====================================================== --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ===================================================== تعليم ۽ پيشو EDUCATION / CAREER ====================================================== --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ===================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر WORK / INFLUENCE ====================================================== --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ===================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ ====================================================== --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ===================================================== عوامي / سياسي ====================================================== --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ===================================================== مذهب ====================================================== --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ===================================================== قانوني ڄاڻ ====================================================== --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ===================================================== خاندان ====================================================== --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ===================================================== سڃاڻپ / اعزاز ====================================================== --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ===================================================== MODULES ====================================================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ===================================================== SIGNATURE ====================================================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; padding:7px 8px; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ===================================================== WEBSITE ====================================================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; padding:7px 8px; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ===================================================== FOOTNOTES ====================================================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style=" line-height:1.4; margin-top:4px; "> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ========================================================= فرسوده پيراميٽر ========================================================= -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ========================================================= زمرا ========================================================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> mewnhjrtg805mirmn3gvjx1sntci7tl 417567 417566 2026-10-06T20:13:43Z Intisar Ali 8681 /* */ 417567 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Refined Multicolour ========================================================= Colour system --------------------------------------------------------- Outer hero #FFF4C7 Warm cream Inner hero #E4F7E8 Light mint Accent #16AFC5 Cyan Life #FFF0C7 / #FFFAED Identity #E2F2FF / #F4FAFF Career #DFF3E6 / #F3FBF6 Work #EDE3F8 / #FAF7FD Personal #EAF1F5 / #F7FAFC Public life #DDF1F3 / #F1FAFB Religion #F2E9CF / #FCF9F0 Legal #F9E1E1 / #FFF7F7 Family #F8E3ED / #FFF7FA Awards #FFEAB0 / #FFFAE8 ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ===================================================== NAME / HERO ====================================================== --> | abovestyle = background:#FFF4C7; color:#163F56; text-align:center; padding:10px 10px 10px 10px !important; margin:0; border:0; | above = <!-- INNER MINT PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:10px; background:#E4F7E8; border:1px solid #9FC5BC; text-align:center; "> <!-- HONORIFIC PREFIX --> {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; margin:0 0 10px 0; padding:10px; background:transparent; color:#456A70; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <!-- CENTRAL NAME PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding10px 10px; background:#EAF9EC; color:#163F56; text-align:center; font-size:118%; font-weight:500; line-height:1.45; border:1px solid #B4C9C5; "> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" color:#456A70; font-size:72%; font-weight:400; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} </div> </div> <!-- CREAM LOWER SPACE --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; height:28px; margin:0 -20px; padding:10; background:#FFF4C7; border:0; "></div> <!-- ===================================================== ACCENT SEPARATOR ====================================================== --> | headerstyle1 = padding:0 !important; height:14px; line-height:14px; background:#D9EEFF; border:0; border-bottom:4px solid<!-- ===================================================== NAME / HERO ====================================================== --> | abovestyle = background:#FFF4C7; color:#163F56; text-align:center; padding:10px !important; margin:0; border:0; | above = <!-- INNER MINT PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:10px; background:#E4F7E8; border:1px solid #9FC5BC; text-align:center; "> <!-- HONORIFIC PREFIX --> {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; margin:0 0 10px 0; padding:0; background:transparent; color:#456A70; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <!-- CENTRAL NAME PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:10px; background:#EAF9EC; color:#163F56; text-align:center; font-size:138%; font-weight:700; line-height:1.45; border:1px solid #B4C9C5; "> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> </div> <!-- HONORIFIC SUFFIX --> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <div class="honorific-suffix" style=" display:block; margin:10px 0 0 0; padding:0; background:transparent; color:#456A70; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </div> }} </div> <!-- CREAM LOWER SPACE --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; height:28px; margin:0 -10px -10px -10px; padding:0; background:#FFF4C7; border:0; "></div> <!-- ===================================================== GLOBAL STYLE ====================================================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:8px 10px; line-height:1.45; vertical-align:middle; text-align:center; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:8px 10px; line-height:1.55; vertical-align:middle; text-align:center; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ===================================================== IMAGE ====================================================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; line-height:1.45; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ===================================================== حياتياتي ڄاڻ LIFE ====================================================== --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries |{{{disappeared_date|}}} |{{{disappeared_place|}}} }} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ===================================================== سڃاڻپ IDENTITY ====================================================== --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ===================================================== تعليم ۽ پيشو EDUCATION / CAREER ====================================================== --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ===================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر WORK / INFLUENCE ====================================================== --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ===================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ ====================================================== --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ===================================================== عوامي / سياسي ====================================================== --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ===================================================== مذهب ====================================================== --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ===================================================== قانوني ڄاڻ ====================================================== --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ===================================================== خاندان ====================================================== --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ===================================================== سڃاڻپ / اعزاز ====================================================== --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ===================================================== MODULES ====================================================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ===================================================== SIGNATURE ====================================================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; padding:7px 8px; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ===================================================== WEBSITE ====================================================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; padding:7px 8px; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ===================================================== FOOTNOTES ====================================================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style=" line-height:1.4; margin-top:4px; "> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ========================================================= فرسوده پيراميٽر ========================================================= -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ========================================================= زمرا ========================================================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> 26m7az2bi2wlblivuo8bswl9lw3n7l1 417568 417567 2026-10-06T20:14:51Z Intisar Ali 8681 /* */ 417568 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Refined Multicolour ========================================================= Colour system --------------------------------------------------------- Outer hero #FFF4C7 Warm cream Inner hero #E4F7E8 Light mint Accent #16AFC5 Cyan Life #FFF0C7 / #FFFAED Identity #E2F2FF / #F4FAFF Career #DFF3E6 / #F3FBF6 Work #EDE3F8 / #FAF7FD Personal #EAF1F5 / #F7FAFC Public life #DDF1F3 / #F1FAFB Religion #F2E9CF / #FCF9F0 Legal #F9E1E1 / #FFF7F7 Family #F8E3ED / #FFF7FA Awards #FFEAB0 / #FFFAE8 ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ===================================================== NAME / HERO ====================================================== --> | abovestyle = background:#FFF4C7; color:#163F56; text-align:center; padding:10px 10px 10px 10px !important; margin:0; border:0; | above = <!-- INNER MINT PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:10px; background:#E4F7E8; border:1px solid #9FC5BC; text-align:center; "> <!-- HONORIFIC PREFIX --> {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; margin:0 0 10px 0; padding:10px; background:transparent; color:#456A70; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <!-- CENTRAL NAME PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding10px 10px; background:#EAF9EC; color:#163F56; text-align:center; font-size:118%; font-weight:500; line-height:2.45; border:1px solid #B4C9C5; "> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" color:#456A70; font-size:72%; font-weight:400; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} </div> </div> <!-- CREAM LOWER SPACE --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; height:28px; margin:0 -20px; padding:10; background:#FFF4C7; border:0; "></div> <!-- ===================================================== ACCENT SEPARATOR ====================================================== --> | headerstyle1 = padding:0 !important; height:14px; line-height:14px; background:#D9EEFF; border:0; border-bottom:4px solid<!-- ===================================================== NAME / HERO ====================================================== --> | abovestyle = background:#FFF4C7; color:#163F56; text-align:center; padding:10px !important; margin:0; border:0; | above = <!-- INNER MINT PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:10px; background:#E4F7E8; border:1px solid #9FC5BC; text-align:center; "> <!-- HONORIFIC PREFIX --> {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; margin:0 0 10px 0; padding:0; background:transparent; color:#456A70; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <!-- CENTRAL NAME PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:10px; background:#EAF9EC; color:#163F56; text-align:center; font-size:138%; font-weight:700; line-height:1.45; border:1px solid #B4C9C5; "> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> </div> <!-- HONORIFIC SUFFIX --> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <div class="honorific-suffix" style=" display:block; margin:10px 0 0 0; padding:0; background:transparent; color:#456A70; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </div> }} </div> <!-- CREAM LOWER SPACE --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; height:28px; margin:0 -10px -10px -10px; padding:0; background:#FFF4C7; border:0; "></div> <!-- ===================================================== GLOBAL STYLE ====================================================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:8px 10px; line-height:1.45; vertical-align:middle; text-align:center; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:8px 10px; line-height:1.55; vertical-align:middle; text-align:center; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ===================================================== IMAGE ====================================================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; line-height:1.45; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ===================================================== حياتياتي ڄاڻ LIFE ====================================================== --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries |{{{disappeared_date|}}} |{{{disappeared_place|}}} }} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ===================================================== سڃاڻپ IDENTITY ====================================================== --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ===================================================== تعليم ۽ پيشو EDUCATION / CAREER ====================================================== --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ===================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر WORK / INFLUENCE ====================================================== --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ===================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ ====================================================== --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ===================================================== عوامي / سياسي ====================================================== --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ===================================================== مذهب ====================================================== --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ===================================================== قانوني ڄاڻ ====================================================== --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ===================================================== خاندان ====================================================== --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ===================================================== سڃاڻپ / اعزاز ====================================================== --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ===================================================== MODULES ====================================================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ===================================================== SIGNATURE ====================================================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; padding:7px 8px; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ===================================================== WEBSITE ====================================================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; padding:7px 8px; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ===================================================== FOOTNOTES ====================================================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style=" line-height:1.4; margin-top:4px; "> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ========================================================= فرسوده پيراميٽر ========================================================= -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ========================================================= زمرا ========================================================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> bmkr77a6i9yg4etvmtk9ks7yxiiu8wo 417569 417568 2026-10-06T20:16:37Z Intisar Ali 8681 /* */ 417569 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Refined Multicolour ========================================================= Colour system --------------------------------------------------------- Outer hero #FFF4C7 Warm cream Inner hero #E4F7E8 Light mint Accent #16AFC5 Cyan Life #FFF0C7 / #FFFAED Identity #E2F2FF / #F4FAFF Career #DFF3E6 / #F3FBF6 Work #EDE3F8 / #FAF7FD Personal #EAF1F5 / #F7FAFC Public life #DDF1F3 / #F1FAFB Religion #F2E9CF / #FCF9F0 Legal #F9E1E1 / #FFF7F7 Family #F8E3ED / #FFF7FA Awards #FFEAB0 / #FFFAE8 ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ===================================================== NAME / HERO ====================================================== --> | abovestyle = background:#FFF4C7; color:#163F56; text-align:center; padding:20px 20px 20px 20px !important; margin:0; border:0; | above = <!-- INNER MINT PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:10px; background:#E4F7E8; border:1px solid #9FC5BC; text-align:center; "> <!-- HONORIFIC PREFIX --> {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; margin:0 0 10px 0; padding:10px; background:transparent; color:#456A70; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <!-- CENTRAL NAME PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding10px 10px; background:#EAF9EC; color:#163F56; text-align:center; font-size:118%; font-weight:500; line-height:2.45; border:1px solid #B4C9C5; "> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" color:#456A70; font-size:72%; font-weight:400; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} </div> </div> <!-- CREAM LOWER SPACE --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; height:28px; margin:0 -20px; padding:10; background:#FFF4C7; border:0; "></div> <!-- ===================================================== ACCENT SEPARATOR ====================================================== --> | headerstyle1 = padding:0 !important; height:14px; line-height:14px; background:#D9EEFF; border:0; border-bottom:4px solid<!-- ===================================================== NAME / HERO ====================================================== --> | abovestyle = background:#FFF4C7; color:#163F56; text-align:center; padding:10px !important; margin:0; border:0; | above = <!-- INNER MINT PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:10px; background:#E4F7E8; border:1px solid #9FC5BC; text-align:center; "> <!-- HONORIFIC PREFIX --> {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; margin:0 0 10px 0; padding:0; background:transparent; color:#456A70; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <!-- CENTRAL NAME PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:10px; background:#EAF9EC; color:#163F56; text-align:center; font-size:138%; font-weight:700; line-height:1.45; border:1px solid #B4C9C5; "> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> </div> <!-- HONORIFIC SUFFIX --> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <div class="honorific-suffix" style=" display:block; margin:10px 0 0 0; padding:0; background:transparent; color:#456A70; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </div> }} </div> <!-- CREAM LOWER SPACE --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; height:28px; margin:0 -10px -10px -10px; padding:0; background:#FFF4C7; border:0; "></div> <!-- ===================================================== GLOBAL STYLE ====================================================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:8px 10px; line-height:1.45; vertical-align:middle; text-align:center; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:8px 10px; line-height:1.55; vertical-align:middle; text-align:center; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ===================================================== IMAGE ====================================================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; line-height:1.45; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ===================================================== حياتياتي ڄاڻ LIFE ====================================================== --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries |{{{disappeared_date|}}} |{{{disappeared_place|}}} }} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ===================================================== سڃاڻپ IDENTITY ====================================================== --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ===================================================== تعليم ۽ پيشو EDUCATION / CAREER ====================================================== --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ===================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر WORK / INFLUENCE ====================================================== --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ===================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ ====================================================== --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ===================================================== عوامي / سياسي ====================================================== --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ===================================================== مذهب ====================================================== --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ===================================================== قانوني ڄاڻ ====================================================== --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ===================================================== خاندان ====================================================== --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ===================================================== سڃاڻپ / اعزاز ====================================================== --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ===================================================== MODULES ====================================================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ===================================================== SIGNATURE ====================================================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; padding:7px 8px; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ===================================================== WEBSITE ====================================================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; padding:7px 8px; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ===================================================== FOOTNOTES ====================================================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style=" line-height:1.4; margin-top:4px; "> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ========================================================= فرسوده پيراميٽر ========================================================= -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ========================================================= زمرا ========================================================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> 64p3tac1595jfptt89hsewr3lh7l3gz 417570 417569 2026-10-06T20:17:57Z Intisar Ali 8681 /* */ 417570 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Refined Multicolour ========================================================= Colour system --------------------------------------------------------- Outer hero #FFF4C7 Warm cream Inner hero #E4F7E8 Light mint Accent #16AFC5 Cyan Life #FFF0C7 / #FFFAED Identity #E2F2FF / #F4FAFF Career #DFF3E6 / #F3FBF6 Work #EDE3F8 / #FAF7FD Personal #EAF1F5 / #F7FAFC Public life #DDF1F3 / #F1FAFB Religion #F2E9CF / #FCF9F0 Legal #F9E1E1 / #FFF7F7 Family #F8E3ED / #FFF7FA Awards #FFEAB0 / #FFFAE8 ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ===================================================== NAME / HERO ====================================================== --> | abovestyle = background:#FFF4C7; color:#163F56; text-align:center; padding:10px 10px 10px 10px !important; margin:0; border:0; | above = <!-- INNER MINT PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:10px; background:#E4F7E8; border:1px solid #9FC5BC; text-align:center; "> <!-- HONORIFIC PREFIX --> {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; margin:0 0 10px 0; padding:10px; background:transparent; color:#456A70; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <!-- CENTRAL NAME PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding10px 10px; background:#EAF9EC; color:#163F56; text-align:center; font-size:118%; font-weight:500; line-height:2.45; border:1px solid #B4C9C5; "> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" color:#456A70; font-size:72%; font-weight:400; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} </div> </div> <!-- CREAM LOWER SPACE --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; height:28px; margin:0 -20px; padding:10; background:#FFF4C7; border:0; "></div> <!-- ===================================================== ACCENT SEPARATOR ====================================================== --> | headerstyle1 = padding:0 !important; height:14px; line-height:14px; background:#D9EEFF; border:0; border-bottom:4px solid<!-- ===================================================== NAME / HERO ====================================================== --> | abovestyle = background:#FFF4C7; color:#163F56; text-align:center; padding:10px !important; margin:0; border:0; | above = <!-- INNER MINT PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:10px; background:#E4F7E8; border:1px solid #9FC5BC; text-align:center; "> <!-- HONORIFIC PREFIX --> {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; margin:0 0 10px 0; padding:0; background:transparent; color:#456A70; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <!-- CENTRAL NAME PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:10px; background:#EAF9EC; color:#163F56; text-align:center; font-size:138%; font-weight:700; line-height:1.45; border:1px solid #B4C9C5; "> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> </div> <!-- HONORIFIC SUFFIX --> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <div class="honorific-suffix" style=" display:block; margin:10px 0 0 0; padding:0; background:transparent; color:#456A70; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </div> }} </div> <!-- CREAM LOWER SPACE --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; height:28px; margin:0 -10px -10px -10px; padding:0; background:#FFF4C7; border:0; "></div> <!-- ===================================================== GLOBAL STYLE ====================================================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:8px 10px; line-height:1.45; vertical-align:middle; text-align:center; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:8px 10px; line-height:1.55; vertical-align:middle; text-align:center; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ===================================================== IMAGE ====================================================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; line-height:1.45; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ===================================================== حياتياتي ڄاڻ LIFE ====================================================== --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries |{{{disappeared_date|}}} |{{{disappeared_place|}}} }} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ===================================================== سڃاڻپ IDENTITY ====================================================== --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ===================================================== تعليم ۽ پيشو EDUCATION / CAREER ====================================================== --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ===================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر WORK / INFLUENCE ====================================================== --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ===================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ ====================================================== --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ===================================================== عوامي / سياسي ====================================================== --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ===================================================== مذهب ====================================================== --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ===================================================== قانوني ڄاڻ ====================================================== --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ===================================================== خاندان ====================================================== --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ===================================================== سڃاڻپ / اعزاز ====================================================== --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ===================================================== MODULES ====================================================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ===================================================== SIGNATURE ====================================================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; padding:7px 8px; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ===================================================== WEBSITE ====================================================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; padding:7px 8px; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ===================================================== FOOTNOTES ====================================================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style=" line-height:1.4; margin-top:4px; "> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ========================================================= فرسوده پيراميٽر ========================================================= -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ========================================================= زمرا ========================================================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> bmkr77a6i9yg4etvmtk9ks7yxiiu8wo 417571 417570 2026-10-06T20:25:48Z Intisar Ali 8681 /* */ 417571 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Sindhi Blue & Gold ========================================================= Colour scheme --------------------------------------------------------- Primary blue #C7EAF7 Light blue #EAF7FC Blue label #D5EEF8 Blue text #245A73 Gold accent #F6D64A Gold header #FFF1AE Cream #FFF9E8 Mint #D9F0E7 Lavender #E8DDF5 Border #BCD5DF Design principle --------------------------------------------------------- Blue is the principal visual identity. Gold is used for emphasis and life-related information. Other colours are deliberately pale and secondary. ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #BCD5DF; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ===================================================== NAME / HERO ====================================================== --> | abovestyle = background:#C7EAF7; color:#245A73; text-align:center; padding:10px !important; margin:0; border:0; | above = <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:10px; background:#C7EAF7; border:1px solid #AFCFDA; text-align:center; "> <!-- HONORIFIC PREFIX --> {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; margin:0 0 10px 0; padding:0; background:transparent; color:#456A78; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <!-- NAME PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:12px 10px; background:#EAF7FC; color:#214F68; text-align:center; font-size:138%; font-weight:700; line-height:1.45; border:1px solid #AFCFDA; "> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> </div> <!-- HONORIFIC SUFFIX --> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <div class="honorific-suffix" style=" display:block; margin:10px 0 0 0; padding:0; background:transparent; color:#456A78; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </div> }} </div> <!-- ===================================================== GOLD SEPARATOR ====================================================== --> | headerstyle1 = padding:0 !important; height:7px; line-height:7px; background:#F6D64A; border:0; | header1 = &nbsp; <!-- ===================================================== GLOBAL STYLE ====================================================== --> | labelstyle = color:#245A73; font-weight:700; width:34%; padding:8px 10px; line-height:1.45; vertical-align:middle; text-align:center; border-bottom:1px solid #C8DDE5; | datastyle = color:#202122; padding:8px 10px; line-height:1.55; vertical-align:middle; text-align:center; border-bottom:1px solid #D8E5EA; | headerstyle = background:#FFF1AE; color:#51470F; text-align:center; font-weight:700; padding:8px 10px; <!-- ===================================================== IMAGE ====================================================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#FFFFFF; color:#54595D; padding:7px 8px; line-height:1.45; border-bottom:1px solid #D8E5EA; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}} <!-- ===================================================== حياتياتي ڄاڻ LIFE ====================================================== --> | rowstyle1 = background:#FFF9E8; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF1BE;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFF9E8; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF1BE;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries |{{{disappeared_date|}}} |{{{disappeared_place|}}} }} | rowstyle3 = background:#FFF9E8; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF1BE;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFF9E8; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF1BE;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFF9E8; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF1BE;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFF9E8; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF1BE;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFF9E8; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF1BE;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFF9E8; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF1BE;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFF9E8; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF1BE;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">رهائش</span> | data9 = {{{residence|}}} <!-- ===================================================== سڃاڻپ IDENTITY ====================================================== --> | rowstyle10 = background:#F1FAFD; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#D5EEF8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F1FAFD; | class11 = nickname | label11 = <span style="display:block;background:#D5EEF8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٻيا نالا</span> | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F1FAFD; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#D5EEF8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F1FAFD; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#D5EEF8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ===================================================== تعليم ۽ پيشو ====================================================== --> | rowstyle14 = background:#F4FBF8; | label14 = <span style="display:block;background:#D9F0E7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F4FBF8; | label15 = <span style="display:block;background:#D9F0E7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F4FBF8; | class16 = role | label16 = <span style="display:block;background:#D9F0E7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشو</span> | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F4FBF8; | label17 = <span style="display:block;background:#D9F0E7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F4FBF8; | class18 = org | label18 = <span style="display:block;background:#D9F0E7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | rowstyle19 = background:#F4FBF8; | class19 = org | label19 = <span style="display:block;background:#D9F0E7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | rowstyle20 = background:#F4FBF8; | class20 = agent | label20 = <span style="display:block;background:#D9F0E7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} <!-- ===================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر ====================================================== --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#E8DDF5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#E8DDF5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | class23 = category | label23 = <span style="display:block;background:#E8DDF5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#E8DDF5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#E8DDF5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ===================================================== ذاتي ڄاڻ ====================================================== --> | rowstyle26 = background:#F7FBFD; | label26 = <span style="display:block;background:#E4F1F6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FBFD; | label27 = <span style="display:block;background:#E4F1F6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FBFD; | label28 = <span style="display:block;background:#E4F1F6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FBFD; | label29 = <span style="display:block;background:#E4F1F6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FBFD; | label30 = <span style="display:block;background:#E4F1F6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FBFD; | label31 = <span style="display:block;background:#E4F1F6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ===================================================== عوامي / سياسي ====================================================== --> | rowstyle32 = background:#F1FAFD; | class32 = title | label32 = <span style="display:block;background:#D5EEF8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | rowstyle33 = background:#F1FAFD; | label33 = <span style="display:block;background:#D5EEF8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFD; | label34 = <span style="display:block;background:#D5EEF8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFD; | label35 = <span style="display:block;background:#D5EEF8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFD; | class36 = org | label36 = <span style="display:block;background:#D5EEF8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | rowstyle37 = background:#F1FAFD; | class37 = category | label37 = <span style="display:block;background:#D5EEF8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | rowstyle38 = background:#F1FAFD; | label38 = <span style="display:block;background:#D5EEF8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFD; | label39 = <span style="display:block;background:#D5EEF8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ===================================================== مذهب ====================================================== --> | rowstyle40 = background:#FFF9E9; | class40 = category | label40 = <span style="display:block;background:#F4ECD0;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | rowstyle41 = background:#FFF9E9; | class41 = category | label41 = <span style="display:block;background:#F4ECD0;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} <!-- ===================================================== قانوني ڄاڻ ====================================================== --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F3E2E2;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F3E2E2;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | class44 = category | label44 = <span style="display:block;background:#F3E2E2;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} <!-- ===================================================== خاندان ====================================================== --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F3E5EB;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F3E5EB;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F3E5EB;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F3E5EB;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F3E5EB;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ===================================================== سڃاڻپ / اعزاز ====================================================== --> | rowstyle50 = background:#F1FAFD; | label50 = <span style="display:block;background:#D5EEF8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFF9E2; | label51 = <span style="display:block;background:#FFE9A3;color:#51470F;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ===================================================== MODULES ====================================================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ===================================================== SIGNATURE ====================================================== --> | headerstyle58 = background:#D5EEF8; color:#245A73; border-top:3px solid #8FC8DE; padding:8px; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ===================================================== WEBSITE ====================================================== --> | headerstyle60 = background:#FFF1AE; color:#51470F; border-top:3px solid #F6D64A; padding:8px; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ===================================================== FOOTNOTES ====================================================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style="line-height:1.4;margin-top:4px;"> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EAF7FC; color:#456A78; border-top:2px solid #BCD5DF; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ========================================================= فرسوده پيراميٽر ========================================================= -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ========================================================= زمرا ========================================================= --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> axo72qj0aaz32eszqzi7n6a3w6wrrmp 417573 417571 2026-10-06T20:29:29Z Intisar Ali 8681 /* */ 417573 wikitext text/x-wiki <!-- ========================================================= سانچو:معلومات شخص — Refined Multicolour ========================================================= Colour system --------------------------------------------------------- Outer hero #FFF4C7 Warm cream Inner hero #E4F7E8 Light mint Accent #16AFC5 Cyan Life #FFF0C7 / #FFFAED Identity #E2F2FF / #F4FAFF Career #DFF3E6 / #F3FBF6 Work #EDE3F8 / #FAF7FD Personal #EAF1F5 / #F7FAFC Public life #DDF1F3 / #F1FAFB Religion #F2E9CF / #FCF9F0 Legal #F9E1E1 / #FFF7F7 Family #F8E3ED / #FFF7FA Awards #FFEAB0 / #FFFAE8 ========================================================= --> {{Infobox | bodyclass = biography vcard | bodystyle = {{#if:{{{box_width|}}}|width:{{{box_width}}};}} border:1px solid #AFCFDB; background:#FFFFFF; border-collapse:collapse; <!-- ===================================================== NAME / HERO ====================================================== --> | abovestyle = background:#FFF4C7; color:#163F56; text-align:center; padding:10px 10px 10px 10px !important; margin:0; border:0; | above = <!-- INNER MINT PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:10px; background:#E4F7E8; border:1px solid #9FC5BC; text-align:center; "> <!-- HONORIFIC PREFIX --> {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; margin:0 0 10px 0; padding:10px; background:transparent; color:#456A70; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <!-- CENTRAL NAME PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding10px 10px; background:#EAF9EC; color:#163F56; text-align:center; font-size:118%; font-weight:500; line-height:2.45; border:1px solid #B4C9C5; "> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <br /> <span class="honorific-suffix" style=" color:#456A70; font-size:72%; font-weight:400; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </span> }} </div> </div> <!-- CREAM LOWER SPACE --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; height:28px; margin:0 -20px; padding:10; background:#FFF4C7; border:0; "></div> <!-- ===================================================== ACCENT SEPARATOR ====================================================== --> | headerstyle1 = padding:0 !important; height:14px; line-height:14px; background:#D9EEFF; border:0; border-bottom:4px solid<!-- ===================================================== NAME / HERO ====================================================== --> | abovestyle = background:#FFF4C7; color:#163F56; text-align:center; padding:10px !important; margin:0; border:0; | above = <!-- INNER MINT PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:10px; background:#E4F7E8; border:1px solid #9FC5BC; text-align:center; "> <!-- HONORIFIC PREFIX --> {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}| <div class="honorific-prefix" style=" display:block; margin:0 0 10px 0; padding:0; background:transparent; color:#456A70; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}} </div> }} <!-- CENTRAL NAME PANEL --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; width:100%; margin:0; padding:10px; background:#EAF9EC; color:#163F56; text-align:center; font-size:138%; font-weight:700; line-height:1.45; border:1px solid #B4C9C5; "> <span class="fn">{{{name|{{PAGENAME}}}}}</span> </div> <!-- HONORIFIC SUFFIX --> {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}| <div class="honorific-suffix" style=" display:block; margin:10px 0 0 0; padding:0; background:transparent; color:#456A70; text-align:center; font-size:72%; font-weight:400; line-height:1.4; "> {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}} </div> }} </div> <!-- CREAM LOWER SPACE --> <div style=" display:block; box-sizing:border-box; height:28px; margin:0 -10px -10px -10px; padding:0; background:#FFF4C7; border:0; "></div> <!-- ===================================================== GLOBAL STYLE ====================================================== --> | labelstyle = color:#24495C; font-weight:700; width:34%; padding:8px 10px; line-height:1.45; vertical-align:middle; text-align:center; border-bottom:1px solid #D5E1E7; | datastyle = color:#202122; padding:8px 10px; line-height:1.55; vertical-align:middle; text-align:center; border-bottom:1px solid #E1E8EC; | headerstyle = text-align:center; font-weight:700; padding:7px 8px; <!-- ===================================================== IMAGE ====================================================== --> | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}} |{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}} |alt={{{alt|}}}]] }} | imageclass = {{image class names|{{{image}}}}} | captionstyle = background:#F5FAFD; color:#54595D; padding:6px 8px; line-height:1.45; border-bottom:2px solid #D5E6EE; | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} <!-- ===================================================== حياتياتي ڄاڻ LIFE ====================================================== --> | rowstyle1 = background:#FFFAED; | label1 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيدائش</span> | data1 = {{br separated entries |{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}| <span class="nickname">{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}</span> }} |{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}} |{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}} }} | rowstyle2 = background:#FFFAED; | label2 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گمشدگي</span> | data2 = {{br separated entries |{{{disappeared_date|}}} |{{{disappeared_place|}}} }} | rowstyle3 = background:#FFFAED; | label3 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گمشدگي بابت ڄاڻ</span> | data3 = {{{disappeared_status|}}} | rowstyle4 = background:#FFFAED; | label4 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات</span> | data4 = {{br separated entries |{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}} |{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}} }} | rowstyle5 = background:#FFFAED; | label5 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وفات جو ڪارڻ</span> | data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}} | rowstyle6 = background:#FFFAED; | label6 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">لاش مليو</span> | data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}} | rowstyle7 = background:#FFFAED; | label7 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مدفن</span> | class7 = label | data7 = {{br separated entries |{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}} |{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}} }} | rowstyle8 = background:#FFFAED; | label8 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">يادگار</span> | data8 = {{{monuments|}}} | rowstyle9 = background:#FFFAED; | label9 = <span style="display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">رهائش</span> | class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}} | data9 = {{{residence|}}} <!-- ===================================================== سڃاڻپ IDENTITY ====================================================== --> | rowstyle10 = background:#F4FAFF; | class10 = category | label10 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قوميت</span> | data10 = {{{nationality|}}} | rowstyle11 = background:#F4FAFF; | label11 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٻيا نالا</span> | class11 = nickname | data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | rowstyle12 = background:#F4FAFF; | class12 = category | label12 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">بُڻ بُڻياد</span> | data12 = {{{ethnicity|}}} | rowstyle13 = background:#F4FAFF; | class13 = category | label13 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شهريت</span> | data13 = {{{citizenship|}}} <!-- ===================================================== تعليم ۽ پيشو EDUCATION / CAREER ====================================================== --> | rowstyle14 = background:#F3FBF6; | label14 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تعليم</span> | data14 = {{{education|}}} | rowstyle15 = background:#F3FBF6; | label15 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مادر علمي</span> | data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}} | rowstyle16 = background:#F3FBF6; | label16 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشو</span> | class16 = role | data16 = {{{occupation|}}} | rowstyle17 = background:#F3FBF6; | label17 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سرگرميءَ جا سال</span> | data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}} | rowstyle18 = background:#F3FBF6; | label18 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">آجر</span> | data18 = {{{employer|}}} | class18 = org | rowstyle19 = background:#F3FBF6; | label19 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تنظيم</span> | data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}} | class19 = org | rowstyle20 = background:#F3FBF6; | label20 = <span style="display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ايجنٽ</span> | data20 = {{{agent|}}} | class20 = agent <!-- ===================================================== ڪم، شهرت ۽ اثر WORK / INFLUENCE ====================================================== --> | rowstyle21 = background:#FAF7FD; | label21 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">شهرت جو ڪارڻ</span> | data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}} | rowstyle22 = background:#FAF7FD; | label22 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">نمايان ڪم</span> | data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}} | rowstyle23 = background:#FAF7FD; | label23 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">طرز</span> | data23 = {{{style|}}} | class23 = category | rowstyle24 = background:#FAF7FD; | label24 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">کان متاثر ٿيو</span> | data24 = {{{influences|}}} | rowstyle25 = background:#FAF7FD; | label25 = <span style="display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">کي متاثر ڪيو</span> | data25 = {{{influenced|}}} <!-- ===================================================== ذاتي / مالي ڄاڻ ====================================================== --> | rowstyle26 = background:#F7FAFC; | label26 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اباڻو شهر</span> | data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}} | rowstyle27 = background:#F7FAFC; | label27 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پگهار</span> | data27 = {{{salary|}}} | rowstyle28 = background:#F7FAFC; | label28 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">خالص اثاثا</span> | data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}} | rowstyle29 = background:#F7FAFC; | label29 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">قد</span> | data29 = {{{height|}}} | rowstyle30 = background:#F7FAFC; | label30 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">وزن</span> | data30 = {{{weight|}}} | rowstyle31 = background:#F7FAFC; | label31 = <span style="display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٽيليويزن</span> | data31 = {{{television|}}} <!-- ===================================================== عوامي / سياسي ====================================================== --> | rowstyle32 = background:#F1FAFB; | label32 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">لقب</span> | data32 = {{{title|}}} | class32 = title | rowstyle33 = background:#F1FAFB; | label33 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مدت</span> | data33 = {{{term|}}} | rowstyle34 = background:#F1FAFB; | label34 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">پيشرو</span> | data34 = {{{predecessor|}}} | rowstyle35 = background:#F1FAFB; | label35 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جانشين</span> | data35 = {{{successor|}}} | rowstyle36 = background:#F1FAFB; | label36 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جماعت</span> | data36 = {{{party|}}} | class36 = org | rowstyle37 = background:#F1FAFB; | label37 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">تحريڪ</span> | data37 = {{{movement|}}} | class37 = category | rowstyle38 = background:#F1FAFB; | label38 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;white-space:nowrap;">مخالف</span> | data38 = {{{opponents|}}} | rowstyle39 = background:#F1FAFB; | label39 = <span style="display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">بورڊ</span> | data39 = {{{boards|}}} <!-- ===================================================== مذهب ====================================================== --> | rowstyle40 = background:#FCF9F0; | label40 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">مذهب</span> | data40 = {{{religion|}}} | class40 = category | rowstyle41 = background:#FCF9F0; | label41 = <span style="display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرقو</span> | data41 = {{{denomination|}}} | class41 = category <!-- ===================================================== قانوني ڄاڻ ====================================================== --> | rowstyle42 = background:#FFF7F7; | label42 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">فرد جرم</span> | data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}} | rowstyle43 = background:#FFF7F7; | label43 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڏوهه جي سزا</span> | data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}} | rowstyle44 = background:#FFF7F7; | label44 = <span style="display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ڏوهن ۾ مقام</span> | data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}} | class44 = category <!-- ===================================================== خاندان ====================================================== --> | rowstyle45 = background:#FFF7FA; | label45 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">جيون ساٿي</span> | data45 = {{{spouse|}}} | rowstyle46 = background:#FFF7FA; | label46 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">گهريلو ساٿي</span> | data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}} | rowstyle47 = background:#FFF7FA; | label47 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ٻار ٻچا</span> | data47 = {{{children|}}} | rowstyle48 = background:#FFF7FA; | label48 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">ماءُ پيءُ</span> | data48 = {{{parents|}}} | rowstyle49 = background:#FFF7FA; | label49 = <span style="display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">رشتيدار</span> | data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}} <!-- ===================================================== سڃاڻپ / اعزاز ====================================================== --> | rowstyle50 = background:#F4FAFF; | label50 = <span style="display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">سڏ سڃاڻپ</span> | data50 = {{{callsign|}}} | rowstyle51 = background:#FFFAE8; | label51 = <span style="display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;">اعزاز</span> | data51 = {{{awards|}}} <!-- ===================================================== MODULES ====================================================== --> | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}} | data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}} | data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}} | data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}} | data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}} | data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}} <!-- ===================================================== SIGNATURE ====================================================== --> | headerstyle58 = background:#EDE3F8; color:#493D5B; border-top:3px solid #C6AEE1; padding:7px 8px; | header58 = {{#if:{{{signature|}}}|دستخط}} | data59 = {{#if:{{{signature|}}}| [[File:{{{signature}}} |{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}} |alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]] }} <!-- ===================================================== WEBSITE ====================================================== --> | headerstyle60 = background:#DFF3E6; color:#27523A; border-top:3px solid #9DCEAD; padding:7px 8px; | header60 = {{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}} | data61 = {{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}} <!-- ===================================================== FOOTNOTES ====================================================== --> | below = {{#if:{{{footnotes|}}}| '''حاشيو''' <div style=" line-height:1.4; margin-top:4px; "> {{{footnotes}}} </div> }} | belowstyle = background:#EEF6FA; color:#4A5962; border-top:2px solid #AFCFDB; padding:8px; text-align:center; }}<!-- ========================================================= فرسوده پيراميٽر -->{{#ifeq: {{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}} |¬¬¬¬ | |[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]] }}<!-- -->{{#ifeq: {{{location|¬}}} |¬ | |[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]] }}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}| [[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]] }}<!-- ========================================================= زمرا --><includeonly>{{ns0| {{#if:{{{signature|}}}| [[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]] }} [[Category:Articles with hCards]] }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> h22uefl1h6t95tfvd8fog3c5soqganw 0 59394 417550 405793 2026-10-06T19:52:45Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:زمرو:سعودي عرب جا شھر]]; added [[Category:سعودي عرب جا قصبا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417550 wikitext text/x-wiki {{Short description|Town in Saudi Arabia, capital of the first Saudi state and Emirate of Diriyah}} {{Infobox settlement | name = درعيه | native_name = الدِرْعِيّة | settlement_type = [[ضلعو|گورنريٽ]] | image_skyline = | image_caption = الطريف ضلعي ۾ قصر السلوي | image_blank_emblem = Diriyah Seal.svg | blank_emblem_type = ورڊ مارڪ | pushpin_map = | coordinates = 244400 اتر 323446 اوڀر | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[سعودي عرب]] {{پرچم|سعودي عرب}} {{flag|Saudi Arabia}} | subdivision_type1 = [[صوبو|منطقو]] | subdivision_name1 = [[رياض صوبو]] | seat_type = صدر مقام | seat = طريف | website = [https://www.diriyah.sa/ Official Website] }} {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = no |official_name = الطريف، درعيه ڊسٽرڪٽ |includes = عرب رياستون |criteria = WHS:(iv) (v) (vi) |ID = 1329 |year = 2010 |area = |buffer_zone = }} '''درعيه''' <ref>Properly Al-Dirʻiyyah following the [[Romanization of Arabic]], but also written as "Al-Diriyah", "Ad-Diriyah", "Ad-Dir'iyah", "Ad-Dar'iyah", or "Dir'aiyah"</ref> (عربي ٻولي: الدِرْعِيّة، معنيٰ "هٿيارن جي جاءِ")،<ref> Hans Wehr (edited by J. Milton Cowan): A dictionary of modern written Arabic, ed. 3, Ithaca, N.Y., 1971, Spoken Language Services, Inc.</ref> جيڪو اڳ ۾ رومن ۾ دريه جي نالي سان مشهور هو،<ref>"{{Cite EB9|wstitle=Dereyeh|volume=7|page=113}}</ref> [[سعودي عرب]] جو هڪ شهر ۽ گورنري آهي جيڪو سعودي راڄڌاني [[رياض]] جي اتر اولهه پاسي واقع آهي. درعيه سعودي شاهي خاندان جو اصل گهر هو ۽ 1727ع کان 1818ع تائين پهرين سعودي خاندان جي دور ۾ درعيہ جي امارت جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/06/01/world/middleeast/saudis-turn-birthplace-of-ideology-into-tourist-spot.html|title=Saudis Turn Birthplace of Wahhabism Ideology Into Tourist Spot|last=Hubbard|first=Ben|date=May 31, 2015|work=[[The New York Times]]|access-date=March 13, 2024}}</ref> اڄ اهو شهر درعيه گورنري جو مرڪز آهي؛ جنهن ۾ ٻين جي وچ ۾ العوينہ، جبیلہ ۽ الاماریہ جا ڳوٺ به شامل آهن، ۽ رياض صوبي جو حصو آهي. طريف ڊسٽرڪٽ، جيڪو درعیہ ۾ سعودي خاندان جي پهرين راڄڌاني آهي، کي سال 2010ع ۾ يونيسڪو عالمي ورثو قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1329|title=At-Turaif District in ad-Dir'iyah|publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.worldheritagesite.org/sites/site.php?id=1329|title=Turaif Quarter in Al-Diriyyah|work=Pictures, info and travel reports|publisher=[[World Heritage Site]]}}</ref> شهر جي جوڙجڪ خود سعودي عرب جي نيشنل ميوزيم ۾ وڏي پيماني تي اتي ڏيکاريل شهر جي تفصيلي ماڊل جي مدد سان آساني کان اڀياس ڪري سگهبو آهي. درعیہ فارمولا اي چيمپيئن شپ (Formula-E Championship) لاءِ درعیہ اي-پرڪس ريس (ePrix Race) جي ميزباني پڻ ڪري ٿو. ==جڳھ== درعيه جي پراڻي شهر جا کنڊر وادي حنيفه جي نالي سان مشهور تنگ وادي جي ٻنهي پاسن تي هئا، جيڪا رياض ۽ ان کان اڳتي ڏکڻ طرف جاري آهي. تقريبن مڪمل طور تي مٽيءَ جي سرن جي اڏاوتن تي مشتمل، ٿر ٽن ضلعن ۾ ورهايل آهن، غوصيبه، المُلبيد، ۽ طريف جيڪي وادي کي نظر انداز ڪندي ٽڪرين جي چوٽيءَ تي واقع آهن. ٽنهي مان، طريف سڀ کان مٿانهون آهي، ۽ ان جو هيٺيون حصو سياحن لاءِ آساني سان پيرن تائين پهچ لائق آهي. شهر جي ڀت جو هڪ حصو، وادي جي ڪنارن سان گڏ هلندو آهي ۽ مٽيءَ جي سرن مان ٺهيل آهي، اڃا تائين ڪجهه بلند مشاهدي ٽاورز سان گڏ موجود آهي. جديد شهر ٽڪريءَ جي پيرن ۾ گهٽ اوچائي تي ٺهيل آهي جنهن تي طريف واقع آهي. شهر جي اتر ۾، وادي جي اندر، ڪيترائي باغ، کجيءَ جا باغ، ۽ ننڍا فارم ۽ جائدادون آهن. ال-الب جي نالي سان مشهور هڪ ڊيم وڌيڪ اتر ۾ واقع آهي. ==تاريخ== ===نبي صلي الله عليه وسلم جو دور=== {{Main|نبي محمد جي مهمن جي فهرست}} نبي صلي الله عليه وآله وسلم بدو قبيلي، ٻنو حنيفه جي شرارتن جي خاتمي لاء، ٽيهه مسلمانن جي هڪ دستي کي فوجي مشن تي موڪليو (ڏسو محمد ابن مسلمه رضي الله تعالي عنه جي مهم). اهو قراطا جي علائقي ڏانهن روانو ٿيو، جيڪو بنو ڪلاب جي بڪر قبيلي جو عارضي رهائشگاهه هو. پلاٽون ان جاءِ تي حملو ڪيو ۽ انهن کي هر طرف منتشر ڪري ڇڏيو. مسلمانن مال غنيمت تي قبضو ڪيو ۽ بنو حنيفه جي سردار ثمامہ بن اثال الحنفي سان گڏ واپس آيا. ثمامه رسول الله جي اخلاق کي ڏسي، پنهنجي ازادي کان پوء مسلمان ٿي ويو.<ref name="Mubarakpuri 2005 2042">{{citation|title=The Sealed Nectar|url=https://books.google.com/books?id=-ppPqzawIrIC|first=Saifur Rahman Al|last=Mubarakpuri|year=2005|publisher=Darussalam Publications|page=204|isbn=9798694145923}}{{Dead link|date=February 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> نبي محمد صلي الله عليه وسلم جي دور ۾ مسيلمه ڪذاب هن جاء کان محرم، 6 هجري بمطابق جولائي، 627ع ۾ نبوت جو دعويدار ٿيو.<ref name="archive">Muhammad Yasin Mahzar Siddiqi, [http://islamiccenter.kau.edu.sa/english/journal/issues/Pdf/1/01-MYMSiddiqi_12.pdf Role of Booty in the economy during the prophets time], Vol. 1, King Abdul Aziz University, p. 11. ([https://web.archive.org/web/20110725090417/http://islamiccenter.kau.edu.sa/english/journal/issues/Pdf/1/01-MYMSiddiqi_12.pdf archive])</ref><ref name="hawarey">{{cite book |last=Hawarey |first=Mosab|url=https://books.google.com/books?id=vJVqNwAACAAJ&q=9789957051648 |isbn=9789957051648 |title=The Journey of Prophecy; Days of Peace and War (Arabic) |publisher=Islamic Book Trust |year=2010}}Note: Book contains a list of battles of Muhammad in Arabic, English translation available [https://web.archive.org/web/20110726142128/http://military.hawarey.org/military_english.htm here]</ref> نبي سڳوري صلي الله عليه وآله وسلم جي وصال کان پوء پهريون خليفا، ابوبڪر صديق رضي الله تعالي عنه هن فتني کي ختم ڪرڻ لاء حضرت خالد بن وليد رضي الله تعالي عنه جي ڪمان ۾ هڪ لشڪر روانو ڪيو. خالد بن وليد، جنهن کي رسول الله "سيف من سيوف الله" (الله جي تلوارن هڪ تلوار) جو خطاب ڏنو هو، مسيلمه کي شڪست ڏني، هن فتني کي هميشه لاء ختم ڪري ڇڏيو. === سال 1400 عيسوي کان پوءِ === ڪڏهن ڪڏهن هن هنڌ کي ياقوت ۽ الحمداني پاران ذڪر ڪيل هڪ قديم آبادي، جنهن کي "غبره" جي نالي سان سڃاتو ويندو هو،<ref>[[Abu Abd al-Rahman Ibn Aqil al-Zahiri]], Opening Article, ''Ad-Diriyah Magazine'', Vol. I, No. 1, May 1988 [http://addiriyah.org/info/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070702052154/http://www.addiriyah.org/info/index.htm|date=2007-07-02}}, quoting Muhammad al-Essa. In support of this identification, Ibn Aqil mentions that one of the nearby creeks is still known as "Ghubaira", the diminutive of "Ghabra".</ref> سان سڃاتو وڃي ٿو. درعيه جي تاريخ صحيح طور تي 15هين صدي عيسويءَ جي آهي. نجد جي تاريخ نويسن جي مطابق، شهر 1446ع -1447ع ۾ سعودي شاهي خاندان جي هڪ ڏاڏاڻي، مانع المريدي قائم ڪيو هو. مانع ۽ سندس ڪٽنب اوڀر عرب ۾ القطيف جي علائقي مان ابن درع، جيڪو ان وقت هن آبادين، جيڪيون هاڻي رياض ٺاهين ٿيو، جي هڪ گروهه جو حڪمران هو، جي دعوت تي هتان آيو هو ۽ اها به چيو ويندو آهي ته ابن درع، مانع المريدي جو رشتيدار هو، ۽ اهو سمجهيو ويندو آهي ته مانع جو ڪٽنب جيڪو ڪنهن نامعلوم تاريخ تي وادي حنيفه جو علائقو ڇڏيو هو، اصل ۾ پنهنجي اباڻي وطن ڏانهن موٽي آيو هو.<ref name="EoI">Rentz, G. "al- Dir'iyya (or al-Dariyya)." Encyclopaedia of Islam. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2007. Brill Online. CDL. 5 November 2007 [http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_SIM-1876]{{Dead link|date=November 2019|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>Al-Juhany, U.M., Najd before the Salafi Reform Movement, Ithaca Press, 2002, {{ISBN|0-86372-401-9}}.</ref> شروعات ۾، مانع ۽ سندس قبيلو، جيڪو "مروده" جي نالي سان مشهور هو، الغصيبه ۽ المليبيد ۾ آباد ٿيو ۽ سڄي آباديءَ جو نالو مانع جي محسن ابن درع جي نالي تي الدرعيه رکيوويو. پوء طريف جو ضلعو آباد ٿيو.<ref name="EoI2">Rentz, G. "al- Dir'iyya (or al-Dariyya)." Encyclopaedia of Islam. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2007. Brill Online. CDL. 5 November 2007 [http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_SIM-1876]{{Dead link|date=November 2019|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ان کان پوء طريف ۽ ٻين قصبن مان يا ويجهي ريگستان جي بدو قبيلن مان ڪيترائي خاندان علائقي ۾ آباد ٿيا ۽ 18هين صدي تائين درعيه نجد جي علائقي ۾ هڪ مشهور شهر بڻجي چڪو هو. ان وقت، محمد بن سعود، درعيه جي حڪمران خاندان المقرن، (مقرن، مانع جي اولاد مان هڪ) جي اندرين ڪشمڪش مان اڀريو ۽ الدرعيه جو امير يا حڪمران بڻيو. سال 1744ع ۾، ابن سعود هڪ مذهبي عالم، محمد بن عبدالوهاب، جيڪو ويجهي قصبي، "الاعينه" (ساڳي وادي ۾ 30 ميل مٿيان) کان هو، کي پاڻ سان گڏ ملايو. ابن سعود محمد ابن عبدالوهاب جي مذهبي خيالن کي لاڳو ڪرڻ تي رضامند ٿيو ۽ پهرين سعودي رياست قائم ڪئي، جنهن جو گاديءَ جو هنڌ درعيه هو. ايندڙ ڪيترن ئي ڏهاڪن اندر، ابن سعود ۽ سندس اولاد نجد جي سڄي حصي، گڏوگڏ عربستان جي اوڀر ۽ اولهه وارن علائقن کي پنهنجي تابع ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا ۽ عراق ڏانهن وڌيو. درعيه تيزي سان ايراضي ۽ دولت ۾ وڌيو ۽ نجد جو سڀ کان وڏو ۽ هن وقت جي معيارن مطابق عربستان جو هڪ وڏو شهر بڻجي ويو. بهرحال، سعودين پاران مڪي ۽ مديني تي قبضي ۽ جمعي جي خطبي مان عثماني سلطان جو نالو هٽائڻ کان پوءِ، عثماني سلطنت، جيڪا ان وقت جي وڏي اسلامي طاقت هئي، جي غضب کي جنم ڏنو ۽ ابراهيم پاشا جي اڳواڻي ۾ هڪ مصري فوج کي گم ٿيل علائقو واپس حاصل ڪرڻ لاءِ موڪليو. 1818ع ۾ مصري فوج، طريف جي دفاع کي ختم ڪري، ڇهن مهينن جي محاصري کان پوءِ درعيه ۾ داخل ٿي ۽ گهرن کي مڪمل طور تي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ کجيءَ جي باغن ۾ هر وڻ کي ڪٽي ڇڏيو. حملي آور فوج جو اڳواڻ، ابراهيم پاشا، درعيه کي تباه ڪرڻ جو حڪم ڏنو. جيتوڻيڪ مقامي اميرن مان هڪ، درعيه ۾ سعودي رياست کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ابراهيم پنهنجي فوجن کي شهر کي اڃا به وڌيڪ تباهه ڪن ۽ هن ان مان جيڪو ڪجهه بچيو هو ان کي باهه ڏئي ڇڏڻ جو حڪم ڏنو. محاصري ۾ مصرين جي 10,000 ۽ سعودي فوجن جي 1,800 ماڻھن جي مارجي وڃڻ جو اندازو لڳايو ويو هو.<ref>Mostyn, Trevor. "Dir'iya." In: Saudi Arabia: A MEED Practical Guide. Second edition. London: Middle East Economic Digest. 1983. Pages 246-247.</ref> سعودي خاندان جڏهن سال 1824ع ۾ ۽ ٻيهر 1902ع ۾ پنهنجي قسمت کي بحال ڪيو، انهن ڏکڻ ڏانهن [[رياض]] ۾ پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو، جيڪو ان وقت کان وٺي اڃان تائين سعودي رياست جو گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref name="lacey2">{{cite book|url=https://archive.org/details/kingdomlace00lace|title=The Kingdom|last=Lacey|first=Robert|publisher=Harcourt Brace Jovanovich|year=1982|isbn=0-15-147260-2|location=New York|pages=[https://archive.org/details/kingdomlace00lace/page/60 60–63]|author-link=Robert Lacey|url-access=registration}}</ref> شهر جي اصل باشندن سال 1818ع جي بربادي کان پوءِ درعيه ڇڏي ڏنو، جن مان گهڻا رياض ڏانهن هليا ويا. ڪتاب "دي ڪنگڊم" (پهريون ڀيرو 1981ع ۾ شايع ٿي) ۾، برطانوي ليکڪ رابرٽ لسي تبصرو ڪيو ته آل سعود "پنهنجي پراڻي راڄڌاني جا کنڊر پنهنجي پويان، ممڪنات جي حدن جي هڪ مستقل ياد ڏياريندڙ لاء باقي رکيو ۽ پراڻي درعيه جو مقابلو "ريت سان اڏامي پومپيائي" سان ڪيو.<ref name="lacey3">{{cite book|url=https://archive.org/details/kingdomlace00lace|title=The Kingdom|last=Lacey|first=Robert|publisher=Harcourt Brace Jovanovich|year=1982|isbn=0-15-147260-2|location=New York|pages=[https://archive.org/details/kingdomlace00lace/page/60 60–63]|author-link=Robert Lacey|url-access=registration}}</ref> جيتوڻيڪ، 20هين صدي جي آخر ۾، گهڻو ڪري اڳوڻي خانه بدوش (بدو) طرفان، علائقي کي ٻيهر آباد ڪيو ويو ۽ 1970ع جي ڏهاڪي جي آخر ۾ سعودي حڪومت پاران هڪ نئون شهر قائم ڪيو ويو.<ref name="Thompson2">{{cite book|title=Desert Treks from Riyadh|url=https://archive.org/details/deserttreksfromr0000ioni|last=Thompson|first=Ionis|date=1994|publisher=Stacey International|isbn=0-905743-76-8|location=London, UK|pages=[https://archive.org/details/deserttreksfromr0000ioni/page/6 6]–7}}</ref> درعيه جو هي نئون شهر سائيز ۾ وڌيو ۽ هاڻي هڪ ننڍڙو پر جديد شهر ۽ گورنريٽ جي گادي جو هنڌ آهي. پراڻي درعيه جا کنڊر سياحتي ڪشش جو مرڪز آهن ۽ سعودي حڪومت پاران هڪ مرحلا وار بحالي جي منصوبي جي تحت آهن. ==بحالي ۽ ترقيات جا منصوبا== [[File:Diriyah1.jpg|thumb|تاريخي ماڳ جي تحفظ لاءِ: درعيه گيٽ ڊولپمينٽ اٿارٽي]] [[File:Diriyah2.jpg|thumb|درعيه جي کلي عجائب گھر ۾ هڪ گهٽي]] [[File:Diriyah 8.jpg|thumb|کلي عجائب گھر جو داخلا دروازو، جنوري 2024ع]] [[File:Diriyah6.jpg|thumb|ٻيهر تعمير ٿيل پراڻي درعيه ڏانهن نظارو]] سعودي عرب ۾ (Wahhabi Movement) جي هٿن ابتدائي اسلامي ورثي جي جڳهن جي تباهي جي باوجود, <ref name="Britannica2">{{cite encyclopedia|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|title=Wahhābī (Islamic movement)|url=https://www.britannica.com/topic/Wahhabi|date=9 June 2020|access-date=1 July 2020|publisher=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]]|location=[[Edinburgh]]|quote=Because [[Wahhabism|Wahhābism]] prohibits the veneration of shrines, tombs, and sacred objects, many sites associated with the [[early history of Islam]], such as the homes and graves of companions of Muhammad, were demolished under Saudi rule. [[Preservationist]]s have estimated that as many as 95 percent of the historic sites around [[Mecca]] and [[Medina]] have been razed.|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626201633/https://www.britannica.com/topic/Wahhabi|archive-date=26 June 2020|url-status=live}}</ref> سعودي عرب تاريخي ماڳ جي تحفظ ۽ ترقي جي نگراني لاءِ درعيه گيٽ ڊولپمينٽ اٿارٽي (DGDA) ٺاهي آهي. Arabia has formed the Diriyah Gate Development Authority (DGDA) to oversee the preservation and development of the historic site. Despite [[Destruction of early Islamic heritage sites in Saudi Arabia|Wahhabi destruction of many Islamic, cultural, and historical sites]]<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Wahhābī (Islamic movement) |url=https://www.britannica.com/topic/Wahhabi |date=9 June 2020 |access-date=1 July 2020 |publisher=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]] |location=[[Edinburgh]] |quote=Because [[Wahhabism|Wahhābism]] prohibits the veneration of shrines, tombs, and sacred objects, many sites associated with the [[early history of Islam]], such as the homes and graves of companions of Muhammad, were demolished under Saudi rule. [[Preservationist]]s have estimated that as many as 95 percent of the historic sites around [[Mecca]] and [[Medina]] have been razed. |archive-url=https://web.archive.org/web/20200626201633/https://www.britannica.com/topic/Wahhabi |archive-date=26 June 2020 |url-status=live }}</ref> associated with the [[early history of Islam]] and the first generation of Muslims ([[Ahl al-Bayt|Muhammad's family]] and his [[Sahabah|companions]]),<ref name="Britannica" /> the [[Saudi government]] undertook a large scale renovation of [[Muhammad ibn Abd al-Wahhab]]'s domain, turning it into a major tourist attraction.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/06/01/world/middleeast/saudis-turn-birthplace-of-ideology-into-tourist-spot.html|title=Saudis Turn Birthplace of Wahhabism Ideology Into Tourist Spot|first=Ben|last=Hubbard|work=The New York Times |date=31 May 2015|via=NYTimes.com}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.arabnews.com/node/1034231/saudi-arabia |title=Diriyah on course to become world-class tourist spot |author=Estimo Jr, Rodolfo|date=5 January 2017|work=[[Arab News]]|access-date=21 July 2017}}</ref> In 2018, [[Jerry Inzerillo]], previously the CEO of [[Forbes Travel Guide]], was hired to lead the new authority. In 2019, Inzerillo said that Diriyah would soon be known as "the [[Beverly Hills, California|Beverly Hills]] of Riyadh."<ref>{{Cite news|url=https://www.arabianbusiness.com/travel-hospitality/421161-saudi-arabias-diriyah-to-be-the-beverly-hills-of-riyadh-says-ceo|title=Saudi Arabia's Diriyah to be the 'Beverly Hills' of Riyadh, says CEO|last=Jr|first=Bernd Debusmann|newspaper=Arabian Business|date=29 May 2019 |language=en|access-date=2019-07-12}}</ref> Among the rebuilt structures are the bath and guest house, the Qasr Nasr, the Saad bin Saud Palace that was finished by the early 1990s, the Burj Faysal that was a wall tower renovated in the 1980s, major sections of the wall surrounding Turaif, and sections of the outer walls and some watchtowers surrounding the wadi. Outside of the Turaif district, on the opposite side of the wadi Hanifa, the region of the mosque of [[Muhammad ibn Abd al-Wahhab]] has been completely remodeled, leaving only some of the more recent original structures standing to the north of the complex build on the site of the historic mosque. The "Turaif District Development Plan" aims to turn the district into a major national, cultural and touristic center.<ref name=Albenaa208>''"Turaif District Development – Renovating the Local Arabic Architecture" in "Open Ends for the Local Architecture – Contemporary Practices in Saudi Architecture"'' by Mashary A. ALNaim and Tariq M. Abd El Fattah in [http://www.albenaamagazine.com.sa Albenaa Magazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090306055601/http://www.albenaamagazine.com.sa/ |date=2009-03-06 }}, issue 208, February 2008 (Safar 1429) {{ISSN|1319-206X}}</ref> Before turning the complete site into a modern [[open-air museum]] documentation and necessary investigations, including excavations especially in places that may need to be remodelled, are planned in three major phases. These will include sites such as:<ref name=Albenaa208 /> * Al-Imam Mohammad bin Saud Mosque and Salwa Palace. * Ibraheem Ibn Saud Palace and Fahad Ibn Saud Palace. * Farhan Ibn Saud Palace, Torki Ibn Saud Palace, and Qoo'a Al-Sharia'a (eastern court of Salwa Palace). Once finished, there will be a new visitors center as well as a documentation center. Four new museums are planned for the district.<ref name=Albenaa208 /> * A museum of war and defense (as this was the site of a major siege in Saudi Arabia). * A museum of horses. * A museum of social life. * A museum of commerce and finance. Additionally, a Turaif traditional market will add to the open-air museum experience. [[File:Diriyyah2.JPG|220px|thumb|Old ruins in Diriyah]] The [[Saudi government]] undertook a large scale renovation of [[Muhammad ibn Abd al-Wahhab]]'s domain, turning it into a major tourist attraction.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/06/01/world/middleeast/saudis-turn-birthplace-of-ideology-into-tourist-spot.html|title=Saudis Turn Birthplace of Wahhabism Ideology Into Tourist Spot|first=Ben|last=Hubbard|newspaper=The New York Times |date=31 May 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.arabnews.com/node/1034231/saudi-arabia |title=Diriyah on course to become world-class tourist spot |author=Estimo Jr, Rodolfo|date=5 January 2017|work=[[Arab News]]|access-date=21 July 2017}}</ref> ==مکيه تاريخي ماڳ== ==ٻيون قابل ذڪر عمارتون== ==عجائب گھر== پراڻي شهر ۾ ڪيترائي محل بحال ڪيا ويا آهن ۽ عجائب گھر طور استعمال ڪيا ويا آهن. * گذريل ڏينهن جو عجائب گھر (متحف السنين الماضية): اهو البوجيري جي اتر ۾ واقع آهي ۽ هڪ مجموعو رکي ٿو جيڪو شروعاتي ۽ وچين ويهين صدي ۾ مرڪزي عرب ۾ روزمره جي زندگي جي عڪاسي ڪري ٿو. ==عوامي سهولتون ۽ مرڪز== ==موسم== ==گيلري== ==پڻ ڏسو== [[:باب:سعودي عرب]] * [[نبي محمد جي مهمن جي فهرست|محمد صلي الله عليه وسلم جي غزوات جي فهرست]] * [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|سعودي عرب ۾ شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category}} {{wikivoyage}} * [https://web.archive.org/web/20060831162704/http://www.addiriyah.org.sa/ Photo gallery] on [[Archive.org]] {{in lang|ar}} {{coord|24|44|00|N|46|34|32|E|display=title}} {{Authority control}} [[Category:1446 establishments in Asia]] [[Category:1440s in the Middle East]] [[Category:Populated places established in the 1440s]] [[Category:Populated places in Riyadh Province]] [[Category:Geography of Riyadh]] [[Category:World Heritage Sites in Saudi Arabia]] [[Category:Tourist attractions in Riyadh]] [[Category:Razed cities]] [[Category:Ottoman Arabia]] [[Category:History of Najd]] [[Category:Arabic architecture]] [[Category:Diriyah| ]] [[Category:Cities in Saudi Arabia]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايشيا ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:سعودي عرب جا قصبا]] [[زمرو:سعودي عرب]] [[زمرو:سعودي عرب جي تاريخ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] t156iuvxmmzti4uifnx7w4y6k5d45b5 0 68017 417620 326155 2026-10-07T07:56:15Z Kent Wang 22975 Arco Triunfal da Rua Augusta from Praça do Comércio 41.jpg 417620 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = لزبن Lisbon | native_name = Lisboa | other_name = | settlement_type = [[Capital city]] <!-- images, nickname, motto --> | image_skyline = {{Photo montage | photo1a = Lisbon (36831596786) (cropped).jpg | photo2a = Arco Triunfal da Rua Augusta from Praça do Comércio 41.jpg | photo2b = Lisboa IMG 6805 (20499138133).jpg | photo3a = Belem Tower - April 2019 (2).jpg | photo3b = Se Cathedral (34242766515) (cropped).jpg | photo4a = Parque das Nações Lisboa (cropped).jpg | spacing = 2 | position = center | color_border = white | color = white | size = 280 | foot_montage = From top left to right: view from [[São Jorge Castle]], [[Rua Augusta Arch]], [[Eduardo VII Park]], [[Belém Tower]], [[Lisbon Cathedral]], and [[Parque das Nações]] with [[Vasco da Gama Bridge]]. }} | image_flag = Lisboa.PNG | image_shield = LSB.png | motto = ''Mui Nobre e Sempre Leal''<br><small>"Very Noble and Always Loyal"</small> | nickname = | etymology = <!-- location --> | subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] | subdivision_name = {{Flag|Portugal}} | subdivision_type1 = Metro | subdivision_name1 = [[Lisbon metropolitan area]] | subdivision_type3 = [[Districts of Portugal|District]] | subdivision_name3 = [[Lisbon District|Lisbon]] | subdivision_type4 = Historic province | subdivision_name4 = [[Estremadura Province (historical)|Estremadura]] | parts_type = [[#Civil parishes|Civil parishes]] | parts_style = para | p1 = ([[#Civil parishes|see text]]) <!-- maps and coordinates --> | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Portugal#Europe | pushpin_map_caption = Location within Portugal##Location within Europe |pushpin_relief=1 | coordinates = {{coord|38.7252668|-9.1500193|format=dms|type:city(500000)_region:PT|display=it}} | coordinates_footnotes = <!-- government type, leaders --> | leader_title = Mayor | leader_name = [[Fernando Medina (politician)|Fernando Medina]] | leader_title1 = [[Assembleia Municipal|Municipal chair]] | leader_name1 = [[Helena Roseta]] | government_type = [[Local administrative unit|LAU]] | governing_body = [[Concelho]]/[[Câmara Municipal]] <!-- established --> | established_title = Settlement | established_date = c. 1200 [[Before common era|BCE]] | established_title1 = Roman [[Olissipo]] | established_date1 = c. 138 BCE | established_title2 = Moorish rule | established_date2 = 711 [[Common era|CE]] | established_title3 = [[Siege of Lisbon]] | established_date3 = 1147 CE <!-- area --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 100.05 | area_urban_km2 = 1376 | area_metro_km2 = 3015.24 <!-- elevation --> | elevation_footnotes = | elevation_m = 2 | elevation_ft = <!-- population --> | population_as_of = 2017 | population_footnotes = | population_total = 508368<ref name="pordata">{{Cite web | url=https://www.pordata.pt/Municipios/População+residente+total+e+por+grandes+grupos+etários-390 | title=PORDATA – População residente: Total e por grandes grupos etários | access-date=26 April 2021}}</ref> | population_urban = 2042477<ref name=World_Urban_Areas/> | population_metro = 2854802<ref name="pordata"/><ref name="DdR"/> | population_density_km2 = auto | population_demonym = Lisboeta<br>Olissiponense<br/>[[Alfacinha]] <small>(colloquial)</small> <!-- time zone(s) --> | timezone1 = [[Western European Time|WET]] | utc_offset1 = ±00:00{{!}}UTC | timezone1_DST = [[Western European Summer Time|WEST]] | utc_offset1_DST = +1 <!-- postal codes, area code --> | postal_code_type = Postal zone | postal_code = 1149-014 Lisboa | area_code_type = | area_code = (+351) 21 XXX-XXXX | geocode = | iso_code = | blank_name = | blank_info = | blank1_name = [[Patron saint]] | blank1_info = [[Vincent of Saragossa]] and [[Anthony of Lisbon]] | blank2_name = Municipal address | blank2_info = Praça do Município, 1<br>1149-014 Lisboa | blank3_name = Municipal holidays | blank3_info = 13 June ([[Anthony of Lisbon|St. Anthony's Day]]) <!-- website, footnotes --> | website = [http://www.cm-lisboa.pt/ www.cm-lisboa.pt] | footnotes = }} '''لزبن''' ({{lang-en|Lisbon}}) [[پورچوگال|پرتگال]] جي [[راڄڌاني|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ وڏو شهر آهي، جنهن جي 100.05 ڪلوميٽر جي ايراضي ۾ پنهنجي انتظامي حدن اندر 508،368 جي آبادي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:لزبن]] [[زمرو:پرتگال]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:پرتگال ۾ شهر]] [[زمرو:پرتگال ۾ آباد ساحلي هنڌ]] 2c5orozeywbhvahsnrhbbsxwffvefno 0 76763 417529 398511 2026-10-06T19:31:53Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 417529 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = جدہ | official_name = | other_name = | native_name = {{lang|ar|{{Script|Arab|جِدَّة}}}} | settlement_type = [[سعودي عرب جي شهرن جي فهرست|شھر]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 290 | border = infobox | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1 = Jeddah Corniche 36.jpg | caption1 = [[Jeddah Corniche]] | image2 = | caption2 = Traditional architecture in [[Al-Balad, Jeddah|Historic Jeddah]] | image3 = Balad , Jeddah 10.jpg | caption3 = Historic Jeddah City Center | image4 = BSM 2571.jpg | caption4 = [[King Fahd's Fountain]] | image5 = Al-Mimar Mosque, 1824-25, old Jeddah, Saudi Arabia (1) (50703575237).jpg | caption5 = [[Al-Mimar Mosque]] | image6 = Bayt Nasif, 1872, old Jeddah, Saudi Arabia (5) (50703484406).jpg | caption6 = [[Nasseef House]] }} | image_seal = Jeddah Municipality Logo.svg | image_flag = | image_blank_emblem = | nickname = The Bride of the Red Sea | motto = Jeddah Is Different | pushpin_map = Saudi Arabia | pushpin_label_position = left | pushpin_relief = yes | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location of Jeddah within Saudi Arabia | subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | subdivision_type1 = [[Regions of Saudi Arabia|Region]] | subdivision_type2 = | subdivision_name1 = [[Makkah Province|Mecca]] | subdivision_name2 = | established_title = Established | established_date = 6th century BC | leader_title = Governorate Mayor | leader_name = Saleh Al-Turki<ref>{{cite web |title=Saleh Al-Turki, mayor of Jeddah |url=https://www.arabnews.com/node/1473646/saudi-arabia |website=arabnews.com |date=27 March 2019 |publisher=Saudi Research & Publishing Company |access-date=7 January 2021}}</ref> | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 1600 | area_urban_km2 = 1793 | area_metro_km2 = 2485 | elevation_m = 12 | population_total = 3,751,722 | population_as_of = 2022 | population_footnotes = <ref name=syb>{{cite web|title=Population|url=http://www.stats.gov.sa/sites/default/files/cdsi_data/yb50/Tabels/Chapter2/Table2-3.htm|work=Statistical Yearbook 50 (2014)|publisher=Central Department Of Statistics & Information|access-date=21 February 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160221065527/http://www.stats.gov.sa/sites/default/files/cdsi_data/yb50/Tabels/Chapter2/Table2-3.htm|archive-date=21 February 2016}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_note = -JIDDAH <!-- GDP --------------->| demographics_type1 = [[GDP|GDP (PPP)]] | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = Year | postal_code_type = Postal Code | postal_code = 5 digit codes beginning with 21 (e.g. 21577) | area_code = +966 12 | website = {{URL|jeddah.gov.sa}} | footnotes = {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |Official_name = [[Al-Balad, Jeddah|Historic Jeddah, the Gate to Makkah]] |ID = 1361 |Year = 2014 |Criteria = Cultural: ii, iv, vi |Area = 17.92 ha |Buffer_zone = 113.58 ha }} | timezone1 = [[Arabia Standard Time]] | native_name_lang = ar }} '''جده''' (انگریزی: Jeddah، عربي: جِدَّة) [[سعودي عرب]] جي [[مڪہ صوبو|صوبي مڪي]] جو هڪ [[بندرگاهه]] شهر آهي، جيڪو [[حجاز]] جي علائقي ۾ [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي ساحل تي واقع آهي. جده ملڪ جو تجارتي مرڪز آهي. اهو معلوم ناهي ته جده ڪڏهن ٺهرايو ويو، پر جده جي شهرت سال 647ع ۾ وڌي وئي جڏهن [[عثمان بن عفان|خليفي عثمان]] ان کي هڪ سفري مرڪز بنايو جيڪو مسلمان سياحن جي خدمت لاءِ مقدس شهر [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج|اسلامي زيارت]] لاءِ ويندا هئا. ان وقت کان وٺي، جده لکين حاجين لاءِ گيٽ وي جي حيثيت ۾ ڪم ڪيو آهي جيڪا روايتي طور تي سمنڊ ذريعي ۽ تازو هوائي ذريعي کنگ عبدالعزیز انٹرنیشنل ایئرپورٹ، سعودي عرب پهتن تا.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1361/|title=Historic Jeddah, the Gate to Makkah Sharif|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/node/281269|title=Jeddah Hooked on Fishing|date=2006-03-04|website=Arab News|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> سال 2022ع جي اندازی مطابق 37,51,722 ماڻهن جي آبادي سان، جده [[مڪہ صوبو|صوبي مڪي]] جو سڀ کان وڏو شهر آهي،<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/makkah/|title=Mecca Region (Saudi Arabia): Places in Governorates - Population Statistics, Charts and Map|website=www.citypopulation.de|access-date=2024-02-03}}</ref> [[حجاز]] جو سڀ کان وڏو شهر، سعودي عرب جو ٻيو نمبر وڏو شهر (راڄڌاني [[رياض]] کان پوءِ)، ۽ [[وچ اوڀر]] م نائين نمبر وڏو شهر آهي. اهو پڻ [[اسلامي سھڪار تنظيم]] جي انتظامي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. جده اسلامي بندرگاهه، [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] تي، دنيا جي ڇهين نمبر وڏي بندرگاهه آهي،<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.worldshipping.org/about-the-industry/global-trade/top-50-world-container-ports|title=Top 50 World Container Ports {{!}} World Shipping Council|website=www.worldshipping.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20201119000412/https://www.worldshipping.org/about-the-industry/global-trade/top-50-world-container-ports|archive-date=2020-11-19|access-date=2020-11-25}}</ref> ۽ وچ اوڀر ۾ ([[دبئي]] جي جبل علي جي بندرگاهه کان پوءِ) ٻيو نمبر وڏو ۽ مصروف ترين بندرگاهه آهي. جده [[مڪو|مڪي]] شريف جو پرنسپل گيٽ وي آهي، اسلام جو مقدس ترين شهر، 65 ڪلوميٽر (40 میل) اوڀر طرف، جڏهن ته [[مدينو|مديني]]، ٻيو مقدس شهر، 360 ڪلوميٽر (220 میل) اتر ڏانهن آهي. اقتصادي طور تي، جده سعودي عرب ۽ وچ اوڀر جي اندر سائنسي ۽ انجنيئرنگ قيادت ۾ سرمائيداري سيڙپڪاري کي وڌيڪ ترقي ڪرڻ تي ڌيان ڏئي رهيو آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=http://ae.zawya.com/story.cfm/sidZAWYA20100727050049/comment|title='Jeddah has the potential to become a Knowledge City'Saudi Arabia - Zawya|archive-url=https://archive.today/20120701183223/http://ae.zawya.com/story.cfm/sidZAWYA20100727050049/comment|archive-date=2012-07-01|access-date=2010-07-28}}</ref> جده سال 2009ع ۾ انوويشن سٽيز انڊيڪس ۾ [[آفريڪا]]، مڊل ايسٽ ۽ "استان" ملڪن جي علائقي ۾ چوٿين نمبر تي هئو.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.innovation-cities.com/emerging-middle-east-africa-city-index/|title=2thinknow Innovation Cities™ Emerging 11 Index 2009 - Middle East, Africa and Former USSR States &#124; 2009|date=2009-11-12|publisher=Innovation-cities.com|access-date=2011-04-17}}</ref> جده سعودي عرب جي بنيادي تفريحي شهرن مان هڪ آهي ۽ گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز اسٽڊي گروپ ۽ نيٽورڪ (GaWC) پاران بيٽا ورلڊ شهر جو درجو دنو ويو آهي. ڳاڙهي سمنڊ جي ويجهو شهر، مڇي مارڻ ۽ سامونڊي کاڌا ملڪ جي ٻين حصن جي برعڪس کاڌي جي ثقافت تي غالب آهن. عربي ۾، شهر جو نعرو "جده غيير" آهي، جنهن جو ترجمو "جده مختلف آهي". ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سعودي عرب]] [[زمرو:سعودي عرب جا شھر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباد ساحلي هنڌ]] m8yt4ykx7ws6lakv1bry7ysquthg6ha 417530 417529 2026-10-06T19:33:08Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:سعودي عرب ۾ بندرگاهه وارا شهر]]; added [[Category:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417530 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = جدہ | official_name = | other_name = | native_name = {{lang|ar|{{Script|Arab|جِدَّة}}}} | settlement_type = [[سعودي عرب جي شهرن جي فهرست|شھر]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 290 | border = infobox | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1 = Jeddah Corniche 36.jpg | caption1 = [[Jeddah Corniche]] | image2 = | caption2 = Traditional architecture in [[Al-Balad, Jeddah|Historic Jeddah]] | image3 = Balad , Jeddah 10.jpg | caption3 = Historic Jeddah City Center | image4 = BSM 2571.jpg | caption4 = [[King Fahd's Fountain]] | image5 = Al-Mimar Mosque, 1824-25, old Jeddah, Saudi Arabia (1) (50703575237).jpg | caption5 = [[Al-Mimar Mosque]] | image6 = Bayt Nasif, 1872, old Jeddah, Saudi Arabia (5) (50703484406).jpg | caption6 = [[Nasseef House]] }} | image_seal = Jeddah Municipality Logo.svg | image_flag = | image_blank_emblem = | nickname = The Bride of the Red Sea | motto = Jeddah Is Different | pushpin_map = Saudi Arabia | pushpin_label_position = left | pushpin_relief = yes | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location of Jeddah within Saudi Arabia | subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | subdivision_type1 = [[Regions of Saudi Arabia|Region]] | subdivision_type2 = | subdivision_name1 = [[Makkah Province|Mecca]] | subdivision_name2 = | established_title = Established | established_date = 6th century BC | leader_title = Governorate Mayor | leader_name = Saleh Al-Turki<ref>{{cite web |title=Saleh Al-Turki, mayor of Jeddah |url=https://www.arabnews.com/node/1473646/saudi-arabia |website=arabnews.com |date=27 March 2019 |publisher=Saudi Research & Publishing Company |access-date=7 January 2021}}</ref> | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 1600 | area_urban_km2 = 1793 | area_metro_km2 = 2485 | elevation_m = 12 | population_total = 3,751,722 | population_as_of = 2022 | population_footnotes = <ref name=syb>{{cite web|title=Population|url=http://www.stats.gov.sa/sites/default/files/cdsi_data/yb50/Tabels/Chapter2/Table2-3.htm|work=Statistical Yearbook 50 (2014)|publisher=Central Department Of Statistics & Information|access-date=21 February 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160221065527/http://www.stats.gov.sa/sites/default/files/cdsi_data/yb50/Tabels/Chapter2/Table2-3.htm|archive-date=21 February 2016}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_note = -JIDDAH <!-- GDP --------------->| demographics_type1 = [[GDP|GDP (PPP)]] | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = Year | postal_code_type = Postal Code | postal_code = 5 digit codes beginning with 21 (e.g. 21577) | area_code = +966 12 | website = {{URL|jeddah.gov.sa}} | footnotes = {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |Official_name = [[Al-Balad, Jeddah|Historic Jeddah, the Gate to Makkah]] |ID = 1361 |Year = 2014 |Criteria = Cultural: ii, iv, vi |Area = 17.92 ha |Buffer_zone = 113.58 ha }} | timezone1 = [[Arabia Standard Time]] | native_name_lang = ar }} '''جده''' (انگریزی: Jeddah، عربي: جِدَّة) [[سعودي عرب]] جي [[مڪہ صوبو|صوبي مڪي]] جو هڪ [[بندرگاهه]] شهر آهي، جيڪو [[حجاز]] جي علائقي ۾ [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي ساحل تي واقع آهي. جده ملڪ جو تجارتي مرڪز آهي. اهو معلوم ناهي ته جده ڪڏهن ٺهرايو ويو، پر جده جي شهرت سال 647ع ۾ وڌي وئي جڏهن [[عثمان بن عفان|خليفي عثمان]] ان کي هڪ سفري مرڪز بنايو جيڪو مسلمان سياحن جي خدمت لاءِ مقدس شهر [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج|اسلامي زيارت]] لاءِ ويندا هئا. ان وقت کان وٺي، جده لکين حاجين لاءِ گيٽ وي جي حيثيت ۾ ڪم ڪيو آهي جيڪا روايتي طور تي سمنڊ ذريعي ۽ تازو هوائي ذريعي کنگ عبدالعزیز انٹرنیشنل ایئرپورٹ، سعودي عرب پهتن تا.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1361/|title=Historic Jeddah, the Gate to Makkah Sharif|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/node/281269|title=Jeddah Hooked on Fishing|date=2006-03-04|website=Arab News|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> سال 2022ع جي اندازی مطابق 37,51,722 ماڻهن جي آبادي سان، جده [[مڪہ صوبو|صوبي مڪي]] جو سڀ کان وڏو شهر آهي،<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/makkah/|title=Mecca Region (Saudi Arabia): Places in Governorates - Population Statistics, Charts and Map|website=www.citypopulation.de|access-date=2024-02-03}}</ref> [[حجاز]] جو سڀ کان وڏو شهر، سعودي عرب جو ٻيو نمبر وڏو شهر (راڄڌاني [[رياض]] کان پوءِ)، ۽ [[وچ اوڀر]] م نائين نمبر وڏو شهر آهي. اهو پڻ [[اسلامي سھڪار تنظيم]] جي انتظامي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. جده اسلامي بندرگاهه، [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] تي، دنيا جي ڇهين نمبر وڏي بندرگاهه آهي،<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.worldshipping.org/about-the-industry/global-trade/top-50-world-container-ports|title=Top 50 World Container Ports {{!}} World Shipping Council|website=www.worldshipping.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20201119000412/https://www.worldshipping.org/about-the-industry/global-trade/top-50-world-container-ports|archive-date=2020-11-19|access-date=2020-11-25}}</ref> ۽ وچ اوڀر ۾ ([[دبئي]] جي جبل علي جي بندرگاهه کان پوءِ) ٻيو نمبر وڏو ۽ مصروف ترين بندرگاهه آهي. جده [[مڪو|مڪي]] شريف جو پرنسپل گيٽ وي آهي، اسلام جو مقدس ترين شهر، 65 ڪلوميٽر (40 میل) اوڀر طرف، جڏهن ته [[مدينو|مديني]]، ٻيو مقدس شهر، 360 ڪلوميٽر (220 میل) اتر ڏانهن آهي. اقتصادي طور تي، جده سعودي عرب ۽ وچ اوڀر جي اندر سائنسي ۽ انجنيئرنگ قيادت ۾ سرمائيداري سيڙپڪاري کي وڌيڪ ترقي ڪرڻ تي ڌيان ڏئي رهيو آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=http://ae.zawya.com/story.cfm/sidZAWYA20100727050049/comment|title='Jeddah has the potential to become a Knowledge City'Saudi Arabia - Zawya|archive-url=https://archive.today/20120701183223/http://ae.zawya.com/story.cfm/sidZAWYA20100727050049/comment|archive-date=2012-07-01|access-date=2010-07-28}}</ref> جده سال 2009ع ۾ انوويشن سٽيز انڊيڪس ۾ [[آفريڪا]]، مڊل ايسٽ ۽ "استان" ملڪن جي علائقي ۾ چوٿين نمبر تي هئو.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.innovation-cities.com/emerging-middle-east-africa-city-index/|title=2thinknow Innovation Cities™ Emerging 11 Index 2009 - Middle East, Africa and Former USSR States &#124; 2009|date=2009-11-12|publisher=Innovation-cities.com|access-date=2011-04-17}}</ref> جده سعودي عرب جي بنيادي تفريحي شهرن مان هڪ آهي ۽ گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز اسٽڊي گروپ ۽ نيٽورڪ (GaWC) پاران بيٽا ورلڊ شهر جو درجو دنو ويو آهي. ڳاڙهي سمنڊ جي ويجهو شهر، مڇي مارڻ ۽ سامونڊي کاڌا ملڪ جي ٻين حصن جي برعڪس کاڌي جي ثقافت تي غالب آهن. عربي ۾، شهر جو نعرو "جده غيير" آهي، جنهن جو ترجمو "جده مختلف آهي". ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سعودي عرب]] [[زمرو:سعودي عرب جا شھر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباد ساحلي هنڌ]] rpifyvg1v6namzvs4xqu2m8df2fnd5y 417531 417530 2026-10-06T19:34:43Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 417531 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = جدہ | official_name = | other_name = | native_name = {{lang|ar|{{Script|Arab|جِدَّة}}}} | settlement_type = [[سعودي عرب جي شهرن جي فهرست|شھر]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 290 | border = infobox | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1 = Jeddah Corniche 36.jpg | caption1 = [[Jeddah Corniche]] | image2 = | caption2 = Traditional architecture in [[Al-Balad, Jeddah|Historic Jeddah]] | image3 = Balad , Jeddah 10.jpg | caption3 = Historic Jeddah City Center | image4 = BSM 2571.jpg | caption4 = [[King Fahd's Fountain]] | image5 = Al-Mimar Mosque, 1824-25, old Jeddah, Saudi Arabia (1) (50703575237).jpg | caption5 = [[Al-Mimar Mosque]] | image6 = Bayt Nasif, 1872, old Jeddah, Saudi Arabia (5) (50703484406).jpg | caption6 = [[Nasseef House]] }} | image_seal = Jeddah Municipality Logo.svg | image_flag = | image_blank_emblem = | nickname = The Bride of the Red Sea | motto = Jeddah Is Different | pushpin_map = Saudi Arabia | pushpin_label_position = left | pushpin_relief = yes | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location of Jeddah within Saudi Arabia | subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | subdivision_type1 = [[Regions of Saudi Arabia|Region]] | subdivision_type2 = | subdivision_name1 = [[Makkah Province|Mecca]] | subdivision_name2 = | established_title = Established | established_date = 6th century BC | leader_title = Governorate Mayor | leader_name = Saleh Al-Turki<ref>{{cite web |title=Saleh Al-Turki, mayor of Jeddah |url=https://www.arabnews.com/node/1473646/saudi-arabia |website=arabnews.com |date=27 March 2019 |publisher=Saudi Research & Publishing Company |access-date=7 January 2021}}</ref> | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 1600 | area_urban_km2 = 1793 | area_metro_km2 = 2485 | elevation_m = 12 | population_total = 3,751,722 | population_as_of = 2022 | population_footnotes = <ref name=syb>{{cite web|title=Population|url=http://www.stats.gov.sa/sites/default/files/cdsi_data/yb50/Tabels/Chapter2/Table2-3.htm|work=Statistical Yearbook 50 (2014)|publisher=Central Department Of Statistics & Information|access-date=21 February 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160221065527/http://www.stats.gov.sa/sites/default/files/cdsi_data/yb50/Tabels/Chapter2/Table2-3.htm|archive-date=21 February 2016}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_note = -JIDDAH <!-- GDP --------------->| demographics_type1 = [[GDP|GDP (PPP)]] | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = Year | postal_code_type = Postal Code | postal_code = 5 digit codes beginning with 21 (e.g. 21577) | area_code = +966 12 | website = {{URL|jeddah.gov.sa}} | footnotes = {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |Official_name = [[Al-Balad, Jeddah|Historic Jeddah, the Gate to Makkah]] |ID = 1361 |Year = 2014 |Criteria = Cultural: ii, iv, vi |Area = 17.92 ha |Buffer_zone = 113.58 ha }} | timezone1 = [[Arabia Standard Time]] | native_name_lang = ar }} '''جده''' (انگریزی: Jeddah، عربي: جِدَّة) [[سعودي عرب]] جي [[مڪہ صوبو|صوبي مڪي]] جو هڪ [[بندرگاهه]] شهر آهي، جيڪو [[حجاز]] جي علائقي ۾ [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي ساحل تي واقع آهي. جده ملڪ جو تجارتي مرڪز آهي. اهو معلوم ناهي ته جده ڪڏهن ٺهرايو ويو، پر جده جي شهرت سال 647ع ۾ وڌي وئي جڏهن [[عثمان بن عفان|خليفي عثمان]] ان کي هڪ سفري مرڪز بنايو جيڪو مسلمان سياحن جي خدمت لاءِ مقدس شهر [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج|اسلامي زيارت]] لاءِ ويندا هئا. ان وقت کان وٺي، جده لکين حاجين لاءِ گيٽ وي جي حيثيت ۾ ڪم ڪيو آهي جيڪا روايتي طور تي سمنڊ ذريعي ۽ تازو هوائي ذريعي کنگ عبدالعزیز انٹرنیشنل ایئرپورٹ، سعودي عرب پهتن تا.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1361/|title=Historic Jeddah, the Gate to Makkah Sharif|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/node/281269|title=Jeddah Hooked on Fishing|date=2006-03-04|website=Arab News|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> سال 2022ع جي اندازی مطابق 37,51,722 ماڻهن جي آبادي سان، جده [[مڪہ صوبو|صوبي مڪي]] جو سڀ کان وڏو شهر آهي،<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/makkah/|title=Mecca Region (Saudi Arabia): Places in Governorates - Population Statistics, Charts and Map|website=www.citypopulation.de|access-date=2024-02-03}}</ref> [[حجاز]] جو سڀ کان وڏو شهر، سعودي عرب جو ٻيو نمبر وڏو شهر (راڄڌاني [[رياض]] کان پوءِ)، ۽ [[وچ اوڀر]] م نائين نمبر وڏو شهر آهي. اهو پڻ [[اسلامي سھڪار تنظيم]] جي انتظامي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. جده اسلامي بندرگاهه، [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] تي، دنيا جي ڇهين نمبر وڏي بندرگاهه آهي،<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.worldshipping.org/about-the-industry/global-trade/top-50-world-container-ports|title=Top 50 World Container Ports {{!}} World Shipping Council|website=www.worldshipping.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20201119000412/https://www.worldshipping.org/about-the-industry/global-trade/top-50-world-container-ports|archive-date=2020-11-19|access-date=2020-11-25}}</ref> ۽ وچ اوڀر ۾ ([[دبئي]] جي جبل علي جي بندرگاهه کان پوءِ) ٻيو نمبر وڏو ۽ مصروف ترين بندرگاهه آهي. جده [[مڪو|مڪي]] شريف جو پرنسپل گيٽ وي آهي، اسلام جو مقدس ترين شهر، 65 ڪلوميٽر (40 میل) اوڀر طرف، جڏهن ته [[مدينو|مديني]]، ٻيو مقدس شهر، 360 ڪلوميٽر (220 میل) اتر ڏانهن آهي. اقتصادي طور تي، جده سعودي عرب ۽ وچ اوڀر جي اندر سائنسي ۽ انجنيئرنگ قيادت ۾ سرمائيداري سيڙپڪاري کي وڌيڪ ترقي ڪرڻ تي ڌيان ڏئي رهيو آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=http://ae.zawya.com/story.cfm/sidZAWYA20100727050049/comment|title='Jeddah has the potential to become a Knowledge City'Saudi Arabia - Zawya|archive-url=https://archive.today/20120701183223/http://ae.zawya.com/story.cfm/sidZAWYA20100727050049/comment|archive-date=2012-07-01|access-date=2010-07-28}}</ref> جده سال 2009ع ۾ انوويشن سٽيز انڊيڪس ۾ [[آفريڪا]]، مڊل ايسٽ ۽ "استان" ملڪن جي علائقي ۾ چوٿين نمبر تي هئو.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.innovation-cities.com/emerging-middle-east-africa-city-index/|title=2thinknow Innovation Cities™ Emerging 11 Index 2009 - Middle East, Africa and Former USSR States &#124; 2009|date=2009-11-12|publisher=Innovation-cities.com|access-date=2011-04-17}}</ref> جده سعودي عرب جي بنيادي تفريحي شهرن مان هڪ آهي ۽ گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز اسٽڊي گروپ ۽ نيٽورڪ (GaWC) پاران بيٽا ورلڊ شهر جو درجو دنو ويو آهي. ڳاڙهي سمنڊ جي ويجهو شهر، مڇي مارڻ ۽ سامونڊي کاڌا ملڪ جي ٻين حصن جي برعڪس کاڌي جي ثقافت تي غالب آهن. عربي ۾، شهر جو نعرو "جده غيير" آهي، جنهن جو ترجمو "جده مختلف آهي". ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سعودي عرب]] [[زمرو:سعودي عرب جا شھر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]] kfybh6eiak5bxcjoy1cqgewrcwyys52 417542 417531 2026-10-06T19:45:14Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 417542 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = جدہ | official_name = | other_name = | native_name = {{lang|ar|{{Script|Arab|جِدَّة}}}} | settlement_type = [[سعودي عرب جي شهرن جي فهرست|شھر]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 290 | border = infobox | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1 = Jeddah Corniche 36.jpg | caption1 = [[Jeddah Corniche]] | image2 = | caption2 = Traditional architecture in [[Al-Balad, Jeddah|Historic Jeddah]] | image3 = Balad , Jeddah 10.jpg | caption3 = Historic Jeddah City Center | image4 = BSM 2571.jpg | caption4 = [[King Fahd's Fountain]] | image5 = Al-Mimar Mosque, 1824-25, old Jeddah, Saudi Arabia (1) (50703575237).jpg | caption5 = [[Al-Mimar Mosque]] | image6 = Bayt Nasif, 1872, old Jeddah, Saudi Arabia (5) (50703484406).jpg | caption6 = [[Nasseef House]] }} | image_seal = Jeddah Municipality Logo.svg | image_flag = | image_blank_emblem = | nickname = The Bride of the Red Sea | motto = Jeddah Is Different | pushpin_map = Saudi Arabia | pushpin_label_position = left | pushpin_relief = yes | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location of Jeddah within Saudi Arabia | subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | subdivision_type1 = [[Regions of Saudi Arabia|Region]] | subdivision_type2 = | subdivision_name1 = [[Makkah Province|Mecca]] | subdivision_name2 = | established_title = Established | established_date = 6th century BC | leader_title = Governorate Mayor | leader_name = Saleh Al-Turki<ref>{{cite web |title=Saleh Al-Turki, mayor of Jeddah |url=https://www.arabnews.com/node/1473646/saudi-arabia |website=arabnews.com |date=27 March 2019 |publisher=Saudi Research & Publishing Company |access-date=7 January 2021}}</ref> | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 1600 | area_urban_km2 = 1793 | area_metro_km2 = 2485 | elevation_m = 12 | population_total = 3,751,722 | population_as_of = 2022 | population_footnotes = <ref name=syb>{{cite web|title=Population|url=http://www.stats.gov.sa/sites/default/files/cdsi_data/yb50/Tabels/Chapter2/Table2-3.htm|work=Statistical Yearbook 50 (2014)|publisher=Central Department Of Statistics & Information|access-date=21 February 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160221065527/http://www.stats.gov.sa/sites/default/files/cdsi_data/yb50/Tabels/Chapter2/Table2-3.htm|archive-date=21 February 2016}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_note = -JIDDAH <!-- GDP --------------->| demographics_type1 = [[GDP|GDP (PPP)]] | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = Year | postal_code_type = Postal Code | postal_code = 5 digit codes beginning with 21 (e.g. 21577) | area_code = +966 12 | website = {{URL|jeddah.gov.sa}} | footnotes = {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |Official_name = [[Al-Balad, Jeddah|Historic Jeddah, the Gate to Makkah]] |ID = 1361 |Year = 2014 |Criteria = Cultural: ii, iv, vi |Area = 17.92 ha |Buffer_zone = 113.58 ha }} | timezone1 = [[Arabia Standard Time]] | native_name_lang = ar }} '''جده''' (انگریزی: Jeddah، عربي: جِدَّة) [[سعودي عرب]] جي [[مڪہ صوبو|صوبي مڪي]] جو هڪ [[بندرگاهه]] شهر آهي، جيڪو [[حجاز]] جي علائقي ۾ [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي ساحل تي واقع آهي. جده ملڪ جو تجارتي مرڪز آهي. اهو معلوم ناهي ته جده ڪڏهن ٺهرايو ويو، پر جده جي شهرت سال 647ع ۾ وڌي وئي جڏهن [[عثمان بن عفان|خليفي عثمان]] ان کي هڪ سفري مرڪز بنايو جيڪو مسلمان سياحن جي خدمت لاءِ مقدس شهر [[مڪو|مڪي]] ڏانهن [[حج|اسلامي زيارت]] لاءِ ويندا هئا. ان وقت کان وٺي، جده لکين حاجين لاءِ گيٽ وي جي حيثيت ۾ ڪم ڪيو آهي جيڪا روايتي طور تي سمنڊ ذريعي ۽ تازو هوائي ذريعي کنگ عبدالعزیز انٹرنیشنل ایئرپورٹ، سعودي عرب پهتن تا.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1361/|title=Historic Jeddah, the Gate to Makkah Sharif|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/node/281269|title=Jeddah Hooked on Fishing|date=2006-03-04|website=Arab News|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> سال 2022ع جي اندازی مطابق 37,51,722 ماڻهن جي آبادي سان، جده [[مڪہ صوبو|صوبي مڪي]] جو سڀ کان وڏو شهر آهي،<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/makkah/|title=Mecca Region (Saudi Arabia): Places in Governorates - Population Statistics, Charts and Map|website=www.citypopulation.de|access-date=2024-02-03}}</ref> [[حجاز]] جو سڀ کان وڏو شهر، سعودي عرب جو ٻيو نمبر وڏو شهر (راڄڌاني [[رياض]] کان پوءِ)، ۽ [[وچ اوڀر]] م نائين نمبر وڏو شهر آهي. اهو پڻ [[اسلامي سھڪار تنظيم]] جي انتظامي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. جده اسلامي بندرگاهه، [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] تي، دنيا جي ڇهين نمبر وڏي بندرگاهه آهي،<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.worldshipping.org/about-the-industry/global-trade/top-50-world-container-ports|title=Top 50 World Container Ports {{!}} World Shipping Council|website=www.worldshipping.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20201119000412/https://www.worldshipping.org/about-the-industry/global-trade/top-50-world-container-ports|archive-date=2020-11-19|access-date=2020-11-25}}</ref> ۽ وچ اوڀر ۾ ([[دبئي]] جي جبل علي جي بندرگاهه کان پوءِ) ٻيو نمبر وڏو ۽ مصروف ترين بندرگاهه آهي. جده [[مڪو|مڪي]] شريف جو پرنسپل گيٽ وي آهي، اسلام جو مقدس ترين شهر، 65 ڪلوميٽر (40 میل) اوڀر طرف، جڏهن ته [[مدينو|مديني]]، ٻيو مقدس شهر، 360 ڪلوميٽر (220 میل) اتر ڏانهن آهي. اقتصادي طور تي، جده سعودي عرب ۽ وچ اوڀر جي اندر سائنسي ۽ انجنيئرنگ قيادت ۾ سرمائيداري سيڙپڪاري کي وڌيڪ ترقي ڪرڻ تي ڌيان ڏئي رهيو آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=http://ae.zawya.com/story.cfm/sidZAWYA20100727050049/comment|title='Jeddah has the potential to become a Knowledge City'Saudi Arabia - Zawya|archive-url=https://archive.today/20120701183223/http://ae.zawya.com/story.cfm/sidZAWYA20100727050049/comment|archive-date=2012-07-01|access-date=2010-07-28}}</ref> جده سال 2009ع ۾ انوويشن سٽيز انڊيڪس ۾ [[آفريڪا]]، مڊل ايسٽ ۽ "استان" ملڪن جي علائقي ۾ چوٿين نمبر تي هئو.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.innovation-cities.com/emerging-middle-east-africa-city-index/|title=2thinknow Innovation Cities™ Emerging 11 Index 2009 - Middle East, Africa and Former USSR States &#124; 2009|date=2009-11-12|publisher=Innovation-cities.com|access-date=2011-04-17}}</ref> جده سعودي عرب جي بنيادي تفريحي شهرن مان هڪ آهي ۽ گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز اسٽڊي گروپ ۽ نيٽورڪ (GaWC) پاران بيٽا ورلڊ شهر جو درجو دنو ويو آهي. ڳاڙهي سمنڊ جي ويجهو شهر، مڇي مارڻ ۽ سامونڊي کاڌا ملڪ جي ٻين حصن جي برعڪس کاڌي جي ثقافت تي غالب آهن. عربي ۾، شهر جو نعرو "جده غيير" آهي، جنهن جو ترجمو "جده مختلف آهي". ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سعودي عرب]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]] m4jbvgtqhy5nz70558t0d6ywx4r8y42 14 76764 417523 328054 2026-10-06T19:26:27Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سعودي عرب جي انساني جاگرافي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417523 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خالي زمرا]] [[زمرو:سعودي عرب جي انساني جاگرافي]] 6l5h7lmmng9ktrt1cf0awojl5y14a4c 417524 417523 2026-10-06T19:26:49Z Ibne maryam 17680 added [[Category:شهر بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417524 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خالي زمرا]] [[زمرو:سعودي عرب جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]] 0ymmm9d3mdw3kb70dzjt2vzfyfihm2y 417525 417524 2026-10-06T19:28:17Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417525 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خالي زمرا]] [[زمرو:سعودي عرب جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] 15v74ajzshjy7byggth96k1wqik0fap 417526 417525 2026-10-06T19:28:50Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]]; added [[Category:ايشيا جا شهر بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417526 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خالي زمرا]] [[زمرو:سعودي عرب جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جا شهر بلحاظ ملڪ]] agcyp1ckb2sqmof05fp6edlvwz2khjv 417544 417526 2026-10-06T19:48:10Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[زمرو:سعودي عرب جا شھر]] کي [[زمرو:سعودي عرب جا قصبا]] ڏانھن چوريو 417526 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خالي زمرا]] [[زمرو:سعودي عرب جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جا شهر بلحاظ ملڪ]] agcyp1ckb2sqmof05fp6edlvwz2khjv 417546 417544 2026-10-06T19:48:59Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:شهر بلحاظ ملڪ]]; added [[Category:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417546 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خالي زمرا]] [[زمرو:سعودي عرب جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جا شهر بلحاظ ملڪ]] ljr6er5nmv8j1lcivgqix75nbuk3ppw 417547 417546 2026-10-06T19:50:00Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ايشيا جا شهر بلحاظ ملڪ]]; added [[Category:ايشيا جا قصبا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417547 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خالي زمرا]] [[زمرو:سعودي عرب جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جا قصبا]] 7fkhsicja6wzcstrjn0b9cbgfbthwtp 417548 417547 2026-10-06T19:50:37Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:سعودي عرب جي انساني جاگرافي]]; added [[Category:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417548 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خالي زمرا]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جا قصبا]] ru0tgezsgmqfywznq9rgwin6xlhh3nf 0 76766 417617 332060 2026-10-07T05:57:48Z Ibne maryam 17680 /* */ 417617 wikitext text/x-wiki هي [[سعودي عرب]] جي شهرن جي فهرست آهي. [[Image:Saudi Arabia map.png|right|250px|thumb|نقشو سعودي عرب ۾ وڏن شهرن کي ڏيکاري ٿو]] {| class="wikitable sortable" !شهر/قصبا !آبادي (2022) !تبصرا |- |ابها |3,34,290 |[[عسير صوبو|عسير صوبي]] جي گاديء جو شهر |- |الدلم |39,267 | |- |الابواء | | |- |الارتاویه | | |- |البڪیریه |25,153 | |- |بدر |30,494 | |- |بالجراشي |35,985 | |- |بیشا |1,15,537 | |- |باریق |75,351 (2015) | |- |[[بريده، سعودي عرب|بريده]] |5,74,169 |القصيم صوبی جو گاديء جو ھند ء ودو شھر |- |الباحه شھر |90,515 |[[الباحہ صوبو|الباحه صوبي]] جو گادي جو هنڌ |- |عرعر |1,99,247 |[[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالیه]] صوبی جو گاديء جو ھند |- |[[دمام]] |13,86,166 |[[الشرقي صوبو|الشرقي صوبی]] جو گاديء جو ھند |- |ظھران |1,43,936 | |- |ضرما |16,344 | |- |دھابان |9,436 | |- |[[درعيہ|درعیه]] | |پهرين سعودي رياست جي راڄڌاني |- |دوبه |39,543 | |- |دومه الجندل |99,538 | |- |دوادمي |86,861 | |- |فراسان | | |- |الغاط | | |- |غیرھا | | |- |غاویه | |[[جيزان صوبو|جيزان]] صوبي جو ڳوٺ |- |الغویه | | |- |حوطه سدیر |14,810 |Capital of [[Sudair]] |- |ھباله | | |- |ھجرہ | | |- |حقل | | |- |الحریق |6,895 | |- |حرما |7,775 | |- |الھائل شھر |4,48,623 |[[حائل صوبو|الھائل]] صوبي جو گاديء جو ھند |- |حوطه بني تمیم |30,720 | |- |ھفوف المبرز |7,29,606 | |- |حریمله | | |- |حفر الباطن |3,87,096 | |- |جبل ام رعوس | | |- |جلاجل |3,411 | |- |[[جده|جدہ]] |37,12,917 |[[مڪہ صوبو|مڪه صوبي]] جو سڀ کان وڏو شهر |- |جیزان |1,73,919 |[[جيزان صوبو|جيزان صوبي]] جی گاديء |- |جازان اقتصادي شھر | |منصوبابندي وارو شهر |- |جبیل |4,74,679 | |- |الجفر |12,000 (1997) | |- |ارقه |42,179 | |- |الخافجي |78,691 | |- |خيبر | | |- |شاھه عبداللہ اقتصادي شھر |5,100 |منصوبابندي وارو شهر |- |خمیس مشیط |5,35,065 | |- |شاھه خالد فوجی شھر |25,356 | |- |السائیه |2,95,462 | |- | نالج اڪنامڪ سٽي، مدينه || || |- | الخوبر || 4,09,549 || |- | الڪوت || || |- | لیلا || 29,698 || |- | لحیان || || |- | اللیث|| 20,811|| |- | المجمعه || 70,243 || |- | مستورہ || || |- | المخواہ || || |- | الماوین || || |- | [[مدينه منوره|مدينه منورہ]]|| 14,11,599 || Capital of [[Medina Province (Saudi Arabia)|Medina Province]], second holiest city of [[Islam]] |- |[[مڪه مڪرمه|مکه مکرمه]]|| 23,85,509|| Capital of [[Mecca Province]], holiest city of [[Islam]] |- | مزاحميه || 55,604 || |- | نجران شھر|| 3,81,431 || [[نجران صوبو|نجران صوبی]] جی گاديء |- | النمس|| 22,541 || |- |نیوم | |Planned city being buitd |- | املج || 46,229|| |- | الاومران || 22,781 || |- | العيون || 35,226 || |- | قديمه || || |- | قطيف || 87,332 || |- | قيسمه || 20,887 (2005) || |- | القاديه || || |- | القنفذہ || 42,447 || |- | قريات || 3,35,104 || Largest city of Al Jowf Province |- | رابغ || 72,928|| |- | رفحه || 63,929|| Northern Border Province |- | الرس || 1,07,902 || |- | راس تنوره || 57,030 || Eastern Province |- | رماح || || |- | رانيه || 28,681 || |- | [[رياض]] || 70,00,100 || Capital and largest city |- | ریاض الخبري|| 25,588 || Historical city best known for trading and goods exchange |- | رميله || 10,000 (2006) || Small village in [[Al-Ahsa Governorate|Al-Hasa]] |- | سبت العلايا || || |- |سبيا |72,086 | |- | سرت عابدہ|| 19,855|| |- | سيحت || 84,818 || |- | صفوي شھر|| 45,676|| |- | سڪاڪيا شھر|| 1,17,662 || [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] جي گاديء |- | شرورہ|| 89,456 || |- | شقرا || 32,215|| |- | شيبه || || |- | السليل || || |- | [[طائف]]|| 7,70,752 || |- | [[تبوڪ]]|| 5,94,350 || [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] جي گادي |- | تنومه || 12,442|| |- | تاروت || 1,17,646 || |- | [[تيماء]]|| 37,579|| |- | ثادق || || |- | ثوال || 26,957|| |- | ثقبه || 2,48,888|| |- | طريف || 61,395|| |- | تبرجل || 1,31,062|| |- | اذیليه || || |- | العلا || 40,760|| |- | ام ساھق || || |- | عنیزہ || 1,83,319 || Second largest city in [[Al-Qassim Province]] |- | عقیر || || |- | عیانه || || |- | عیون الجواء || 26,544 || |- | وادي الدواسر || 77,433 || |- | الوجه ||33,868 || |- | [[ينبع]]|| 3,31,916 || |- | الزیمه || || |- | زلفي || 68,317 || |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سعودي عرب]] [[زمرو:شهر]] [[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:شهرن جي فهرستون]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] [[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]] 9omktyxciaihf6cnkts4n30za3osltp 0 76840 417527 328053 2026-10-06T19:30:18Z Ibne maryam 17680 417527 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Tabuk <!-- at least one of the first two fields must be filled in --> | official_name = تبوڪ | native_name = {{lang|ar|تَبُوْك}} | settlement_type = [[سعودي عرب جا شھر|شھر]] <!-- images and maps ----------->| image_skyline = منظر عام مدينة تبوك يظهر فيه المحكمة وبرج الخزان 2014-06-18 14-51.jpg | image_caption = تبوڪ جي اسڪائي لائن | image_flag = | image_seal = | image_shield = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Saudi Arabia <!-- Location ------------------>| subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | subdivision_type1 = [[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[تبوڪ صوبو|تبوڪ]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | established_title = آباد تیو | established_date = | leader_title = | leader_name = <!--add (no-break space) to leader names to disable automatic links--> | area_total_km2 = <!-- ALL fields with measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--> | area_water_km2 = <!-- Elevation --------------------------> | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> tags--> | elevation_m = 760 | elevation_min_m = <!-- Population -----------------------> | population_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Tabuk Governorate |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/tabuk/0701__tab%C5%ABk/ |access-date=2024-02-03 |website=www.citypopulation.de}}</ref> | population_total = 594,350 | population_as_of = 2022 census | population_demonym = | population_note = | population_metro = 623,665 (Tabuk Governorate) | population_density_km2 = auto <!-- General information --------------->| timezone1 = [[Arabia Standard Time|AST]] | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = +966 14 | website = }} '''تبوڪ''' (عربي: تبوک) [[سعودي عرب]] جي اتر اولهه ۾ [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبی]] جو گاديءَ جو شهر آهي. ان جي آبادي سال 2022ع جي مطابق 5,94,350 آهي. اهو اردن۔سعودي عرب سرحد جي ويجهو آهي ۽ سعودي عرب ۾ سڀ کان وڏو هوائي فوج جو مرڪز (Air Force Base) آهي.<ref>{{Citation|last=Mackey|first=Sandra|title=The Saudis: Inside the Desert Kingdom|publisher=[[W.W. Norton and Company]]|place=New York|year=2002|page=234|isbn=0-393-32417-6}} Updated Edition. </ref> ==تاريخ== ==جاگرافي ۽ آبهوا== ==آثار قديمه== ==آبادي== ==تعليم== ==ٽرانسپورٽ== تبوڪ ريجنل ايئرپورٽ السعوديه ايئر لائنز ۽ ٻين ايئر لائنز طرفان، ٻنهي ملڪي ۽ بين الاقوامي منزلن سان خدمت ڪئي وئي آهي. ==پڻ ڏسو== • الحجر • مداين صالح (عليه السلام) • حجاز • تبوڪ جي جنگ • حجاز جا جبل ==خارجي لنڪس== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سعودي عرب]] [[زمرو:سعودي عرب جا شھر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] 8v1h7f36b5iwhwdnerrvnm3t75ksfnx 417540 417527 2026-10-06T19:43:32Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 417540 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Tabuk <!-- at least one of the first two fields must be filled in --> | official_name = تبوڪ | native_name = {{lang|ar|تَبُوْك}} | settlement_type = [[سعودي عرب جا شھر|شھر]] <!-- images and maps ----------->| image_skyline = منظر عام مدينة تبوك يظهر فيه المحكمة وبرج الخزان 2014-06-18 14-51.jpg | image_caption = تبوڪ جي اسڪائي لائن | image_flag = | image_seal = | image_shield = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Saudi Arabia <!-- Location ------------------>| subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | subdivision_type1 = [[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[تبوڪ صوبو|تبوڪ]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | established_title = آباد تیو | established_date = | leader_title = | leader_name = <!--add (no-break space) to leader names to disable automatic links--> | area_total_km2 = <!-- ALL fields with measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--> | area_water_km2 = <!-- Elevation --------------------------> | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> tags--> | elevation_m = 760 | elevation_min_m = <!-- Population -----------------------> | population_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Tabuk Governorate |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/tabuk/0701__tab%C5%ABk/ |access-date=2024-02-03 |website=www.citypopulation.de}}</ref> | population_total = 594,350 | population_as_of = 2022 census | population_demonym = | population_note = | population_metro = 623,665 (Tabuk Governorate) | population_density_km2 = auto <!-- General information --------------->| timezone1 = [[Arabia Standard Time|AST]] | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = +966 14 | website = }} '''تبوڪ''' (عربي: تبوک) [[سعودي عرب]] جي اتر اولهه ۾ [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبی]] جو گاديءَ جو شهر آهي. ان جي آبادي سال 2022ع جي مطابق 5,94,350 آهي. اهو اردن۔سعودي عرب سرحد جي ويجهو آهي ۽ سعودي عرب ۾ سڀ کان وڏو هوائي فوج جو مرڪز (Air Force Base) آهي.<ref>{{Citation|last=Mackey|first=Sandra|title=The Saudis: Inside the Desert Kingdom|publisher=[[W.W. Norton and Company]]|place=New York|year=2002|page=234|isbn=0-393-32417-6}} Updated Edition. </ref> ==تاريخ== ==جاگرافي ۽ آبهوا== ==آثار قديمه== ==آبادي== ==تعليم== ==ٽرانسپورٽ== تبوڪ ريجنل ايئرپورٽ السعوديه ايئر لائنز ۽ ٻين ايئر لائنز طرفان، ٻنهي ملڪي ۽ بين الاقوامي منزلن سان خدمت ڪئي وئي آهي. ==پڻ ڏسو== • الحجر • مداين صالح (عليه السلام) • حجاز • تبوڪ جي جنگ • حجاز جا جبل ==خارجي لنڪس== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سعودي عرب]] [[زمرو:تبوڪ صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] nhj5ai61sq1mz8qezsbky1o8n1fvvr5 14 99554 417465 388625 2026-10-06T15:39:55Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سعودي عرب جي سياسي جاگرافي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417465 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سعودي عرب جا صوبا]] [[زمرو:سعودي عرب جي سياسي جاگرافي]] q6gz6sb0prizz81onx0ur52f7mu2knm 0 103503 417618 416386 2026-10-07T06:10:51Z صحافي لياقت علي شيخ 22893 417618 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=زوار زبيده لاشاري|image=Zawar Zubeida Lashari.jpg|caption=زوار زبيده لاشاري، 2024|birth_place=خيرپور ميرس، سنڌ، پاڪستان|nationality=پاڪستاني|occupation=سماجي ڪارڪن|known_for=عورتن جي تعليم ۽ فلاحي ڪم}} ''زوار زبيده لاشاري''' [[خيرپور ميرس]] سان تعلق رکندڙ هڪ سماجي ڪارڪن آهي۔ هوءَ [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] ۽ سماجي ڀلائي جي شعبي ۾ سرگرم آهي۔ == ذاتي زندگي == زوار زبيده لاشاري جو تعلق [[سنڌ]] جي ضلعي [[خيرپور]] سان آهي۔ == سماجي خدمتون == هوءَ ڪيترن ئي سالن کان خيرپور ۽ آس پاس جي علائقن ۾ سماجي ڪمن ۾ سرگرم آهي۔ خاص طور تي عورتن جي تعليم، صحت ۽ سماجي مسئلن کي اجاگر ڪرڻ لاءِ ڪم ڪندي رهي آهي۔ سندس ڪم کي مقامي سطح تي ساراهيو ويو آهي۔ == سنڌيپيڊيا تي شموليت == سندس سماجي خدمتن جي اعتراف طور سندس پروفائيل [[Sindhipedia|سنڌيپيڊيا]] تي شايع ڪيو ويو آهي۔ == حوالا == <references /> <ref>روزاني اول سنڌ ڪراچي، 13 اپريل 2026ع، "انسانيت جي خدمت جو روشن مينار: ميڊم زوار زبيده لاشاري"</ref> 1. پبلڪ انٽرنيشنل نيوز ايجنسي، فيس بوڪ پيج 2. سنڌيپيڊيا - زوار زبيده لاشاري پروفائيل 1ruqc80fsnvbweb8ospg4f1t9itn2pu 417619 417618 2026-10-07T06:20:28Z صحافي لياقت علي شيخ 22893 417619 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=زوار زبيده لاشاري|image=Zawar Zubeida Lashari.jpg|caption=زوار زبيده لاشاري، 2024|birth_place=خيرپور ميرس، سنڌ، پاڪستان|nationality=پاڪستاني|occupation=سماجي ڪارڪن|known_for=عورتن جي تعليم ۽ فلاحي ڪم}} ''زوار زبيده لاشاري''' [[خيرپور ميرس]] سان تعلق رکندڙ هڪ سماجي ڪارڪن آهي۔ هوءَ [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] ۽ سماجي ڀلائي جي شعبي ۾ سرگرم آهي۔ == ذاتي زندگي == زوار زبيده لاشاري جو تعلق [[سنڌ]] جي ضلعي [[خيرپور]] سان آهي۔ == سماجي خدمتون == هوءَ ڪيترن ئي سالن کان خيرپور ۽ آس پاس جي علائقن ۾ سماجي ڪمن ۾ سرگرم آهي۔ خاص طور تي عورتن جي تعليم، صحت ۽ سماجي مسئلن کي اجاگر ڪرڻ لاءِ ڪم ڪندي رهي آهي۔ سندس ڪم کي مقامي سطح تي ساراهيو ويو آهي۔ <ref>روزاني اولِ سنڌ، ڪراچي، 13 اپريل 2026ع، "انسانيت جي خدمت جو روشن مينار: ميڊم زوار زبيده لاشاري"</ref> 06jfjewfu4ll4mkri6u2n2hr5oijjti 0 103750 417474 417262 2026-10-06T17:42:39Z Ibne maryam 17680 /* */ 417474 wikitext text/x-wiki {{Short description|Persian-language version of Wikipedia}} {{Multiple issues| {{More citations needed|date=April 2024}} {{Expand Persian|ویکی‌پدیای فارسی|date=August 2011}} }} {{use dmy dates|date=August 2025}} {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} Persian Wikipedia | logo = Wikipedia-logo-v2-fa.svg | logo_size = 127px | screenshot = [[File:Persian Wikipedia's Main Page screenshotV2.png|border|300px|alt=The main page of the Persian Wikipedia]] | collapsible = yes | native_name = {{lang|fa|ویکی‌پدیا فارسی}} | caption = Main Page of the Persian Wikipedia in June 2011 | website = [http://fa.wikipedia.org/ fa.wikipedia.org] | commercial = No | native_name_lang = fa | website_type = [[Internet encyclopedia]] | language = [[Persian language|Persian]] | num_users = 1,133,601 (total registered, as of 11 July 2022)<ref>[http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles List of Wikipedias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220711195452/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles |date=2022-07-11}}. Wikimedia.org. 13 January 2014. Retrieved 13 January 2014.</ref> | content_license = {{nobr|[[Creative Commons licenses|Creative Commons Attribution/<br/>Share-Alike]] 4.0}} (most text also dual-licensed under [[GFDL]])<br/>Media licensing varies | registration = Optional (required only for certain tasks such as editing protected pages, creating pages or uploading files) | owner = [[Wikimedia Foundation]] (non-profit) | launched = {{start date and age|2003|12|19|df=yes}} }} '''فارسي وڪيپيڊيا''' (Persian Wikipedia) هڪ آن لائن [[انسائيڪلوپيڊيا|آزاد ڄاڻ چيڪلي]]، [[وڪيپيڊيا]] جو فارسي نسخو آهي. ان جي شروعات ڊسمبر 2003ع ۾ ٿي. فارسي وڪيپيڊيا 16 ڊسمبر 2004ع تي 1,000 مضمونن جو سنگ ميل پار ڪيو ۽ 10 جولاءِ 2016 تي 2,00,000 مضمون مڪمل ڪيا. روزبه پورنادر فارسي وڪيپيڊيا منصوبي جو پهريون منتظم، ڊولپر ۽ ايڊيٽر آهي. '''Persian Wikipedia''' ({{langx|fa|ویکی‌پدیای فارسی|Vīkipediā-ye Fārsī}}) is the [[Persian language]] version of [[Wikipedia]]. The Persian version of Wikipedia was started in December 2003. As of {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}, it has {{NUMBEROF|ARTICLES|fa|N}} articles, {{NUMBEROF|USERS|fa|N}} registered users, and {{NUMBEROF|FILES|fa|N}} files, and it is the [[List of Wikipedias|{{Ordinal|{{Wikipedia rank by size|fa}}}} largest]] edition of Wikipedia by article count, and ranks [[m:Wikipedia article depth|22nd in terms of depth]] among Wikipedias. It passed 1,000 articles on 16 December 2004, and 200,000 on 10 July 2012. Roozbeh Pournader is the project's first administrator, developer, and bureaucrat. It is the most popular language version of Wikipedia in Iran and Afghanistan. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فارسي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:فارسي ٻولي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] aenxadibidwn3uuk5azn1bkhulvnezj 417475 417474 2026-10-06T17:43:17Z Ibne maryam 17680 /* */ 417475 wikitext text/x-wiki {{Short description|Persian-language version of Wikipedia}} {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} Persian Wikipedia | logo = Wikipedia-logo-v2-fa.svg | logo_size = 127px | screenshot = [[File:Persian Wikipedia's Main Page screenshotV2.png|border|300px|alt=The main page of the Persian Wikipedia]] | collapsible = yes | native_name = {{lang|fa|ویکی‌پدیا فارسی}} | caption = Main Page of the Persian Wikipedia in June 2011 | website = [http://fa.wikipedia.org/ fa.wikipedia.org] | commercial = No | native_name_lang = fa | website_type = [[Internet encyclopedia]] | language = [[Persian language|Persian]] | num_users = 1,133,601 (total registered, as of 11 July 2022)<ref>[http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles List of Wikipedias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220711195452/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles |date=2022-07-11}}. Wikimedia.org. 13 January 2014. Retrieved 13 January 2014.</ref> | content_license = {{nobr|[[Creative Commons licenses|Creative Commons Attribution/<br/>Share-Alike]] 4.0}} (most text also dual-licensed under [[GFDL]])<br/>Media licensing varies | registration = Optional (required only for certain tasks such as editing protected pages, creating pages or uploading files) | owner = [[Wikimedia Foundation]] (non-profit) | launched = {{start date and age|2003|12|19|df=yes}} }} '''فارسي وڪيپيڊيا''' (Persian Wikipedia) هڪ آن لائن [[انسائيڪلوپيڊيا|آزاد ڄاڻ چيڪلي]]، [[وڪيپيڊيا]] جو فارسي نسخو آهي. ان جي شروعات ڊسمبر 2003ع ۾ ٿي. فارسي وڪيپيڊيا 16 ڊسمبر 2004ع تي 1,000 مضمونن جو سنگ ميل پار ڪيو ۽ 10 جولاءِ 2016 تي 2,00,000 مضمون مڪمل ڪيا. روزبه پورنادر فارسي وڪيپيڊيا منصوبي جو پهريون منتظم، ڊولپر ۽ ايڊيٽر آهي. '''Persian Wikipedia''' ({{langx|fa|ویکی‌پدیای فارسی|Vīkipediā-ye Fārsī}}) is the [[Persian language]] version of [[Wikipedia]]. The Persian version of Wikipedia was started in December 2003. As of {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}, it has {{NUMBEROF|ARTICLES|fa|N}} articles, {{NUMBEROF|USERS|fa|N}} registered users, and {{NUMBEROF|FILES|fa|N}} files, and it is the [[List of Wikipedias|{{Ordinal|{{Wikipedia rank by size|fa}}}} largest]] edition of Wikipedia by article count, and ranks [[m:Wikipedia article depth|22nd in terms of depth]] among Wikipedias. It passed 1,000 articles on 16 December 2004, and 200,000 on 10 July 2012. Roozbeh Pournader is the project's first administrator, developer, and bureaucrat. It is the most popular language version of Wikipedia in Iran and Afghanistan. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فارسي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:فارسي ٻولي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] 57hwbt1wqimojjpa5r02z5zjersiemy 417481 417475 2026-10-06T18:08:29Z Ibne maryam 17680 /* */ 417481 wikitext text/x-wiki {{Short description|Persian-language version of Wikipedia}} {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} فارسي وڪيپيڊيا | logo = Wikipedia-logo-v2-fa.svg | logo_size = 127px | screenshot = [[File:Persian Wikipedia's Main Page screenshotV2.png|border|300px|alt=The main page of the Persian Wikipedia]] | collapsible = yes | native_name = {{lang|fa|ویکی‌پدیا فارسی}} | caption = جون، 2011ع تي فارسي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو | website = [http://fa.wikipedia.org/ fa.wikipedia.org] | commercial = نه | native_name_lang = fa | website_type = [[انسائيڪلوپيڊيا|آن لائن آزاد ڄاڻ چيڪلو]] | language = [[فارسي ٻولي|فارسي]] | num_users = 11,33,601 (ڪل رجسٽرڊ، 11 جولاءِ 2022ع تائين)<ref>[http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles List of Wikipedias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220711195452/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles |date=2022-07-11}}. Wikimedia.org. 13 January 2014. Retrieved 13 January 2014.</ref> | content_license = {{nobr|[[Creative Commons licenses|Creative Commons Attribution/<br/>Share-Alike]] 4.0}} (اڪثر ٽيڪسٽ پڻ GFDL تحت ٻٽي لائسنس يافته)<br/>ميڊيا لائسنس مختلف ٿيندو رھندو آھي | registration = اختياري (صرف ڪجهه خاص ڪمن لاءِ جيئن محفوظ ڪيل صفحن کي ايڊٽ ڪرڻ، صفحا ٺاهڻ يا فائلون اپلوڊ ڪرڻ لاء ضروري آهي) | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | launched = 19 ڊسمبر، 2003ع }} '''فارسي وڪيپيڊيا''' (Persian Wikipedia) هڪ آن لائن [[انسائيڪلوپيڊيا|آزاد ڄاڻ چيڪلي]]، [[وڪيپيڊيا]] جو فارسي نسخو آهي. ان جي شروعات ڊسمبر 2003ع ۾ ٿي. فارسي وڪيپيڊيا 16 ڊسمبر 2004ع تي 1,000 مضمونن جو سنگ ميل پار ڪيو ۽ 10 جولاءِ 2016 تي 2,00,000 مضمون مڪمل ڪيا. روزبه پورنادر فارسي وڪيپيڊيا منصوبي جو پهريون منتظم، ڊولپر ۽ ايڊيٽر آهي. '''فارسي وڪيپيڊيا''' ([[فارسي ٻولي|فارسي]]: ويکيپديا فارسي) [[وڪيپيڊيا]] جو [[فارسي ٻولي|فارسي]] [[فارسي ٻولي|ٻولي]] ۾ نسخو آهي. وڪيپيڊيا جو فارسي نسخو ڊسمبر، 2003ع ۾ شروع ڪيو ويو. آڪٽوبر، 2026ع تائين، ھن ۾ 10,96,421 مضمون، 15,71,235 رجسٽرڊ استعمال ڪندڙ ۽ 1,01,090 فائلون آھن ۽ آرٽيڪل ڳڻپ جي لحاظ کان ھي وڪيپيڊيا جو 100 ايڊيشن آھي ۽ وڪيپيڊيا جي اصطلاحن ۾ 22 هين نمبر تي آھي. اهو 16 ڊسمبر 2004ع تي 1,000 آرٽيڪل ۽ 10 جولاء، 2012ع تي 2,00,000 پاس ڪيو. روزبه پورنادر پروجيڪٽ جي پهريون منتظم، ڊولپر ۽ بيوروڪريٽ آهي. اهو [[ايران]] ۽ [[افغانستان]] ۾ وڪيپيڊيا جو سڀ کان مشهور ٻولي وارو نسخو آهي. '''Persian Wikipedia''' ({{langx|fa|ویکی‌پدیای فارسی|Vīkipediā-ye Fārsī}}) is the [[Persian language]] version of [[Wikipedia]]. The Persian version of Wikipedia was started in December 2003. As of {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}, it has {{NUMBEROF|ARTICLES|fa|N}} articles, {{NUMBEROF|USERS|fa|N}} registered users, and {{NUMBEROF|FILES|fa|N}} files, and it is the [[List of Wikipedias|{{Ordinal|{{Wikipedia rank by size|fa}}}} largest]] edition of Wikipedia by article count, and ranks [[m:Wikipedia article depth|22nd in terms of depth]] among Wikipedias. It passed 1,000 articles on 16 December 2004, and 200,000 on 10 July 2012. Roozbeh Pournader is the project's first administrator, developer, and bureaucrat. It is the most popular language version of Wikipedia in Iran and Afghanistan. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فارسي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:فارسي ٻولي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] 24w8v4inlfht3ocgnuwvc5b63jq1mc2 417482 417481 2026-10-06T18:10:34Z Ibne maryam 17680 /* */ 417482 wikitext text/x-wiki {{Short description|Persian-language version of Wikipedia}} {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} فارسي وڪيپيڊيا | logo = Wikipedia-logo-v2-fa.svg | logo_size = 127px | screenshot = [[File:Persian Wikipedia's Main Page screenshotV2.png|border|300px|alt=The main page of the Persian Wikipedia]] | collapsible = yes | native_name = {{lang|fa|ویکی‌پدیا فارسی}} | caption = جون، 2011ع تي فارسي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو | website = [http://fa.wikipedia.org/ fa.wikipedia.org] | commercial = نه | native_name_lang = fa | website_type = [[انسائيڪلوپيڊيا|آن لائن آزاد ڄاڻ چيڪلو]] | language = [[فارسي ٻولي|فارسي]] | num_users = 11,33,601 (ڪل رجسٽرڊ، 11 جولاءِ 2022ع تائين)<ref>[http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles List of Wikipedias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220711195452/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles |date=2022-07-11}}. Wikimedia.org. 13 January 2014. Retrieved 13 January 2014.</ref> | content_license = {{nobr|[[Creative Commons licenses|Creative Commons Attribution/<br/>Share-Alike]] 4.0}} (اڪثر ٽيڪسٽ پڻ GFDL تحت ٻٽي لائسنس يافته)<br/>ميڊيا لائسنس مختلف ٿيندو رھندو آھي | registration = اختياري (صرف ڪجهه خاص ڪمن لاءِ جيئن محفوظ ڪيل صفحن کي ايڊٽ ڪرڻ، صفحا ٺاهڻ يا فائلون اپلوڊ ڪرڻ لاء ضروري آهي) | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | launched = 19 ڊسمبر، 2003ع }} '''فارسي وڪيپيڊيا''' (Persian Wikipedia) هڪ آن لائن [[انسائيڪلوپيڊيا|آزاد ڄاڻ چيڪلي]]، [[وڪيپيڊيا]] جو فارسي نسخو آهي. ان جي شروعات ڊسمبر 2003ع ۾ ٿي. فارسي وڪيپيڊيا 16 ڊسمبر 2004ع تي 1,000 مضمونن جو سنگ ميل پار ڪيو ۽ 10 جولاءِ 2016 تي 2,00,000 مضمون مڪمل ڪيا. روزبه پورنادر فارسي وڪيپيڊيا منصوبي جو پهريون منتظم، ڊولپر ۽ ايڊيٽر آهي. '''فارسي وڪيپيڊيا''' ([[فارسي ٻولي|فارسي]]: ویکی‌پدیای فارسی) [[وڪيپيڊيا]] جو [[فارسي ٻولي]] ۾ نسخو آهي. وڪيپيڊيا جو فارسي نسخو ڊسمبر، 2003ع ۾ شروع ڪيو ويو. آڪٽوبر، 2026ع تائين، ھن ۾ 10,96,421 مضمون، 15,71,235 رجسٽرڊ استعمال ڪندڙ ۽ 1,01,090 فائلون آھن ۽ آرٽيڪل ڳڻپ جي لحاظ کان ھي وڪيپيڊيا جو 100 ايڊيشن آھي ۽ وڪيپيڊيا جي اصطلاحن ۾ 22 هين نمبر تي آھي. اهو 16 ڊسمبر 2004ع تي 1,000 آرٽيڪل ۽ 10 جولاء، 2012ع تي 2,00,000 پاس ڪيو. روزبه پورنادر پروجيڪٽ جي پهريون منتظم، ڊولپر ۽ بيوروڪريٽ آهي. اهو [[ايران]] ۽ [[افغانستان]] ۾ وڪيپيڊيا جو سڀ کان مشهور ٻولي وارو نسخو آهي. '''Persian Wikipedia''' ({{langx|fa||Vīkipediā-ye Fārsī}}) is the [[Persian language]] version of [[Wikipedia]]. The Persian version of Wikipedia was started in December 2003. As of {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}, it has {{NUMBEROF|ARTICLES|fa|N}} articles, {{NUMBEROF|USERS|fa|N}} registered users, and {{NUMBEROF|FILES|fa|N}} files, and it is the [[List of Wikipedias|{{Ordinal|{{Wikipedia rank by size|fa}}}} largest]] edition of Wikipedia by article count, and ranks [[m:Wikipedia article depth|22nd in terms of depth]] among Wikipedias. It passed 1,000 articles on 16 December 2004, and 200,000 on 10 July 2012. Roozbeh Pournader is the project's first administrator, developer, and bureaucrat. It is the most popular language version of Wikipedia in Iran and Afghanistan. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فارسي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:فارسي ٻولي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] 4oo9trw89cro88pdujvg2zc9rn0zwf0 417484 417482 2026-10-06T18:12:36Z Ibne maryam 17680 /* */ 417484 wikitext text/x-wiki {{Short description|Persian-language version of Wikipedia}} {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} فارسي وڪيپيڊيا | logo = Wikipedia-logo-v2-fa.svg | logo_size = 127px | screenshot = [[File:Persian Wikipedia's Main Page screenshotV2.png|border|300px|alt=The main page of the Persian Wikipedia]] | collapsible = yes | native_name = {{lang|fa|ویکی‌پدیا فارسی}} | caption = جون، 2011ع تي فارسي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو | website = [http://fa.wikipedia.org/ fa.wikipedia.org] | commercial = نه | native_name_lang = fa | website_type = [[انسائيڪلوپيڊيا|آن لائن آزاد ڄاڻ چيڪلو]] | language = [[فارسي ٻولي|فارسي]] | num_users = 11,33,601 (ڪل رجسٽرڊ، 11 جولاءِ 2022ع تائين)<ref>[http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles List of Wikipedias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220711195452/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles |date=2022-07-11}}. Wikimedia.org. 13 January 2014. Retrieved 13 January 2014.</ref> | content_license = {{nobr|[[Creative Commons licenses|Creative Commons Attribution/<br/>Share-Alike]] 4.0}} (اڪثر ٽيڪسٽ پڻ GFDL تحت ٻٽي لائسنس يافته)<br/>ميڊيا لائسنس مختلف ٿيندو رھندو آھي | registration = اختياري (صرف ڪجهه خاص ڪمن لاءِ جيئن محفوظ ڪيل صفحن کي ايڊٽ ڪرڻ، صفحا ٺاهڻ يا فائلون اپلوڊ ڪرڻ لاء ضروري آهي) | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | launched = 19 ڊسمبر، 2003ع }} '''فارسي وڪيپيڊيا''' (Persian Wikipedia) هڪ آن لائن [[انسائيڪلوپيڊيا|آزاد ڄاڻ چيڪلي]]، [[وڪيپيڊيا]] جو فارسي نسخو آهي. ان جي شروعات ڊسمبر 2003ع ۾ ٿي. فارسي وڪيپيڊيا 16 ڊسمبر 2004ع تي 1,000 مضمونن جو سنگ ميل پار ڪيو ۽ 10 جولاءِ 2016 تي 2,00,000 مضمون مڪمل ڪيا. روزبه پورنادر فارسي وڪيپيڊيا منصوبي جو پهريون منتظم، ڊولپر ۽ ايڊيٽر آهي. '''فارسي وڪيپيڊيا''' ([[فارسي ٻولي|فارسي]]: ویکی‌پدیای فارسی) [[وڪيپيڊيا]] جو [[فارسي ٻولي]] ۾ نسخو آهي. وڪيپيڊيا جو فارسي نسخو ڊسمبر، 2003ع ۾ شروع ڪيو ويو. آڪٽوبر، 2026ع تائين، ھن ۾ 10,96,421 مضمون، 15,71,235 رجسٽرڊ استعمال ڪندڙ ۽ 1,01,090 فائلون آھن ۽ آرٽيڪل ڳڻپ جي لحاظ کان ھي وڪيپيڊيا جو 19هون وڏو ايڊيشن آھي ۽ وڪيپيڊيا جي اصطلاحن ۾ 22 هين نمبر تي آھي. اهو 16 ڊسمبر 2004ع تي 1,000 آرٽيڪل ۽ 10 جولاء، 2012ع تي 2,00,000 پاس ڪيو. روزبه پورنادر پروجيڪٽ جي پهريون منتظم، ڊولپر ۽ بيوروڪريٽ آهي. اهو [[ايران]] ۽ [[افغانستان]] ۾ وڪيپيڊيا جو سڀ کان مشهور ٻولي وارو نسخو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فارسي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:فارسي ٻولي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] 4kfqz3sfnzj8rs95otqfx6qvkildwvp 417486 417484 2026-10-06T18:16:57Z Ibne maryam 17680 /* */ 417486 wikitext text/x-wiki {{Short description|Persian-language version of Wikipedia}} {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} فارسي وڪيپيڊيا | logo = Wikipedia-logo-v2-fa.svg | logo_size = 127px | screenshot = [[File:Persian Wikipedia's Main Page screenshotV2.png|border|300px|alt=The main page of the Persian Wikipedia]] | collapsible = yes | native_name = {{lang|fa|ویکی‌پدیا فارسی}} | caption = جون، 2011ع تي فارسي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو | website = [http://fa.wikipedia.org/ fa.wikipedia.org] | commercial = نه | native_name_lang = fa | website_type = [[انسائيڪلوپيڊيا|آن لائن آزاد ڄاڻ چيڪلو]] | language = [[فارسي ٻولي|فارسي]] | num_users = 11,33,601 (ڪل رجسٽرڊ، 11 جولاءِ 2022ع تائين)<ref>[http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles List of Wikipedias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220711195452/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles |date=2022-07-11}}. Wikimedia.org. 13 January 2014. Retrieved 13 January 2014.</ref> | content_license = {{nobr|[[Creative Commons licenses|Creative Commons Attribution/<br/>Share-Alike]] 4.0}} (اڪثر ٽيڪسٽ پڻ GFDL تحت ٻٽي لائسنس يافته)<br/>ميڊيا لائسنس مختلف ٿيندو رھندو آھي | registration = اختياري (صرف ڪجهه خاص ڪمن لاءِ جيئن محفوظ ڪيل صفحن کي ايڊٽ ڪرڻ، صفحا ٺاهڻ يا فائلون اپلوڊ ڪرڻ لاء ضروري آهي) | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | launched = 19 ڊسمبر، 2003ع }} '''فارسي وڪيپيڊيا''' ([[فارسي ٻولي|<small>فارسي</small>]]: <small>ویکی‌پدیای فارسی</small>) [[وڪيپيڊيا]] جو [[فارسي ٻولي]] ۾ نسخو آهي. وڪيپيڊيا جو فارسي نسخو ڊسمبر، <small>2003</small>ع ۾ شروع ڪيو ويو. آڪٽوبر، <small>2026</small>ع تائين، ھن ۾ <small>10,96,421</small> مضمون، <small>15,71,235</small> رجسٽرڊ استعمال ڪندڙ ۽ <small>1,01,090</small> فائلون آھن ۽ آرٽيڪل ڳڻپ جي لحاظ کان ھي وڪيپيڊيا جو <small>19</small>هون وڏو ايڊيشن آھي ۽ وڪيپيڊيا جي اصطلاحن ۾ <small>22</small> هين نمبر تي آھي. اهو <small>16</small> ڊسمبر <small>2004</small>ع تي <small>1,000</small> آرٽيڪل ۽ <small>10</small> جولاء، <small>2012</small>ع تي <small>2,00,000</small> پاس ڪيو. روزبه پورنادر پروجيڪٽ جي پهريون منتظم، ڊولپر ۽ بيوروڪريٽ آهي. اها [[ايران]] ۽ [[افغانستان]] ۾ وڪيپيڊيا جو سڀ کان مشهور ٻولي وارو نسخو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فارسي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:فارسي ٻولي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] 8uzeg4lwnu1tuqv01wawe8fh1nj4b9w 417489 417486 2026-10-06T18:20:12Z Ibne maryam 17680 /* */ 417489 wikitext text/x-wiki {{Short description|Persian-language version of Wikipedia}} {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} فارسي وڪيپيڊيا | logo = Wikipedia-logo-v2-fa.svg | logo_size = 127px | screenshot = [[File:Persian Wikipedia's Main Page screenshotV2.png|border|300px|alt=The main page of the Persian Wikipedia]] | collapsible = yes | native_name = {{lang|fa|ویکی‌پدیا فارسی}} | caption = جون، 2011ع تي فارسي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو | website = [http://fa.wikipedia.org/ fa.wikipedia.org] | commercial = نه | native_name_lang = fa | website_type = [[انسائيڪلوپيڊيا|آن لائن آزاد ڄاڻ چيڪلو]] | language = [[فارسي ٻولي|فارسي]] | num_users = 11,33,601 (ڪل رجسٽرڊ، 11 جولاءِ 2022ع تائين)<ref>[http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles List of Wikipedias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220711195452/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles |date=2022-07-11}}. Wikimedia.org. 13 January 2014. Retrieved 13 January 2014.</ref> | content_license = {{nobr|[[Creative Commons licenses|Creative Commons Attribution/<br/>Share-Alike]] 4.0}} (اڪثر ٽيڪسٽ پڻ GFDL تحت ٻٽي لائسنس يافته)<br/>ميڊيا لائسنس مختلف ٿيندو رھندو آھي | registration = اختياري (صرف ڪجهه خاص ڪمن لاءِ جيئن محفوظ ڪيل صفحن کي ايڊٽ ڪرڻ، صفحا ٺاهڻ يا فائلون اپلوڊ ڪرڻ لاء ضروري آهي) | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | launched = 19 ڊسمبر، 2003ع }} '''فارسي وڪيپيڊيا''' ([[فارسي ٻولي|<small>فارسي</small>]]: <small>ویکی‌پدیای فارسی</small>) [[وڪيپيڊيا]] جو [[فارسي ٻولي]] ۾ نسخو آهي. وڪيپيڊيا جو فارسي نسخو ڊسمبر، <small>2003</small>ع ۾ شروع ڪيو ويو. آڪٽوبر، <small>2026</small>ع تائين، ھن ۾ <small>10,96,421</small> مضمون، <small>15,71,235</small> رجسٽرڊ استعمال ڪندڙ ۽ <small>1,01,090</small> فائلون آھن ۽ آرٽيڪل ڳڻپ جي لحاظ کان ھي وڪيپيڊيا جو <small>19</small>هون وڏو ايڊيشن آھي ۽ وڪيپيڊيا جي اصطلاحن ۾ <small>22</small> هين نمبر تي آھي. اهو <small>16</small> ڊسمبر <small>2004</small>ع تي <small>1,000</small> آرٽيڪل ۽ <small>10</small> جولاء، <small>2012</small>ع تي <small>2,00,000</small> پاس ڪيو. روزبه پورنادر پروجيڪٽ جي پهريون منتظم، ڊولپر ۽ بيوروڪريٽ آهي. [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] اها [[ايران]] ۽ [[افغانستان]] ۾ وڪيپيڊيا جو سڀ کان مشهور ٻولي وارو نسخو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فارسي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:فارسي ٻولي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] helmwtjjliuy1wn8g4yrihrq1nbj988 417491 417489 2026-10-06T18:21:02Z Ibne maryam 17680 /* */ 417491 wikitext text/x-wiki {{Short description|Persian-language version of Wikipedia}} {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} فارسي وڪيپيڊيا | logo = Wikipedia-logo-v2-fa.svg | logo_size = 127px | screenshot = [[File:Persian Wikipedia's Main Page screenshotV2.png|border|300px|alt=The main page of the Persian Wikipedia]] | collapsible = yes | native_name = {{lang|fa|ویکی‌پدیا فارسی}} | caption = جون، 2011ع تي فارسي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو | website = [http://fa.wikipedia.org/ fa.wikipedia.org] | commercial = نه | native_name_lang = fa | website_type = [[انسائيڪلوپيڊيا|آن لائن آزاد ڄاڻ چيڪلو]] | language = [[فارسي ٻولي|فارسي]] | num_users = 11,33,601 (ڪل رجسٽرڊ، 11 جولاءِ 2022ع تائين)<ref>[http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles List of Wikipedias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220711195452/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles |date=2022-07-11}}. Wikimedia.org. 13 January 2014. Retrieved 13 January 2014.</ref> | content_license = {{nobr|[[Creative Commons licenses|Creative Commons Attribution/<br/>Share-Alike]] 4.0}} (اڪثر ٽيڪسٽ پڻ GFDL تحت ٻٽي لائسنس يافته)<br/>ميڊيا لائسنس مختلف ٿيندو رھندو آھي | registration = اختياري (صرف ڪجهه خاص ڪمن لاءِ جيئن محفوظ ڪيل صفحن کي ايڊٽ ڪرڻ، صفحا ٺاهڻ يا فائلون اپلوڊ ڪرڻ لاء ضروري آهي) | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | launched = 19 ڊسمبر، 2003ع }} '''فارسي وڪيپيڊيا''' ([[فارسي ٻولي|<small>فارسي</small>]]: <small>ویکی‌پدیای فارسی</small>) [[وڪيپيڊيا]] جو [[فارسي ٻولي]] ۾ نسخو آهي. وڪيپيڊيا جو فارسي نسخو ڊسمبر، <small>2003</small>ع ۾ شروع ڪيو ويو. آڪٽوبر، <small>2026</small>ع تائين، ھن ۾ <small>10,96,421</small> مضمون، <small>15,71,235</small> رجسٽرڊ استعمال ڪندڙ ۽ <small>1,01,090</small> فائلون آھن ۽ آرٽيڪل ڳڻپ جي لحاظ کان ھي وڪيپيڊيا جو <small>19</small>هون وڏو ايڊيشن آھي ۽ وڪيپيڊيا جي اصطلاحن ۾ <small>22</small> هين نمبر تي آھي. اهو <small>16</small> ڊسمبر <small>2004</small>ع تي <small>1,000</small> آرٽيڪل ۽ <small>10</small> جولاء، <small>2012</small>ع تي <small>2,00,000</small> پاس ڪيو. روزبه پورنادر پروجيڪٽ جي پهريون منتظم، ڊولپر ۽ بيوروڪريٽ آهي. اها [[ايران]] ۽ [[افغانستان]] ۾ وڪيپيڊيا جو سڀ کان مشهور ٻولي وارو نسخو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فارسي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:فارسي ٻولي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] 8uzeg4lwnu1tuqv01wawe8fh1nj4b9w 417492 417491 2026-10-06T18:23:57Z Ibne maryam 17680 417492 wikitext text/x-wiki {{Short description|Persian-language version of Wikipedia}} {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} فارسي وڪيپيڊيا | logo = Wikipedia-logo-v2-fa.svg | logo_size = 127px | screenshot = [[File:Persian Wikipedia's Main Page screenshotV2.png|border|300px|alt=The main page of the Persian Wikipedia]] | collapsible = yes | native_name = {{lang|fa|ویکی‌پدیا فارسی}} | caption = جون، 2011ع تي فارسي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو | website = [http://fa.wikipedia.org/ fa.wikipedia.org] | commercial = نه | native_name_lang = fa | website_type = [[انسائيڪلوپيڊيا|آن لائن آزاد ڄاڻ چيڪلو]] | language = [[فارسي ٻولي|فارسي]] | num_users = 11,33,601 (ڪل رجسٽرڊ، 11 جولاءِ 2022ع تائين)<ref>[http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles List of Wikipedias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220711195452/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#100_000.2B_articles |date=2022-07-11}}. Wikimedia.org. 13 January 2014. Retrieved 13 January 2014.</ref> | content_license = {{nobr|[[Creative Commons licenses|Creative Commons Attribution/<br/>Share-Alike]] 4.0}} (اڪثر ٽيڪسٽ پڻ GFDL تحت ٻٽي لائسنس يافته)<br/>ميڊيا لائسنس مختلف ٿيندو رھندو آھي | registration = اختياري (صرف ڪجهه خاص ڪمن لاءِ جيئن محفوظ ڪيل صفحن کي ايڊٽ ڪرڻ، صفحا ٺاهڻ يا فائلون اپلوڊ ڪرڻ لاء ضروري آهي) | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | launched = 19 ڊسمبر، 2003ع }} '''فارسي وڪيپيڊيا''' ([[فارسي ٻولي|<small>فارسي</small>]]: <small>ویکی‌پدیای فارسی</small>) [[وڪيپيڊيا]] جو [[فارسي ٻولي]] ۾ نسخو آهي. وڪيپيڊيا جو فارسي نسخو ڊسمبر، <small>2003</small>ع ۾ شروع ڪيو ويو. آڪٽوبر، <small>2026</small>ع تائين، ھن ۾ <small>10,96,421</small> مضمون، <small>15,71,235</small> رجسٽرڊ استعمال ڪندڙ ۽ <small>1,01,090</small> فائلون آھن ۽ آرٽيڪل ڳڻپ جي لحاظ کان ھي وڪيپيڊيا جو <small>19</small>هون وڏو ايڊيشن آھي ۽ وڪيپيڊيا جي اصطلاحن ۾ <small>22</small> هين نمبر تي آھي. اهو <small>16</small> ڊسمبر <small>2004</small>ع تي <small>1,000</small> آرٽيڪل ۽ <small>10</small> جولاء، <small>2012</small>ع تي <small>2,00,000</small> پاس ڪيو. روزبه پورنادر پروجيڪٽ جي پهريون منتظم، ڊولپر ۽ بيوروڪريٽ آهي. اها [[ايران]] ۽ [[افغانستان]] ۾ وڪيپيڊيا جو سڀ کان مشهور ٻولي وارو نسخو آهي. ==سنگ ميل== ==گيلري== <gallery widths=180> File:Fa Wikipedia-logo 100000 2.png|100,000 entries celebration logo (August 2010) Wikipedia-logo-v2-300K-fa.svg|300,000 entries celebration logo (February 2013) Wikipedia-logo-v2-400K-fa.svg|400,000 entries celebration logo (July 2014) File:Persian Wikipedia's Featured Nowruz Logo (2015).svg|Persian Wikipedia's [[Nowruz]] logo (March 2015) File:Persian Wikipedia's Featured Nowruz Logo (2016).svg|Persian Wikipedia's Nowruz logo (March 2016) File:Persian Wikipedia's 500,000 article featured logo.svg|Persian Wikipedia's 500,000 articles logo (July 2016) File:Persian Wikipedia's Featured Nowruz Logo (2017).svg|Persian Wikipedia's Nowruz logo (March 2017) File:Persian Wikipedia's 600,000 article green logo.svg|600,000 entries celebration logo (March 2018) File:Persian Wikipedia Nowruz Logo 4.svg|Persian Wikipedia's Nowruz logo (March 2019) File:Persian Wikipedia's 800k-4.svg|800,000 entries celebration logo (May 2021) File:Persian Wikipedia's 900k.svg|900,000 entries celebration logo (April 2022) File:The logo of one million Persian Wikipedia articles - V2.svg|1,000,000 entries celebration logo (April 2024) </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فارسي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:فارسي ٻولي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] q20ip1hasdvn2rfnt3rg68s3t9kocar 0 103779 417448 417437 2026-10-06T14:10:42Z Ibne maryam 17680 /* */ 417448 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=الاحساء گورنريٽ|native_name=محافظة الأحساء|official_name=|type=[[List of governorates of Saudi Arabia|Governorate]]|image_size=|alt=|caption=[[Al-Ahsa Oasis]]|image_flag=|flag_size=|flag_alt=|image_shield=Al Ahsa Municipality Logo.svg|shield_size=|shield_alt=|image_map=Eastern Region - Al Ahsa.svg|map_alt=|map_caption=Location of Al-Ahsa Governorate within the Eastern Province|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|25|23|N|49|36|E|region:SA_type:adm2nd|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Saudi Arabia}}|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]|coor_pinpoint=|seat_type=Seat|seat=[[Hofuf]]|parts_type=|parts_style=|p1=|area_total_km2=375000|area_footnotes=|population_as_of=2022|population_footnotes=|population_total=1,104,267|population_density_km2=auto|demographics_type2=|demographics2_info1=|demographics2_info2=|demographics2_info3=|utc_offset=+03:00|postal_code_type=[[ISO 3166-2:SA|ISO 3166-2]]|postal_code=SA-04|area_code=013|leader_title=[[Governor]]|leader_name=[[Saud bin Talal bin Badr Al Saud|Saud bin Talal]]|government_type=[[Municipality]]|governing_body=[[Al-Ahsa Municipality]]|leader_title1=Deputy Governor|leader_name1=|leader_party=|website={{URL|https://www.alhasa.gov.sa/}}|footnotes=}} '''الاحساء''' (عربي: محافظه الاحساء، {{Efn|[[Arabic]]: الأحساء}} تاريخي طور تي '''حجر''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو ۽ '''الحساء''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، {{Efn|[[Arabic]]: الحسا}} [[سعودي عرب]] جي [[الشرقي صوبو|اوڀر صوبي]] ۾ هڪ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي. اهو پکيڙ جي لحاظ کان ملڪ جو سڀ کان وڏو گورنريٽ آهي، جيڪو تقريبن <small>3,75,000</small> چورس ڪلوميٽر تي مشتمل آهي سال 2022ع تائين، ان جي آبادي 11,04,267 هئي. ان جو گادي جو هنڌ هوفوف آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-05-07}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سعودي عرب جا ضلعا]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنریٽ]] o022k77gi0t8p4i0if2ish34jg4oy42 417449 417448 2026-10-06T14:12:14Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:سعودي عرب جا گورنریٽ]]; added [[Category:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417449 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=الاحساء گورنريٽ|native_name=محافظة الأحساء|official_name=|type=[[List of governorates of Saudi Arabia|Governorate]]|image_size=|alt=|caption=[[Al-Ahsa Oasis]]|image_flag=|flag_size=|flag_alt=|image_shield=Al Ahsa Municipality Logo.svg|shield_size=|shield_alt=|image_map=Eastern Region - Al Ahsa.svg|map_alt=|map_caption=Location of Al-Ahsa Governorate within the Eastern Province|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|25|23|N|49|36|E|region:SA_type:adm2nd|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Saudi Arabia}}|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]|coor_pinpoint=|seat_type=Seat|seat=[[Hofuf]]|parts_type=|parts_style=|p1=|area_total_km2=375000|area_footnotes=|population_as_of=2022|population_footnotes=|population_total=1,104,267|population_density_km2=auto|demographics_type2=|demographics2_info1=|demographics2_info2=|demographics2_info3=|utc_offset=+03:00|postal_code_type=[[ISO 3166-2:SA|ISO 3166-2]]|postal_code=SA-04|area_code=013|leader_title=[[Governor]]|leader_name=[[Saud bin Talal bin Badr Al Saud|Saud bin Talal]]|government_type=[[Municipality]]|governing_body=[[Al-Ahsa Municipality]]|leader_title1=Deputy Governor|leader_name1=|leader_party=|website={{URL|https://www.alhasa.gov.sa/}}|footnotes=}} '''الاحساء''' (عربي: محافظه الاحساء، {{Efn|[[Arabic]]: الأحساء}} تاريخي طور تي '''حجر''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو ۽ '''الحساء''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، {{Efn|[[Arabic]]: الحسا}} [[سعودي عرب]] جي [[الشرقي صوبو|اوڀر صوبي]] ۾ هڪ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي. اهو پکيڙ جي لحاظ کان ملڪ جو سڀ کان وڏو گورنريٽ آهي، جيڪو تقريبن <small>3,75,000</small> چورس ڪلوميٽر تي مشتمل آهي سال 2022ع تائين، ان جي آبادي 11,04,267 هئي. ان جو گادي جو هنڌ هوفوف آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-05-07}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سعودي عرب جا ضلعا]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] 1ujfyr96g75i3hlomr5cetaojw4er3q 417450 417449 2026-10-06T14:14:12Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:سعودي عرب جا ضلعا]]; added [[Category:الشرقي صوبو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417450 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=الاحساء گورنريٽ|native_name=محافظة الأحساء|official_name=|type=[[List of governorates of Saudi Arabia|Governorate]]|image_size=|alt=|caption=[[Al-Ahsa Oasis]]|image_flag=|flag_size=|flag_alt=|image_shield=Al Ahsa Municipality Logo.svg|shield_size=|shield_alt=|image_map=Eastern Region - Al Ahsa.svg|map_alt=|map_caption=Location of Al-Ahsa Governorate within the Eastern Province|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|25|23|N|49|36|E|region:SA_type:adm2nd|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Saudi Arabia}}|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]|coor_pinpoint=|seat_type=Seat|seat=[[Hofuf]]|parts_type=|parts_style=|p1=|area_total_km2=375000|area_footnotes=|population_as_of=2022|population_footnotes=|population_total=1,104,267|population_density_km2=auto|demographics_type2=|demographics2_info1=|demographics2_info2=|demographics2_info3=|utc_offset=+03:00|postal_code_type=[[ISO 3166-2:SA|ISO 3166-2]]|postal_code=SA-04|area_code=013|leader_title=[[Governor]]|leader_name=[[Saud bin Talal bin Badr Al Saud|Saud bin Talal]]|government_type=[[Municipality]]|governing_body=[[Al-Ahsa Municipality]]|leader_title1=Deputy Governor|leader_name1=|leader_party=|website={{URL|https://www.alhasa.gov.sa/}}|footnotes=}} '''الاحساء''' (عربي: محافظه الاحساء، {{Efn|[[Arabic]]: الأحساء}} تاريخي طور تي '''حجر''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو ۽ '''الحساء''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، {{Efn|[[Arabic]]: الحسا}} [[سعودي عرب]] جي [[الشرقي صوبو|اوڀر صوبي]] ۾ هڪ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي. اهو پکيڙ جي لحاظ کان ملڪ جو سڀ کان وڏو گورنريٽ آهي، جيڪو تقريبن <small>3,75,000</small> چورس ڪلوميٽر تي مشتمل آهي سال 2022ع تائين، ان جي آبادي 11,04,267 هئي. ان جو گادي جو هنڌ هوفوف آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-05-07}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:الشرقي صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] ezu4e43m6uij7tw1wzh5wy69hmvsi27 417451 417450 2026-10-06T14:15:48Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 417451 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=الاحساء گورنريٽ|native_name=محافظة الأحساء|official_name=|type=[[List of governorates of Saudi Arabia|Governorate]]|image_size=|alt=|caption=[[Al-Ahsa Oasis]]|image_flag=|flag_size=|flag_alt=|image_shield=Al Ahsa Municipality Logo.svg|shield_size=|shield_alt=|image_map=Eastern Region - Al Ahsa.svg|map_alt=|map_caption=Location of Al-Ahsa Governorate within the Eastern Province|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|25|23|N|49|36|E|region:SA_type:adm2nd|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Saudi Arabia}}|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]|coor_pinpoint=|seat_type=Seat|seat=[[Hofuf]]|parts_type=|parts_style=|p1=|area_total_km2=375000|area_footnotes=|population_as_of=2022|population_footnotes=|population_total=1,104,267|population_density_km2=auto|demographics_type2=|demographics2_info1=|demographics2_info2=|demographics2_info3=|utc_offset=+03:00|postal_code_type=[[ISO 3166-2:SA|ISO 3166-2]]|postal_code=SA-04|area_code=013|leader_title=[[Governor]]|leader_name=[[Saud bin Talal bin Badr Al Saud|Saud bin Talal]]|government_type=[[Municipality]]|governing_body=[[Al-Ahsa Municipality]]|leader_title1=Deputy Governor|leader_name1=|leader_party=|website={{URL|https://www.alhasa.gov.sa/}}|footnotes=}} '''الاحساء''' (عربي: محافظه الاحساء، {{Efn|[[Arabic]]: الأحساء}} تاريخي طور تي '''حجر''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو ۽ '''الحساء''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، {{Efn|[[Arabic]]: الحسا}} [[سعودي عرب]] جي [[الشرقي صوبو|اوڀر صوبي]] ۾ هڪ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي. اهو پکيڙ جي لحاظ کان ملڪ جو سڀ کان وڏو گورنريٽ آهي، جيڪو تقريبن <small>3,75,000</small> چورس ڪلوميٽر تي مشتمل آهي سال 2022ع تائين، ان جي آبادي 11,04,267 هئي. ان جو گادي جو هنڌ هوفوف آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-05-07}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:الشرقي صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:الشرقي صوبي جا گورنریٽ]] 20uinptvr8db3otc2ok6kmowqvhbqd5 14 103781 417452 2026-10-06T14:16:08Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:الشرقي صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] 417452 wikitext text/x-wiki [[زمرو:الشرقي صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] o4kx9g8fci61xkdbj9dipiv8wm8z7an 0 103782 417453 2026-10-06T15:23:07Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1378291587|Yanbu]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 417453 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=ينبع گورنريٽ|official_name=Yanbu Governorate|native_name={{lang|ar|محافظة ينبع}}|caption=Yanbu's beach|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]|image_map=Al Madinah Al Munawwarah - Yanbu.svg|map_caption=Location of Yanbu Governorate within Medina Province|coordinates={{coord|24|5|22|N|38|3|43|E|region:SA|display=inline,title}}|image_flag=|flag_link=|flag_size=|image_shield=|shield_link=|shield_size=|pushpin_map=Saudi Arabia|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[File:Flag of Saudi Arabia.svg|25px]] Saudi Arabia|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Hejaz]]|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|leader_title2=|leader_name2=|established_title=|established_date=|established_title2=|established_date2=|established_title3=Established|established_date3=[[491&nbsp;BCE]]|seat_type=Seat|seat=Yanbu City|government_type=Royal Commission / [[Municipality]]|governing_body=* [[Royal Commission for Jubail and Yanbu|Royal Commission for Yanbu]]<br>(Upper body) * [[Yanbu Municipality]] (Lower body)|unit_pref=Metric|area_magnitude=|area_total_km2=606|area_total_sq_mi=|area_metro_km2=10,340|area_urban_km2=|elevation_m=|area_footnotes=|population_as_of=2022 census|population_total=331,916|population_density_km2=auto|population_urban=|population_metro=359,631 (Yanbu governorate)|population_footnotes=|utc_offset=+03:00|postal_code_type=Postal Code|postal_code=|area_code=014|website=}} '''ينبع''' ( {{langx|ar|ينبع|lit=Spring|translit=Yanbuʿ}} عربي: ينبع)، عام طور تي ڪڏهن ڪڏهن '''يمبع''' ( {{langx|ar|يمبع|translit=Yambuʿ}})، اولهائين [[سعودي عرب]] جي [[مدينہ صوبو|مديني صوبي]] جو هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي، جيڪو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ جي]] ساحل تي واقع آهي. اها هڪ وڏي بندرگاهه ۽ صنعتي مرڪز آهي، جيڪو پنهنجي تيل صاف ڪرڻ وارن ڪارخانن ۽ ينبع صنعتي شهر جي ڪري مشهور آهي. ينبع شهر صوبي جي صرف ٻن بندرگاهن، ينبو ڪمرشل پورٽ ۽ ڪنگ فهد انڊسٽريل پورٽ، جو گھر آهي ۽ [[مدينه منوره]] کان پوءِ صوبي جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. <ref name=":0">{{حوالو ويب|date=24 January 2012|quote=24 July 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=3 February 2024}}</ref> 974992rlhb4pf5mpmo7iznxe5xaxe1b 417454 417453 2026-10-06T15:23:41Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مدينه صوبو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417454 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=ينبع گورنريٽ|official_name=Yanbu Governorate|native_name={{lang|ar|محافظة ينبع}}|caption=Yanbu's beach|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]|image_map=Al Madinah Al Munawwarah - Yanbu.svg|map_caption=Location of Yanbu Governorate within Medina Province|coordinates={{coord|24|5|22|N|38|3|43|E|region:SA|display=inline,title}}|image_flag=|flag_link=|flag_size=|image_shield=|shield_link=|shield_size=|pushpin_map=Saudi Arabia|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[File:Flag of Saudi Arabia.svg|25px]] Saudi Arabia|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Hejaz]]|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|leader_title2=|leader_name2=|established_title=|established_date=|established_title2=|established_date2=|established_title3=Established|established_date3=[[491&nbsp;BCE]]|seat_type=Seat|seat=Yanbu City|government_type=Royal Commission / [[Municipality]]|governing_body=* [[Royal Commission for Jubail and Yanbu|Royal Commission for Yanbu]]<br>(Upper body) * [[Yanbu Municipality]] (Lower body)|unit_pref=Metric|area_magnitude=|area_total_km2=606|area_total_sq_mi=|area_metro_km2=10,340|area_urban_km2=|elevation_m=|area_footnotes=|population_as_of=2022 census|population_total=331,916|population_density_km2=auto|population_urban=|population_metro=359,631 (Yanbu governorate)|population_footnotes=|utc_offset=+03:00|postal_code_type=Postal Code|postal_code=|area_code=014|website=}} '''ينبع''' ( {{langx|ar|ينبع|lit=Spring|translit=Yanbuʿ}} عربي: ينبع)، عام طور تي ڪڏهن ڪڏهن '''يمبع''' ( {{langx|ar|يمبع|translit=Yambuʿ}})، اولهائين [[سعودي عرب]] جي [[مدينہ صوبو|مديني صوبي]] جو هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي، جيڪو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ جي]] ساحل تي واقع آهي. اها هڪ وڏي بندرگاهه ۽ صنعتي مرڪز آهي، جيڪو پنهنجي تيل صاف ڪرڻ وارن ڪارخانن ۽ ينبع صنعتي شهر جي ڪري مشهور آهي. ينبع شهر صوبي جي صرف ٻن بندرگاهن، ينبو ڪمرشل پورٽ ۽ ڪنگ فهد انڊسٽريل پورٽ، جو گھر آهي ۽ [[مدينه منوره]] کان پوءِ صوبي جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. <ref name=":0">{{حوالو ويب|date=24 January 2012|quote=24 July 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=3 February 2024}}</ref> [[زمرو:مدينه صوبو]] tdupj2y5gjprsy2bymmbjsek6b7odlp 417455 417454 2026-10-06T15:24:04Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مدينه صوبي ۾ آباد علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417455 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=ينبع گورنريٽ|official_name=Yanbu Governorate|native_name={{lang|ar|محافظة ينبع}}|caption=Yanbu's beach|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]|image_map=Al Madinah Al Munawwarah - Yanbu.svg|map_caption=Location of Yanbu Governorate within Medina Province|coordinates={{coord|24|5|22|N|38|3|43|E|region:SA|display=inline,title}}|image_flag=|flag_link=|flag_size=|image_shield=|shield_link=|shield_size=|pushpin_map=Saudi Arabia|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[File:Flag of Saudi Arabia.svg|25px]] Saudi Arabia|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Hejaz]]|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|leader_title2=|leader_name2=|established_title=|established_date=|established_title2=|established_date2=|established_title3=Established|established_date3=[[491&nbsp;BCE]]|seat_type=Seat|seat=Yanbu City|government_type=Royal Commission / [[Municipality]]|governing_body=* [[Royal Commission for Jubail and Yanbu|Royal Commission for Yanbu]]<br>(Upper body) * [[Yanbu Municipality]] (Lower body)|unit_pref=Metric|area_magnitude=|area_total_km2=606|area_total_sq_mi=|area_metro_km2=10,340|area_urban_km2=|elevation_m=|area_footnotes=|population_as_of=2022 census|population_total=331,916|population_density_km2=auto|population_urban=|population_metro=359,631 (Yanbu governorate)|population_footnotes=|utc_offset=+03:00|postal_code_type=Postal Code|postal_code=|area_code=014|website=}} '''ينبع''' ( {{langx|ar|ينبع|lit=Spring|translit=Yanbuʿ}} عربي: ينبع)، عام طور تي ڪڏهن ڪڏهن '''يمبع''' ( {{langx|ar|يمبع|translit=Yambuʿ}})، اولهائين [[سعودي عرب]] جي [[مدينہ صوبو|مديني صوبي]] جو هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي، جيڪو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ جي]] ساحل تي واقع آهي. اها هڪ وڏي بندرگاهه ۽ صنعتي مرڪز آهي، جيڪو پنهنجي تيل صاف ڪرڻ وارن ڪارخانن ۽ ينبع صنعتي شهر جي ڪري مشهور آهي. ينبع شهر صوبي جي صرف ٻن بندرگاهن، ينبو ڪمرشل پورٽ ۽ ڪنگ فهد انڊسٽريل پورٽ، جو گھر آهي ۽ [[مدينه منوره]] کان پوءِ صوبي جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. <ref name=":0">{{حوالو ويب|date=24 January 2012|quote=24 July 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=3 February 2024}}</ref> [[زمرو:مدينه صوبو]] [[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد علائقا]] 862q942ng2vca53pmnre6ib89qem7g8 417456 417455 2026-10-06T15:24:57Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417456 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=ينبع گورنريٽ|official_name=Yanbu Governorate|native_name={{lang|ar|محافظة ينبع}}|caption=Yanbu's beach|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]|image_map=Al Madinah Al Munawwarah - Yanbu.svg|map_caption=Location of Yanbu Governorate within Medina Province|coordinates={{coord|24|5|22|N|38|3|43|E|region:SA|display=inline,title}}|image_flag=|flag_link=|flag_size=|image_shield=|shield_link=|shield_size=|pushpin_map=Saudi Arabia|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[File:Flag of Saudi Arabia.svg|25px]] Saudi Arabia|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Hejaz]]|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|leader_title2=|leader_name2=|established_title=|established_date=|established_title2=|established_date2=|established_title3=Established|established_date3=[[491&nbsp;BCE]]|seat_type=Seat|seat=Yanbu City|government_type=Royal Commission / [[Municipality]]|governing_body=* [[Royal Commission for Jubail and Yanbu|Royal Commission for Yanbu]]<br>(Upper body) * [[Yanbu Municipality]] (Lower body)|unit_pref=Metric|area_magnitude=|area_total_km2=606|area_total_sq_mi=|area_metro_km2=10,340|area_urban_km2=|elevation_m=|area_footnotes=|population_as_of=2022 census|population_total=331,916|population_density_km2=auto|population_urban=|population_metro=359,631 (Yanbu governorate)|population_footnotes=|utc_offset=+03:00|postal_code_type=Postal Code|postal_code=|area_code=014|website=}} '''ينبع''' ( {{langx|ar|ينبع|lit=Spring|translit=Yanbuʿ}} عربي: ينبع)، عام طور تي ڪڏهن ڪڏهن '''يمبع''' ( {{langx|ar|يمبع|translit=Yambuʿ}})، اولهائين [[سعودي عرب]] جي [[مدينہ صوبو|مديني صوبي]] جو هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي، جيڪو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ جي]] ساحل تي واقع آهي. اها هڪ وڏي بندرگاهه ۽ صنعتي مرڪز آهي، جيڪو پنهنجي تيل صاف ڪرڻ وارن ڪارخانن ۽ ينبع صنعتي شهر جي ڪري مشهور آهي. ينبع شهر صوبي جي صرف ٻن بندرگاهن، ينبو ڪمرشل پورٽ ۽ ڪنگ فهد انڊسٽريل پورٽ، جو گھر آهي ۽ [[مدينه منوره]] کان پوءِ صوبي جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. <ref name=":0">{{حوالو ويب|date=24 January 2012|quote=24 July 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=3 February 2024}}</ref> [[زمرو:مدينه صوبو]] [[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] 4p4afpxxt331aicpldjk0lme5tkzvog 417457 417456 2026-10-06T15:25:36Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سعودي عرب جا شھر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417457 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=ينبع گورنريٽ|official_name=Yanbu Governorate|native_name={{lang|ar|محافظة ينبع}}|caption=Yanbu's beach|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]|image_map=Al Madinah Al Munawwarah - Yanbu.svg|map_caption=Location of Yanbu Governorate within Medina Province|coordinates={{coord|24|5|22|N|38|3|43|E|region:SA|display=inline,title}}|image_flag=|flag_link=|flag_size=|image_shield=|shield_link=|shield_size=|pushpin_map=Saudi Arabia|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[File:Flag of Saudi Arabia.svg|25px]] Saudi Arabia|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Hejaz]]|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|leader_title2=|leader_name2=|established_title=|established_date=|established_title2=|established_date2=|established_title3=Established|established_date3=[[491&nbsp;BCE]]|seat_type=Seat|seat=Yanbu City|government_type=Royal Commission / [[Municipality]]|governing_body=* [[Royal Commission for Jubail and Yanbu|Royal Commission for Yanbu]]<br>(Upper body) * [[Yanbu Municipality]] (Lower body)|unit_pref=Metric|area_magnitude=|area_total_km2=606|area_total_sq_mi=|area_metro_km2=10,340|area_urban_km2=|elevation_m=|area_footnotes=|population_as_of=2022 census|population_total=331,916|population_density_km2=auto|population_urban=|population_metro=359,631 (Yanbu governorate)|population_footnotes=|utc_offset=+03:00|postal_code_type=Postal Code|postal_code=|area_code=014|website=}} '''ينبع''' ( {{langx|ar|ينبع|lit=Spring|translit=Yanbuʿ}} عربي: ينبع)، عام طور تي ڪڏهن ڪڏهن '''يمبع''' ( {{langx|ar|يمبع|translit=Yambuʿ}})، اولهائين [[سعودي عرب]] جي [[مدينہ صوبو|مديني صوبي]] جو هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي، جيڪو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ جي]] ساحل تي واقع آهي. اها هڪ وڏي بندرگاهه ۽ صنعتي مرڪز آهي، جيڪو پنهنجي تيل صاف ڪرڻ وارن ڪارخانن ۽ ينبع صنعتي شهر جي ڪري مشهور آهي. ينبع شهر صوبي جي صرف ٻن بندرگاهن، ينبو ڪمرشل پورٽ ۽ ڪنگ فهد انڊسٽريل پورٽ، جو گھر آهي ۽ [[مدينه منوره]] کان پوءِ صوبي جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. <ref name=":0">{{حوالو ويب|date=24 January 2012|quote=24 July 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=3 February 2024}}</ref> [[زمرو:مدينه صوبو]] [[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب جا شھر]] 8xn1df921slitw04fu582y9di9genfx 417458 417457 2026-10-06T15:26:25Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417458 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=ينبع گورنريٽ|official_name=Yanbu Governorate|native_name={{lang|ar|محافظة ينبع}}|caption=Yanbu's beach|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]|image_map=Al Madinah Al Munawwarah - Yanbu.svg|map_caption=Location of Yanbu Governorate within Medina Province|coordinates={{coord|24|5|22|N|38|3|43|E|region:SA|display=inline,title}}|image_flag=|flag_link=|flag_size=|image_shield=|shield_link=|shield_size=|pushpin_map=Saudi Arabia|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[File:Flag of Saudi Arabia.svg|25px]] Saudi Arabia|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Hejaz]]|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|leader_title2=|leader_name2=|established_title=|established_date=|established_title2=|established_date2=|established_title3=Established|established_date3=[[491&nbsp;BCE]]|seat_type=Seat|seat=Yanbu City|government_type=Royal Commission / [[Municipality]]|governing_body=* [[Royal Commission for Jubail and Yanbu|Royal Commission for Yanbu]]<br>(Upper body) * [[Yanbu Municipality]] (Lower body)|unit_pref=Metric|area_magnitude=|area_total_km2=606|area_total_sq_mi=|area_metro_km2=10,340|area_urban_km2=|elevation_m=|area_footnotes=|population_as_of=2022 census|population_total=331,916|population_density_km2=auto|population_urban=|population_metro=359,631 (Yanbu governorate)|population_footnotes=|utc_offset=+03:00|postal_code_type=Postal Code|postal_code=|area_code=014|website=}} '''ينبع''' ( {{langx|ar|ينبع|lit=Spring|translit=Yanbuʿ}} عربي: ينبع)، عام طور تي ڪڏهن ڪڏهن '''يمبع''' ( {{langx|ar|يمبع|translit=Yambuʿ}})، اولهائين [[سعودي عرب]] جي [[مدينہ صوبو|مديني صوبي]] جو هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي، جيڪو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ جي]] ساحل تي واقع آهي. اها هڪ وڏي بندرگاهه ۽ صنعتي مرڪز آهي، جيڪو پنهنجي تيل صاف ڪرڻ وارن ڪارخانن ۽ ينبع صنعتي شهر جي ڪري مشهور آهي. ينبع شهر صوبي جي صرف ٻن بندرگاهن، ينبو ڪمرشل پورٽ ۽ ڪنگ فهد انڊسٽريل پورٽ، جو گھر آهي ۽ [[مدينه منوره]] کان پوءِ صوبي جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. <ref name=":0">{{حوالو ويب|date=24 January 2012|quote=24 July 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=3 February 2024}}</ref> [[زمرو:مدينه صوبو]] [[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب جا شھر]] [[زمرو:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] hx623w4nt1pq088ymbb7xsiqqovntyx 417459 417458 2026-10-06T15:31:49Z Ibne maryam 17680 /* */ 417459 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=ينبع گورنريٽ|official_name=Yanbu Governorate|native_name={{lang|ar|محافظة ينبع}}|caption=Yanbu's beach|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]|image_map=Al Madinah Al Munawwarah - Yanbu.svg|map_caption=Location of Yanbu Governorate within Medina Province|coordinates={{coord|24|5|22|N|38|3|43|E|region:SA|display=inline,title}}|image_flag=|flag_link=|flag_size=|image_shield=|shield_link=|shield_size=|pushpin_map=Saudi Arabia|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[File:Flag of Saudi Arabia.svg|25px]] Saudi Arabia|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Hejaz]]|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|leader_title2=|leader_name2=|established_title=|established_date=|established_title2=|established_date2=|established_title3=Established|established_date3=[[491&nbsp;BCE]]|seat_type=Seat|seat=Yanbu City|government_type=Royal Commission / [[Municipality]]|governing_body=* [[Royal Commission for Jubail and Yanbu|Royal Commission for Yanbu]]<br>(Upper body) * [[Yanbu Municipality]] (Lower body)|unit_pref=Metric|area_magnitude=|area_total_km2=606|area_total_sq_mi=|area_metro_km2=10,340|area_urban_km2=|elevation_m=|area_footnotes=|population_as_of=2022 census|population_total=331,916|population_density_km2=auto|population_urban=|population_metro=359,631 (Yanbu governorate)|population_footnotes=|utc_offset=+03:00|postal_code_type=Postal Code|postal_code=|area_code=014|website=}} '''ينبع''' (عربي: ينبع، اچار: ينبوع)، ڪڏهن ڪڏهن '''يمبع''' (عربي: يمبع)، اولهائين [[سعودي عرب]] جي [[مدينہ صوبو|مديني صوبي]] جو هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي، جيڪو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي ساحل تي واقع آهي. اها هڪ وڏي بندرگاهه ۽ صنعتي مرڪز آهي، جيڪو پنهنجي تيل صاف ڪرڻ وارن ڪارخانن ۽ ينبع صنعتي شهر جي ڪري مشهور آهي. ينبع شهر صوبي جي صرف ٻن بندرگاهن، ينبع ڪمرشل پورٽ ۽ ڪنگ فهد انڊسٽريل پورٽ، جو گھر آهي ۽ [[مدينه منوره]] کان پوءِ صوبي جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي.<ref name=":0">{{حوالو ويب|date=24 January 2012|quote=24 July 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=3 February 2024}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مدينه صوبو]] [[زمرو:مدينه صوبي جا گورنریٽ]] [[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب جا شھر]] [[زمرو:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:ايشيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]] h5siyf1f22lr66353irsdx46kofqz5q 417460 417459 2026-10-06T15:33:58Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 417460 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=ينبع گورنريٽ|official_name=Yanbu Governorate|native_name={{lang|ar|محافظة ينبع}}|caption=Yanbu's beach|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]|image_map=Al Madinah Al Munawwarah - Yanbu.svg|map_caption=Location of Yanbu Governorate within Medina Province|coordinates={{coord|24|5|22|N|38|3|43|E|region:SA|display=inline,title}}|image_flag=|flag_link=|flag_size=|image_shield=|shield_link=|shield_size=|pushpin_map=Saudi Arabia|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[File:Flag of Saudi Arabia.svg|25px]] Saudi Arabia|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Hejaz]]|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|leader_title2=|leader_name2=|established_title=|established_date=|established_title2=|established_date2=|established_title3=Established|established_date3=[[491&nbsp;BCE]]|seat_type=Seat|seat=Yanbu City|government_type=Royal Commission / [[Municipality]]|governing_body=* [[Royal Commission for Jubail and Yanbu|Royal Commission for Yanbu]]<br>(Upper body) * [[Yanbu Municipality]] (Lower body)|unit_pref=Metric|area_magnitude=|area_total_km2=606|area_total_sq_mi=|area_metro_km2=10,340|area_urban_km2=|elevation_m=|area_footnotes=|population_as_of=2022 census|population_total=331,916|population_density_km2=auto|population_urban=|population_metro=359,631 (Yanbu governorate)|population_footnotes=|utc_offset=+03:00|postal_code_type=Postal Code|postal_code=|area_code=014|website=}} '''ينبع''' (عربي: ينبع، اچار: ينبوع)، ڪڏهن ڪڏهن '''يمبع''' (عربي: يمبع)، اولهائين [[سعودي عرب]] جي [[مدينہ صوبو|مديني صوبي]] جو هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي، جيڪو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي ساحل تي واقع آهي. اها هڪ وڏي بندرگاهه ۽ صنعتي مرڪز آهي، جيڪو پنهنجي تيل صاف ڪرڻ وارن ڪارخانن ۽ ينبع صنعتي شهر جي ڪري مشهور آهي. ينبع شهر صوبي جي صرف ٻن بندرگاهن، ينبع ڪمرشل پورٽ ۽ ڪنگ فهد انڊسٽريل پورٽ، جو گھر آهي ۽ [[مدينه منوره]] کان پوءِ صوبي جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي.<ref name=":0">{{حوالو ويب|date=24 January 2012|quote=24 July 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=3 February 2024}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مدينه صوبو]] [[زمرو:مدينه صوبي جا گورنریٽ]] [[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب جا شھر]] [[زمرو:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]] f31utfz0hoz1k9dccdhadc8cstrutjr 417464 417460 2026-10-06T15:38:30Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 417464 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=ينبع گورنريٽ|official_name=Yanbu Governorate|native_name={{lang|ar|محافظة ينبع}}|caption=Yanbu's beach|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]|image_map=Al Madinah Al Munawwarah - Yanbu.svg|map_caption=Location of Yanbu Governorate within Medina Province|coordinates={{coord|24|5|22|N|38|3|43|E|region:SA|display=inline,title}}|image_flag=|flag_link=|flag_size=|image_shield=|shield_link=|shield_size=|pushpin_map=Saudi Arabia|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[File:Flag of Saudi Arabia.svg|25px]] Saudi Arabia|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Hejaz]]|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|leader_title2=|leader_name2=|established_title=|established_date=|established_title2=|established_date2=|established_title3=Established|established_date3=[[491&nbsp;BCE]]|seat_type=Seat|seat=Yanbu City|government_type=Royal Commission / [[Municipality]]|governing_body=* [[Royal Commission for Jubail and Yanbu|Royal Commission for Yanbu]]<br>(Upper body) * [[Yanbu Municipality]] (Lower body)|unit_pref=Metric|area_magnitude=|area_total_km2=606|area_total_sq_mi=|area_metro_km2=10,340|area_urban_km2=|elevation_m=|area_footnotes=|population_as_of=2022 census|population_total=331,916|population_density_km2=auto|population_urban=|population_metro=359,631 (Yanbu governorate)|population_footnotes=|utc_offset=+03:00|postal_code_type=Postal Code|postal_code=|area_code=014|website=}} '''ينبع''' (عربي: ينبع، اچار: ينبوع)، ڪڏهن ڪڏهن '''يمبع''' (عربي: يمبع)، اولهائين [[سعودي عرب]] جي [[مدينہ صوبو|مديني صوبي]] جو هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي، جيڪو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي ساحل تي واقع آهي. اها هڪ وڏي بندرگاهه ۽ صنعتي مرڪز آهي، جيڪو پنهنجي تيل صاف ڪرڻ وارن ڪارخانن ۽ ينبع صنعتي شهر جي ڪري مشهور آهي. ينبع شهر صوبي جي صرف ٻن بندرگاهن، ينبع ڪمرشل پورٽ ۽ ڪنگ فهد انڊسٽريل پورٽ، جو گھر آهي ۽ [[مدينه منوره]] کان پوءِ صوبي جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي.<ref name=":0">{{حوالو ويب|date=24 January 2012|quote=24 July 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=3 February 2024}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مدينه صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا شھر]] [[زمرو:مدينه صوبي جا گورنریٽ]] [[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]] n047irpmbmscqum6ueegao2ww9mcury 417534 417464 2026-10-06T19:37:58Z Ibne maryam 17680 417534 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=ينبع گورنريٽ|official_name=Yanbu Governorate|native_name={{lang|ar|محافظة ينبع}}|caption=Yanbu's beach|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]|image_map=Al Madinah Al Munawwarah - Yanbu.svg|map_caption=Location of Yanbu Governorate within Medina Province|coordinates={{coord|24|5|22|N|38|3|43|E|region:SA|display=inline,title}}|image_flag=|flag_link=|flag_size=|image_shield=|shield_link=|shield_size=|pushpin_map=Saudi Arabia|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[File:Flag of Saudi Arabia.svg|25px]] Saudi Arabia|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Hejaz]]|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|leader_title2=|leader_name2=|established_title=|established_date=|established_title2=|established_date2=|established_title3=Established|established_date3=[[491&nbsp;BCE]]|seat_type=Seat|seat=Yanbu City|government_type=Royal Commission / [[Municipality]]|governing_body=* [[Royal Commission for Jubail and Yanbu|Royal Commission for Yanbu]]<br>(Upper body) * [[Yanbu Municipality]] (Lower body)|unit_pref=Metric|area_magnitude=|area_total_km2=606|area_total_sq_mi=|area_metro_km2=10,340|area_urban_km2=|elevation_m=|area_footnotes=|population_as_of=2022 census|population_total=331,916|population_density_km2=auto|population_urban=|population_metro=359,631 (Yanbu governorate)|population_footnotes=|utc_offset=+03:00|postal_code_type=Postal Code|postal_code=|area_code=014|website=}} '''ينبع''' (عربي: ينبع، اچار: ينبوع)، ڪڏهن ڪڏهن '''يمبع''' (عربي: يمبع)، اولهائين [[سعودي عرب]] جي [[مدينہ صوبو|مديني صوبي]] جو هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي، جيڪو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي ساحل تي واقع آهي. اها هڪ وڏي بندرگاهه ۽ صنعتي مرڪز آهي، جيڪو پنهنجي تيل صاف ڪرڻ وارن ڪارخانن ۽ ينبع صنعتي شهر جي ڪري مشهور آهي. ينبع شهر صوبي جي صرف ٻن بندرگاهن، ينبع ڪمرشل پورٽ ۽ ڪنگ فهد انڊسٽريل پورٽ، جو گھر آهي ۽ [[مدينه منوره]] کان پوءِ صوبي جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي.<ref name=":0">{{حوالو ويب|date=24 January 2012|quote=24 July 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=3 February 2024}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مدينه صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا شھر]] [[زمرو:سعودي عرب جا شھر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:مدينه صوبي جا گورنریٽ]] [[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]] 6sl45p03qjii6tozmu7xa43dlh6rlzs 14 103783 417461 2026-10-06T15:35:11Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:مدينه صوبو]] [[زمرو:مدينه صوبي جا گورنریٽ]] [[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا شھر]] [[زمرو:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]] 417461 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مدينه صوبو]] [[زمرو:مدينه صوبي جا گورنریٽ]] [[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا شھر]] [[زمرو:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]] cimrmnikjwzzacxbdekjdd29ku7p90j 417462 417461 2026-10-06T15:37:03Z Ibne maryam 17680 /* */ 417462 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مدينه صوبو]] [[زمرو:مدينه صوبي جا گورنریٽ]] cs1cf8bt78rbz7gjj7xnw4whnvo2xvr 14 103784 417463 2026-10-06T15:37:36Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سعودي عرب جا شھر]] [[زمرو:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] 417463 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سعودي عرب جا شھر]] [[زمرو:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] at6vye4qzx9hdv00922ugzkhjm55yqu 417535 417463 2026-10-06T19:38:32Z Ibne maryam 17680 417535 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سعودي عرب جا شھر]] [[زمرو:سعودي عرب جا شھر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] 8vnosxaw4a8sikvtzfobw1h4xd02z48 417539 417535 2026-10-06T19:42:27Z Ibne maryam 17680 /* */ 417539 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] f2lsnf9dx2pkvkqw9tofly0sipdd7pn 0 103785 417499 2026-10-06T18:39:16Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1376954157|Tayma]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 417499 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=تيماء گورنریٽ|other_name=|native_name={{lang|ar|محافظة تيماء}}|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]] and [[List of governorates of Saudi Arabia|Governorate]]|caption=Old Town of Tayma|image_map1=Tabuk Region - Tayma.svg|map_caption1=Map Showing the Governorate’s Location within Tabuk Province|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=right|subdivision_type=Country|subdivision_name={{SAU}}|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Tabuk Province]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Hejaz]]|subdivision_type3=Seat|subdivision_name3=Tayma City|government_type=[[Municipality]]|governing_body=[[Tayma Municipality]]|area_total_km2=40,000|area_footnotes=|population_as_of=2022|population_total=|population_metro=42,164 (Tayma Governorate)|population_density_km2=auto|elevation_m=|coordinates={{coord|27|37|47|N|38|32|38|E|region:SA|display=inline,title}}|utc_offset1=+03:00|postal_code_type=|postal_code=|area_code=014|website=}}'''تيماء ('''[[عربي ٻولي|عربي]]''':'''{{IPAc-en|ˈ|t|eɪ|m|ə}} {{langx|ar|تيماء|translit=Taymāʾ}} ; تيمانيٽڪ : 𐪉𐪃𐪑)، {{Sfn|Kootstra|2016}} هڪ سعودي [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي، جيڪو [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] ۾ آهي ۽ رهائش جي ڊگهي تاريخ سان گڏ هڪ وڏو نخلستان آھي. اهو [[سعودي عرب|سعودي عرب جي]] اتر اولهه ۾ ان جاءِ تي واقع آهي جتي [[مدينه منوره|مديني]] ۽ دومه (سڪاڪا) جي وچ ۾ واپاري رستو [[نفود ريگستان]] جي اولهه واري حصي کان شروع ٿئي ٿو. تيماء [[تبوڪ]] شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ لڳ ڀڳ 264 ڪلوميٽر (164 ميل) ۽ [[مدينه منوره]] جي اتر ۾ لڳ ڀڳ 400 ڪلوميٽر (250 ميل) جي مفاصلي تي آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2021-03-27}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2021-03-28}}</ref> mzltp6uith87sektt8j0gql1c6ewbmm 417500 417499 2026-10-06T18:39:49Z Ibne maryam 17680 added [[Category:تبوڪ صوبو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417500 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=تيماء گورنریٽ|other_name=|native_name={{lang|ar|محافظة تيماء}}|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]] and [[List of governorates of Saudi Arabia|Governorate]]|caption=Old Town of Tayma|image_map1=Tabuk Region - Tayma.svg|map_caption1=Map Showing the Governorate’s Location within Tabuk Province|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=right|subdivision_type=Country|subdivision_name={{SAU}}|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Tabuk Province]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Hejaz]]|subdivision_type3=Seat|subdivision_name3=Tayma City|government_type=[[Municipality]]|governing_body=[[Tayma Municipality]]|area_total_km2=40,000|area_footnotes=|population_as_of=2022|population_total=|population_metro=42,164 (Tayma Governorate)|population_density_km2=auto|elevation_m=|coordinates={{coord|27|37|47|N|38|32|38|E|region:SA|display=inline,title}}|utc_offset1=+03:00|postal_code_type=|postal_code=|area_code=014|website=}}'''تيماء ('''[[عربي ٻولي|عربي]]''':'''{{IPAc-en|ˈ|t|eɪ|m|ə}} {{langx|ar|تيماء|translit=Taymāʾ}} ; تيمانيٽڪ : 𐪉𐪃𐪑)، {{Sfn|Kootstra|2016}} هڪ سعودي [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي، جيڪو [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] ۾ آهي ۽ رهائش جي ڊگهي تاريخ سان گڏ هڪ وڏو نخلستان آھي. اهو [[سعودي عرب|سعودي عرب جي]] اتر اولهه ۾ ان جاءِ تي واقع آهي جتي [[مدينه منوره|مديني]] ۽ دومه (سڪاڪا) جي وچ ۾ واپاري رستو [[نفود ريگستان]] جي اولهه واري حصي کان شروع ٿئي ٿو. تيماء [[تبوڪ]] شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ لڳ ڀڳ 264 ڪلوميٽر (164 ميل) ۽ [[مدينه منوره]] جي اتر ۾ لڳ ڀڳ 400 ڪلوميٽر (250 ميل) جي مفاصلي تي آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2021-03-27}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2021-03-28}}</ref> [[زمرو:تبوڪ صوبو]] my6nphtkt3ji1z4k62efxn7toc1qaln 417501 417500 2026-10-06T18:40:49Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417501 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=تيماء گورنریٽ|other_name=|native_name={{lang|ar|محافظة تيماء}}|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]] and [[List of governorates of Saudi Arabia|Governorate]]|caption=Old Town of Tayma|image_map1=Tabuk Region - Tayma.svg|map_caption1=Map Showing the Governorate’s Location within Tabuk Province|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=right|subdivision_type=Country|subdivision_name={{SAU}}|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Tabuk Province]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Hejaz]]|subdivision_type3=Seat|subdivision_name3=Tayma City|government_type=[[Municipality]]|governing_body=[[Tayma Municipality]]|area_total_km2=40,000|area_footnotes=|population_as_of=2022|population_total=|population_metro=42,164 (Tayma Governorate)|population_density_km2=auto|elevation_m=|coordinates={{coord|27|37|47|N|38|32|38|E|region:SA|display=inline,title}}|utc_offset1=+03:00|postal_code_type=|postal_code=|area_code=014|website=}}'''تيماء ('''[[عربي ٻولي|عربي]]''':'''{{IPAc-en|ˈ|t|eɪ|m|ə}} {{langx|ar|تيماء|translit=Taymāʾ}} ; تيمانيٽڪ : 𐪉𐪃𐪑)، {{Sfn|Kootstra|2016}} هڪ سعودي [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي، جيڪو [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] ۾ آهي ۽ رهائش جي ڊگهي تاريخ سان گڏ هڪ وڏو نخلستان آھي. اهو [[سعودي عرب|سعودي عرب جي]] اتر اولهه ۾ ان جاءِ تي واقع آهي جتي [[مدينه منوره|مديني]] ۽ دومه (سڪاڪا) جي وچ ۾ واپاري رستو [[نفود ريگستان]] جي اولهه واري حصي کان شروع ٿئي ٿو. تيماء [[تبوڪ]] شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ لڳ ڀڳ 264 ڪلوميٽر (164 ميل) ۽ [[مدينه منوره]] جي اتر ۾ لڳ ڀڳ 400 ڪلوميٽر (250 ميل) جي مفاصلي تي آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2021-03-27}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2021-03-28}}</ref> [[زمرو:تبوڪ صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] gpu2ju4z32scsudlmw03he6dowofk2f 417502 417501 2026-10-06T18:41:24Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417502 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=تيماء گورنریٽ|other_name=|native_name={{lang|ar|محافظة تيماء}}|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]] and [[List of governorates of Saudi Arabia|Governorate]]|caption=Old Town of Tayma|image_map1=Tabuk Region - Tayma.svg|map_caption1=Map Showing the Governorate’s Location within Tabuk Province|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=right|subdivision_type=Country|subdivision_name={{SAU}}|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Tabuk Province]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Hejaz]]|subdivision_type3=Seat|subdivision_name3=Tayma City|government_type=[[Municipality]]|governing_body=[[Tayma Municipality]]|area_total_km2=40,000|area_footnotes=|population_as_of=2022|population_total=|population_metro=42,164 (Tayma Governorate)|population_density_km2=auto|elevation_m=|coordinates={{coord|27|37|47|N|38|32|38|E|region:SA|display=inline,title}}|utc_offset1=+03:00|postal_code_type=|postal_code=|area_code=014|website=}}'''تيماء ('''[[عربي ٻولي|عربي]]''':'''{{IPAc-en|ˈ|t|eɪ|m|ə}} {{langx|ar|تيماء|translit=Taymāʾ}} ; تيمانيٽڪ : 𐪉𐪃𐪑)، {{Sfn|Kootstra|2016}} هڪ سعودي [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي، جيڪو [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] ۾ آهي ۽ رهائش جي ڊگهي تاريخ سان گڏ هڪ وڏو نخلستان آھي. اهو [[سعودي عرب|سعودي عرب جي]] اتر اولهه ۾ ان جاءِ تي واقع آهي جتي [[مدينه منوره|مديني]] ۽ دومه (سڪاڪا) جي وچ ۾ واپاري رستو [[نفود ريگستان]] جي اولهه واري حصي کان شروع ٿئي ٿو. تيماء [[تبوڪ]] شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ لڳ ڀڳ 264 ڪلوميٽر (164 ميل) ۽ [[مدينه منوره]] جي اتر ۾ لڳ ڀڳ 400 ڪلوميٽر (250 ميل) جي مفاصلي تي آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2021-03-27}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2021-03-28}}</ref> [[زمرو:تبوڪ صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] eapoz3ngwk7y58iqr7nyxak8o1vcr0b 417504 417502 2026-10-06T18:45:14Z Ibne maryam 17680 /* */ 417504 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=تيماء گورنریٽ|other_name=|native_name={{lang|ar|محافظة تيماء}}|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]] and [[List of governorates of Saudi Arabia|Governorate]]|caption=Old Town of Tayma|image_map1=Tabuk Region - Tayma.svg|map_caption1=Map Showing the Governorate’s Location within Tabuk Province|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=right|subdivision_type=Country|subdivision_name={{SAU}}|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Tabuk Province]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Hejaz]]|subdivision_type3=Seat|subdivision_name3=Tayma City|government_type=[[Municipality]]|governing_body=[[Tayma Municipality]]|area_total_km2=40,000|area_footnotes=|population_as_of=2022|population_total=|population_metro=42,164 (Tayma Governorate)|population_density_km2=auto|elevation_m=|coordinates={{coord|27|37|47|N|38|32|38|E|region:SA|display=inline,title}}|utc_offset1=+03:00|postal_code_type=|postal_code=|area_code=014|website=}} '''تيماء''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: تيماء)، [[سعودي عرب]] جو هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي، جيڪو [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] ۾ آهي ۽ رهائش جي ڊگهي تاريخ سان گڏ هڪ وڏو نخلستان آھي. اهو [[سعودي عرب]] جي اتر اولهه ۾ ان جاءِ تي واقع آهي جتي [[مدينه منوره]] ۽ دومه (سڪاڪا) جي وچ ۾ واپاري رستو [[نفود ريگستان]] جي اولهه واري حصي کان شروع ٿئي ٿو. تيماء [[تبوڪ|تبوڪ شهر]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ لڳ ڀڳ 264 ڪلوميٽر (164 ميل) ۽ [[مدينه منوره]] جي اتر ۾ لڳ ڀڳ 400 ڪلوميٽر (250 ميل) جي مفاصلي تي آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2021-03-27}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2021-03-28}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:تبوڪ صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] 12yihwalgujjzct36pk0smu28hmme3j 417505 417504 2026-10-06T18:46:22Z Ibne maryam 17680 /* */ 417505 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=تيماء گورنریٽ|other_name=|native_name={{lang|ar|محافظة تيماء}}|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]] and [[List of governorates of Saudi Arabia|Governorate]]|caption=Old Town of Tayma|image_map1=Tabuk Region - Tayma.svg|map_caption1=Map Showing the Governorate’s Location within Tabuk Province|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=right|subdivision_type=Country|subdivision_name={{SAU}}|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Tabuk Province]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Hejaz]]|subdivision_type3=Seat|subdivision_name3=Tayma City|government_type=[[Municipality]]|governing_body=[[Tayma Municipality]]|area_total_km2=40,000|area_footnotes=|population_as_of=2022|population_total=|population_metro=42,164 (Tayma Governorate)|population_density_km2=auto|elevation_m=|coordinates={{coord|27|37|47|N|38|32|38|E|region:SA|display=inline,title}}|utc_offset1=+03:00|postal_code_type=|postal_code=|area_code=014|website=}} '''تيماء''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: تيماء)، [[سعودي عرب]] جو هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي، جيڪو [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] ۾ آهي ۽ رهائش جي ڊگهي تاريخ سان گڏ هڪ وڏو نخلستان آھي. اهو [[سعودي عرب]] جي اتر اولهه ۾ ان جاءِ تي واقع آهي جتي [[مدينه منوره]] ۽ دومه (سڪاڪا) جي وچ ۾ واپاري رستو [[نفود ريگستان]] جي اولهه واري حصي کان شروع ٿئي ٿو. تيماء [[تبوڪ|تبوڪ شهر]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ لڳ ڀڳ <small>264</small> ڪلوميٽر (<small>164</small> ميل) ۽ [[مدينه منوره]] جي اتر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ڪلوميٽر (<small>250</small> ميل) جي مفاصلي تي آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2021-03-27}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2021-03-28}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:تبوڪ صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] 62mtkst66p1dhbnnhfiloghh6xgudt5 417506 417505 2026-10-06T18:50:24Z Ibne maryam 17680 /* */ 417506 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=تيماء گورنریٽ|other_name=|native_name={{lang|ar|محافظة تيماء}}|type=[[شهر]] ۽ [[سعودي عرب جا گورنریٽ|گورنریٽ]]|caption=تيماء جو پراڻو شهر|image_map1=Tabuk Region - Tayma.svg|map_caption1=Map Showing the Governorate’s Location within Tabuk Province|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=right|subdivision_type=Country|subdivision_name={{SAU}}|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Tabuk Province]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Hejaz]]|subdivision_type3=Seat|subdivision_name3=Tayma City|government_type=[[Municipality]]|governing_body=[[Tayma Municipality]]|area_total_km2=40,000|area_footnotes=|population_as_of=2022|population_total=|population_metro=42,164 (Tayma Governorate)|population_density_km2=auto|elevation_m=|coordinates={{coord|27|37|47|N|38|32|38|E|region:SA|display=inline,title}}|utc_offset1=+03:00|postal_code_type=|postal_code=|area_code=014|website=}} '''تيماء''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: تيماء)، [[سعودي عرب]] جو هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي، جيڪو [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] ۾ آهي ۽ رهائش جي ڊگهي تاريخ سان گڏ هڪ وڏو نخلستان آھي. اهو [[سعودي عرب]] جي اتر اولهه ۾ ان جاءِ تي واقع آهي جتي [[مدينه منوره]] ۽ دومه (سڪاڪا) جي وچ ۾ واپاري رستو [[نفود ريگستان]] جي اولهه واري حصي کان شروع ٿئي ٿو. تيماء [[تبوڪ|تبوڪ شهر]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ لڳ ڀڳ <small>264</small> ڪلوميٽر (<small>164</small> ميل) ۽ [[مدينه منوره]] جي اتر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ڪلوميٽر (<small>250</small> ميل) جي مفاصلي تي آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2021-03-27}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2021-03-28}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:تبوڪ صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] ezk8fh5kudh3m9hzy6pm2ctw6imu9lj 417507 417506 2026-10-06T18:52:31Z Ibne maryam 17680 /* */ 417507 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=تيماء گورنریٽ|other_name=|native_name={{lang|ar|محافظة تيماء}}|type=[[شهر]] ۽ [[سعودي عرب جا گورنریٽ|گورنریٽ]]|caption=تيماء جو پراڻو شهر|image_map1=Tabuk Region - Tayma.svg|map_caption1=Map Showing the Governorate’s Location within Tabuk Province|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=right|subdivision_type=Country|subdivision_name={{SAU}}|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Tabuk Province]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Hejaz]]|subdivision_type3=Seat|subdivision_name3=Tayma City|government_type=[[Municipality]]|governing_body=[[Tayma Municipality]]|area_total_km2=40,000|area_footnotes=|population_as_of=2022|population_total=|population_metro=42,164 (Tayma Governorate)|population_density_km2=auto|elevation_m=|coordinates={{coord|27|37|47|N|38|32|38|E|region:SA|display=inline,title}}|utc_offset1=+03:00|postal_code_type=|postal_code=|area_code=014|website=|image_skyline=Old town of Tayma 2020.jpg|image_size=250px|image_caption=تيماء جو پراڻو شهر}} '''تيماء''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: تيماء)، [[سعودي عرب]] جو هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي، جيڪو [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] ۾ آهي ۽ رهائش جي ڊگهي تاريخ سان گڏ هڪ وڏو نخلستان آھي. اهو [[سعودي عرب]] جي اتر اولهه ۾ ان جاءِ تي واقع آهي جتي [[مدينه منوره]] ۽ دومه (سڪاڪا) جي وچ ۾ واپاري رستو [[نفود ريگستان]] جي اولهه واري حصي کان شروع ٿئي ٿو. تيماء [[تبوڪ|تبوڪ شهر]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ لڳ ڀڳ <small>264</small> ڪلوميٽر (<small>164</small> ميل) ۽ [[مدينه منوره]] جي اتر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ڪلوميٽر (<small>250</small> ميل) جي مفاصلي تي آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2021-03-27}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2021-03-28}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:تبوڪ صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] 70tsq730m549eenupkfhyvmhjrqey0x 417520 417507 2026-10-06T19:17:24Z Ibne maryam 17680 /* */ 417520 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=تيماء گورنریٽ|other_name=|native_name={{lang|ar|محافظة تيماء}}|type=[[شهر]] ۽ [[سعودي عرب جا گورنریٽ|گورنریٽ]]|caption=تيماء جو پراڻو شهر|image_map1=Tabuk Region - Tayma.svg|map_caption1=Map Showing the Governorate’s Location within Tabuk Province|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=right|subdivision_type=Country|subdivision_name={{SAU}}|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Tabuk Province]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Hejaz]]|subdivision_type3=Seat|subdivision_name3=Tayma City|government_type=[[Municipality]]|governing_body=[[Tayma Municipality]]|area_total_km2=40,000|area_footnotes=|population_as_of=2022|population_total=|population_metro=42,164 (Tayma Governorate)|population_density_km2=auto|elevation_m=|coordinates={{coord|27|37|47|N|38|32|38|E|region:SA|display=inline,title}}|utc_offset1=+03:00|postal_code_type=|postal_code=|area_code=014|website=|image_skyline=Old town of Tayma 2020.jpg|image_size=250px|image_caption=تيماء جو پراڻو شهر}} '''تيماء''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: تيماء)، [[سعودي عرب]] جو هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي، جيڪو [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] ۾ آهي ۽ رهائش جي ڊگهي تاريخ سان گڏ هڪ وڏو [[نخلستان]] آھي. اهو [[سعودي عرب]] جي اتر اولهه ۾ ان جاءِ تي واقع آهي جتي [[مدينه منوره]] ۽ دومه (سڪاڪا) جي وچ ۾ واپاري رستو [[نفود ريگستان]] جي اولهه واري حصي کان شروع ٿئي ٿو. تيماء [[تبوڪ|تبوڪ شهر]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ لڳ ڀڳ <small>264</small> ڪلوميٽر (<small>164</small> ميل) ۽ [[مدينه منوره]] جي اتر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ڪلوميٽر (<small>250</small> ميل) جي مفاصلي تي آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2021-03-27}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2021-03-28}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:تبوڪ صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] 9jxs5x5fv9z6kbluj54o1jqqo3ispku 417521 417520 2026-10-06T19:25:05Z Ibne maryam 17680 /* */ 417521 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=تيماء گورنریٽ|other_name=|native_name={{lang|ar|محافظة تيماء}}|type=[[شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]]|caption=تيماء جو پراڻو شهر|image_map1=Tabuk Region - Tayma.svg|map_caption1=گورنریٽ جي [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] ۾ جاء|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=right|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{پرچم|سعودي عرب}}|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[تبوڪ صوبو]]|subdivision_type2=ريجن|subdivision_name2=[[حجاز]]|subdivision_type3=گادي جو هنڌ|subdivision_name3=تيماء شهر|government_type=بلديه|governing_body=تيماء بلديه|area_total_km2=40,000|area_footnotes=|population_as_of=2022ع|population_total=42,164 (2022ع)|population_metro=42,164 (تيماء گورنریٽ)|population_density_km2=auto|elevation_m=|coordinates={{coord|27|37|47|N|38|32|38|E|region:SA|display=inline,title}}|utc_offset1=+03:00|postal_code_type=|postal_code=|area_code=014|website=|image_skyline=Old town of Tayma 2020.jpg|image_size=250px|image_caption=تيماء جو پراڻو شهر}} '''تيماء''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: تيماء)، [[سعودي عرب]] جو هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي، جيڪو [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] ۾ آهي ۽ رهائش جي ڊگهي تاريخ سان گڏ هڪ وڏو [[نخلستان]] آھي. اهو [[سعودي عرب]] جي اتر اولهه ۾ ان جاءِ تي واقع آهي جتي [[مدينه منوره]] ۽ دومه (سڪاڪا) جي وچ ۾ واپاري رستو [[نفود ريگستان]] جي اولهه واري حصي کان شروع ٿئي ٿو. تيماء [[تبوڪ|تبوڪ شهر]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ لڳ ڀڳ <small>264</small> ڪلوميٽر (<small>164</small> ميل) ۽ [[مدينه منوره]] جي اتر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ڪلوميٽر (<small>250</small> ميل) جي مفاصلي تي آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2021-03-27}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2021-03-28}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:تبوڪ صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] 1cjgk804zqx7lwlcgudj2ymidd6hdjo 417522 417521 2026-10-06T19:25:35Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سعودي عرب جا شھر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417522 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=تيماء گورنریٽ|other_name=|native_name={{lang|ar|محافظة تيماء}}|type=[[شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]]|caption=تيماء جو پراڻو شهر|image_map1=Tabuk Region - Tayma.svg|map_caption1=گورنریٽ جي [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] ۾ جاء|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=right|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{پرچم|سعودي عرب}}|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[تبوڪ صوبو]]|subdivision_type2=ريجن|subdivision_name2=[[حجاز]]|subdivision_type3=گادي جو هنڌ|subdivision_name3=تيماء شهر|government_type=بلديه|governing_body=تيماء بلديه|area_total_km2=40,000|area_footnotes=|population_as_of=2022ع|population_total=42,164 (2022ع)|population_metro=42,164 (تيماء گورنریٽ)|population_density_km2=auto|elevation_m=|coordinates={{coord|27|37|47|N|38|32|38|E|region:SA|display=inline,title}}|utc_offset1=+03:00|postal_code_type=|postal_code=|area_code=014|website=|image_skyline=Old town of Tayma 2020.jpg|image_size=250px|image_caption=تيماء جو پراڻو شهر}} '''تيماء''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: تيماء)، [[سعودي عرب]] جو هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي، جيڪو [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] ۾ آهي ۽ رهائش جي ڊگهي تاريخ سان گڏ هڪ وڏو [[نخلستان]] آھي. اهو [[سعودي عرب]] جي اتر اولهه ۾ ان جاءِ تي واقع آهي جتي [[مدينه منوره]] ۽ دومه (سڪاڪا) جي وچ ۾ واپاري رستو [[نفود ريگستان]] جي اولهه واري حصي کان شروع ٿئي ٿو. تيماء [[تبوڪ|تبوڪ شهر]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ لڳ ڀڳ <small>264</small> ڪلوميٽر (<small>164</small> ميل) ۽ [[مدينه منوره]] جي اتر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ڪلوميٽر (<small>250</small> ميل) جي مفاصلي تي آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2021-03-27}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2021-03-28}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:تبوڪ صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] [[زمرو:سعودي عرب جا شھر]] 4www5mwa4ggs8rn5sz847nsj3l7jwfy 417533 417522 2026-10-06T19:37:07Z Ibne maryam 17680 417533 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=تيماء گورنریٽ|other_name=|native_name={{lang|ar|محافظة تيماء}}|type=[[شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]]|caption=تيماء جو پراڻو شهر|image_map1=Tabuk Region - Tayma.svg|map_caption1=گورنریٽ جي [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] ۾ جاء|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=right|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{پرچم|سعودي عرب}}|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[تبوڪ صوبو]]|subdivision_type2=ريجن|subdivision_name2=[[حجاز]]|subdivision_type3=گادي جو هنڌ|subdivision_name3=تيماء شهر|government_type=بلديه|governing_body=تيماء بلديه|area_total_km2=40,000|area_footnotes=|population_as_of=2022ع|population_total=42,164 (2022ع)|population_metro=42,164 (تيماء گورنریٽ)|population_density_km2=auto|elevation_m=|coordinates={{coord|27|37|47|N|38|32|38|E|region:SA|display=inline,title}}|utc_offset1=+03:00|postal_code_type=|postal_code=|area_code=014|website=|image_skyline=Old town of Tayma 2020.jpg|image_size=250px|image_caption=تيماء جو پراڻو شهر}} '''تيماء''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: تيماء)، [[سعودي عرب]] جو هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي، جيڪو [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] ۾ آهي ۽ رهائش جي ڊگهي تاريخ سان گڏ هڪ وڏو [[نخلستان]] آھي. اهو [[سعودي عرب]] جي اتر اولهه ۾ ان جاءِ تي واقع آهي جتي [[مدينه منوره]] ۽ دومه (سڪاڪا) جي وچ ۾ واپاري رستو [[نفود ريگستان]] جي اولهه واري حصي کان شروع ٿئي ٿو. تيماء [[تبوڪ|تبوڪ شهر]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ لڳ ڀڳ <small>264</small> ڪلوميٽر (<small>164</small> ميل) ۽ [[مدينه منوره]] جي اتر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ڪلوميٽر (<small>250</small> ميل) جي مفاصلي تي آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2021-03-27}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2021-03-28}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:تبوڪ صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا شھر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] [[زمرو:سعودي عرب جا شھر]] giep804dqei335dqvcfqdyr7c4mgtmx 417541 417533 2026-10-06T19:44:24Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 417541 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=تيماء گورنریٽ|other_name=|native_name={{lang|ar|محافظة تيماء}}|type=[[شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]]|caption=تيماء جو پراڻو شهر|image_map1=Tabuk Region - Tayma.svg|map_caption1=گورنریٽ جي [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] ۾ جاء|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=right|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{پرچم|سعودي عرب}}|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[تبوڪ صوبو]]|subdivision_type2=ريجن|subdivision_name2=[[حجاز]]|subdivision_type3=گادي جو هنڌ|subdivision_name3=تيماء شهر|government_type=بلديه|governing_body=تيماء بلديه|area_total_km2=40,000|area_footnotes=|population_as_of=2022ع|population_total=42,164 (2022ع)|population_metro=42,164 (تيماء گورنریٽ)|population_density_km2=auto|elevation_m=|coordinates={{coord|27|37|47|N|38|32|38|E|region:SA|display=inline,title}}|utc_offset1=+03:00|postal_code_type=|postal_code=|area_code=014|website=|image_skyline=Old town of Tayma 2020.jpg|image_size=250px|image_caption=تيماء جو پراڻو شهر}} '''تيماء''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: تيماء)، [[سعودي عرب]] جو هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي، جيڪو [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] ۾ آهي ۽ رهائش جي ڊگهي تاريخ سان گڏ هڪ وڏو [[نخلستان]] آھي. اهو [[سعودي عرب]] جي اتر اولهه ۾ ان جاءِ تي واقع آهي جتي [[مدينه منوره]] ۽ دومه (سڪاڪا) جي وچ ۾ واپاري رستو [[نفود ريگستان]] جي اولهه واري حصي کان شروع ٿئي ٿو. تيماء [[تبوڪ|تبوڪ شهر]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ لڳ ڀڳ <small>264</small> ڪلوميٽر (<small>164</small> ميل) ۽ [[مدينه منوره]] جي اتر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ڪلوميٽر (<small>250</small> ميل) جي مفاصلي تي آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2021-03-27}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2021-03-28}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:تبوڪ صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] [[زمرو:سعودي عرب جا شھر]] tv45v9u1j37fxngh0f1o21p8vuv0p5f 417543 417541 2026-10-06T19:46:46Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 417543 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=تيماء گورنریٽ|other_name=|native_name={{lang|ar|محافظة تيماء}}|type=[[شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]]|caption=تيماء جو پراڻو شهر|image_map1=Tabuk Region - Tayma.svg|map_caption1=گورنریٽ جي [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] ۾ جاء|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=right|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{پرچم|سعودي عرب}}|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[تبوڪ صوبو]]|subdivision_type2=ريجن|subdivision_name2=[[حجاز]]|subdivision_type3=گادي جو هنڌ|subdivision_name3=تيماء شهر|government_type=بلديه|governing_body=تيماء بلديه|area_total_km2=40,000|area_footnotes=|population_as_of=2022ع|population_total=42,164 (2022ع)|population_metro=42,164 (تيماء گورنریٽ)|population_density_km2=auto|elevation_m=|coordinates={{coord|27|37|47|N|38|32|38|E|region:SA|display=inline,title}}|utc_offset1=+03:00|postal_code_type=|postal_code=|area_code=014|website=|image_skyline=Old town of Tayma 2020.jpg|image_size=250px|image_caption=تيماء جو پراڻو شهر}} '''تيماء''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: تيماء)، [[سعودي عرب]] جو هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي، جيڪو [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] ۾ آهي ۽ رهائش جي ڊگهي تاريخ سان گڏ هڪ وڏو [[نخلستان]] آھي. اهو [[سعودي عرب]] جي اتر اولهه ۾ ان جاءِ تي واقع آهي جتي [[مدينه منوره]] ۽ دومه (سڪاڪا) جي وچ ۾ واپاري رستو [[نفود ريگستان]] جي اولهه واري حصي کان شروع ٿئي ٿو. تيماء [[تبوڪ|تبوڪ شهر]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ لڳ ڀڳ <small>264</small> ڪلوميٽر (<small>164</small> ميل) ۽ [[مدينه منوره]] جي اتر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ڪلوميٽر (<small>250</small> ميل) جي مفاصلي تي آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2021-03-27}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2021-03-28}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:تبوڪ صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] bqu8zmt5igzlv9aoe9vtsjlx8b2htco 0 103786 417508 2026-10-06T18:58:58Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: '''نخلستان''' (Oasis) ريگستاني يا نيم ريگستاني ماحول جو اهو زرخيز علائقو آهي جتي [[ٻوٽا|نباتات]] جي واڌ ويجهه ٿيندي آهي ۽ اهو جانورن لاءِ رهائش گاهه فراهم ڪندو آهي. هتي مٿاڇري تي پاڻي موجود ٿي سگهي ٿو يا وري پاڻي صرف کوهن يا انسانن جي ٺاهيل زيرِ زمين واهن ذريعي حاصل ڪري سگ... 417508 wikitext text/x-wiki '''نخلستان''' (Oasis) ريگستاني يا نيم ريگستاني ماحول جو اهو زرخيز علائقو آهي جتي [[ٻوٽا|نباتات]] جي واڌ ويجهه ٿيندي آهي ۽ اهو جانورن لاءِ رهائش گاهه فراهم ڪندو آهي. هتي مٿاڇري تي پاڻي موجود ٿي سگهي ٿو يا وري پاڻي صرف کوهن يا انسانن جي ٺاهيل زيرِ زمين واهن ذريعي حاصل ڪري سگهجي ٿو. جاگرافيءَ جي لحاظ کان، نخلستان اچ وڃ جي رستي تي آرام ڪرڻ جو ڪو موجوده يا ماضيءَ جو هنڌ ٿي سگهي ٿو يا اها اهڙي جاءِ ٿي سگهي ٿي جيڪا مڪمل طور تي سرسبز نه هجي پر ان باوجود انسانن جي ٺاهيل ۽ سنڀاليل اونهن کوهن ذريعي اتي زمين جي مٿاڇري کان هيٺيان پاڻي تائين رسائي ممڪن هجي. جيتوڻيڪ اهي قدرتي حالتن (جهڙوڪ پاڻي جي موجودگي، جنهن کي ذخيرن ۾ گڏ ڪري آبپاشي لاءِ استعمال ڪري سگهجي) تي منحصر هوندا آهن، پر اڪثر نخلستان، جيئن اسان انهن کي سڃاڻون ٿا، مصنوعي هوندا آهن. h0mww6a8iaz079pqnp7o1kaf04y5qgu 417509 417508 2026-10-06T19:00:00Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ماحوليات بلحاظ مقام]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417509 wikitext text/x-wiki '''نخلستان''' (Oasis) ريگستاني يا نيم ريگستاني ماحول جو اهو زرخيز علائقو آهي جتي [[ٻوٽا|نباتات]] جي واڌ ويجهه ٿيندي آهي ۽ اهو جانورن لاءِ رهائش گاهه فراهم ڪندو آهي. هتي مٿاڇري تي پاڻي موجود ٿي سگهي ٿو يا وري پاڻي صرف کوهن يا انسانن جي ٺاهيل زيرِ زمين واهن ذريعي حاصل ڪري سگهجي ٿو. جاگرافيءَ جي لحاظ کان، نخلستان اچ وڃ جي رستي تي آرام ڪرڻ جو ڪو موجوده يا ماضيءَ جو هنڌ ٿي سگهي ٿو يا اها اهڙي جاءِ ٿي سگهي ٿي جيڪا مڪمل طور تي سرسبز نه هجي پر ان باوجود انسانن جي ٺاهيل ۽ سنڀاليل اونهن کوهن ذريعي اتي زمين جي مٿاڇري کان هيٺيان پاڻي تائين رسائي ممڪن هجي. جيتوڻيڪ اهي قدرتي حالتن (جهڙوڪ پاڻي جي موجودگي، جنهن کي ذخيرن ۾ گڏ ڪري آبپاشي لاءِ استعمال ڪري سگهجي) تي منحصر هوندا آهن، پر اڪثر نخلستان، جيئن اسان انهن کي سڃاڻون ٿا، مصنوعي هوندا آهن. [[زمرو:ماحوليات بلحاظ مقام]] hm0befw5taz99weg4nmry3jdp6wbcyv 417511 417509 2026-10-06T19:00:55Z Ibne maryam 17680 added [[Category:جاگرافيائي ورهاڱي جا قسم]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417511 wikitext text/x-wiki '''نخلستان''' (Oasis) ريگستاني يا نيم ريگستاني ماحول جو اهو زرخيز علائقو آهي جتي [[ٻوٽا|نباتات]] جي واڌ ويجهه ٿيندي آهي ۽ اهو جانورن لاءِ رهائش گاهه فراهم ڪندو آهي. هتي مٿاڇري تي پاڻي موجود ٿي سگهي ٿو يا وري پاڻي صرف کوهن يا انسانن جي ٺاهيل زيرِ زمين واهن ذريعي حاصل ڪري سگهجي ٿو. جاگرافيءَ جي لحاظ کان، نخلستان اچ وڃ جي رستي تي آرام ڪرڻ جو ڪو موجوده يا ماضيءَ جو هنڌ ٿي سگهي ٿو يا اها اهڙي جاءِ ٿي سگهي ٿي جيڪا مڪمل طور تي سرسبز نه هجي پر ان باوجود انسانن جي ٺاهيل ۽ سنڀاليل اونهن کوهن ذريعي اتي زمين جي مٿاڇري کان هيٺيان پاڻي تائين رسائي ممڪن هجي. جيتوڻيڪ اهي قدرتي حالتن (جهڙوڪ پاڻي جي موجودگي، جنهن کي ذخيرن ۾ گڏ ڪري آبپاشي لاءِ استعمال ڪري سگهجي) تي منحصر هوندا آهن، پر اڪثر نخلستان، جيئن اسان انهن کي سڃاڻون ٿا، مصنوعي هوندا آهن. [[زمرو:ماحوليات بلحاظ مقام]] [[زمرو:جاگرافيائي ورهاڱي جا قسم]] 5j2lry7z394uw6holgdas1s46a7vvnw 417513 417511 2026-10-06T19:07:10Z Ibne maryam 17680 /* */ 417513 wikitext text/x-wiki [[File:Peru Ica Oasis bluesky.png|thumb|واحة هواكتشينا في بيرو]] [[File:Oasis in Lybia.JPG|thumb|واحة في الطرف الليبي من [[الصحراء الكبرى]]]] [[File:Oman-Oasis.jpg|thumb|واحة في [[سلطنة عمان|الصحراء العربية العمانية]]]] '''نخلستان''' (Oasis) ريگستاني يا نيم ريگستاني ماحول جو اهو زرخيز علائقو آهي جتي [[ٻوٽا|نباتات]] جي واڌ ويجهه ٿيندي آهي ۽ اهو جانورن لاءِ رهائش گاهه فراهم ڪندو آهي. هتي مٿاڇري تي پاڻي موجود ٿي سگهي ٿو يا وري پاڻي صرف کوهن يا انسانن جي ٺاهيل زيرِ زمين واهن ذريعي حاصل ڪري سگهجي ٿو. جاگرافيءَ جي لحاظ کان، نخلستان اچ وڃ جي رستي تي آرام ڪرڻ جو ڪو موجوده يا ماضيءَ جو هنڌ ٿي سگهي ٿو يا اها اهڙي جاءِ ٿي سگهي ٿي جيڪا مڪمل طور تي سرسبز نه هجي پر ان باوجود انسانن جي ٺاهيل ۽ سنڀاليل اونهن کوهن ذريعي اتي زمين جي مٿاڇري کان هيٺيان پاڻي تائين رسائي ممڪن هجي. جيتوڻيڪ اهي قدرتي حالتن (جهڙوڪ پاڻي جي موجودگي، جنهن کي ذخيرن ۾ گڏ ڪري آبپاشي لاءِ استعمال ڪري سگهجي) تي منحصر هوندا آهن، پر اڪثر نخلستان، جيئن اسان انهن کي سڃاڻون ٿا، مصنوعي هوندا آهن. [[زمرو:ماحوليات بلحاظ مقام]] [[زمرو:جاگرافيائي ورهاڱي جا قسم]] t1biza89wz9k6i56fm2im1f3jns7k3z 417517 417513 2026-10-06T19:14:27Z Ibne maryam 17680 /* */ 417517 wikitext text/x-wiki [[File:Peru Ica Oasis bluesky.png|thumb|[[پيرو] ۾ هواڪاچينا نخلستان]] [[File:Oasis in Lybia.JPG|thumb| [[صحارا]] جي [[لبيا|ليبيا]] واري حصي ۾ هڪ نخلستان]] [[File:Oman-Oasis.jpg|thumb|[[اومان|عرب ريگستان جي عمان واري حصي]] ۾ هڪ نخلستان]] '''نخلستان''' (Oasis) [[رڻپٽ|ريگستاني]] يا نيم ريگستاني ماحول جو اهو زرخيز علائقو آهي جتي [[ٻوٽا|نباتات]] جي واڌ ويجهه ٿيندي آهي ۽ اهو جانورن لاءِ رهائش گاهه فراهم ڪندو آهي. هتي مٿاڇري تي پاڻي موجود ٿي سگهي ٿو يا وري پاڻي صرف کوهن يا انسانن جي ٺاهيل زيرِ زمين واهن ذريعي حاصل ڪري سگهجي ٿو. جاگرافيءَ جي لحاظ کان، نخلستان اچ وڃ جي رستي تي آرام ڪرڻ جو ڪو موجوده يا ماضيءَ جو هنڌ ٿي سگهي ٿو يا اها اهڙي جاءِ ٿي سگهي ٿي جيڪا مڪمل طور تي سرسبز نه هجي پر ان باوجود انسانن جي ٺاهيل ۽ سنڀاليل اونهن کوهن ذريعي اتي زمين جي مٿاڇري کان هيٺيان پاڻي تائين رسائي ممڪن هجي. جيتوڻيڪ اهي قدرتي حالتن (جهڙوڪ پاڻي جي موجودگي، جنهن کي ذخيرن ۾ گڏ ڪري آبپاشي لاءِ استعمال ڪري سگهجي) تي منحصر هوندا آهن، پر اڪثر نخلستان، جيئن اسان انهن کي سڃاڻون ٿا، مصنوعي هوندا آهن. [[زمرو:ماحوليات بلحاظ مقام]] [[زمرو:جاگرافيائي ورهاڱي جا قسم]] dxw6tj7td9v6s0r5pkee9zie4fcttc7 417518 417517 2026-10-06T19:14:56Z Ibne maryam 17680 /* */ 417518 wikitext text/x-wiki [[File:Oasis in Lybia.JPG|thumb| [[صحارا]] جي [[لبيا|ليبيا]] واري حصي ۾ هڪ نخلستان]] [[File:Oman-Oasis.jpg|thumb|[[اومان|عرب ريگستان جي عمان واري حصي]] ۾ هڪ نخلستان]] '''نخلستان''' (Oasis) [[رڻپٽ|ريگستاني]] يا نيم ريگستاني ماحول جو اهو زرخيز علائقو آهي جتي [[ٻوٽا|نباتات]] جي واڌ ويجهه ٿيندي آهي ۽ اهو جانورن لاءِ رهائش گاهه فراهم ڪندو آهي. هتي مٿاڇري تي پاڻي موجود ٿي سگهي ٿو يا وري پاڻي صرف کوهن يا انسانن جي ٺاهيل زيرِ زمين واهن ذريعي حاصل ڪري سگهجي ٿو. جاگرافيءَ جي لحاظ کان، نخلستان اچ وڃ جي رستي تي آرام ڪرڻ جو ڪو موجوده يا ماضيءَ جو هنڌ ٿي سگهي ٿو يا اها اهڙي جاءِ ٿي سگهي ٿي جيڪا مڪمل طور تي سرسبز نه هجي پر ان باوجود انسانن جي ٺاهيل ۽ سنڀاليل اونهن کوهن ذريعي اتي زمين جي مٿاڇري کان هيٺيان پاڻي تائين رسائي ممڪن هجي. جيتوڻيڪ اهي قدرتي حالتن (جهڙوڪ پاڻي جي موجودگي، جنهن کي ذخيرن ۾ گڏ ڪري آبپاشي لاءِ استعمال ڪري سگهجي) تي منحصر هوندا آهن، پر اڪثر نخلستان، جيئن اسان انهن کي سڃاڻون ٿا، مصنوعي هوندا آهن. [[زمرو:ماحوليات بلحاظ مقام]] [[زمرو:جاگرافيائي ورهاڱي جا قسم]] jke2vi374bpc3po7ev2i11mimkwgi13 417519 417518 2026-10-06T19:16:06Z Ibne maryam 17680 /* */ 417519 wikitext text/x-wiki [[File:Oasis in Lybia.JPG|thumb| [[صحارا ريگستان|صحارا رڻپٽ]] جي [[لبيا|ليبيا]] واري حصي ۾ هڪ نخلستان]] [[File:Oman-Oasis.jpg|thumb|[[اومان|عرب ريگستان جي عمان واري حصي]] ۾ هڪ نخلستان]] '''نخلستان''' (Oasis) [[رڻپٽ|ريگستاني]] يا نيم ريگستاني ماحول جو اهو زرخيز علائقو آهي جتي [[ٻوٽا|نباتات]] جي واڌ ويجهه ٿيندي آهي ۽ اهو جانورن لاءِ رهائش گاهه فراهم ڪندو آهي. هتي مٿاڇري تي پاڻي موجود ٿي سگهي ٿو يا وري پاڻي صرف کوهن يا انسانن جي ٺاهيل زيرِ زمين واهن ذريعي حاصل ڪري سگهجي ٿو. جاگرافيءَ جي لحاظ کان، نخلستان اچ وڃ جي رستي تي آرام ڪرڻ جو ڪو موجوده يا ماضيءَ جو هنڌ ٿي سگهي ٿو يا اها اهڙي جاءِ ٿي سگهي ٿي جيڪا مڪمل طور تي سرسبز نه هجي پر ان باوجود انسانن جي ٺاهيل ۽ سنڀاليل اونهن کوهن ذريعي اتي زمين جي مٿاڇري کان هيٺيان پاڻي تائين رسائي ممڪن هجي. جيتوڻيڪ اهي قدرتي حالتن (جهڙوڪ پاڻي جي موجودگي، جنهن کي ذخيرن ۾ گڏ ڪري آبپاشي لاءِ استعمال ڪري سگهجي) تي منحصر هوندا آهن، پر اڪثر نخلستان، جيئن اسان انهن کي سڃاڻون ٿا، مصنوعي هوندا آهن. [[زمرو:ماحوليات بلحاظ مقام]] [[زمرو:جاگرافيائي ورهاڱي جا قسم]] 129k34r4n6cxl0wswh5sfu6in8mn0aj 14 103787 417545 2026-10-06T19:48:10Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[زمرو:سعودي عرب جا شھر]] کي [[زمرو:سعودي عرب جا قصبا]] ڏانھن چوريو 417545 wikitext text/x-wiki {{واپس منتقل زمرو|زمرو:سعودي عرب جا قصبا}} 2k1ub3nrk6bxjjouu9vteewx5yeb2h8 0 103788 417556 2026-10-06T20:01:44Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1374560286|Abyar 'Ali]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 417556 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=ابيار علي|other_name=ذوالحليفه|native_name=|type=[[قصبو]]|image_size=|caption=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=right|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{پرچم|سعودي عرب}}|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[مدينه صوبو]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=|leader_title=|leader_name=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|population_as_of=|population_footnotes=|population_total=|population_density_km2=|utc_offset=+3|utc_offset_DST=+3|coordinates={{coord|24|25|N|39|33|E|region:SA|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|website=|footnotes=}} '''ابيار علي،''' (عربي: ابيار علي) [[سعودي عرب]] جي اولهه ۾ واقع [[مدينہ صوبو|المدينه صوبي]] ۾ [[مدينه منوره]] جو هڪ قصبو ۽ اولهه وارو مضافاتي علائقو آهي. e7l60brhgppvu68cbspehtuiy3zerdy 417557 417556 2026-10-06T20:02:57Z Ibne maryam 17680 /* */ 417557 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=ابيار علي|other_name=ذوالحليفه|native_name=|type=[[قصبو]]|image_size=|caption=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=right|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{پرچم|سعودي عرب}}|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[مدينہ صوبو|مدينه صوبو]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=|leader_title=|leader_name=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|population_as_of=|population_footnotes=|population_total=|population_density_km2=|utc_offset=+3|utc_offset_DST=+3|coordinates={{coord|24|25|N|39|33|E|region:SA|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|website=|footnotes=}} '''ابيار علي،''' (عربي: ابيار علي) [[سعودي عرب]] جي اولهه ۾ واقع [[مدينہ صوبو|المدينه صوبي]] ۾ [[مدينه منوره]] جو هڪ قصبو ۽ اولهه وارو مضافاتي علائقو آهي. l7duvs36sarg4445b21ttukwaytb6ax 417558 417557 2026-10-06T20:03:26Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مدينه المنوره]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417558 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=ابيار علي|other_name=ذوالحليفه|native_name=|type=[[قصبو]]|image_size=|caption=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=right|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{پرچم|سعودي عرب}}|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[مدينہ صوبو|مدينه صوبو]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=|leader_title=|leader_name=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|population_as_of=|population_footnotes=|population_total=|population_density_km2=|utc_offset=+3|utc_offset_DST=+3|coordinates={{coord|24|25|N|39|33|E|region:SA|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|website=|footnotes=}} '''ابيار علي،''' (عربي: ابيار علي) [[سعودي عرب]] جي اولهه ۾ واقع [[مدينہ صوبو|المدينه صوبي]] ۾ [[مدينه منوره]] جو هڪ قصبو ۽ اولهه وارو مضافاتي علائقو آهي. [[زمرو:مدينه المنوره]] t6e1tainfwphjbe1cfgijbomfpwjf02 417559 417558 2026-10-06T20:03:49Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مدينه صوبو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417559 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=ابيار علي|other_name=ذوالحليفه|native_name=|type=[[قصبو]]|image_size=|caption=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=right|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{پرچم|سعودي عرب}}|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[مدينہ صوبو|مدينه صوبو]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=|leader_title=|leader_name=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|population_as_of=|population_footnotes=|population_total=|population_density_km2=|utc_offset=+3|utc_offset_DST=+3|coordinates={{coord|24|25|N|39|33|E|region:SA|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|website=|footnotes=}} '''ابيار علي،''' (عربي: ابيار علي) [[سعودي عرب]] جي اولهه ۾ واقع [[مدينہ صوبو|المدينه صوبي]] ۾ [[مدينه منوره]] جو هڪ قصبو ۽ اولهه وارو مضافاتي علائقو آهي. [[زمرو:مدينه المنوره]] [[زمرو:مدينه صوبو]] 9kgwgagfqurpla4tvhsl6ypmyvve4u3 417560 417559 2026-10-06T20:04:18Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سعودي عرب جا قصبا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417560 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=ابيار علي|other_name=ذوالحليفه|native_name=|type=[[قصبو]]|image_size=|caption=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=right|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{پرچم|سعودي عرب}}|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[مدينہ صوبو|مدينه صوبو]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=|leader_title=|leader_name=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|population_as_of=|population_footnotes=|population_total=|population_density_km2=|utc_offset=+3|utc_offset_DST=+3|coordinates={{coord|24|25|N|39|33|E|region:SA|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|website=|footnotes=}} '''ابيار علي،''' (عربي: ابيار علي) [[سعودي عرب]] جي اولهه ۾ واقع [[مدينہ صوبو|المدينه صوبي]] ۾ [[مدينه منوره]] جو هڪ قصبو ۽ اولهه وارو مضافاتي علائقو آهي. [[زمرو:مدينه المنوره]] [[زمرو:مدينه صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا قصبا]] f4uj1k25y3ibu416lgh7ksxmk5ewiid 417564 417560 2026-10-06T20:09:28Z Ibne maryam 17680 /* */ 417564 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=ابيار علي|other_name=ذوالحليفه|native_name=|type=[[قصبو]]|image_size=250px|caption=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=right|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{پرچم|سعودي عرب}}|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[مدينہ صوبو|مدينه صوبو]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=|leader_title=|leader_name=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|population_as_of=|population_footnotes=|population_total=|population_density_km2=|utc_offset=+3|utc_offset_DST=+3|coordinates={{coord|24|25|N|39|33|E|region:SA|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|website=|footnotes=|image_skyline=Zu 'l-Hulafa.jpg|image_caption=ابيار علي ۾ [[ذوالحليفه مسجد]]، جيڪا [[مدينه المنوره]] کان [[عمرو|عمري]] ۽ [[حج]] لاء [[ميقات]] آهي.}} '''ابيار علي،''' (عربي: ابيار علي) [[سعودي عرب]] جي اولهه ۾ واقع [[مدينہ صوبو|المدينه صوبي]] ۾ [[مدينه منوره]] جو هڪ قصبو ۽ اولهه وارو مضافاتي علائقو آهي. [[زمرو:مدينه المنوره]] [[زمرو:مدينه صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا قصبا]] 278ad5rp4qf0hvrzqvatwtv5zi5cqdh 417565 417564 2026-10-06T20:11:19Z Ibne maryam 17680 /* */ 417565 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=ابيار علي|other_name=ذوالحليفه|native_name=|type=[[قصبو]]|image_size=250px|caption=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=right|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{پرچم|سعودي عرب}}|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[مدينہ صوبو|مدينه صوبو]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=|leader_title=|leader_name=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|population_as_of=|population_footnotes=|population_total=|population_density_km2=|utc_offset=+3|utc_offset_DST=+3|coordinates={{coord|24|25|N|39|33|E|region:SA|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|website=|footnotes=|image_skyline=Zu 'l-Hulafa.jpg|image_caption=ابيار علي ۾ [[ذوالحليفه مسجد]]، جيڪا [[مدينه منوره]] اچڻ واري حاجين لاء [[عمرو|عمري]] ۽ [[حج]] لاء [[ميقات]] آهي.}} '''ابيار علي،''' (عربي: ابيار علي) [[سعودي عرب]] جي اولهه ۾ واقع [[مدينہ صوبو|المدينه صوبي]] ۾ [[مدينه منوره]] جو هڪ قصبو ۽ اولهه وارو مضافاتي علائقو آهي. [[زمرو:مدينه المنوره]] [[زمرو:مدينه صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا قصبا]] 4wi1vzvob0yjjeqznheqjwcip8qjurq 0 103789 417572 2026-10-06T20:27:09Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1369262882|Miqat Dhu al-Hulayfah]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 417572 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=ذوالحليفه مسجد|native_name={{langx|ar|ميقات ذو الحليفة}}|native_name_lang=|religious_affiliation=[[اسلام]]|tradition=[[Ihram]]|image=Abiar Ali.jpg|image_upright=1.4|caption=Masjid ash-Shajarah in 2011|coordinates={{coord|24.4137172|N|39.5424318|E|region:SA_type:landmark|format=dms|display=it}}|location=[[Abyar 'Ali]], [[Medina]], [[Madinah Province]]|country=[[Saudi Arabia]]|status=[[Miqat]] [[Mosque]]|functional_status=Active|architect=[[Abdel-Wahed El-Wakil]]|architecture_type=|architecture_style=|capacity=5,000 worshippers|length={{cvt|190|m}}|width={{cvt|190|m}}|interior_area={{cvt|6400|m2}}|dome_quantity=13|minaret_quantity=5|minaret_height={{cvt|64|m}} {{small|(tallest)}}|site_area={{cvt|37000|m2}}|elevation_m=180}} '''ذوالحليفه مسجد''' (عربي: {{Langx|ar|مَسْجِد ذُو ٱلْحُلَيْفَة}})، جيڪي ميقات ذوالحليفه (عربي: {{Langx|ar|مِيْقَات ذُو ٱلْحُلَيْفَة||Mosque of the Tree}})، جي نالي سان پڻ مشهور آهي، [[سعودي عرب|سعودي عرب جي]] [[مدينه منوره|شهر مديني]] ۾ [[ابيار علي]] ۾ هڪ ''[[ميقات]]'' ۽ [[مسجد]] آهي. ميقات واري هي مسجد، جتان مدينه المنوره سان حج ۽ عمري جو احرام پهرڻ ٿا، ''وادي العقيق'' جي اولهه ۾ واقع آهي، جتي [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|آخري نبي]]، [[محمد ﷺ|محمد صلي الله عليه وسلم]]، [[حديبيہ معاھدو|حديبيه جي معاهدي]] کان پوءِ عمرو ڪرڻ کان اڳ ''[[احرام]]'' جي حالت ۾ داخل ٿيا هئا. مسجد [[مسجد نبوي]] جي ڏکڻ اولهه ۾ 7 ڪلوميٽر (4.3 ميل) جي مفاصلي تي ابيار علي ۾ واقع آهي ۽ نبي [[محمد ﷺ]] پاران [[مدينه منوره]] کان [[حج]] يا عمري جي زيارت ڪرڻ وارن لاءِ [[ميقات]] طور بيان ڪئي وئي آهي. <ref name=":0" /> <ref name=":1">{{حوالو ويب|quote=2020-08-09}}</ref>هي السيل الکبير ۾ ميقات "قرن المنازل" کان پوءِ ٻئي نمبر وڏي ميقات واري مسجد آهي. kr0p7ftdrb4f33tppz1h556g6kddqwz 417574 417572 2026-10-06T20:32:33Z Ibne maryam 17680 /* */ 417574 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=ذوالحليفه مسجد|native_name={{langx|ar|ميقات ذو الحليفة}}|native_name_lang=|religious_affiliation=[[اسلام]]|tradition=[[Ihram]]|image=Abiar Ali.jpg|image_upright=1.4|caption=Masjid ash-Shajarah in 2011|coordinates={{coord|24.4137172|N|39.5424318|E|region:SA_type:landmark|format=dms|display=it}}|location=[[Abyar 'Ali]], [[Medina]], [[Madinah Province]]|country=[[Saudi Arabia]]|status=[[Miqat]] [[Mosque]]|functional_status=Active|architect=[[Abdel-Wahed El-Wakil]]|architecture_type=|architecture_style=|capacity=5,000 worshippers|length={{cvt|190|m}}|width={{cvt|190|m}}|interior_area={{cvt|6400|m2}}|dome_quantity=13|minaret_quantity=5|minaret_height={{cvt|64|m}} {{small|(tallest)}}|site_area={{cvt|37000|m2}}|elevation_m=180}} '''ذوالحليفه مسجد''' (عربي: مَسْجِد ذُو ٱلْحُلَيْفَة)، جيڪي "ميقات ذوالحليفه" (عربي: مِيْقَات ذُو ٱلْحُلَيْفَة)، جي نالي سان پڻ مشهور آهي، [[سعودي عرب]] جي شهر [[مدينه منوره]] ۾ [[ابيار علي]] ۾ هڪ ''[[ميقات]]'' ۽ [[مسجد]] آهي. ميقات واري هي مسجد، جتان مدينه المنوره سان [[حج]] ۽ عمري جو احرام پهريو ويندو آهي، [[وادي العقيق]] جي اولهه ۾ واقع آهي، جتي [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|آخري نبي]]، [[محمد ﷺ]]، [[حديبيہ معاھدو|حديبيه جي معاهدي]] کان پوءِ عمرو ڪرڻ کان اڳ ''[[احرام]]'' جي حالت ۾ داخل ٿيا هئا. مسجد [[مسجد نبوي]] جي ڏکڻ اولهه ۾ 7 ڪلوميٽر (4.3 ميل) جي مفاصلي تي ابيار علي ۾ واقع آهي ۽ نبي [[محمد ﷺ]] پاران [[مدينه منوره]] کان [[حج]] يا عمري جي زيارت ڪرڻ وارن لاءِ [[ميقات]] طور بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=":0" /> <ref name=":1">{{حوالو ويب|quote=2020-08-09}}</ref> هي "السيل الکبير" ۾ ميقات [[قرن المنازل]] کان پوءِ ٻئي نمبر وڏي ميقات واري مسجد آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مسجدون]] [[زمرو:ميقات جي جايون]] [[زمرو:مدينه المنوره]] 2shhp160afe0nv4ll23z1xfdg01phca 0 103790 417613 2026-10-07T05:28:02Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1377765721|Buraydah, Saudi Arabia]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 417613 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=بريده|native_name={{lang|ar|بريدة}}|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]|image_size=|caption=View of Buraidah|image_map=|image_seal=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{SAU}}|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Al-Qassim Province]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|government_footnotes=|government_type=|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=1577|area_total_sq_mi=498.3|area_metro_km2=15060|population_footnotes=<ref>{{Cite web |title=Buraidah Governorate |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/asir/0601__abh%C4%81/ |access-date=2024-02-03 |website=www.citypopulation.de}}</ref>|population_total=571,169|population_as_of=2022 census|population_density_km2=auto|population_demonym=|population_metro=677,647 (Buraidah Governorate)|coordinates={{coord|26|20|N|43|58|E|region:SA|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=650|elevation_ft=|demographics_type1=[[GDP|GDP (PPP, constant 2015 values)]]|demographics1_footnotes=|demographics1_title1=Year|demographics1_title2=Total (Metro)|demographics1_title3=Per capita|utc_offset=+3|postal_code_type=|postal_code=52581|area_code=+966|website={{URL|https://www.alqassim.gov.sa}}|footnotes=|official_name=}} '''بريده''' (عربي: {{langx|ar|بريدة}}) '''(بريده''' ) [[سعودي عرب]] جي اتر-مرڪزي [[القصيم صوبو|صوبي القصيم]] جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. هن شهر کي سعودي عرب جو زرعي گاديءَ جو هنڌ سمجهيو ويندو آهي ۽ ان جي پيداوار جي تنوع جي ڪري ان کي بادشاهت جي ماني جي ٽوڪري (breadbasket) طور بيان ڪيو ويندو آهي. بريده خاص طور تي پنهنجي [[کجي|کجيءَ]] جي پيداوار لاءِ مشهور آهي، جيڪو دنيا جي سڀ کان وڏي کجيءَ جي منڊين مان هڪ آهي. ان کان سواء، سندس فارم مختلف قسم جا ميوا ۽ [[ڀاڄيون]] پيدا ڪن ٿا، جن ۾ [[انجير]]، [[اسٽرا بيري|اسٽرابيري]]، انگور ۽ [[ڏاڙهون|انار]] شامل آهن. سال 2021ع ۾، بريده کي [[يونيسڪو]] پاران [[گئسٽرونامي|گيسٽرونومي]] (کاڌي پيتي) ۾ تخليقي شهر جي طور تي تسليم ڪيو ويو، جيڪو پهريون خليجي شهر ۽ ٻيو عرب شهر بڻجي ويو جنهن کي هي عهدو مليو. 437zkstd1f2ntig63cq4rj5whvpz3dp 417614 417613 2026-10-07T05:28:50Z Ibne maryam 17680 added [[Category:القصيم صوبو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417614 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=بريده|native_name={{lang|ar|بريدة}}|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]|image_size=|caption=View of Buraidah|image_map=|image_seal=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{SAU}}|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Al-Qassim Province]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|government_footnotes=|government_type=|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=1577|area_total_sq_mi=498.3|area_metro_km2=15060|population_footnotes=<ref>{{Cite web |title=Buraidah Governorate |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/asir/0601__abh%C4%81/ |access-date=2024-02-03 |website=www.citypopulation.de}}</ref>|population_total=571,169|population_as_of=2022 census|population_density_km2=auto|population_demonym=|population_metro=677,647 (Buraidah Governorate)|coordinates={{coord|26|20|N|43|58|E|region:SA|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=650|elevation_ft=|demographics_type1=[[GDP|GDP (PPP, constant 2015 values)]]|demographics1_footnotes=|demographics1_title1=Year|demographics1_title2=Total (Metro)|demographics1_title3=Per capita|utc_offset=+3|postal_code_type=|postal_code=52581|area_code=+966|website={{URL|https://www.alqassim.gov.sa}}|footnotes=|official_name=}} '''بريده''' (عربي: {{langx|ar|بريدة}}) '''(بريده''' ) [[سعودي عرب]] جي اتر-مرڪزي [[القصيم صوبو|صوبي القصيم]] جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. هن شهر کي سعودي عرب جو زرعي گاديءَ جو هنڌ سمجهيو ويندو آهي ۽ ان جي پيداوار جي تنوع جي ڪري ان کي بادشاهت جي ماني جي ٽوڪري (breadbasket) طور بيان ڪيو ويندو آهي. بريده خاص طور تي پنهنجي [[کجي|کجيءَ]] جي پيداوار لاءِ مشهور آهي، جيڪو دنيا جي سڀ کان وڏي کجيءَ جي منڊين مان هڪ آهي. ان کان سواء، سندس فارم مختلف قسم جا ميوا ۽ [[ڀاڄيون]] پيدا ڪن ٿا، جن ۾ [[انجير]]، [[اسٽرا بيري|اسٽرابيري]]، انگور ۽ [[ڏاڙهون|انار]] شامل آهن. سال 2021ع ۾، بريده کي [[يونيسڪو]] پاران [[گئسٽرونامي|گيسٽرونومي]] (کاڌي پيتي) ۾ تخليقي شهر جي طور تي تسليم ڪيو ويو، جيڪو پهريون خليجي شهر ۽ ٻيو عرب شهر بڻجي ويو جنهن کي هي عهدو مليو. [[زمرو:القصيم صوبو]] 8d26wikdsp9k6eubuq5zpxrv1i2uryf 417615 417614 2026-10-07T05:29:33Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سعودي عرب ۾ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417615 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=بريده|native_name={{lang|ar|بريدة}}|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]|image_size=|caption=View of Buraidah|image_map=|image_seal=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{SAU}}|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Al-Qassim Province]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|government_footnotes=|government_type=|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=1577|area_total_sq_mi=498.3|area_metro_km2=15060|population_footnotes=<ref>{{Cite web |title=Buraidah Governorate |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/asir/0601__abh%C4%81/ |access-date=2024-02-03 |website=www.citypopulation.de}}</ref>|population_total=571,169|population_as_of=2022 census|population_density_km2=auto|population_demonym=|population_metro=677,647 (Buraidah Governorate)|coordinates={{coord|26|20|N|43|58|E|region:SA|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=650|elevation_ft=|demographics_type1=[[GDP|GDP (PPP, constant 2015 values)]]|demographics1_footnotes=|demographics1_title1=Year|demographics1_title2=Total (Metro)|demographics1_title3=Per capita|utc_offset=+3|postal_code_type=|postal_code=52581|area_code=+966|website={{URL|https://www.alqassim.gov.sa}}|footnotes=|official_name=}} '''بريده''' (عربي: {{langx|ar|بريدة}}) '''(بريده''' ) [[سعودي عرب]] جي اتر-مرڪزي [[القصيم صوبو|صوبي القصيم]] جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. هن شهر کي سعودي عرب جو زرعي گاديءَ جو هنڌ سمجهيو ويندو آهي ۽ ان جي پيداوار جي تنوع جي ڪري ان کي بادشاهت جي ماني جي ٽوڪري (breadbasket) طور بيان ڪيو ويندو آهي. بريده خاص طور تي پنهنجي [[کجي|کجيءَ]] جي پيداوار لاءِ مشهور آهي، جيڪو دنيا جي سڀ کان وڏي کجيءَ جي منڊين مان هڪ آهي. ان کان سواء، سندس فارم مختلف قسم جا ميوا ۽ [[ڀاڄيون]] پيدا ڪن ٿا، جن ۾ [[انجير]]، [[اسٽرا بيري|اسٽرابيري]]، انگور ۽ [[ڏاڙهون|انار]] شامل آهن. سال 2021ع ۾، بريده کي [[يونيسڪو]] پاران [[گئسٽرونامي|گيسٽرونومي]] (کاڌي پيتي) ۾ تخليقي شهر جي طور تي تسليم ڪيو ويو، جيڪو پهريون خليجي شهر ۽ ٻيو عرب شهر بڻجي ويو جنهن کي هي عهدو مليو. [[زمرو:القصيم صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] 591r5ns2ko2jqfeaouuxr8b5gy127wq 417616 417615 2026-10-07T05:32:37Z Ibne maryam 17680 /* */ 417616 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=بريده|native_name={{lang|ar|بريدة}}|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]|image_size=|caption=View of Buraidah|image_map=|image_seal=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{SAU}}|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Al-Qassim Province]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|government_footnotes=|government_type=|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=1577|area_total_sq_mi=498.3|area_metro_km2=15060|population_footnotes=<ref>{{Cite web |title=Buraidah Governorate |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/asir/0601__abh%C4%81/ |access-date=2024-02-03 |website=www.citypopulation.de}}</ref>|population_total=571,169|population_as_of=2022 census|population_density_km2=auto|population_demonym=|population_metro=677,647 (Buraidah Governorate)|coordinates={{coord|26|20|N|43|58|E|region:SA|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=650|elevation_ft=|demographics_type1=[[GDP|GDP (PPP, constant 2015 values)]]|demographics1_footnotes=|demographics1_title1=Year|demographics1_title2=Total (Metro)|demographics1_title3=Per capita|utc_offset=+3|postal_code_type=|postal_code=52581|area_code=+966|website={{URL|https://www.alqassim.gov.sa}}|footnotes=|official_name=}} '''بريده''' (عربي: بريدة) [[سعودي عرب]] جي اتر-مرڪزي [[القصيم صوبو|القصيم صوبي]] جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. هن شهر کي سعودي عرب جو زرعي گاديءَ جو هنڌ سمجهيو ويندو آهي ۽ ان جي پيداوار جي تنوع جي ڪري ان کي بادشاهت جي ماني جي ٽوڪري (breadbasket) طور بيان ڪيو ويندو آهي. بريده خاص طور تي پنهنجي [[کجي|کجيءَ]] جي پيداوار لاءِ مشهور آهي، جيڪو دنيا جي سڀ کان وڏي کجيءَ جي منڊين مان هڪ آهي. ان کان سواء، سندس فارم مختلف قسم جا ميوا ۽ [[ڀاڄيون]] پيدا ڪن ٿا، جن ۾ [[انجير]]، [[اسٽرا بيري]]، انگور ۽ [[ڏاڙهون|انار]] شامل آهن. سال 2021ع ۾، بريده کي [[يونيسڪو]] پاران [[گئسٽرونامي]] (کاڌي پيتي) ۾ تخليقي شهر جي طور تي تسليم ڪيو ويو، جيڪو پهريون خليجي شهر ۽ ٻيو عرب شهر بڻجي ويو جنهن کي هي عهدو مليو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:القصيم صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] ao7yof8h55d78wg8f4mlgl5qit6h6po 0 103791 417621 2026-10-07T08:11:53Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1376105831|Hofuf]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 417621 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=الهفوف|native_name={{lang|ar|ٱلْهُفُوف}}|caption=Sahood Fort in Hofuf|pushpin_map=Saudi Arabia|map_caption=Location in the Kingdom of Saudi Arabia|image_flag=|flag_link=|flag_size=|image_shield=|shield_link=|shield_size=|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Image:Flag of Saudi Arabia.svg|25px]] [[Saudi Arabia]]|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|leader_title=Mayor|leader_name=Saud bin Talal|leader_title1=Provincial governor|leader_name1=[[Saud bin Nayef Al Saud]]|leader_title2=|leader_name2=|established_title=Established|established_date=|established_title2=Joined [[Saudi Arabia]] 1913|established_date2=|established_title3=|established_date3=|unit_pref=Metric|area_magnitude=|area_total_km2=|area_total_sq_mi=|area_metro_km2=|area_urban_km2=|elevation_m=154|area_footnotes=|population_as_of=2022|population_total=729,606|population_density_km2=|pop_est_as_of=|population_est=|population_urban=|population_metro=|population_footnotes=|utc_offset=+3|utc_offset_DST=+3|postal_code_type=Postal Code|postal_code=(5 digits)|area_code=+966-13|website=[http://www.hofuf.gov.sa www.Hofuf.gov.sa]{{dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}|coordinates={{coord|25|23|N|49|35|E|region:SA|display=inline}}}} '''الهفوف''' (عربي: {{langx|ar|ٱلْهُفُوف}} ''{{لپي مٽ لکت|ar|DIN|al-Hufūf}}'')، جيڪو '''الحساء''' يا '''الاحساء''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو <ref>{{حوالو ويب|quote=2 June 2013|archivedate=July 1, 2012}}</ref> [[الاحساء گورنريٽ]] جو مرڪز آهي ۽ [[سعودي عرب]] جي [[الشرقي صوبو|اوڀر صوبي]] ۾ گاديءَ واري هنڌ [[دمام]] کان پوءِ ٻيو نمبر وڏو شهر آهي. سال 2022ع 7,29,606 جي آبادي سان، اهو سعودي عرب جو [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|ڇهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو]] شهر آهي ۽ ملڪ جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي جيڪو صوبائي گاديءَ جو هنڌ ناهي. اهو دنيا ۾ سڀ کان وڏي [[کجي|کجيءَ]] جي پيداوار وارن علائقن مان هڪ هجڻ جي ڪري ۽ ان جي پراڻين مارڪيٽن ۽ محلن جي ڪري مشهور آهي. 887qs4vxx6zj9svy0caxokuqfnknmto 417622 417621 2026-10-07T08:12:59Z Ibne maryam 17680 added [[Category:الاحساء گورنريٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417622 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=الهفوف|native_name={{lang|ar|ٱلْهُفُوف}}|caption=Sahood Fort in Hofuf|pushpin_map=Saudi Arabia|map_caption=Location in the Kingdom of Saudi Arabia|image_flag=|flag_link=|flag_size=|image_shield=|shield_link=|shield_size=|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Image:Flag of Saudi Arabia.svg|25px]] [[Saudi Arabia]]|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|leader_title=Mayor|leader_name=Saud bin Talal|leader_title1=Provincial governor|leader_name1=[[Saud bin Nayef Al Saud]]|leader_title2=|leader_name2=|established_title=Established|established_date=|established_title2=Joined [[Saudi Arabia]] 1913|established_date2=|established_title3=|established_date3=|unit_pref=Metric|area_magnitude=|area_total_km2=|area_total_sq_mi=|area_metro_km2=|area_urban_km2=|elevation_m=154|area_footnotes=|population_as_of=2022|population_total=729,606|population_density_km2=|pop_est_as_of=|population_est=|population_urban=|population_metro=|population_footnotes=|utc_offset=+3|utc_offset_DST=+3|postal_code_type=Postal Code|postal_code=(5 digits)|area_code=+966-13|website=[http://www.hofuf.gov.sa www.Hofuf.gov.sa]{{dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}|coordinates={{coord|25|23|N|49|35|E|region:SA|display=inline}}}} '''الهفوف''' (عربي: {{langx|ar|ٱلْهُفُوف}} ''{{لپي مٽ لکت|ar|DIN|al-Hufūf}}'')، جيڪو '''الحساء''' يا '''الاحساء''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو <ref>{{حوالو ويب|quote=2 June 2013|archivedate=July 1, 2012}}</ref> [[الاحساء گورنريٽ]] جو مرڪز آهي ۽ [[سعودي عرب]] جي [[الشرقي صوبو|اوڀر صوبي]] ۾ گاديءَ واري هنڌ [[دمام]] کان پوءِ ٻيو نمبر وڏو شهر آهي. سال 2022ع 7,29,606 جي آبادي سان، اهو سعودي عرب جو [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|ڇهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو]] شهر آهي ۽ ملڪ جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي جيڪو صوبائي گاديءَ جو هنڌ ناهي. اهو دنيا ۾ سڀ کان وڏي [[کجي|کجيءَ]] جي پيداوار وارن علائقن مان هڪ هجڻ جي ڪري ۽ ان جي پراڻين مارڪيٽن ۽ محلن جي ڪري مشهور آهي. [[زمرو:الاحساء گورنريٽ]] 9gcml3k6ow4fbwcox2dwk0nsnajb0cr 417623 417622 2026-10-07T08:14:01Z Ibne maryam 17680 added [[Category:الشرقي صوبو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417623 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=الهفوف|native_name={{lang|ar|ٱلْهُفُوف}}|caption=Sahood Fort in Hofuf|pushpin_map=Saudi Arabia|map_caption=Location in the Kingdom of Saudi Arabia|image_flag=|flag_link=|flag_size=|image_shield=|shield_link=|shield_size=|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Image:Flag of Saudi Arabia.svg|25px]] [[Saudi Arabia]]|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|leader_title=Mayor|leader_name=Saud bin Talal|leader_title1=Provincial governor|leader_name1=[[Saud bin Nayef Al Saud]]|leader_title2=|leader_name2=|established_title=Established|established_date=|established_title2=Joined [[Saudi Arabia]] 1913|established_date2=|established_title3=|established_date3=|unit_pref=Metric|area_magnitude=|area_total_km2=|area_total_sq_mi=|area_metro_km2=|area_urban_km2=|elevation_m=154|area_footnotes=|population_as_of=2022|population_total=729,606|population_density_km2=|pop_est_as_of=|population_est=|population_urban=|population_metro=|population_footnotes=|utc_offset=+3|utc_offset_DST=+3|postal_code_type=Postal Code|postal_code=(5 digits)|area_code=+966-13|website=[http://www.hofuf.gov.sa www.Hofuf.gov.sa]{{dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}|coordinates={{coord|25|23|N|49|35|E|region:SA|display=inline}}}} '''الهفوف''' (عربي: {{langx|ar|ٱلْهُفُوف}} ''{{لپي مٽ لکت|ar|DIN|al-Hufūf}}'')، جيڪو '''الحساء''' يا '''الاحساء''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو <ref>{{حوالو ويب|quote=2 June 2013|archivedate=July 1, 2012}}</ref> [[الاحساء گورنريٽ]] جو مرڪز آهي ۽ [[سعودي عرب]] جي [[الشرقي صوبو|اوڀر صوبي]] ۾ گاديءَ واري هنڌ [[دمام]] کان پوءِ ٻيو نمبر وڏو شهر آهي. سال 2022ع 7,29,606 جي آبادي سان، اهو سعودي عرب جو [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|ڇهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو]] شهر آهي ۽ ملڪ جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي جيڪو صوبائي گاديءَ جو هنڌ ناهي. اهو دنيا ۾ سڀ کان وڏي [[کجي|کجيءَ]] جي پيداوار وارن علائقن مان هڪ هجڻ جي ڪري ۽ ان جي پراڻين مارڪيٽن ۽ محلن جي ڪري مشهور آهي. [[زمرو:الاحساء گورنريٽ]] [[زمرو:الشرقي صوبو]] if3pvh3eezseuzayd7yzez1ws7wh1hh 417624 417623 2026-10-07T08:14:37Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سعودي عرب ۾ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417624 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=الهفوف|native_name={{lang|ar|ٱلْهُفُوف}}|caption=Sahood Fort in Hofuf|pushpin_map=Saudi Arabia|map_caption=Location in the Kingdom of Saudi Arabia|image_flag=|flag_link=|flag_size=|image_shield=|shield_link=|shield_size=|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Image:Flag of Saudi Arabia.svg|25px]] [[Saudi Arabia]]|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|leader_title=Mayor|leader_name=Saud bin Talal|leader_title1=Provincial governor|leader_name1=[[Saud bin Nayef Al Saud]]|leader_title2=|leader_name2=|established_title=Established|established_date=|established_title2=Joined [[Saudi Arabia]] 1913|established_date2=|established_title3=|established_date3=|unit_pref=Metric|area_magnitude=|area_total_km2=|area_total_sq_mi=|area_metro_km2=|area_urban_km2=|elevation_m=154|area_footnotes=|population_as_of=2022|population_total=729,606|population_density_km2=|pop_est_as_of=|population_est=|population_urban=|population_metro=|population_footnotes=|utc_offset=+3|utc_offset_DST=+3|postal_code_type=Postal Code|postal_code=(5 digits)|area_code=+966-13|website=[http://www.hofuf.gov.sa www.Hofuf.gov.sa]{{dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}|coordinates={{coord|25|23|N|49|35|E|region:SA|display=inline}}}} '''الهفوف''' (عربي: {{langx|ar|ٱلْهُفُوف}} ''{{لپي مٽ لکت|ar|DIN|al-Hufūf}}'')، جيڪو '''الحساء''' يا '''الاحساء''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو <ref>{{حوالو ويب|quote=2 June 2013|archivedate=July 1, 2012}}</ref> [[الاحساء گورنريٽ]] جو مرڪز آهي ۽ [[سعودي عرب]] جي [[الشرقي صوبو|اوڀر صوبي]] ۾ گاديءَ واري هنڌ [[دمام]] کان پوءِ ٻيو نمبر وڏو شهر آهي. سال 2022ع 7,29,606 جي آبادي سان، اهو سعودي عرب جو [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|ڇهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو]] شهر آهي ۽ ملڪ جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي جيڪو صوبائي گاديءَ جو هنڌ ناهي. اهو دنيا ۾ سڀ کان وڏي [[کجي|کجيءَ]] جي پيداوار وارن علائقن مان هڪ هجڻ جي ڪري ۽ ان جي پراڻين مارڪيٽن ۽ محلن جي ڪري مشهور آهي. [[زمرو:الاحساء گورنريٽ]] [[زمرو:الشرقي صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] k65jr1zchsji52tscm7iih5vv29i5s6 0 103792 417625 2026-10-07T08:24:58Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1377555826|Sakaka, Saudi Arabia]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 417625 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=سڪاڪا}}'''سڪاڪا''' يا سڪاڪه (عربي: {{Langx|ar|سَكَاكَا}}) [[سعودي عرب|سعودي عرب جي]] اتر اولهه ۾ هڪ شهر آهي جيڪو [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=2024-01-23}}</ref> اهو سمنڊ جي سطح کان <small>650</small> ميٽر (<small>2,130</small> فوٽ) جي اوچائي تي [[نفود ريگستان]] جي اتر ۾ واقع آهي. سال 2022ع جي آدمشماري ۾ سڪاڪا جي آبادي 204,174 هئي. <ref>{{Cite book |last=Taher |first=Mohamed |title=Encyclopaedic Survey of Islamic Culture |publisher=Anmol Publications |year=1998 |isbn=81-261-0403-1}}</ref> mj165pl1m58zfgck2p8zg3eptha24a6 417626 417625 2026-10-07T08:25:41Z Ibne maryam 17680 added [[Category:الجوف صوبو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417626 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=سڪاڪا}}'''سڪاڪا''' يا سڪاڪه (عربي: {{Langx|ar|سَكَاكَا}}) [[سعودي عرب|سعودي عرب جي]] اتر اولهه ۾ هڪ شهر آهي جيڪو [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=2024-01-23}}</ref> اهو سمنڊ جي سطح کان <small>650</small> ميٽر (<small>2,130</small> فوٽ) جي اوچائي تي [[نفود ريگستان]] جي اتر ۾ واقع آهي. سال 2022ع جي آدمشماري ۾ سڪاڪا جي آبادي 204,174 هئي. <ref>{{Cite book |last=Taher |first=Mohamed |title=Encyclopaedic Survey of Islamic Culture |publisher=Anmol Publications |year=1998 |isbn=81-261-0403-1}}</ref> [[زمرو:الجوف صوبو]] 7qv2lcnlmngnsmh3pfti5mhlaiwgam7 417627 417626 2026-10-07T08:26:20Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سعودي عرب ۾ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417627 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=سڪاڪا}}'''سڪاڪا''' يا سڪاڪه (عربي: {{Langx|ar|سَكَاكَا}}) [[سعودي عرب|سعودي عرب جي]] اتر اولهه ۾ هڪ شهر آهي جيڪو [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=2024-01-23}}</ref> اهو سمنڊ جي سطح کان <small>650</small> ميٽر (<small>2,130</small> فوٽ) جي اوچائي تي [[نفود ريگستان]] جي اتر ۾ واقع آهي. سال 2022ع جي آدمشماري ۾ سڪاڪا جي آبادي 204,174 هئي. <ref>{{Cite book |last=Taher |first=Mohamed |title=Encyclopaedic Survey of Islamic Culture |publisher=Anmol Publications |year=1998 |isbn=81-261-0403-1}}</ref> [[زمرو:الجوف صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] r2chetw2izvla1pq5uid13u1wsnwzgw 417628 417627 2026-10-07T08:28:07Z Ibne maryam 17680 /* */ 417628 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=سڪاڪا}} '''سڪاڪا''' يا سڪاڪه (عربي: سَكَاكَا) [[سعودي عرب]] جي اتر اولهه ۾ هڪ شهر آهي جيڪو [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2024-01-23}}</ref> اهو سمنڊ جي سطح کان <small>650</small> ميٽر (<small>2,130</small> فوٽ) جي اوچائي تي [[نفود ريگستان]] جي اتر ۾ واقع آهي. سال 2022ع جي آدمشماري ۾ سڪاڪا جي آبادي 204,174 هئي.<ref>{{Cite book |last=Taher |first=Mohamed |title=Encyclopaedic Survey of Islamic Culture |publisher=Anmol Publications |year=1998 |isbn=81-261-0403-1}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:الجوف صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] 17yygeoyfkwpr293cv0t0vu9szphkz7 417629 417628 2026-10-07T08:29:46Z Ibne maryam 17680 /* */ 417629 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سڪاڪا | native_name = سَكَاكَا | native_name_lang = ar | type = [[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]] | image = Zabalcastle1.jpg | caption = Zabal Castle | image_size = | pushpin_map = Saudi Arabia | pushpin_caption = Location in Saudi Arabia | pushpin_label_position = bottom | coordinates = {{coord|29|58|11|N|040|12|00|E|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]] | subdivision_name1 = [[Al-Jawf Province|Al-Jouf]] | established_title = First settled | established_date = 3rd-2nd millennium BC | established_title1 = Foundation | area_footnotes = | area_total_km2 = 100 | elevation_footnotes = | elevation_m = 566 | area_magnitude = | area_total_sq_mi = | area_metro_km2 = 9,420 | area_urban_km2 = 475 | population_as_of = 2022 census<ref>{{Cite web |title=Sakakah governorate|url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/jawf/1301__sak%C4%81k%C4%81/ |access-date=2024-02-03 |website=www.citypopulation.de}}</ref> | population_total = 204,174 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_urban = 241,669(Sakakah governorate) | population_metro = 296,010 | footnotes = }} '''سڪاڪا''' يا سڪاڪه (عربي: سَكَاكَا) [[سعودي عرب]] جي اتر اولهه ۾ هڪ شهر آهي جيڪو [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2024-01-23}}</ref> اهو سمنڊ جي سطح کان <small>650</small> ميٽر (<small>2,130</small> فوٽ) جي اوچائي تي [[نفود ريگستان]] جي اتر ۾ واقع آهي. سال 2022ع جي آدمشماري ۾ سڪاڪا جي آبادي 204,174 هئي.<ref>{{Cite book |last=Taher |first=Mohamed |title=Encyclopaedic Survey of Islamic Culture |publisher=Anmol Publications |year=1998 |isbn=81-261-0403-1}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:الجوف صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] 2bdtgb8k773rpv5btvxhju1uvjp7rl3 417630 417629 2026-10-07T08:32:13Z Ibne maryam 17680 /* */ 417630 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سڪاڪا | native_name = سَكَاكَا | native_name_lang = ar | type = [[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]] | image = Zabalcastle1.jpg | caption = Zabal Castle | image_size =300px | pushpin_map = Saudi Arabia | pushpin_caption = Location in Saudi Arabia | pushpin_label_position = bottom | coordinates = {{coord|29|58|11|N|040|12|00|E|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]] | subdivision_name1 = [[Al-Jawf Province|Al-Jouf]] | established_title = First settled | established_date = 3rd-2nd millennium BC | established_title1 = Foundation | area_footnotes = | area_total_km2 = 100 | elevation_footnotes = | elevation_m = 566 | area_magnitude = | area_total_sq_mi = | area_metro_km2 = 9,420 | area_urban_km2 = 475 | population_as_of = 2022 census<ref>{{Cite web |title=Sakakah governorate|url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/jawf/1301__sak%C4%81k%C4%81/ |access-date=2024-02-03 |website=www.citypopulation.de}}</ref> | population_total = 204,174 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_urban = 241,669(Sakakah governorate) | population_metro = 296,010 | footnotes = |image_skyline=Zabalcastle1.jpg|image_caption=زبل قلعو}} '''سڪاڪا''' يا سڪاڪه (عربي: سَكَاكَا) [[سعودي عرب]] جي اتر اولهه ۾ هڪ شهر آهي جيڪو [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2024-01-23}}</ref> اهو سمنڊ جي سطح کان <small>650</small> ميٽر (<small>2,130</small> فوٽ) جي اوچائي تي [[نفود ريگستان]] جي اتر ۾ واقع آهي. سال 2022ع جي آدمشماري ۾ سڪاڪا جي آبادي 204,174 هئي.<ref>{{Cite book |last=Taher |first=Mohamed |title=Encyclopaedic Survey of Islamic Culture |publisher=Anmol Publications |year=1998 |isbn=81-261-0403-1}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:الجوف صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] stjviqmpeq8g3ymx7izdfo6uc8j9cn8 0 103793 417631 2026-10-07T08:43:42Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1374559345|Abha]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 417631 wikitext text/x-wiki {{Other uses}} '''ابها''' (عربي: {{langx|ar|أَبْهَا}} , ''{{لپي مٽ لکت|ar|DIN|ʾAbhā}}'' ) سعودي عرب ۾ [[عسير صوبو|عسير صوبي]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي. اهو ڏکڻ اولهه سعودي عرب جي زرخيز عسير جبلن ۾، عسير نيشنل پارڪ جي ويجهو، سمنڊ جي سطح کان 2270 ميتر (7450 فوٽ) جي اوچائي تي واقع آهي. ابها جي نرم آبهوا ان کي سعودي شهرين لاءِ هڪ مشهور سياحتي مقام بڻائي ٿي. سعودي عرب جا ماڻهو هن شهر کي سمنڊ جي مٿان هجڻ جي ڪري "جبل جي ڪنوار" پڻ سڏين ٿا. <ref>{{حوالو ويب|date=2022-10-31|quote=2025-10-14}}</ref> jvgzi8us71la9kj91b6lvckroccga2n 417632 417631 2026-10-07T08:44:37Z Ibne maryam 17680 added [[Category:عسير صوبو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417632 wikitext text/x-wiki {{Other uses}} '''ابها''' (عربي: {{langx|ar|أَبْهَا}} , ''{{لپي مٽ لکت|ar|DIN|ʾAbhā}}'' ) سعودي عرب ۾ [[عسير صوبو|عسير صوبي]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي. اهو ڏکڻ اولهه سعودي عرب جي زرخيز عسير جبلن ۾، عسير نيشنل پارڪ جي ويجهو، سمنڊ جي سطح کان 2270 ميتر (7450 فوٽ) جي اوچائي تي واقع آهي. ابها جي نرم آبهوا ان کي سعودي شهرين لاءِ هڪ مشهور سياحتي مقام بڻائي ٿي. سعودي عرب جا ماڻهو هن شهر کي سمنڊ جي مٿان هجڻ جي ڪري "جبل جي ڪنوار" پڻ سڏين ٿا. <ref>{{حوالو ويب|date=2022-10-31|quote=2025-10-14}}</ref> [[زمرو:عسير صوبو]] si9a6gypm4cbob27cutj28faq1tra4o 417633 417632 2026-10-07T08:45:10Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سعودي عرب ۾ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417633 wikitext text/x-wiki {{Other uses}} '''ابها''' (عربي: {{langx|ar|أَبْهَا}} , ''{{لپي مٽ لکت|ar|DIN|ʾAbhā}}'' ) سعودي عرب ۾ [[عسير صوبو|عسير صوبي]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي. اهو ڏکڻ اولهه سعودي عرب جي زرخيز عسير جبلن ۾، عسير نيشنل پارڪ جي ويجهو، سمنڊ جي سطح کان 2270 ميتر (7450 فوٽ) جي اوچائي تي واقع آهي. ابها جي نرم آبهوا ان کي سعودي شهرين لاءِ هڪ مشهور سياحتي مقام بڻائي ٿي. سعودي عرب جا ماڻهو هن شهر کي سمنڊ جي مٿان هجڻ جي ڪري "جبل جي ڪنوار" پڻ سڏين ٿا. <ref>{{حوالو ويب|date=2022-10-31|quote=2025-10-14}}</ref> [[زمرو:عسير صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] pfgfjgisncx25ph937dnnqguhiahsv1 417634 417633 2026-10-07T08:48:01Z Ibne maryam 17680 /* */ 417634 wikitext text/x-wiki {{Other uses}} '''ابها''' (عربي: أَبْهَا}}) سعودي عرب ۾ [[عسير صوبو|عسير صوبي]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي. اهو ڏکڻ اولهه سعودي عرب جي زرخيز عسير جبلن ۾، عسير نيشنل پارڪ جي ويجهو، سمنڊ جي سطح کان 2,270 ميتر (7,450 فوٽ) جي اوچائي تي واقع آهي. ابها جي نرم آبهوا ان کي سعودي عرب جي شهرين لاءِ هڪ مشهور سياحتي مقام بڻائي ٿي. سعودي عرب جا ماڻهو هن شهر کي سمنڊ جي مٿاڇري کان ايتري اچائي تي هجڻ جي ڪري ان کي "جبل جي ڪنوار" پڻ سڏين ٿا.<ref>{{حوالو ويب|date=2022-10-31|quote=2025-10-14}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:عسير صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] a9ma8zowgx886q3z9g9vy0iscxmkrxs 417635 417634 2026-10-07T08:48:31Z Ibne maryam 17680 /* */ 417635 wikitext text/x-wiki {{Other uses}} '''ابها''' (عربي: أَبْهَا) [[سعودي عرب]] ۾ [[عسير صوبو|عسير صوبي]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي. اهو ڏکڻ اولهه سعودي عرب جي زرخيز عسير جبلن ۾، عسير نيشنل پارڪ جي ويجهو، سمنڊ جي سطح کان 2,270 ميتر (7,450 فوٽ) جي اوچائي تي واقع آهي. ابها جي نرم آبهوا ان کي سعودي عرب جي شهرين لاءِ هڪ مشهور سياحتي مقام بڻائي ٿي. سعودي عرب جا ماڻهو هن شهر کي سمنڊ جي مٿاڇري کان ايتري اچائي تي هجڻ جي ڪري ان کي "جبل جي ڪنوار" پڻ سڏين ٿا.<ref>{{حوالو ويب|date=2022-10-31|quote=2025-10-14}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:عسير صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] 8ec2y1bngf86baygx8kfa6pagdxskda 417636 417635 2026-10-07T08:50:01Z Ibne maryam 17680 /* */ 417636 wikitext text/x-wiki {{Short description|Capital governorate of Aseer Province, Saudi Arabia}} {{Other uses}} {{Infobox settlement | name = Abha | official_name = Abha | native_name = {{lang|ar|أَبْهَا}} | native_name_lang = ar | nicknames = Bride of Mountain <br/> The City of Fog <br/> Lover of Clouds, Abha the Beauty | type = [[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]] | image = Abha city.png | image_size = 300 | alt = | caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Saudi Arabia#Middle East#Asia | pushpin_label_position = | pushpin_label = Abha | pushpin_alt = | pushpin_caption = Location in Saudi Arabia##Location in Middle East##Location in Asia | coordinates = {{coord|18|13|1|N|42|30|19|E|region:SA|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{SAU}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]] | subdivision_name1 = [[Asir|Asir Province]] | subdivision_type2 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[Governor]] | leader_name = [[Turki bin Talal bin Abdul Aziz Al Saud|Turki bin Talal]] | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 2270 | population_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Abha Governorate |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/asir/0601__abh%C4%81/ |access-date=2024-02-03 |website=www.citypopulation.de}}</ref> | population_total = 334,290 | population_as_of = 2022 census | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | population_metro = 1,093,705 (Abha Governorate) | time_zone = [[Arabia Standard Time|AST]] | utc_offset = +3 | time_zone_DST = [[Arabia Standard Time|AST]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +966 17 | iso_code = }} '''ابها''' (عربي: أَبْهَا) [[سعودي عرب]] ۾ [[عسير صوبو|عسير صوبي]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي. اهو ڏکڻ اولهه سعودي عرب جي زرخيز عسير جبلن ۾، عسير نيشنل پارڪ جي ويجهو، سمنڊ جي سطح کان 2,270 ميتر (7,450 فوٽ) جي اوچائي تي واقع آهي. ابها جي نرم آبهوا ان کي سعودي عرب جي شهرين لاءِ هڪ مشهور سياحتي مقام بڻائي ٿي. سعودي عرب جا ماڻهو هن شهر کي سمنڊ جي مٿاڇري کان ايتري اچائي تي هجڻ جي ڪري ان کي "جبل جي ڪنوار" پڻ سڏين ٿا.<ref>{{حوالو ويب|date=2022-10-31|quote=2025-10-14}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:عسير صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] 764eazggyqkgga5htco02qeqvcrnefc 417637 417636 2026-10-07T08:52:25Z Ibne maryam 17680 /* */ 417637 wikitext text/x-wiki {{Short description|Capital governorate of Aseer Province, Saudi Arabia}} {{Other uses}} {{Infobox settlement | name = ابها | official_name = Abha | native_name = {{lang|ar|أَبْهَا}} | native_name_lang = ar | nicknames = Bride of Mountain <br/> The City of Fog <br/> Lover of Clouds, Abha the Beauty | type = [[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]] | image = Abha city.png | image_size = 300 | alt = | caption =ابها شهر | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Saudi Arabia#Middle East#Asia | pushpin_label_position = | pushpin_label = Abha | pushpin_alt = | pushpin_caption = Location in Saudi Arabia##Location in Middle East##Location in Asia | coordinates = {{coord|18|13|1|N|42|30|19|E|region:SA|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{SAU}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]] | subdivision_name1 = [[Asir|Asir Province]] | subdivision_type2 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[Governor]] | leader_name = [[Turki bin Talal bin Abdul Aziz Al Saud|Turki bin Talal]] | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 2270 | population_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Abha Governorate |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/asir/0601__abh%C4%81/ |access-date=2024-02-03 |website=www.citypopulation.de}}</ref> | population_total = 334,290 | population_as_of = 2022 census | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | population_metro = 1,093,705 (Abha Governorate) | time_zone = [[Arabia Standard Time|AST]] | utc_offset = +3 | time_zone_DST = [[Arabia Standard Time|AST]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +966 17 | iso_code = |image_skyline=Abha city.png|image_caption=ابها شهر}} '''ابها''' (عربي: أَبْهَا) [[سعودي عرب]] ۾ [[عسير صوبو|عسير صوبي]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي. اهو ڏکڻ اولهه سعودي عرب جي زرخيز عسير جبلن ۾، عسير نيشنل پارڪ جي ويجهو، سمنڊ جي سطح کان 2,270 ميتر (7,450 فوٽ) جي اوچائي تي واقع آهي. ابها جي نرم آبهوا ان کي سعودي عرب جي شهرين لاءِ هڪ مشهور سياحتي مقام بڻائي ٿي. سعودي عرب جا ماڻهو هن شهر کي سمنڊ جي مٿاڇري کان ايتري اچائي تي هجڻ جي ڪري ان کي "جبل جي ڪنوار" پڻ سڏين ٿا.<ref>{{حوالو ويب|date=2022-10-31|quote=2025-10-14}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:عسير صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] jm0f9i54cpag5zxl79pndlo9lzcodig 0 103794 417638 2026-10-07T09:40:09Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: '''الخبر''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: ٱلْخُبَر) [[سعودي عرب]] جي جي اوڀر واري [[الشرقي صوبو|الشرقیه صوبي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي، جيڪو [[فارس جي نار|فارس]] [[فارس جي نار|جي نار]] جي ساحل تي آباد آهي. سال <small>2022</small>ع جي انگن اکرن موجب، شهر جي مرڪز... 417638 wikitext text/x-wiki '''الخبر''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: ٱلْخُبَر) [[سعودي عرب]] جي جي اوڀر واري [[الشرقي صوبو|الشرقیه صوبي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي، جيڪو [[فارس جي نار|فارس]] [[فارس جي نار|جي نار]] جي ساحل تي آباد آهي. سال <small>2022</small>ع جي انگن اکرن موجب، شهر جي مرڪزي حصي جي آبادي <small>409,549</small> ۽ گورنريٽ جي ڪل آبادي <small>658,550</small> هئي؛ الخبر، [[دمام]] ۽ دهران سان گڏجي دمام شهري علائقي "ميٽروپوليٽن ايريا" جو حصو بڻجي ٿو ۽ سعودي عرب جي فارس جي نار واري خطي جو رهائشي مرڪز ليکجي ٿو. qtonh0mkgejbkcov7n4ayc0rcc4byej 417639 417638 2026-10-07T09:40:50Z Ibne maryam 17680 added [[Category:الشرقي صوبو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417639 wikitext text/x-wiki '''الخبر''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: ٱلْخُبَر) [[سعودي عرب]] جي جي اوڀر واري [[الشرقي صوبو|الشرقیه صوبي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي، جيڪو [[فارس جي نار|فارس]] [[فارس جي نار|جي نار]] جي ساحل تي آباد آهي. سال <small>2022</small>ع جي انگن اکرن موجب، شهر جي مرڪزي حصي جي آبادي <small>409,549</small> ۽ گورنريٽ جي ڪل آبادي <small>658,550</small> هئي؛ الخبر، [[دمام]] ۽ دهران سان گڏجي دمام شهري علائقي "ميٽروپوليٽن ايريا" جو حصو بڻجي ٿو ۽ سعودي عرب جي فارس جي نار واري خطي جو رهائشي مرڪز ليکجي ٿو. [[زمرو:الشرقي صوبو]] f3t9a55tcu8ytknta8hklv360v172d0 417640 417639 2026-10-07T09:42:00Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سعودي عرب ۾ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417640 wikitext text/x-wiki '''الخبر''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: ٱلْخُبَر) [[سعودي عرب]] جي جي اوڀر واري [[الشرقي صوبو|الشرقیه صوبي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي، جيڪو [[فارس جي نار|فارس]] [[فارس جي نار|جي نار]] جي ساحل تي آباد آهي. سال <small>2022</small>ع جي انگن اکرن موجب، شهر جي مرڪزي حصي جي آبادي <small>409,549</small> ۽ گورنريٽ جي ڪل آبادي <small>658,550</small> هئي؛ الخبر، [[دمام]] ۽ دهران سان گڏجي دمام شهري علائقي "ميٽروپوليٽن ايريا" جو حصو بڻجي ٿو ۽ سعودي عرب جي فارس جي نار واري خطي جو رهائشي مرڪز ليکجي ٿو. [[زمرو:الشرقي صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] re3kwtl96n5s6gm8lvzrhqq9mgmdvna 417641 417640 2026-10-07T09:42:19Z Ibne maryam 17680 added [[Category:الشرقي صوبي جا گورنریٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417641 wikitext text/x-wiki '''الخبر''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: ٱلْخُبَر) [[سعودي عرب]] جي جي اوڀر واري [[الشرقي صوبو|الشرقیه صوبي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي، جيڪو [[فارس جي نار|فارس]] [[فارس جي نار|جي نار]] جي ساحل تي آباد آهي. سال <small>2022</small>ع جي انگن اکرن موجب، شهر جي مرڪزي حصي جي آبادي <small>409,549</small> ۽ گورنريٽ جي ڪل آبادي <small>658,550</small> هئي؛ الخبر، [[دمام]] ۽ دهران سان گڏجي دمام شهري علائقي "ميٽروپوليٽن ايريا" جو حصو بڻجي ٿو ۽ سعودي عرب جي فارس جي نار واري خطي جو رهائشي مرڪز ليکجي ٿو. [[زمرو:الشرقي صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:الشرقي صوبي جا گورنریٽ]] e6f3sirw9t3cdewgvnqpftz90jec4vj 417642 417641 2026-10-07T09:49:04Z Ibne maryam 17680 417642 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Al Khobar | type = [[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]] | official_name = | native_name = الخبر | image = {{Multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/1 | image1 = Khobar water tower.jpg | image2 = Khobar At night.jpg }} | image_size = 280 | caption = | shield_size = | image_map = | map_alt = | map_caption = Location in the Kingdom of Saudi Arabia | pushpin_map = Saudi Arabia | pushpin_label_position = | pushpin_alt = | pushpin_caption = | subdivision_type = [[Countries of the world|Country]] | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]] | subdivision_name1 = [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]] | subdivision_type2 = [[List of governorates of Saudi Arabia|Governorate]] | subdivision_name2 = Al Khobar Governorate | governing_body = Municipality of the Al Khobar Governorate | leader_title = Mayor of the Governorate | leader_name = 'Issam ibn 'Abdullatif al-Mulla | leader_title1 = Doha | leader_name1 = [[Saud bin Nayef]] | leader_title2 = | leader_name2 = | time_zone = [[Arabia Standard Time#Arabia Standard Time|AST]] | established_title = First settled | established_date = 1923 | established_title2 = [[Unification of Saudi Arabia]] | established_date2 = 1932 | established_title3 = Incorporated as a governorate | established_date3 = 1942 | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 571 | elevation_m = 10 | population_note = | population_footnotes = | utc_offset = +3 | postal_code_type = Postal Code | postal_code = 3XXXX | area_code = 013-8 | website = [http://www.kh-mun.gov.sa/ kh-mun.gov.sa] | coordinates = {{coord|26|17|N|50|12|E|region:SA-04_type:city|display=inline,title}} | native_name_lang = ar | population_est = | population_total = 409,549 | population_metro = 658,550 | population_as_of = 2022 | mapframe = yes | mapframe-zoom = 10 | mapframe-wikidata = yes }} '''الخبر''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: ٱلْخُبَر) [[سعودي عرب]] جي جي اوڀر واري [[الشرقي صوبو|الشرقیه صوبي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي، جيڪو [[فارس جي نار|فارس]] [[فارس جي نار|جي نار]] جي ساحل تي آباد آهي. سال <small>2022</small>ع جي انگن اکرن موجب، شهر جي مرڪزي حصي جي آبادي <small>409,549</small> ۽ گورنريٽ جي ڪل آبادي <small>658,550</small> هئي؛ الخبر، [[دمام]] ۽ دهران سان گڏجي دمام شهري علائقي "ميٽروپوليٽن ايريا" جو حصو بڻجي ٿو ۽ سعودي عرب جي فارس جي نار واري خطي جو رهائشي مرڪز ليکجي ٿو. '''Al Khobar''' ({{langx|ar|ٱلْخُبَر|translit=al-Khobar}}) is a [[city]] and [[List of governorates of Saudi Arabia|governorate]] in the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]] of the [[Saudi Arabia|Kingdom of Saudi Arabia]], situated on the coast of the [[Persian Gulf]]. With a population of 409,549 in the city core and 658,550 in the governorate, as of 2022,<ref>{{Cite web |title=Al-Khubar (Al-Khubar, Eastern Region Region, Saudi Arabia) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/eastern/al_khubar/05006__al_khubar/ |access-date=2024-02-05 |website=www.citypopulation.de}}</ref> Khobar forms part of the [[Dammam metropolitan area]] along with [[Dammam]] and [[Dhahran]], making up the residential core of [[Saudi Arabia]]'s [[Eastern Province, Saudi Arabia|Persian Gulf]] region. The city was founded alongside [[Dammam]] by the [[Dawasir]], who moved there in 1923 fearing [[British Empire|British]] persecution with the permission of [[Ibn Saud|King Abdulaziz Al Saud]].<ref name=":1" /> Khobar experienced rapid growth during and after the discovery of oil in Saudi Arabia as it served as the port for the oil exports of [[Saudi Aramco]] in the company's early days.<ref name=":1" /> Traditionally, Khobar has also been a city of shopkeepers and merchants, and today has several shopping malls in and around it. The city is the newest in the [[Dammam metropolitan area]], facing the Persian Gulf with its 16-km long Corniche Road, which runs parallel to the city's eastern coast. Khobar is also considered a [[resort town]] as its southern suburbs of the city face the [[Half Moon Bay, Saudi Arabia|Half Moon Bay]] and host several [[beach]]es and beach [[resort]]s. By night, the quiet city turns into a bustling one, with some of the largest malls in the kingdom, such as the ''Mall of Dhahran'' and the ''al-Rashid Mall''. The city is also home to the historic ''Suwaiket Street'', officially known as Prince Bandar ibn Abdulaziz Street, which is home to some of the oldest markets in the city. The same could also be said about King Khalid Street and Prince Mohammed Street. The Khobar governorate is further divided into several municipalities, with Khobar as their capital. 'Issam ibn Abdullatif al-Mulla has been serving as the mayor of the governorate since the [[Islamic calendar|Islamic year]] 1428 AH (2007 CE).<ref>{{Cite web|title=Municipality of Al Khobar Governorate|url=https://www.eamana.gov.sa/About/Sections/Agencies/MunicipalityAgency/Pages/Al-Khobar.aspx|website=Eastern Region Municipality|language=ar|access-date=2020-07-27|archive-date=2016-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20160730153624/http://www.eamana.gov.sa/About/Sections/Agencies/MunicipalityAgency/Pages/Al-Khobar.aspx|url-status=dead}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:الشرقي صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:الشرقي صوبي جا گورنریٽ]] 95teo44u98r0zrhy5vdls6u4rsr98ru 417643 417642 2026-10-07T09:51:30Z Ibne maryam 17680 /* */ 417643 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Al Khobar | type = [[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]] | official_name = | native_name = الخبر | image = {{Multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/1 | image1 = Khobar water tower.jpg | image2 = Khobar At night.jpg }} | image_size = 280 | caption = | shield_size = | image_map = | map_alt = | map_caption = Location in the Kingdom of Saudi Arabia | pushpin_map = Saudi Arabia | pushpin_label_position = | pushpin_alt = | pushpin_caption = | subdivision_type = [[Countries of the world|Country]] | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]] | subdivision_name1 = [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]] | subdivision_type2 = [[List of governorates of Saudi Arabia|Governorate]] | subdivision_name2 = Al Khobar Governorate | governing_body = Municipality of the Al Khobar Governorate | leader_title = Mayor of the Governorate | leader_name = 'Issam ibn 'Abdullatif al-Mulla | leader_title1 = Doha | leader_name1 = [[Saud bin Nayef]] | leader_title2 = | leader_name2 = | time_zone = [[Arabia Standard Time#Arabia Standard Time|AST]] | established_title = First settled | established_date = 1923 | established_title2 = [[Unification of Saudi Arabia]] | established_date2 = 1932 | established_title3 = Incorporated as a governorate | established_date3 = 1942 | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 571 | elevation_m = 10 | population_note = | population_footnotes = | utc_offset = +3 | postal_code_type = Postal Code | postal_code = 3XXXX | area_code = 013-8 | website = [http://www.kh-mun.gov.sa/ kh-mun.gov.sa] | coordinates = {{coord|26|17|N|50|12|E|region:SA-04_type:city|display=inline,title}} | native_name_lang = ar | population_est = | population_total = 409,549 | population_metro = 658,550 | population_as_of = 2022 | mapframe = yes | mapframe-zoom = 10 | mapframe-wikidata = yes |other_name=الخبر گورنریٽ|image_skyline={{Multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/1 | image1 = Khobar water tower.jpg | image2 = Khobar At night.jpg }}}} '''الخبر''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: ٱلْخُبَر) [[سعودي عرب]] جي جي اوڀر واري [[الشرقي صوبو|الشرقیه صوبي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي، جيڪو [[فارس جي نار|فارس]] [[فارس جي نار|جي نار]] جي ساحل تي آباد آهي. سال <small>2022</small>ع جي انگن اکرن موجب، شهر جي مرڪزي حصي جي آبادي <small>409,549</small> ۽ گورنريٽ جي ڪل آبادي <small>658,550</small> هئي؛ الخبر، [[دمام]] ۽ دهران سان گڏجي دمام شهري علائقي "ميٽروپوليٽن ايريا" جو حصو بڻجي ٿو ۽ سعودي عرب جي فارس جي نار واري خطي جو رهائشي مرڪز ليکجي ٿو. '''Al Khobar''' ({{langx|ar|ٱلْخُبَر|translit=al-Khobar}}) is a [[city]] and [[List of governorates of Saudi Arabia|governorate]] in the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]] of the [[Saudi Arabia|Kingdom of Saudi Arabia]], situated on the coast of the [[Persian Gulf]]. With a population of 409,549 in the city core and 658,550 in the governorate, as of 2022,<ref>{{Cite web |title=Al-Khubar (Al-Khubar, Eastern Region Region, Saudi Arabia) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/eastern/al_khubar/05006__al_khubar/ |access-date=2024-02-05 |website=www.citypopulation.de}}</ref> Khobar forms part of the [[Dammam metropolitan area]] along with [[Dammam]] and [[Dhahran]], making up the residential core of [[Saudi Arabia]]'s [[Eastern Province, Saudi Arabia|Persian Gulf]] region. The city was founded alongside [[Dammam]] by the [[Dawasir]], who moved there in 1923 fearing [[British Empire|British]] persecution with the permission of [[Ibn Saud|King Abdulaziz Al Saud]].<ref name=":1" /> Khobar experienced rapid growth during and after the discovery of oil in Saudi Arabia as it served as the port for the oil exports of [[Saudi Aramco]] in the company's early days.<ref name=":1" /> Traditionally, Khobar has also been a city of shopkeepers and merchants, and today has several shopping malls in and around it. The city is the newest in the [[Dammam metropolitan area]], facing the Persian Gulf with its 16-km long Corniche Road, which runs parallel to the city's eastern coast. Khobar is also considered a [[resort town]] as its southern suburbs of the city face the [[Half Moon Bay, Saudi Arabia|Half Moon Bay]] and host several [[beach]]es and beach [[resort]]s. By night, the quiet city turns into a bustling one, with some of the largest malls in the kingdom, such as the ''Mall of Dhahran'' and the ''al-Rashid Mall''. The city is also home to the historic ''Suwaiket Street'', officially known as Prince Bandar ibn Abdulaziz Street, which is home to some of the oldest markets in the city. The same could also be said about King Khalid Street and Prince Mohammed Street. The Khobar governorate is further divided into several municipalities, with Khobar as their capital. 'Issam ibn Abdullatif al-Mulla has been serving as the mayor of the governorate since the [[Islamic calendar|Islamic year]] 1428 AH (2007 CE).<ref>{{Cite web|title=Municipality of Al Khobar Governorate|url=https://www.eamana.gov.sa/About/Sections/Agencies/MunicipalityAgency/Pages/Al-Khobar.aspx|website=Eastern Region Municipality|language=ar|access-date=2020-07-27|archive-date=2016-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20160730153624/http://www.eamana.gov.sa/About/Sections/Agencies/MunicipalityAgency/Pages/Al-Khobar.aspx|url-status=dead}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:الشرقي صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:الشرقي صوبي جا گورنریٽ]] 90helmm4in6q1p6t4sz31fanozji2bw 0 103795 417644 2026-10-07T10:06:40Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1375966675|Hail (city)]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 417644 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|text=[[Hail]], a form of solid precipitation. For other uses, see [[Hail (disambiguation)]]}} '''حائل''' ( [[عربي ٻولي|عربي]] : حائل) [[نجد|اتر اولهه]] [[سعودي عرب]] ۾ هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] آهي، جيڪو عجا ۽ سلميٰ جي شمر جبلن جي وچ ۾ واقع آهي. اهو [[حائل صوبو]] جو مرڪز ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. سال 2022ع تائين، حائل شھر جي آبادي 498,575 هئي. <ref name="citypopulation">{{حوالو ويب|quote=2024-02-05}}</ref> حائل گهڻو ڪري زرعي آهي، جنهن ۾ اهم [[داڻي وارا فصل|اناج]]، [[کجي|کجور]] ۽ [[ميوو|ميوي]] جي پيداوار آهي. سعودي عرب جي [[ڪڻڪ]] جي پيداوار جو هڪ وڏو سيڪڙو حائل صوبي مان ايندو آهي، جتي اتر اوڀر وارو علائقو، 60 کان 100ڪلوميٽر پري، [[آبپاشي|سيراب ٿيل]] باغن تي مشتمل آهي. تاريخي طور تي، حائل پنهنجي دولت [[حج]] جي اٺن جي قافلي جي رستي تي هجڻ مان حاصل ڪندو هو. حائل سعودي عرب ۽ عرب دنيا ۾ پنهنجي ماڻهن جي سخاوت لاءِ مشهور آهي، [[حاتم طائي|حاتم الطائي]] ان ئي علائقي جو رهواسي هو. اهو رشيدي خاندان جو وطن پڻ آهي، جيڪو سعود خاندان جا تاريخي حریف آهن. j4q4uxyct9ir507hsfnl8rhtyzu1ggd 417645 417644 2026-10-07T10:07:16Z Ibne maryam 17680 added [[Category:حائل صوبو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417645 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|text=[[Hail]], a form of solid precipitation. For other uses, see [[Hail (disambiguation)]]}} '''حائل''' ( [[عربي ٻولي|عربي]] : حائل) [[نجد|اتر اولهه]] [[سعودي عرب]] ۾ هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] آهي، جيڪو عجا ۽ سلميٰ جي شمر جبلن جي وچ ۾ واقع آهي. اهو [[حائل صوبو]] جو مرڪز ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. سال 2022ع تائين، حائل شھر جي آبادي 498,575 هئي. <ref name="citypopulation">{{حوالو ويب|quote=2024-02-05}}</ref> حائل گهڻو ڪري زرعي آهي، جنهن ۾ اهم [[داڻي وارا فصل|اناج]]، [[کجي|کجور]] ۽ [[ميوو|ميوي]] جي پيداوار آهي. سعودي عرب جي [[ڪڻڪ]] جي پيداوار جو هڪ وڏو سيڪڙو حائل صوبي مان ايندو آهي، جتي اتر اوڀر وارو علائقو، 60 کان 100ڪلوميٽر پري، [[آبپاشي|سيراب ٿيل]] باغن تي مشتمل آهي. تاريخي طور تي، حائل پنهنجي دولت [[حج]] جي اٺن جي قافلي جي رستي تي هجڻ مان حاصل ڪندو هو. حائل سعودي عرب ۽ عرب دنيا ۾ پنهنجي ماڻهن جي سخاوت لاءِ مشهور آهي، [[حاتم طائي|حاتم الطائي]] ان ئي علائقي جو رهواسي هو. اهو رشيدي خاندان جو وطن پڻ آهي، جيڪو سعود خاندان جا تاريخي حریف آهن. [[زمرو:حائل صوبو]] pttb7j2nzu9w0sxavgx8pow5l3ug5wy 417646 417645 2026-10-07T10:07:57Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سعودي عرب ۾ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417646 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|text=[[Hail]], a form of solid precipitation. For other uses, see [[Hail (disambiguation)]]}} '''حائل''' ( [[عربي ٻولي|عربي]] : حائل) [[نجد|اتر اولهه]] [[سعودي عرب]] ۾ هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] آهي، جيڪو عجا ۽ سلميٰ جي شمر جبلن جي وچ ۾ واقع آهي. اهو [[حائل صوبو]] جو مرڪز ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. سال 2022ع تائين، حائل شھر جي آبادي 498,575 هئي. <ref name="citypopulation">{{حوالو ويب|quote=2024-02-05}}</ref> حائل گهڻو ڪري زرعي آهي، جنهن ۾ اهم [[داڻي وارا فصل|اناج]]، [[کجي|کجور]] ۽ [[ميوو|ميوي]] جي پيداوار آهي. سعودي عرب جي [[ڪڻڪ]] جي پيداوار جو هڪ وڏو سيڪڙو حائل صوبي مان ايندو آهي، جتي اتر اوڀر وارو علائقو، 60 کان 100ڪلوميٽر پري، [[آبپاشي|سيراب ٿيل]] باغن تي مشتمل آهي. تاريخي طور تي، حائل پنهنجي دولت [[حج]] جي اٺن جي قافلي جي رستي تي هجڻ مان حاصل ڪندو هو. حائل سعودي عرب ۽ عرب دنيا ۾ پنهنجي ماڻهن جي سخاوت لاءِ مشهور آهي، [[حاتم طائي|حاتم الطائي]] ان ئي علائقي جو رهواسي هو. اهو رشيدي خاندان جو وطن پڻ آهي، جيڪو سعود خاندان جا تاريخي حریف آهن. [[زمرو:حائل صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] km7cohwzp7ul7x0jrvwkz4unhhmpo8s 0 103796 417647 2026-10-07T10:40:24Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1377365113|Jubail]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 417647 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=الجُبيل|native_name=الجبيل|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]|caption=|image_flag=|flag_link=|flag_size=|image_shield=|shield_link=|shield_size=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=right|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Saudi Arabia}}|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|government_type=[[Monarchy]]|leader_title=|leader_name=|leader_title1=Provincial Governor|leader_name1=[[Saud bin Nayef]]|established_title=|established_date=|area_metro_km2=|population_as_of=2022|population_footnotes=|population_total=474,679|population_metro=505,162 (Jubail governorate)|population_density_km2=|population_urban=|coordinates={{coord|27|00|00|N|49|39|16|E|region:SA|display=inline,title}}|utc_offset=+3|postal_code_type=|postal_code=31961|area_code=|website={{URL|http://www.aljubail.city}}|official_name=}} [[File:ميناء_الجبيل_التجاري.jpg|thumb|جبيل تجارتي بندرگاهه]] '''الجُبيل''' (عربي: {{langx|ar|الجبيل}} ) [[سعودي عرب]] جي [[فارس جي نار]] تي واقع [[الشرقي صوبو]] جو هڪ صنعتي شهر آهي. اهو صوبي جي گاديءَ واري هنڌ [[دمام]] ۽ [[هفوف]] کان پوءِ، صوبي جو ٽيون نمبر تي آبادي وارو شهر آهي. سال 2022ع تائين 474,679 جي ڪل آبادي سان، اهو سعودي عرب جو [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|11 هون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو]] شهر آهي. وچ اوڀر جي سڀ کان وڏي ۽ دنيا جي چوٿين وڏي پيٽروڪيميڪل ڪمپني سابڪ (SABIC) جو هيڊڪوارٽر شهر ۾ آهي. ان ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو خودمختيار پاڻي ۽ بجلي جو منصوبو (IWPP) آهي جيڪو روزانو 8 لڪ ڪعبي ميٽر پاڻي ۽ 2,743.6 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪري ٿو. جُبيل ۾ الجبيل جو پراڻو شهر (جبيل بلاد) شامل آهي، جيڪو سال 1975ع تائين هڪ ننڍڙو مڇي مارڻ وارن جو ڳوٺ ۽ صنعتي علائقو هو. جبيل صنعتي شهر اڄ دنيا جو سڀ کان وڏو [[سول انجنيئرنگ]] منصوبو آهي. سال <small>1975</small>ع ۾ سعودي حڪومت جبيل کي هڪ نئين صنعتي شهر جي جڳهه طور نامزد ڪيو، جنهن ۾ تيزي سان واڌ ۽ صنعتي ترقي ٿي رهي آهي. نئين صنعتي ۽ رهائشي علائقي جو نالو "جبيل صنعتي شهر" (مدينه الجبيل الصناعيه) رکيو ويو. جبيل صنعتي شهر جي آبادي جو اندازو سال 2005ع جي مردم شماري رپورٽ ۾ 224,430 لڳايو ويو هيو.<ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-05-05}}</ref> 48tdumphxd7j5ydb5r353ll98ut64nd 417648 417647 2026-10-07T10:41:04Z Ibne maryam 17680 added [[Category:الشرقي صوبو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417648 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=الجُبيل|native_name=الجبيل|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]|caption=|image_flag=|flag_link=|flag_size=|image_shield=|shield_link=|shield_size=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=right|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Saudi Arabia}}|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|government_type=[[Monarchy]]|leader_title=|leader_name=|leader_title1=Provincial Governor|leader_name1=[[Saud bin Nayef]]|established_title=|established_date=|area_metro_km2=|population_as_of=2022|population_footnotes=|population_total=474,679|population_metro=505,162 (Jubail governorate)|population_density_km2=|population_urban=|coordinates={{coord|27|00|00|N|49|39|16|E|region:SA|display=inline,title}}|utc_offset=+3|postal_code_type=|postal_code=31961|area_code=|website={{URL|http://www.aljubail.city}}|official_name=}} [[File:ميناء_الجبيل_التجاري.jpg|thumb|جبيل تجارتي بندرگاهه]] '''الجُبيل''' (عربي: {{langx|ar|الجبيل}} ) [[سعودي عرب]] جي [[فارس جي نار]] تي واقع [[الشرقي صوبو]] جو هڪ صنعتي شهر آهي. اهو صوبي جي گاديءَ واري هنڌ [[دمام]] ۽ [[هفوف]] کان پوءِ، صوبي جو ٽيون نمبر تي آبادي وارو شهر آهي. سال 2022ع تائين 474,679 جي ڪل آبادي سان، اهو سعودي عرب جو [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|11 هون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو]] شهر آهي. وچ اوڀر جي سڀ کان وڏي ۽ دنيا جي چوٿين وڏي پيٽروڪيميڪل ڪمپني سابڪ (SABIC) جو هيڊڪوارٽر شهر ۾ آهي. ان ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو خودمختيار پاڻي ۽ بجلي جو منصوبو (IWPP) آهي جيڪو روزانو 8 لڪ ڪعبي ميٽر پاڻي ۽ 2,743.6 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪري ٿو. جُبيل ۾ الجبيل جو پراڻو شهر (جبيل بلاد) شامل آهي، جيڪو سال 1975ع تائين هڪ ننڍڙو مڇي مارڻ وارن جو ڳوٺ ۽ صنعتي علائقو هو. جبيل صنعتي شهر اڄ دنيا جو سڀ کان وڏو [[سول انجنيئرنگ]] منصوبو آهي. سال <small>1975</small>ع ۾ سعودي حڪومت جبيل کي هڪ نئين صنعتي شهر جي جڳهه طور نامزد ڪيو، جنهن ۾ تيزي سان واڌ ۽ صنعتي ترقي ٿي رهي آهي. نئين صنعتي ۽ رهائشي علائقي جو نالو "جبيل صنعتي شهر" (مدينه الجبيل الصناعيه) رکيو ويو. جبيل صنعتي شهر جي آبادي جو اندازو سال 2005ع جي مردم شماري رپورٽ ۾ 224,430 لڳايو ويو هيو.<ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-05-05}}</ref> [[زمرو:الشرقي صوبو]] 6jalf35ltjwglm19ynbslgdhvlalfw5 417649 417648 2026-10-07T10:41:39Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سعودي عرب ۾ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417649 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=الجُبيل|native_name=الجبيل|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]|caption=|image_flag=|flag_link=|flag_size=|image_shield=|shield_link=|shield_size=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=right|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Saudi Arabia}}|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|government_type=[[Monarchy]]|leader_title=|leader_name=|leader_title1=Provincial Governor|leader_name1=[[Saud bin Nayef]]|established_title=|established_date=|area_metro_km2=|population_as_of=2022|population_footnotes=|population_total=474,679|population_metro=505,162 (Jubail governorate)|population_density_km2=|population_urban=|coordinates={{coord|27|00|00|N|49|39|16|E|region:SA|display=inline,title}}|utc_offset=+3|postal_code_type=|postal_code=31961|area_code=|website={{URL|http://www.aljubail.city}}|official_name=}} [[File:ميناء_الجبيل_التجاري.jpg|thumb|جبيل تجارتي بندرگاهه]] '''الجُبيل''' (عربي: {{langx|ar|الجبيل}} ) [[سعودي عرب]] جي [[فارس جي نار]] تي واقع [[الشرقي صوبو]] جو هڪ صنعتي شهر آهي. اهو صوبي جي گاديءَ واري هنڌ [[دمام]] ۽ [[هفوف]] کان پوءِ، صوبي جو ٽيون نمبر تي آبادي وارو شهر آهي. سال 2022ع تائين 474,679 جي ڪل آبادي سان، اهو سعودي عرب جو [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|11 هون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو]] شهر آهي. وچ اوڀر جي سڀ کان وڏي ۽ دنيا جي چوٿين وڏي پيٽروڪيميڪل ڪمپني سابڪ (SABIC) جو هيڊڪوارٽر شهر ۾ آهي. ان ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو خودمختيار پاڻي ۽ بجلي جو منصوبو (IWPP) آهي جيڪو روزانو 8 لڪ ڪعبي ميٽر پاڻي ۽ 2,743.6 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪري ٿو. جُبيل ۾ الجبيل جو پراڻو شهر (جبيل بلاد) شامل آهي، جيڪو سال 1975ع تائين هڪ ننڍڙو مڇي مارڻ وارن جو ڳوٺ ۽ صنعتي علائقو هو. جبيل صنعتي شهر اڄ دنيا جو سڀ کان وڏو [[سول انجنيئرنگ]] منصوبو آهي. سال <small>1975</small>ع ۾ سعودي حڪومت جبيل کي هڪ نئين صنعتي شهر جي جڳهه طور نامزد ڪيو، جنهن ۾ تيزي سان واڌ ۽ صنعتي ترقي ٿي رهي آهي. نئين صنعتي ۽ رهائشي علائقي جو نالو "جبيل صنعتي شهر" (مدينه الجبيل الصناعيه) رکيو ويو. جبيل صنعتي شهر جي آبادي جو اندازو سال 2005ع جي مردم شماري رپورٽ ۾ 224,430 لڳايو ويو هيو.<ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-05-05}}</ref> [[زمرو:الشرقي صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] 8c41yaewh508mazquzjcb3awzktd647 417650 417649 2026-10-07T10:44:03Z Ibne maryam 17680 /* */ 417650 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=الجُبيل|native_name=الجبيل|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]|caption=|image_flag=|flag_link=|flag_size=|image_shield=|shield_link=|shield_size=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=right|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Saudi Arabia}}|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|government_type=[[Monarchy]]|leader_title=|leader_name=|leader_title1=Provincial Governor|leader_name1=[[Saud bin Nayef]]|established_title=|established_date=|area_metro_km2=|population_as_of=2022|population_footnotes=|population_total=474,679|population_metro=505,162 (Jubail governorate)|population_density_km2=|population_urban=|coordinates={{coord|27|00|00|N|49|39|16|E|region:SA|display=inline,title}}|utc_offset=+3|postal_code_type=|postal_code=31961|area_code=|website={{URL|http://www.aljubail.city}}|official_name=}} [[File:ميناء_الجبيل_التجاري.jpg|thumb|جبيل تجارتي بندرگاهه]] '''الجُبيل''' (عربي: الجبيل) [[سعودي عرب]] جي [[فارس جي نار]] تي واقع [[الشرقي صوبو]] جو هڪ صنعتي شهر آهي. اهو صوبي جي گاديءَ واري هنڌ [[دمام]] ۽ [[هفوف]] کان پوءِ صوبي جو ٽيون نمبر تي آبادي وارو شهر آهي. سال 2022ع تائين 4,74,679 جي ڪل آبادي سان، اهو سعودي عرب جو [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|11 هون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو]] شهر آهي. وچ اوڀر جي سڀ کان وڏي ۽ دنيا جي چوٿين وڏي پيٽروڪيميڪل ڪمپني سابڪ (SABIC) جو هيڊڪوارٽر شهر ۾ آهي. ان ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو خودمختيار پاڻي ۽ بجلي جو منصوبو (IWPP) آهي جيڪو روزانو 8 لڪ ڪعبي ميٽر پاڻي ۽ 2,743.6 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪري ٿو. جُبيل ۾ الجبيل جو پراڻو شهر (جبيل بلاد) شامل آهي، جيڪو سال 1975ع تائين هڪ ننڍڙو مڇي مارڻ وارن جو ڳوٺ ۽ صنعتي علائقو هو. جبيل صنعتي شهر اڄ دنيا جو سڀ کان وڏو [[سول انجنيئرنگ]] منصوبو آهي. سال <small>1975</small>ع ۾ سعودي حڪومت جبيل کي هڪ نئين صنعتي شهر جي جڳهه طور نامزد ڪيو، جنهن ۾ تيزي سان واڌ ۽ صنعتي ترقي ٿي رهي آهي. نئين صنعتي ۽ رهائشي علائقي جو نالو "جبيل صنعتي شهر" (مدينه الجبيل الصناعيه) رکيو ويو. جبيل صنعتي شهر جي آبادي جو اندازو سال 2005ع جي مردم شماري رپورٽ ۾ 224,430 لڳايو ويو هيو.<ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-05-05}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:الشرقي صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] jcqpw8fblde68d7ymlbhfoli0zy50y8 417651 417650 2026-10-07T10:46:53Z Ibne maryam 17680 /* */ 417651 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=الجُبيل|native_name=الجبيل|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]|caption=|image_flag=|flag_link=|flag_size=|image_shield=|shield_link=|shield_size=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=right|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Saudi Arabia}}|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|government_type=[[Monarchy]]|leader_title=|leader_name=|leader_title1=Provincial Governor|leader_name1=[[Saud bin Nayef]]|established_title=|established_date=|area_metro_km2=|population_as_of=2022|population_footnotes=|population_total=474,679|population_metro=505,162 (Jubail governorate)|population_density_km2=|population_urban=|coordinates={{coord|27|00|00|N|49|39|16|E|region:SA|display=inline,title}}|utc_offset=+3|postal_code_type=|postal_code=31961|area_code=|website={{URL|http://www.aljubail.city}}|official_name=}} [[File:ميناء_الجبيل_التجاري.jpg|thumb|جبيل تجارتي بندرگاهه]] '''الجُبيل''' (عربي: الجبيل) [[سعودي عرب]] جي [[فارس جي نار]] تي واقع [[الشرقي صوبو]] جو هڪ صنعتي شهر آهي. اهو صوبي جي گاديءَ واري هنڌ [[دمام]] ۽ [[هفوف]] کان پوءِ صوبي جو ٽيون نمبر تي آبادي وارو شهر آهي. سال <small>2022</small>ع تائين <small>4,74,679</small> جي ڪل آبادي سان، اهو سعودي عرب جو [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|11 هون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو]] شهر هو. وچ اوڀر جي سڀ کان وڏي ۽ دنيا جي چوٿين وڏي پيٽروڪيميڪل ڪمپني سابڪ (<small>SABIC</small>) جو هيڊڪوارٽر شهر ۾ آهي. ان ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو خودمختيار پاڻي ۽ بجلي جو منصوبو (<small>IWPP</small>) آهي جيڪو روزانو <small>8</small> لڪ ڪعبي ميٽر پاڻي ۽ <small>2,743.6</small> ميگاواٽ بجلي پيدا ڪري ٿو. جُبيل ۾ الجبيل جو پراڻو شهر (جبيل بلاد) شامل آهي، جيڪو سال <small>1975</small>ع تائين هڪ ننڍڙو مڇي مارڻ وارن جو ڳوٺ ۽ صنعتي علائقو هو. جبيل صنعتي شهر اڄ دنيا جو سڀ کان وڏو [[سول انجنيئرنگ]] منصوبو آهي. سال <small>1975</small>ع ۾ سعودي حڪومت جبيل کي هڪ نئين صنعتي شهر جي جڳهه طور نامزد ڪيو، جنهن ۾ تيزي سان واڌ ۽ صنعتي ترقي ٿي رهي آهي. نئين صنعتي ۽ رهائشي علائقي جو نالو "جبيل صنعتي شهر" (مدينه الجبيل الصناعيه) رکيو ويو. جبيل صنعتي شهر جي آبادي جو اندازو سال <small>2005</small>ع جي مردم شماري رپورٽ ۾ <small>2,24,430</small> لڳايو ويو هيو.<ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-05-05}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:الشرقي صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] culfyt2gddbp2o2oizod4tn4ebysg8e 417652 417651 2026-10-07T10:48:44Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 417652 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=الجُبيل|native_name=الجبيل|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]|caption=|image_flag=|flag_link=|flag_size=|image_shield=|shield_link=|shield_size=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=right|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Saudi Arabia}}|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|government_type=[[Monarchy]]|leader_title=|leader_name=|leader_title1=Provincial Governor|leader_name1=[[Saud bin Nayef]]|established_title=|established_date=|area_metro_km2=|population_as_of=2022|population_footnotes=|population_total=474,679|population_metro=505,162 (Jubail governorate)|population_density_km2=|population_urban=|coordinates={{coord|27|00|00|N|49|39|16|E|region:SA|display=inline,title}}|utc_offset=+3|postal_code_type=|postal_code=31961|area_code=|website={{URL|http://www.aljubail.city}}|official_name=}} [[File:ميناء_الجبيل_التجاري.jpg|thumb|جبيل تجارتي بندرگاهه]] '''الجُبيل''' (عربي: الجبيل) [[سعودي عرب]] جي [[فارس جي نار]] تي واقع [[الشرقي صوبو]] جو هڪ صنعتي شهر آهي. اهو صوبي جي گاديءَ واري هنڌ [[دمام]] ۽ [[هفوف]] کان پوءِ صوبي جو ٽيون نمبر تي آبادي وارو شهر آهي. سال <small>2022</small>ع تائين <small>4,74,679</small> جي ڪل آبادي سان، اهو سعودي عرب جو [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|11 هون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو]] شهر هو. وچ اوڀر جي سڀ کان وڏي ۽ دنيا جي چوٿين وڏي پيٽروڪيميڪل ڪمپني سابڪ (<small>SABIC</small>) جو هيڊڪوارٽر شهر ۾ آهي. ان ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو خودمختيار پاڻي ۽ بجلي جو منصوبو (<small>IWPP</small>) آهي جيڪو روزانو <small>8</small> لڪ ڪعبي ميٽر پاڻي ۽ <small>2,743.6</small> ميگاواٽ بجلي پيدا ڪري ٿو. جُبيل ۾ الجبيل جو پراڻو شهر (جبيل بلاد) شامل آهي، جيڪو سال <small>1975</small>ع تائين هڪ ننڍڙو مڇي مارڻ وارن جو ڳوٺ ۽ صنعتي علائقو هو. جبيل صنعتي شهر اڄ دنيا جو سڀ کان وڏو [[سول انجنيئرنگ]] منصوبو آهي. سال <small>1975</small>ع ۾ سعودي حڪومت جبيل کي هڪ نئين صنعتي شهر جي جڳهه طور نامزد ڪيو، جنهن ۾ تيزي سان واڌ ۽ صنعتي ترقي ٿي رهي آهي. نئين صنعتي ۽ رهائشي علائقي جو نالو "جبيل صنعتي شهر" (مدينه الجبيل الصناعيه) رکيو ويو. جبيل صنعتي شهر جي آبادي جو اندازو سال <small>2005</small>ع جي مردم شماري رپورٽ ۾ <small>2,24,430</small> لڳايو ويو هيو.<ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-05-05}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:الشرقي صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]] tdz2g39hcoqmmelurcwvyxx36nph20x 0 103797 417653 2026-10-07T11:00:29Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1376406737|Khamis Mushait]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 417653 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=خميس مشيط|native_name=خميس مشيط|native_name_lang=Arabic|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]|alt=|caption=|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|coordinates=|coor_pinpoint=|coordinates_footnotes=|subdivision_type=Country|subdivision_name=Saudi Arabia|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Asir]]|established_title=|established_date=|founder=|seat_type=|government_footnotes=|leader_party=|leader_title=[[Mayor]]|leader_name=[[Khalid bin Mushayt]]|unit_pref=|area_footnotes=|area_total_km2=|elevation_footnotes=|elevation_m=2066|population_footnotes=|population_total=535,065|population_metro=1,353,000|population_as_of=Census 2022<ref>{{Cite web |title=Abha Governorate |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/asir/0601__abh%C4%81/ |access-date=2024-02-03 |website=www.citypopulation.de}}</ref>|population_density_km2=auto|population_demonym=|demographics_type1=[[GDP|GDP (PPP, constant 2015 values)]]|demographics1_footnotes=|demographics1_title1=Year|demographics1_title2=Total (Metro)|demographics1_title3=Per capita|utc_offset=+3|utc_offset_DST=+3|postal_code_type=|postal_code=62411|website=[http://www.kmm.gov.sa/ Khamis Mushayt Municipality]|area_code_type=|area_code=+966-17|iso_code=|official_name=}} '''خميس مشيط''' (عربي: {{langx|ar|خميس مشيط}}) ڏکڻ اولهه [[سعودي عرب]] ۾ هڪ شهر آهي، جيڪو [[ابها، سعودي عرب|ابها شهر]]، جيڪو [[عسير صوبو|عسير صوبي]] جي صوبائي سيٽ آهي، جي اوڀر ۾، قومي راڄڌاني [[رياض]] کان 884 ڪلوميٽر (549 ميل جي مفاصلي تي واقع آھي.<ref name="Cordesman1987">{{Cite book |last=Cordesman |first=Anthony H. |url=https://books.google.com/books?id=vJQ9AAAAIAAJ&pg=PA170 |title=Western Strategic Interests in Saudi Arabia |publisher=Croom Helm |year=1987 |isbn=978-0-7099-4823-0 |page=170 |access-date=27 August 2012}}</ref> اهو [[عسير صوبو]] ۾ شهران قبيلي جو گاديءَ جو هنڌ آهي.اهو [[رياض]]، [[جده]]، [[مڪه مڪرمه|مڪي]] ۽ [[مدينه منوره|مديني]] کان پوءِ [[سعودي عرب]] جو [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|پنجون وڏو شهر]] آهي، جنهن جي ميٽرو آبادي سال 2017ع تائين لڳ ڀڳ 1,353,000 هئي. خميس مشيط [[سعودي عرب]] ۾ چوٿين نمبر تي سڀ کان وڏي واپاري مرڪز ۽ ان جي فوجي هوائي اڏي جي ڪري مشهور آهي. c6l1covktt12ue3xgl5cjgnq8lgq21c 417654 417653 2026-10-07T11:02:18Z Ibne maryam 17680 /* */ 417654 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=خميس مشيط|native_name=خميس مشيط|native_name_lang=Arabic|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]|alt=|caption=|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|coordinates=|coor_pinpoint=|coordinates_footnotes=|subdivision_type=Country|subdivision_name=Saudi Arabia|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Asir]]|established_title=|established_date=|founder=|seat_type=|government_footnotes=|leader_party=|leader_title=[[Mayor]]|leader_name=[[Khalid bin Mushayt]]|unit_pref=|area_footnotes=|area_total_km2=|elevation_footnotes=|elevation_m=2066|population_footnotes=|population_total=535,065|population_metro=1,353,000|population_as_of=Census 2022<ref>{{Cite web |title=Abha Governorate |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/asir/0601__abh%C4%81/ |access-date=2024-02-03 |website=www.citypopulation.de}}</ref>|population_density_km2=auto|population_demonym=|demographics_type1=[[GDP|GDP (PPP, constant 2015 values)]]|demographics1_footnotes=|demographics1_title1=Year|demographics1_title2=Total (Metro)|demographics1_title3=Per capita|utc_offset=+3|utc_offset_DST=+3|postal_code_type=|postal_code=62411|website=[http://www.kmm.gov.sa/ Khamis Mushayt Municipality]|area_code_type=|area_code=+966-17|iso_code=|official_name=}} '''خميس مشيط''' (عربي: خميس مشيط) ڏکڻ اولهه [[سعودي عرب]] ۾ هڪ شهر آهي، جيڪو [[ابها، سعودي عرب|ابها شهر]]، جيڪو [[عسير صوبو|عسير صوبي]] جي صوبائي سيٽ آهي، جي اوڀر ۾، قومي راڄڌاني [[رياض]] کان 884 ڪلوميٽر (549 ميل جي مفاصلي تي واقع آھي.<ref name="Cordesman1987">{{Cite book |last=Cordesman |first=Anthony H. |url=https://books.google.com/books?id=vJQ9AAAAIAAJ&pg=PA170 |title=Western Strategic Interests in Saudi Arabia |publisher=Croom Helm |year=1987 |isbn=978-0-7099-4823-0 |page=170 |access-date=27 August 2012}}</ref> اهو [[عسير صوبو]] ۾ شهران قبيلي جو گاديءَ جو هنڌ آهي. اهو [[رياض]]، [[جده]]، [[مڪه مڪرمه]] ۽ [[مدينه منوره]] کان پوءِ [[سعودي عرب]] جو [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|پنجون وڏو شهر]] آهي، جنهن جي ميٽرو آبادي سال 2017ع تائين لڳ ڀڳ 1,353,000 هئي. خميس مشيط [[سعودي عرب]] ۾ چوٿين نمبر تي سڀ کان وڏي واپاري مرڪز ۽ ان جي فوجي هوائي اڏي جي ڪري مشهور آهي. ==حوالا== {{حوالا}} qw0banzyts2ro9nf29a0jyxmuhpvcyz 417655 417654 2026-10-07T11:02:40Z Ibne maryam 17680 added [[Category:عسير صوبو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417655 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=خميس مشيط|native_name=خميس مشيط|native_name_lang=Arabic|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]|alt=|caption=|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|coordinates=|coor_pinpoint=|coordinates_footnotes=|subdivision_type=Country|subdivision_name=Saudi Arabia|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Asir]]|established_title=|established_date=|founder=|seat_type=|government_footnotes=|leader_party=|leader_title=[[Mayor]]|leader_name=[[Khalid bin Mushayt]]|unit_pref=|area_footnotes=|area_total_km2=|elevation_footnotes=|elevation_m=2066|population_footnotes=|population_total=535,065|population_metro=1,353,000|population_as_of=Census 2022<ref>{{Cite web |title=Abha Governorate |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/asir/0601__abh%C4%81/ |access-date=2024-02-03 |website=www.citypopulation.de}}</ref>|population_density_km2=auto|population_demonym=|demographics_type1=[[GDP|GDP (PPP, constant 2015 values)]]|demographics1_footnotes=|demographics1_title1=Year|demographics1_title2=Total (Metro)|demographics1_title3=Per capita|utc_offset=+3|utc_offset_DST=+3|postal_code_type=|postal_code=62411|website=[http://www.kmm.gov.sa/ Khamis Mushayt Municipality]|area_code_type=|area_code=+966-17|iso_code=|official_name=}} '''خميس مشيط''' (عربي: خميس مشيط) ڏکڻ اولهه [[سعودي عرب]] ۾ هڪ شهر آهي، جيڪو [[ابها، سعودي عرب|ابها شهر]]، جيڪو [[عسير صوبو|عسير صوبي]] جي صوبائي سيٽ آهي، جي اوڀر ۾، قومي راڄڌاني [[رياض]] کان 884 ڪلوميٽر (549 ميل جي مفاصلي تي واقع آھي.<ref name="Cordesman1987">{{Cite book |last=Cordesman |first=Anthony H. |url=https://books.google.com/books?id=vJQ9AAAAIAAJ&pg=PA170 |title=Western Strategic Interests in Saudi Arabia |publisher=Croom Helm |year=1987 |isbn=978-0-7099-4823-0 |page=170 |access-date=27 August 2012}}</ref> اهو [[عسير صوبو]] ۾ شهران قبيلي جو گاديءَ جو هنڌ آهي. اهو [[رياض]]، [[جده]]، [[مڪه مڪرمه]] ۽ [[مدينه منوره]] کان پوءِ [[سعودي عرب]] جو [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|پنجون وڏو شهر]] آهي، جنهن جي ميٽرو آبادي سال 2017ع تائين لڳ ڀڳ 1,353,000 هئي. خميس مشيط [[سعودي عرب]] ۾ چوٿين نمبر تي سڀ کان وڏي واپاري مرڪز ۽ ان جي فوجي هوائي اڏي جي ڪري مشهور آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:عسير صوبو]] e3jhf6rb3i0r1o7mow2ues59pngxf1a 417656 417655 2026-10-07T11:03:12Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سعودي عرب ۾ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 417656 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=خميس مشيط|native_name=خميس مشيط|native_name_lang=Arabic|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]|alt=|caption=|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|coordinates=|coor_pinpoint=|coordinates_footnotes=|subdivision_type=Country|subdivision_name=Saudi Arabia|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Asir]]|established_title=|established_date=|founder=|seat_type=|government_footnotes=|leader_party=|leader_title=[[Mayor]]|leader_name=[[Khalid bin Mushayt]]|unit_pref=|area_footnotes=|area_total_km2=|elevation_footnotes=|elevation_m=2066|population_footnotes=|population_total=535,065|population_metro=1,353,000|population_as_of=Census 2022<ref>{{Cite web |title=Abha Governorate |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/asir/0601__abh%C4%81/ |access-date=2024-02-03 |website=www.citypopulation.de}}</ref>|population_density_km2=auto|population_demonym=|demographics_type1=[[GDP|GDP (PPP, constant 2015 values)]]|demographics1_footnotes=|demographics1_title1=Year|demographics1_title2=Total (Metro)|demographics1_title3=Per capita|utc_offset=+3|utc_offset_DST=+3|postal_code_type=|postal_code=62411|website=[http://www.kmm.gov.sa/ Khamis Mushayt Municipality]|area_code_type=|area_code=+966-17|iso_code=|official_name=}} '''خميس مشيط''' (عربي: خميس مشيط) ڏکڻ اولهه [[سعودي عرب]] ۾ هڪ شهر آهي، جيڪو [[ابها، سعودي عرب|ابها شهر]]، جيڪو [[عسير صوبو|عسير صوبي]] جي صوبائي سيٽ آهي، جي اوڀر ۾، قومي راڄڌاني [[رياض]] کان 884 ڪلوميٽر (549 ميل جي مفاصلي تي واقع آھي.<ref name="Cordesman1987">{{Cite book |last=Cordesman |first=Anthony H. |url=https://books.google.com/books?id=vJQ9AAAAIAAJ&pg=PA170 |title=Western Strategic Interests in Saudi Arabia |publisher=Croom Helm |year=1987 |isbn=978-0-7099-4823-0 |page=170 |access-date=27 August 2012}}</ref> اهو [[عسير صوبو]] ۾ شهران قبيلي جو گاديءَ جو هنڌ آهي. اهو [[رياض]]، [[جده]]، [[مڪه مڪرمه]] ۽ [[مدينه منوره]] کان پوءِ [[سعودي عرب]] جو [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|پنجون وڏو شهر]] آهي، جنهن جي ميٽرو آبادي سال 2017ع تائين لڳ ڀڳ 1,353,000 هئي. خميس مشيط [[سعودي عرب]] ۾ چوٿين نمبر تي سڀ کان وڏي واپاري مرڪز ۽ ان جي فوجي هوائي اڏي جي ڪري مشهور آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:عسير صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] hd2fhvmhero8okixkqzg56er4uc2ezb